1. дуккхавиха̄расуттаван̣н̣ана̄

28. дуканипа̄тасса пат̣хаме двӣхӣти ган̣анапариччхедо. дхаммехӣти париччхиннадхамманидассанам̣. двӣхи дхаммехӣти двӣхи акусаладхаммехи. саманна̄гатоти йутто. дит̣т̣хева дхаммети имасмим̣йева аттабха̄ве. дуккхам̣ вихаратӣти чатӯсупи ирийа̄патхесу килесадуккхена чева ка̄йикачетасикадуккхена ча дуккхам̣ вихарати. савигха̄танти читтӯпагха̄тена чева ка̄йӯпагха̄тена ча савигха̄там̣. саупа̄йа̄санти килесӯпа̄йа̄сена чева сарӣракхедена ча балаваа̄йа̄савасена саупа̄йа̄сам̣. сапарил̣а̄ханти килесапарил̣а̄хена чева ка̄йапарил̣а̄хена ча сапарил̣а̄хам̣. ка̄йасса бхеда̄ти упа̄диннаккхандхапаричча̄га̄. парам̣ маран̣а̄ти таданантарам̣ абхиниббаттаккхандхаггахан̣е. атха ва̄ ка̄йасса бхеда̄ти джӣвитиндрийупаччхеда̄. парам̣ маран̣а̄ти чутито уддхам̣. дуггати па̄т̣икан̇кха̄ти дуггатисан̇кха̄та̄нам̣ чатуннам̣ апа̄йа̄нам̣ ан̃н̃атара̄ гати иччхитабба̄, авассам̣бха̄винӣти аттхо.

агуттадва̄роти апихитадва̄ро. каттха пана агуттадва̄роти а̄ха ‘‘индрийесӯ’’ти. тена маначчхат̣т̣ха̄нам̣ индрийа̄нам̣ асам̣варама̄ха. пат̣иггахан̣апарибхогавасена бходжане маттам̣ на джа̄на̄тӣти бходжане аматтан̃н̃ӯ. ‘‘индрийесу агуттадва̄рата̄йа бходжане аматтан̃н̃ута̄йа̄’’типи пат̣ханти.

катхам̣ индрийесу агуттадва̄рата̄, катхам̣ ва̄ гуттадва̄рата̄ти? кин̃ча̄пи хи чаккхундрийе сам̣варо ва̄ асам̣варо ва̄ наттхи. на хи чаккхупаса̄дам̣ нисса̄йа сати ва̄ мут̣т̣хассаччам̣ ва̄ уппаджджати. апича йада̄ рӯпа̄рамман̣ам̣ чаккхусса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, тада̄ бхаван̇ге двиккхаттум̣ уппаджджитва̄ нируддхе кирийа̄манодха̄ту а̄ваджджанакиччам̣ са̄дхайама̄на̄ уппаджджитва̄ нируджджхати, тато чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ дассанакиччам̣, тато випа̄каманодха̄ту сампат̣иччханакиччам̣, тато випа̄ка̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту сантӣран̣акиччам̣, тато кирийа̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту вот̣т̣хаббанакиччам̣ са̄дхайама̄на̄ уппаджджитва̄ нируджджхати, таданантарам̣ джаванам̣ джавати. татха̄пи нева бхаван̇гасамайе, на а̄ваджджана̄дӣнам̣ ан̃н̃атарасамайе сам̣варо ва̄ асам̣варо ва̄ аттхи, джаванаккхан̣е пана саче дуссӣлйам̣ ва̄ мут̣т̣хассаччам̣ ва̄ ан̃н̃а̄н̣ам̣ ва̄ аккханти ва̄ косаджджам̣ ва̄ уппаджджати, асам̣варо хоти. евам̣ хонтопи со ‘‘чаккхудва̄ре асам̣варо’’ти вуччати. касма̄? йасма̄ тасмим̣ сати два̄рампи агуттам̣ хоти бхаван̇гампи а̄ваджджана̄дӣни вӣтхичитта̄нипи. йатха̄ ким̣? йатха̄ нагаре чатӯсу два̄ресу асам̣вутесу кин̃ча̄пи антогхарадва̄ракот̣т̣хакагаббха̄дайо сусам̣вута̄ татха̄пи антонагаре саббам̣ бхан̣д̣ам̣ араккхитам̣ агопитамева хоти. нагарадва̄рехи пависитва̄ чора̄ йадиччханти, там̣ хареййум̣. евамева джаване дуссӣлйа̄дӣсу уппаннесу тасмим̣ асам̣варе сатидва̄рампи агуттам̣ хоти, бхаван̇гампи а̄ваджджана̄дӣни вӣтхичитта̄нипи. тасмим̣ пана асати джаване сӣла̄дӣсу уппаннесу два̄рампи гуттам̣ хоти бхаван̇гампи а̄ваджджана̄дӣни вӣтхичитта̄нипи. йатха̄ ким̣? йатха̄ нагарадва̄ресу сам̣вутесу кин̃ча̄пи антогхарадва̄ра̄дайо асам̣вута̄, татха̄пи антонагаре саббам̣ бхан̣д̣ам̣ сураккхитам̣ сугопитамева хоти. нагарадва̄ресу хи пихитесу чора̄нам̣ павесо наттхи. евамева джаване сӣла̄дӣсу уппаннесу два̄рампи гуттам̣ хоти, бхаван̇гампи, а̄ваджджана̄дӣни вӣтхичитта̄нипи. тасма̄ джаванаккхан̣е уппаджджама̄нопи ‘‘чаккхудва̄ре сам̣варо’’ти вуччати. сесадва̄ресупи есева найо. евам̣ индрийесу агуттадва̄рата̄, гуттадва̄рата̄ ча ведитабба̄.

катхам̣ пана бходжане аматтан̃н̃ӯ, катхам̣ ва̄ маттан̃н̃ӯти? йо хи пуггало махиччхо хутва̄ пат̣иггахан̣е маттам̣ на джа̄на̄ти. махиччхапуггало хи йатха̄ на̄ма каччхапут̣ава̄н̣иджо пил̣андханабхан̣д̣акам̣ хаттхена гахетва̄ уччхан̇гепи паккхипитаббайуттакам̣ паккхипитва̄ маха̄джанасса пассантассева ‘‘асукам̣ ган̣хатха, асукам̣ ган̣хатха̄’’ти мукхена уггхосети, евамева аппаматтакампи аттано сӣлам̣ ва̄ гантхам̣ ва̄ дхутан̇гагун̣ам̣ ва̄ антамасо аран̃н̃ава̄саматтакампи маха̄джанасса джа̄нантассева самбха̄вети, самбха̄ветва̄ ча пана сакат̣ехипи упанӣте паччайе ‘‘ала’’нти аватва̄ пат̣игган̣ха̄ти. тайо хи пӯретум̣ на сакка̄ агги упа̄да̄нена, самуддо удакена, махиччхо паччайехӣти –

‘‘аггиккхандхо самуддо ча, махиччхо ча̄пи пуггало;

бахуке паччайе динне, тайопете на пӯрайети’’.

махиччхапуггало хи виджа̄тама̄туйа̄пи манам̣ ган̣хитум̣ на саккоти. еварӯпо хи ануппаннам̣ ла̄бхам̣ на уппа̄дети, уппаннала̄бхато ча париха̄йати. евам̣ та̄ва пат̣иггахан̣е аматтан̃н̃ӯ хоти. йо пана дхаммена самена ладдхампи а̄ха̄рам̣ гадхито муччхито аджджхопанно ана̄дӣнавадасса̄вӣ аниссаран̣апан̃н̃о а̄харахаттхакаалам̣са̄т̣акататтхават̣т̣акака̄кама̄сакабхуттавамитакабра̄хман̣а̄нам̣ ан̃н̃атаро вийа айонисо анупа̄йена йа̄вадаттхам̣ удара̄вадехакам̣ парибхун̃джитва̄ сеййасукхам̣ пассасукхам̣ миддхасукхам̣ ануйутто вихарати. айам̣ парибхоге аматтан̃н̃ӯ на̄ма.

йо пана ‘‘йадипи деййадхаммо баху хоти, да̄йако аппам̣ да̄тука̄мо, да̄йакасса васена аппам̣ ган̣ха̄ти. деййадхаммо аппо, да̄йако бахум̣ да̄тука̄мо, деййадхаммасса васена аппам̣ ган̣ха̄ти. деййадхаммо баху, да̄йакопи бахум̣ да̄тука̄мо, аттано тха̄мам̣ н̃атва̄ пама̄н̣айуттамева ган̣ха̄тӣ’’ти евам̣ вуттасса пат̣иггахан̣е пама̄н̣аджа̄нанасса чева, ‘‘пат̣исан̇кха̄ йонисо а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети, нева дава̄йа, на мада̄йа̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 1355) ‘‘ладдхан̃ча пин̣д̣апа̄там̣ агадхито амуччхито анаджджхопанно а̄дӣнавадасса̄вӣ ниссаран̣апан̃н̃о парибхун̃джатӣ’’ти ча а̄дина̄ найена вуттасса паччавеккхитва̄ пат̣исан̇кха̄напан̃н̃а̄йа джа̄нитва̄ а̄ха̄рапарибхун̃джанасан̇кха̄тасса парибхоге пама̄н̣аджа̄нанасса ча васена бходжане маттан̃н̃ӯ хоти, айам̣ бходжане маттан̃н̃ӯ на̄ма. евам̣ бходжане аматтан̃н̃ута̄ маттан̃н̃ута̄ ча хотӣти ведитаббам̣.

га̄тха̄су пана чаккхунтиа̄дӣсу чаккхатӣти чаккху, рӯпам̣ асса̄дети, самависамам̣ а̄чиккхантам̣ вийа хотӣти ва̄ аттхо. сун̣а̄тӣти сотам̣. гха̄йатӣти гха̄нам̣. джӣвитанимиттам̣ а̄ха̄рарасо джӣвитам̣, там̣ авха̄йатӣти дживха̄. куччхита̄нам̣ а̄йоти ка̄йо. манате виджа̄на̄тӣти мано. пора̄н̣а̄ пана̄ху муна̄тӣти мано, на̄л̣ийа̄ минама̄но вийа маха̄тула̄йа дха̄райама̄но вийа ча а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄тӣти аттхо. евам̣ та̄веттха падаттхо ведитаббо.

бха̄ваттхато пана дувидхам̣ чаккху – мам̣сачаккху ча пан̃н̃а̄чаккху ча. тесу буддхачаккху, самантачаккху, н̃а̄н̣ачаккху, диббачаккху, дхаммачаккхӯти пан̃чавидхам̣ пан̃н̃а̄чаккху. таттха ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, буддхачаккхуна̄ локам̣ волокенто’’ти (ма. ни. 1.283) идам̣ буддхачаккху на̄ма. ‘‘самантачаккху вуччати саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а’’нти (чӯл̣ава. дхотакама̄н̣авапуччха̄ниддеса 32) идам̣ самантачаккху на̄ма. ‘‘чаккхум̣ удапа̄дӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 15) идам̣ н̃а̄н̣ачаккху на̄ма. ‘‘аддасам̣ кхо ахам̣, бхиккхаве, диббена чаккхуна̄ висуддхена̄’’ти (ма. ни. 1.284) идам̣ диббачаккху на̄ма. ‘‘вираджам̣ вӣтамалам̣ дхаммачаккхум̣ удапа̄дӣ’’ти (ма. ни. 2.395; маха̄ва. 16) идам̣ хет̣т̣химамаггаттайасан̇кха̄там̣ дхаммачаккху на̄ма.

мам̣сачаккхупи дувидхам̣ – сасамбха̄рачаккху, паса̄дачаккхӯти. таттха йва̄йам̣ аккхикӯпаке патит̣т̣хито хет̣т̣ха̄ аккхикӯпакат̣т̣хикена, упари бхамукат̣т̣хикена, убхато аккхикӯт̣ехи, анто маттхалун̇гена, бахиддха̄ аккхиломехи париччхинно мам̣сапин̣д̣о, сан̇кхепато чатассо дха̄туйо – ван̣н̣о, гандхо, расо, оджа̄самбхаво сан̣т̣ха̄нам̣ джӣвитам̣ бха̄во ка̄йапаса̄до чаккхупаса̄доти чуддаса самбха̄ра̄. виттха̄рато чатассо дха̄туйо там̣ниссита̄ ван̣н̣агандхарасаоджа̄сан̣т̣ха̄насамбхава̄ти има̄ни даса чатусамут̣т̣ха̄никатта̄ чатта̄лӣсам̣ хонти, джӣвитам̣ бха̄во ка̄йапаса̄до чаккхупаса̄доти чатта̄ри екантакаммасамут̣т̣ха̄нева̄ти имесам̣ чатучатта̄лӣса̄йа рӯпа̄нам̣ васена чатучатта̄лӣса самбха̄ра̄. йам̣ локе ‘‘сетам̣ ват̣т̣ам̣ путхулам̣ висат̣ам̣ випулам̣ чаккхӯ’’ти сан̃джа̄нанто на чаккхум̣ сан̃джа̄на̄ти, ваттхум̣ чаккхуто сан̃джа̄на̄ти, йо мам̣сапин̣д̣о аккхикӯпаке патит̣т̣хито нха̄русуттакена маттхалун̇гена а̄баддхо, йаттха сетампи аттхи кан̣хампи лохитакампи патхавӣпи а̄попи теджопи ва̄йопи. йам̣ семхуссадатта̄ сетам̣, питтуссадатта̄ кан̣хам̣, рухируссадатта̄ лохитакам̣, патхавуссадатта̄ паттхаддхам̣, а̄пуссадатта̄ паггхарати, теджуссадатта̄ парид̣айхати, ва̄йуссадатта̄ самбхамати, идам̣ сасамбха̄рачаккху на̄ма. йо пана еттха сито еттха пат̣ибаддхо чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до, идам̣ паса̄дачаккху на̄ма. идан̃хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вена паваттати.

сота̄дӣсупи сотам̣ диббасотам̣, мам̣сасотанти дувидхам̣. еттха ‘‘дибба̄йа сотадха̄туйа̄ висуддха̄йа атиккантама̄нусика̄йа убхо садде сун̣а̄тӣ’’ти идам̣ диббасотам̣ на̄ма. мам̣сасотам̣ пана сасамбха̄расотам̣ паса̄дасотанти дувидхантиа̄ди саббам̣ чаккхумхи вуттанайенева ведитаббам̣, татха̄ гха̄надживха̄. ка̄йо пана чопанака̄йо, караджака̄йо, самӯхака̄йо, паса̄дака̄йотиа̄дина̄ бахувидхо. таттха –

‘‘ка̄йена сам̣вута̄ дхӣра̄, атхо ва̄ча̄йа сам̣вута̄’’ти. (дха. па. 234) –

айам̣ чопанака̄йо на̄ма. ‘‘имамха̄ ка̄йа̄ ан̃н̃ам̣ ка̄йам̣ абхиниммина̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 1.236; пат̣и. ма. 3.14) айам̣ караджака̄йо на̄ма. самӯхака̄йо пана вин̃н̃а̄н̣а̄дисамӯхавасена анекавидхо а̄гато. татха̄ хи ‘‘чха име, а̄вусо, вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.101) вин̃н̃а̄н̣асамӯхо вутто. ‘‘чха пхассака̄йа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.323; ма. ни. 1.98) пхасса̄дисамӯхо. татха̄ ‘‘ка̄йапассаддхи ка̄йалахута̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 114) ведана̄ккхандха̄дайо. ‘‘идхекаччо патхавика̄йам̣ аниччато анупассати, а̄пока̄йам̣ теджока̄йам̣ ва̄йока̄йам̣ кесака̄йам̣ ломака̄йа’’нтиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 3.35) патхава̄дисамӯхо. ‘‘ка̄йена пхот̣т̣хаббам̣ пхуситва̄’’ти (а. ни. 3.16) айам̣ паса̄дака̄йо. идха̄пи паса̄дака̄йо ведитаббо. со хи ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вена паваттати. маноти пана кин̃ча̄пи саббам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вуччати, татха̄пи два̄рабха̄васса идха̄дхиппетатта̄ два̄рабхӯтам̣ са̄ваджджанам̣ бхаван̇гам̣ ведитаббам̣.

ета̄ни йасса два̄ра̄ни агутта̄ни ча бхиккхуноти йасса бхиккхуно ета̄ни маначчхат̣т̣ха̄ни два̄ра̄ни сативоссаггена пама̄дам̣ а̄паннатта̄ сатикава̄т̣ена апихита̄ни. бходжанамхи…пе… адхигаччхатӣти со бхиккху вуттанайена бходжане аматтан̃н̃ӯ индрийесу ча сам̣варарахито дит̣т̣хадхаммикан̃ча рога̄дивасена, сампара̄йикан̃ча дуггатипарийа̄паннам̣ ка̄йадуккхам̣ ра̄га̄дикилесасанта̄павасена, иччха̄вигха̄тавасена ча четодуккханти саббатха̄пи дуккхамева адхигаччхати па̄пун̣а̄ти. йасма̄ четадевам̣, тасма̄ дувидхенапи дуккхаггина̄ идхалоке ча паралоке ча д̣айхама̄нена ка̄йена д̣айхама̄нена четаса̄ дива̄ ва̄ йади ва̄ раттим̣ ниччака̄ламева та̄дисо пуггало дуккхамева вихарати, на тасса сукхавиха̄расса самбхаво, ват̣т̣адуккха̄натиккаме пана ваттаббамева наттхӣти.

пат̣хамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.