23. на̄гавагго
1. аттадантаваттху
ахам̣ на̄го ва̄ти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ косамбийам̣ вихаранто атта̄нам̣ а̄раббха катхеси. ваттху аппама̄даваггасса а̄дига̄тха̄ван̣н̣ана̄йа виттха̄ритамева. вуттан̃хетам̣ таттха (дха. па. ат̣т̣ха. 1.са̄ма̄вативаттху) –
ма̄ган̣д̣ийа̄ та̄сам̣ кин̃чи ка̄тум̣ асаккун̣итва̄ ‘‘саман̣асса готамассева каттаббам̣ карисса̄мӣ’’ти на̄гара̄нам̣ лан̃джам̣ датва̄ ‘‘саман̣ам̣ готамам̣ антонагарам̣ пависитва̄ чарантам̣ да̄сакаммакарапорисехи саддхим̣ аккосетва̄ парибха̄сетва̄ пала̄петха̄’’ти а̄н̣а̄песи. миччха̄дит̣т̣хика̄ тӣсу ратанесу аппасанна̄ антонагарам̣ павит̣т̣хам̣ саттха̄рам̣ анубандхитва̄ ‘‘чороси ба̄лоси мӯл̣хоси тхеноси от̣т̣хоси гон̣оси гадрабхоси нерайикоси тираччха̄нагатоси, наттхи туйхам̣ сугати, дуггатийева туйхам̣ па̄т̣икан̇кха̄’’ти дасахи аккосаваттхӯхи аккосанти парибха̄санти. там̣ сутва̄ а̄йасма̄ а̄нандо саттха̄рам̣ етадавоча – ‘‘бханте, име на̄гара̄ амхе аккосанти парибха̄санти, ито ан̃н̃аттха гаччха̄ма̄’’ти. ‘‘кухим̣, а̄нанда̄’’ти? ‘‘ан̃н̃ам̣ нагарам̣, бханте’’ти. ‘‘таттха мануссесу аккосантесу парибха̄сантесу пуна каттха гамисса̄ма̄нанда̄’’ти. ‘‘татопи ан̃н̃ам̣ нагарам̣, бханте’’ти. ‘‘таттха мануссесу аккосантесу парибха̄сантесу кухим̣ гамисса̄ма̄нанда̄’’ти. ‘‘татопи ан̃н̃ам̣ нагарам̣, бханте’’ти. ‘‘а̄нанда, на евам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣ати, йаттха адхикаран̣ам̣ уппаннам̣, таттхева тасмим̣ вӯпасанте ан̃н̃аттха гантум̣ ват̣т̣ати, ке пана те, а̄нанда, аккосантӣ’’ти. ‘‘бханте, да̄сакаммакаре упа̄да̄йа саббе аккосантӣ’’ти. ‘‘ахам̣, а̄нанда, сан̇га̄мам̣ отин̣н̣ахаттхисадисо. сан̇га̄мам̣ отин̣н̣ахаттхино хи чатӯхи диса̄хи а̄гате саре сахитум̣ бха̄ро, татхева бахӯхи дуссӣлехи катхитакатха̄нам̣ саханам̣ на̄ма майхам̣ бха̄ро’’ти ватва̄ атта̄нам̣ а̄раббха дхаммам̣ десенто има̄ га̄тха̄ абха̄си –
320. ‘‘ахам̣ на̄гова сан̇га̄ме, ча̄пато патитам̣ сарам̣;
атива̄кйам̣ титиккхиссам̣, дуссӣло хи бахуджджано.
321. ‘‘дантам̣ найанти самитим̣, дантам̣ ра̄джа̄бхирӯхати;
данто сет̣т̣хо мануссесу, йотива̄кйам̣ титиккхати.
322. ‘‘варамассатара̄ данта̄, а̄джа̄нӣйа̄ ча синдхава̄;
кун̃джара̄ ча маха̄на̄га̄, аттаданто тато вара’’нти.
таттха на̄гова̄ти хаттхӣ вийа. ча̄пато патитанти дхануто муттам̣. атива̄кйанти ат̣т̣хаанарийавоха̄равасена паваттам̣ вӣтиккамавачанам̣. титиккхиссанти йатха̄ сан̇га̄ма̄вачаро суданто маха̄на̄го кхамо саттипаха̄ра̄дӣни ча̄пато муччитва̄ аттани патите саре авихан̃н̃ама̄но титиккхати, евамева еварӯпам̣ атива̄кйам̣ титиккхиссам̣, сахисса̄мӣти аттхо. дуссӣло хӣти айан̃хи локийамаха̄джано бахудуссӣло аттано аттано ручивасена ва̄чам̣ ниччха̄ретва̄ гхат̣т̣енто чарати, таттха адхива̄санам̣ аджджхупеккханамева мама бха̄ро. самитинти уййа̄накӣл̣аман̣д̣ала̄дӣсу маха̄джанамаджджхам̣ гаччханта̄ дантамева гон̣аджа̄тим̣ ва̄ ассаджа̄тим̣ ва̄ йа̄не йоджетва̄ найанти. ра̄джа̄ти татха̄рӯпехева ва̄ханехи гаччханто ра̄джа̄пи дантамева абхирӯхати. мануссесӯти мануссесупи чатӯхи арийамаггехи данто ниббисеванова сет̣т̣хо. йотива̄кйанти йо еварӯпам̣ атиккамавачанам̣ пунаппунам̣ вуччама̄нампи титиккхати на пат̣иппхарати на вихан̃н̃ати, еварӯпо данто сет̣т̣хоти аттхо.
ассатара̄ти вал̣ава̄йа гадрабхена джа̄та̄. а̄джа̄нӣйа̄ти йам̣ ассадамаса̄ратхи ка̄ран̣ам̣ ка̄рети, тасса кхиппам̣ джа̄нанасаматтха̄. синдхава̄ти синдхаварат̣т̣хе джа̄та̄ асса̄. маха̄на̄га̄ти кун̃джарасан̇кха̄та̄ маха̄хаттхино. аттадантоти ете ассатара̄ ча синдхава̄ ча кун̃джара̄ ча данта̄ва варам̣, на аданта̄. йо пана чатӯхи арийамаггехи аттано дантата̄йа аттаданто ниббисевано, айам̣ татопи варам̣, саббехипи етехи уттаритароти аттхо.
десана̄васа̄не лан̃джам̣ гахетва̄ вӣтхисин̇гха̄т̣ака̄дӣсу т̣хатва̄ аккосанто парибха̄санто саббопи со маха̄джано сота̄паттипхала̄дӣни па̄пун̣ӣти.
аттадантаваттху пат̣хамам̣.
2. хаттха̄чарийапуббакабхиккхуваттху
на хи етехӣти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ джетаване вихаранто екам̣ хаттха̄чарийапуббакам̣ бхиккхум̣ а̄раббха катхеси.
со кира екадивасам̣ ачираватӣнадӣтӣре хаттхидамакам̣ ‘‘екам̣ хаттхим̣ дамесса̄мӣ’’ти аттана̄ иччхитам̣ ка̄ран̣ам̣ сиккха̄петум̣ асакконтам̣ дисва̄ самӣпе т̣хите бхиккхӯ а̄мантетва̄ а̄ха – ‘‘а̄вусо, саче айам̣ хаттха̄чарийо имам̣ хаттхим̣ асукат̣т̣ха̄не на̄ма виджджхеййа, кхиппамева имам̣ ка̄ран̣ам̣ сиккха̄пеййа̄’’ти. со тасса катхам̣ сутва̄ татха̄ катва̄ там̣ хаттхим̣ судантам̣ дамеси. те бхиккхӯ там̣ паваттим̣ саттху а̄рочесум̣. саттха̄ там̣ бхиккхум̣ паккоса̄петва̄ ‘‘саччам̣ кира тайа̄ евам̣ вутта’’нти пуччхитва̄ ‘‘саччам̣, бханте’’ти вутте вигарахитва̄ ‘‘ким̣ те, могхапуриса, хаттхийа̄нена ва̄ ан̃н̃ена ва̄ дантена. на хи етехи йа̄нехи агатапуббам̣ т̣ха̄нам̣ гантум̣ саматтха̄ на̄ма аттхи, аттана̄ пана судантена сакка̄ агатапуббам̣ т̣ха̄нам̣ гантум̣, тасма̄ атта̄намева дамехи, ким̣ те етесам̣ даманена̄’’ти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
323. ‘‘на хи етехи йа̄нехи, гаччхеййа агатам̣ дисам̣;
йатха̄ттана̄ судантена, данто дантена гаччхатӣ’’ти.
тассаттхо – йа̄ни та̄ни хаттхийа̄на̄дӣни йа̄на̄ни, на хи етехи йа̄нехи кочи пуггало супинантенапи агатапуббатта̄ ‘‘агата’’нти сан̇кха̄там̣ нибба̄надисам̣ татха̄ гаччхеййа, йатха̄ пуббабха̄ге индрийадамена апарабха̄ге арийамаггабха̄вана̄йа судантена данто ниббисевано саппан̃н̃о пуггало там̣ агатапуббам̣ дисам̣ гаччхати, дантабхӯмим̣ па̄пун̣а̄ти. тасма̄ аттадаманамева тато варанти аттхо.
десана̄васа̄не бахӯ сота̄паттипхала̄дӣни па̄пун̣им̣сӯти.
хаттха̄чарийапуббакабхиккхуваттху дутийам̣.
3. париджин̣н̣абра̄хман̣апуттаваттху
дханапа̄лоти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ са̄ваттхийам̣ вихаранто ан̃н̃атарасса париджин̣н̣абра̄хман̣асса путте а̄раббха катхеси.
са̄ваттхийам̣ киреко бра̄хман̣о ат̣т̣хасатасахассавибхаво вайаппатта̄нам̣ чатуннам̣ путта̄нам̣ а̄ва̄хам̣ катва̄ чатта̄ри сатасахасса̄ни ада̄си. атхасса бра̄хман̣ийа̄ ка̄лаката̄йа путта̄ саммантайим̣су – ‘‘саче айам̣ ан̃н̃ам̣ бра̄хман̣им̣ а̄нессати, тасса̄ куччхийам̣ ниббатта̄нам̣ васена куласантакам̣ бхиджджиссати, ханда нам̣ майам̣ сан̇ган̣хисса̄ма̄’’ти те там̣ пан̣ӣтехи гха̄саччха̄дана̄дӣхи упат̣т̣хаханта̄ хаттхапа̄дасамба̄хана̄дӣни каронта̄ упат̣т̣хахитва̄ екадивасамасса дива̄ нидда̄йитва̄ вут̣т̣хитасса хаттхапа̄де самба̄ханта̄ па̄т̣ийеккам̣ гхара̄ва̄се а̄дӣнавам̣ ватва̄ ‘‘майам̣ тумхе имина̄ нӣха̄рена йа̄ваджӣвам̣ упат̣т̣хахисса̄ма, сесадханампи но детха̄’’ти йа̄чим̣су. бра̄хман̣о пуна екекасса сатасахассам̣ датва̄ аттано ниваттхапа̄рупанаматтам̣ т̣хапетва̄ саббам̣ упабхогапарибхогам̣ чатта̄ро кот̣т̣ха̄се катва̄ ниййа̄деси. там̣ джет̣т̣хапутто катипа̄хам̣ упат̣т̣хахи. атха нам̣ екадивасам̣ нхатва̄ а̄гаччхантам̣ два̄ракот̣т̣хаке т̣хатва̄ сун̣ха̄ евама̄ха – ‘‘ким̣ тайа̄ джет̣т̣хапуттасса сатам̣ ва̄ сахассам̣ ва̄ атирекам̣ диннам̣ аттхи, нану саббесам̣ две две сатасахасса̄ни динна̄ни, ким̣ сесапутта̄нам̣ гхарасса маггам̣ на джа̄на̄сӣ’’ти. сопи ‘‘насса васалӣ’’ти куджджхитва̄ ан̃н̃асса гхарам̣ агама̄си. татопи катипа̄хаччайена имина̄ва упа̄йена пала̄пито ан̃н̃асса̄ти евам̣ екагхарампи павесанам̣ алабхама̄но пан̣д̣аран̇гапаббаджджам̣ паббаджитва̄ бхиккха̄йа чаранто ка̄ла̄намаччайена джара̄джин̣н̣о дуббходжанадуккхасеййа̄хи мила̄тасарӣро бхиккха̄йа чаранто а̄гамма пӣт̣хика̄йа нипанно ниддам̣ оккамитва̄ ут̣т̣ха̄йа нисинно атта̄нам̣ олокетва̄ путтесу аттано патит̣т̣хам̣ апассанто чинтеси – ‘‘саман̣о кира готамо аббха̄кут̣ико утта̄намукхо сукхасамбха̄со пат̣исантха̄ракусало, сакка̄ саман̣ам̣ готамам̣ упасан̇камитва̄ пат̣исантха̄рам̣ лабхиту’’нти. со нива̄санапа̄рупанам̣ сан̣т̣ха̄петва̄ бхиккхабха̄джанам̣ гахетва̄ дан̣д̣ама̄да̄йа бхагавато сантикам̣ агама̄си. вуттампи четам̣ (сам̣. ни. 1.200) –
атха кхо ан̃н̃атаро бра̄хман̣амаха̄са̄ло лӯкхо лӯкхапа̄вуран̣о йена бхагава̄ тенупасан̇ками, упасан̇камитва̄ екамантам̣ нисӣди. саттха̄ екамантам̣ нисиннена тена саддхим̣ пат̣исантха̄рам̣ катва̄ етадавоча – ‘‘кинну твам̣, бра̄хман̣а, лӯкхо лӯкхапа̄вуран̣о’’ти. идха ме, бхо готама, чатта̄ро путта̄, те мам̣ да̄рехи сам̣пуччха гхара̄ никкха̄ментӣти. тена хи твам̣, бра̄хман̣а, има̄ га̄тха̄йо парийа̄пун̣итва̄ сабха̄йам̣ маха̄джанака̄йе саннипатите путтесу ча саннисиннесу бха̄сассу –
‘‘йехи джа̄техи нандиссам̣, йесан̃ча бхавамиччхисам̣;
те мам̣ да̄рехи сам̣пуччха, са̄ва ва̄ренти сӯкарам̣.
‘‘асанта̄ кира мам̣ джамма̄, та̄та та̄та̄ти бха̄саре;
раккхаса̄ путтарӯпена, те джаханти вайогатам̣.
‘‘ассова джин̣н̣о ниббхого, кха̄дана̄ апанӣйати;
ба̄лака̄нам̣ пита̄ тхеро, пара̄га̄ресу бхиккхати.
‘‘дан̣д̣ова кира ме сеййо, йан̃че путта̄ анассава̄;
чан̣д̣ампи гон̣ам̣ ва̄рети, атхо чан̣д̣ампи куккурам̣.
‘‘андхака̄ре пуре хоти, гамбхӣре га̄дхамедхати;
дан̣д̣асса а̄нубха̄вена, кхалитва̄ патитит̣т̣хатӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.200);
со бхагавато сантике та̄ га̄тха̄йо угган̣хитва̄ татха̄рӯпе бра̄хман̣а̄нам̣ сама̄гамадивасе сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣итесу путтесу там̣ сабхам̣ ога̄хитва̄ бра̄хман̣а̄нам̣ маджджхе маха̄рахесу а̄санесу нисиннесу ‘‘айам̣ ме ка̄ло’’ти сабха̄йа маджджхе пависитва̄ хаттхам̣ уккхипитва̄ ‘‘ахам̣, бхо, тумха̄кам̣ га̄тха̄йо бха̄ситука̄мо, сун̣иссатха̄’’ти ватва̄ ‘‘бха̄сассу, бра̄хман̣а, сун̣ома̄’’ти вутте т̣хитакова абха̄си. тена ча самайена манусса̄нам̣ ваттам̣ хоти ‘‘йо ма̄та̄питӯнам̣ сантакам̣ кха̄данто ма̄та̄питаро на посети, со ма̄ретаббо’’ти. тасма̄ те бра̄хман̣апутта̄ питу па̄десу патитва̄ ‘‘джӣвитам̣ но, та̄та, детха̄’’ти йа̄чим̣су. со питу хадайамудута̄йа ‘‘ма̄ ме, бхо, путтаке вина̄сайиттха, посессанти ма’’нти а̄ха. атхасса путте манусса̄ а̄хам̣су – ‘‘саче, бхо, аджджа пат̣т̣ха̄йа питарам̣ на самма̄ пат̣иджаггиссатха, гха̄тесса̄ма во’’ти. те бхӣта̄ питарам̣ пӣт̣хе нисӣда̄петва̄ сайам̣ уккхипитва̄ гехам̣ нетва̄ сарӣрам̣ телена аббхан̃джитва̄ уббат̣т̣етва̄ гандхачун̣н̣а̄дӣхи нха̄петва̄ бра̄хман̣ийо паккоса̄петва̄ ‘‘аджджа пат̣т̣ха̄йа амха̄кам̣ питарам̣ самма̄ пат̣иджаггатха, саче тумхе пама̄дам̣ а̄паджджиссатха, нигган̣хисса̄ма во’’ти ватва̄ пан̣ӣтабходжанам̣ бходжесум̣.
бра̄хман̣о субходжанан̃ча сукхасеййан̃ча а̄гамма катипа̄хаччайена сан̃джа̄табало пӣн̣индрийо аттабха̄вам̣ олокетва̄ ‘‘айам̣ ме сампатти саман̣ам̣ готамам̣ нисса̄йа ладдха̄’’ти пан̣н̣а̄ка̄раттха̄йа екам̣ дуссайугам̣ а̄да̄йа бхагавато сантикам̣ гантва̄ катапат̣исантха̄ро екамантам̣ нисинно там̣ дуссайугам̣ бхагавато па̄дамӯле т̣хапетва̄ ‘‘майам̣, бхо готама, бра̄хман̣а̄ на̄ма а̄чарийасса а̄чарийадханам̣ парийеса̄ма, пат̣игган̣ха̄ту ме бхавам̣ готамо а̄чарийо а̄чарийадхана’’нти а̄ха. бхагава̄ тасса анукампа̄йа там̣ пат̣иггахетва̄ дхаммам̣ десеси. десана̄васа̄не бра̄хман̣о саран̣есу патит̣т̣ха̄йа евама̄ха – ‘‘бхо готама, майхам̣ путтехи чатта̄ри дхувабхатта̄ни динна̄ни, тато ахам̣ две тумха̄кам̣ даммӣ’’ти. атха нам̣ саттха̄ ‘‘калйа̄н̣ам̣, бра̄хман̣а, майам̣ пана руччанат̣т̣ха̄намева гамисса̄ма̄’’ти ватва̄ уййоджеси. бра̄хман̣о гхарам̣ гантва̄ путте а̄ха – ‘‘та̄та̄, саман̣о готамо майхам̣ саха̄йо, тасса ме две дхувабхатта̄ни динна̄ни, тумхе тасмим̣ сампатте ма̄ памаджджиттха̄’’ти. те ‘‘са̄дхӯ’’ти сампат̣иччхим̣су.
саттха̄ пунадивасе пин̣д̣а̄йа чаранто джет̣т̣хапуттасса гхарадва̄рам̣ агама̄си. со саттха̄рам̣ дисва̄ паттама̄да̄йа гхарам̣ павесетва̄ маха̄рахе паллан̇ке нисӣда̄петва̄ пан̣ӣтабходжанамада̄си. саттха̄ пунадивасе итарасса итарасса̄ти пат̣ипа̄т̣ийа̄ саббесам̣ гхара̄ни агама̄си. саббе те татхева сакка̄рам̣ акам̣су. екадивасам̣ джет̣т̣хапутто ман̇гале паччупат̣т̣хите питарам̣ а̄ха – ‘‘та̄та, касса ман̇галам̣ дема̄’’ти? ‘‘на̄хам̣ ан̃н̃е джа̄на̄ми, саман̣о готамо майхам̣ саха̄йо’’ти. ‘‘тена хи там̣ сва̄тана̄йа пан̃чахи бхиккхусатехи саддхим̣ нимантетха̄’’ти. бра̄хман̣о татха̄ ака̄си. саттха̄ пунадивасе сапарива̄ро тасса гехам̣ агама̄си. со харитупалитте сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ите гехе буддхаппамукхам̣ бхиккхусан̇гхам̣ нисӣда̄петва̄ апподакамадхупа̄йасена чева пан̣ӣтена кха̄данӣйена ча паривиси. антара̄бхаттасмим̣йева бра̄хман̣асса чатта̄ро путта̄ саттху сантике нисӣдитва̄ а̄хам̣су – ‘‘бхо готама, майам̣ амха̄кам̣ питарам̣ пат̣иджагга̄ма на памаджджа̄ма, пассатхимасса аттабха̄ва’’нти.
саттха̄ ‘‘калйа̄н̣ам̣ во катам̣, ма̄та̄питупосанам̣ на̄ма пора̄н̣акапан̣д̣ита̄нам̣ а̄чин̣н̣амева̄’’ти ватва̄ ‘‘тасса на̄гасса виппава̄сена, вирӯл̣ха̄ саллакӣ ча кут̣аджа̄ ча̄’’ти имам̣ ека̄дасанипа̄те ма̄тупосакана̄гара̄джаджа̄такам̣ (чарийа̄. 2.1 а̄дайо; джа̄. 1.11.1 а̄дайо) виттха̄рена катхетва̄ имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
324. ‘‘дханапа̄ло на̄ма кун̃джаро,
кат̣укабхедано дуннива̄райо;
баддхо кабал̣ам̣ на бхун̃джати,
сумарати на̄гаванасса кун̃джаро’’ти.
таттха дханапа̄ло на̄ма̄ти тада̄ ка̄сикаран̃н̃а̄ хаттха̄чарийам̣ песетва̄ раман̣ӣйе на̄гаване га̄ха̄питасса хаттхино етам̣ на̄мам̣. кат̣укабхеданоти тикхин̣амадо. хаттхӣнан̃хи мадака̄ле кан̣н̣ачӯл̣ика̄ пабхиджджанти, пакатийа̄пи хаттхино тасмим̣ ка̄ле ан̇кусе ва̄ кунтатомаре ва̄ на ган̣енти, чан̣д̣а̄ бхаванти. со пана атичан̣д̣ойева. тена вуттам̣ – кат̣укабхедано дуннива̄райоти. баддхо кабал̣ам̣ на бхун̃джатӣти со баддхо хаттхиса̄лам̣ пана нетва̄ вичитраса̄н̣ийа̄ париккхипа̄петва̄ катагандхапарибхан̣д̣а̄йа упари баддхавичитравита̄на̄йа бхӯмийа̄ т̣хапито ран̃н̃а̄ ра̄джа̄рахена на̄наггарасена бходжанена упат̣т̣ха̄питопи кин̃чи бхун̃джитум̣ на иччхи, таматтхам̣ сандха̄йа ‘‘баддхо кабал̣ам̣ на бхун̃джатӣ’’ти вуттам̣. сумарати на̄гаванасса̄ти со раман̣ӣйам̣ ме васанат̣т̣ха̄нанти на̄гаванам̣ сарати. ‘‘ма̄та̄ пана ме аран̃н̃е путтавийогена дуккхаппатта̄ ахоси, ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄надхаммо на ме пӯрати, ким̣ ме имина̄ бходжанена̄’’ти дхаммикам̣ ма̄та̄питуупат̣т̣ха̄надхаммамева сари. там̣ пана йасма̄ тасмим̣ на̄гаванейева т̣хито сакка̄ пӯретум̣, тена вуттам̣ – сумарати на̄гаванасса кун̃джароти. саттхари имам̣ аттано пуббачарийам̣ а̄нетва̄ катхенте катхентейева саббепи те ассудха̄ра̄ паваттетва̄ мудухадайа̄ охитасота̄ бхавим̣су. атха несам̣ бхагава̄ саппа̄йам̣ видитва̄ сачча̄ни пака̄сетва̄ дхаммам̣ десеси.
десана̄васа̄не саддхим̣ путтехи чева сун̣иса̄хи ча бра̄хман̣о сота̄паттипхале патит̣т̣хахӣти.
париджин̣н̣абра̄хман̣апуттаваттху татийам̣.
4. пасенадикосалаваттху
миддхӣ йада̄ хотӣти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ джетаване вихаранто ра̄джа̄нам̣ пасенадикосалам̣ а̄раббха катхеси.
екасмин̃хи самайе ра̄джа̄ тан̣д̣уладон̣асса оданам̣ тадупийена сӯпабйан̃джанена бхун̃джати. со екадивасам̣ бхуттапа̄тара̄со бхаттасаммадам̣ авинодетва̄ва саттху сантикам̣ гантва̄ килантарӯпо ито чито ча сампариваттати, нидда̄йа абхибхуййама̄нопи уджукам̣ нипаджджитум̣ асакконто екамантам̣ нисӣди. атха нам̣ саттха̄ а̄ха – ‘‘ким̣, маха̄ра̄джа, ависсамитва̄ва а̄гатосӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, бхуттака̄лато пат̣т̣ха̄йа ме маха̄дуккхам̣ хотӣ’’ти. атха нам̣ саттха̄, ‘‘маха̄ра̄джа, атибахубходжанам̣ евам̣ дуккхам̣ хотӣ’’ти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
325. ‘‘миддхӣ йада̄ хоти махаггхасо ча,
нидда̄йита̄ сампариваттаса̄йӣ;
маха̄вара̄хова нива̄папут̣т̣хо,
пунаппунам̣ габбхамупети мандо’’ти.
таттха миддхӣти тхинамиддха̄бхибхӯто. махаггхасо ча̄ти маха̄бходжано а̄харахаттхакаалам̣са̄т̣акататрават̣т̣акака̄кама̄сакабхуттавамитака̄нам̣ ан̃н̃атаро вийа. нива̄папут̣т̣хоти кун̣д̣ака̄дина̄ сӯкарабхаттена пут̣т̣хо. гхарасӯкаро хи дахарака̄лато пат̣т̣ха̄йа посийама̄но тхӯласарӣрака̄ле геха̄ бахи никкхамитум̣ алабханто хет̣т̣ха̄ман̃ча̄дӣсу сампариваттитва̄ ассасанто пассасанто сайатева. идам̣ вуттам̣ хоти – йада̄ пурисо миддхӣ ча хоти махаггхасо ча, нива̄папут̣т̣хо маха̄вара̄хо вийа ча ан̃н̃ена ирийа̄патхена йа̄петум̣ асакконто нидда̄йанасӣло сампариваттаса̄йӣ, тада̄ со ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти тӣн̣и лаккхан̣а̄ни манасика̄тум̣ на саккоти. тесам̣ аманасика̄ра̄ мандапан̃н̃о пунаппунам̣ габбхамупети, габбхава̄сато на паримуччатӣти. десана̄васа̄не саттха̄ ран̃н̃о упака̄равасена –
‘‘мануджасса сада̄ сатӣмато, маттам̣ джа̄нато ладдхабходжане;
танукасса бхаванти ведана̄, сан̣икам̣ джӣрати а̄йу па̄лайа’’нти. (сам̣. ни. 1.124);
имам̣ га̄тхам̣ ватва̄ уттарама̄н̣авам̣ угган̣ха̄петва̄ ‘‘имам̣ га̄тхам̣ ран̃н̃о бходжанавела̄йа паведеййа̄си, имина̄ упа̄йена бходжанам̣ париха̄пеййа̄сӣ’’ти упа̄йам̣ а̄чиккхи, со татха̄ ака̄си. ра̄джа̄ апарена самайена на̄л̣икоданапарамата̄йа сан̣т̣хито сусаллахукасарӣро сукхаппатто саттхари уппаннависса̄со сатта̄хам̣ асадисада̄нам̣ паваттеси. да̄на̄нумодана̄йа маха̄джано махантам̣ висесам̣ па̄пун̣ӣти.
пасенадикосалаваттху чатуттхам̣.
5. са̄нуса̄ман̣ераваттху
идам̣ пурети имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ джетаване вихаранто са̄нум̣ на̄ма са̄ман̣ерам̣ а̄раббха катхеси.
со кира екисса̄ упа̄сика̄йа екапуттако ахоси. атха нам̣ са̄ дахарака̄лейева пабба̄джеси. со паббаджитака̄лато пат̣т̣ха̄йа сӣлава̄ ахоси ваттасампанно, а̄чарийупаджджха̄йаа̄гантука̄нам̣ ваттам̣ катамева хоти. ма̄сасса ат̣т̣хаме дивасе па̄това ут̣т̣ха̄йа удакама̄л̣аке удакам̣ упат̣т̣ха̄петва̄ дхаммассаванаггам̣ саммаджджитва̄ а̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ дӣпам̣ джа̄летва̄ мадхурассарена дхаммассаванам̣ гхосети. бхиккхӯ тасса тха̄мам̣ н̃атва̄ ‘‘сарабхан̃н̃ам̣ бхан̣а са̄ман̣ера̄’’ти аджджхесанти. со ‘‘майхам̣ хадайава̄то руджати, ка̄йо ва̄ ба̄дхатӣ’’ти кин̃чи пачча̄ха̄рам̣ акатва̄ дхамма̄санам̣ абхирӯхитва̄ а̄ка̄саган̇гам̣ ота̄ренто вийа сарабхан̃н̃ам̣ ватва̄ отаранто ‘‘майхам̣ ма̄та̄питӯнам̣ имасмим̣ сарабхан̃н̃е паттим̣ даммӣ’’ти вадати. тасса манусса̄ ма̄та̄питаро паттийа̄ диннабха̄вам̣ на джа̄нанти. анантараттабха̄ве панасса ма̄та̄ йаккхинӣ хутва̄ ниббатта̄, са̄ девата̄хи саддхим̣ а̄гантва̄ дхаммам̣ сутва̄ ‘‘са̄ман̣ерена диннапаттим̣ анумода̄ми, та̄та̄’’ти вадати. ‘‘сӣласампанно ча на̄ма бхиккху садевакасса локасса пийо хотӣ’’ти тасмим̣ са̄ман̣ере девата̄ саладжджа̄ сага̄рава̄ маха̄брахма̄нам̣ вийа аггиккхандхам̣ вийа ча нам̣ ман̃н̃анти. са̄ман̣ере га̄равена тан̃ча йаккхиним̣ гарукам̣ катва̄ пассанти. та̄ дхаммассаванайаккхасама̄гама̄дӣсу ‘‘са̄нума̄та̄ са̄нума̄та̄’’ти йаккхинийа̄ агга̄санам̣ аггодакам̣ аггапин̣д̣ам̣ денти. махесаккха̄пи йаккха̄ там̣ дисва̄ магга̄ оккаманти, а̄сана̄ вут̣т̣хаханти.
атха кхо са̄ман̣еро вуд̣д̣химанва̄йа парипаккиндрийо анабхиратийа̄ пӣл̣ито анабхиратим̣ винодетум̣ асакконто парул̣хакесанакхо килит̣т̣ханива̄санапа̄рупано кассачи ана̄рочетва̄ паттачӣварама̄да̄йа екакова ма̄тугхарам̣ агама̄си. упа̄сика̄ путтам̣ дисва̄ вандитва̄ а̄ха – ‘‘ким̣, та̄та, твам̣ пуббе а̄чарийупаджджха̄йехи ва̄ дахараса̄ман̣ерехи ва̄ саддхим̣ идха̄гаччхаси, касма̄ екакова аджджа а̄гатосӣ’’ти? со уккан̣т̣хитабха̄вам̣ а̄рочеси. са̄ упа̄сика̄ на̄наппака̄рена гхара̄ва̄се а̄дӣнавам̣ дассетва̄ путтам̣ овадама̄на̄пи сан̃н̃а̄петум̣ асакконтӣ ‘‘аппева на̄ма аттано дхаммата̄йапи саллаккхеййа̄’’ти ануййоджетва̄ ‘‘тит̣т̣ха, та̄та, йа̄ва те йа̄губхаттам̣ сампа̄деми, йа̄гум̣ пивитва̄ катабхаттакиччасса те мана̄па̄ни ваттха̄ни нӣхаритва̄ дасса̄мӣ’’ти ватва̄ а̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ ада̄си. нисӣди са̄ман̣еро. упа̄сика̄ мухуттенева йа̄гукхаджджакам̣ сампа̄детва̄ ада̄си. атха ‘‘бхаттам̣ сампа̄десса̄мӣ’’ти авидӯре нисинна̄ тан̣д̣уле дховати. тасмим̣ самайе са̄ йаккхинӣ ‘‘кахам̣ ну кхо са̄ман̣еро, каччи бхиккха̄ха̄рам̣ лабхати, но’’ти а̄ваджджама̄на̄ тасса виббхамитука̄мата̄йа нисиннабха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘са̄ман̣еро ме махесаккха̄нам̣ девата̄нам̣ антаре ладжджам̣ уппа̄деййа, гаччха̄мисса виббхамане антара̄йам̣ карисса̄мӣ’’ти а̄гантва̄ тасса сарӣре адхимуччитва̄ гӣвам̣ париваттетва̄ кхел̣ена паггхарантена бхӯмийам̣ нипати. упа̄сика̄ путтасса там̣ виппака̄рам̣ дисва̄ вегена гантва̄ путтам̣ а̄лин̇гетва̄ ӯрӯсу нипаджджа̄песи. сакалага̄мава̄сино а̄гантва̄ баликамма̄дӣни карим̣су. упа̄сика̄ пана паридевама̄на̄ има̄ га̄тха̄ абха̄си –
‘‘ча̄туддасим̣ пан̃чадасим̣, йа̄ ча паккхасса ат̣т̣хамӣ;
па̄т̣иха̄рийапаккхан̃ча, ат̣т̣хан̇гасусама̄гатам̣.
‘‘упосатхам̣ упавасанти, брахмачарийам̣ чаранти йе;
на техи йаккха̄ кӣл̣анти, ити ме арахатам̣ сутам̣;
са̄ да̄ни аджджа пасса̄ми, йаккха̄ кӣл̣анти са̄нуна̄’’ти. (сам̣. ни. 1.239);
упа̄сика̄йа вачанам̣ сутва̄ –
‘‘ча̄туддасим̣ пан̃чадасим̣, йа̄ ча паккхасса ат̣т̣хамӣ;
па̄т̣иха̄рийапаккхан̃ча, ат̣т̣хан̇гасусама̄гатам̣.
‘‘упосатхам̣ упавасанти, брахмачарийам̣ чаранти йе;
на техи йаккха̄ кӣл̣анти, са̄ху те арахатам̣ сута’’нти. (сам̣. ни. 1.239) –
ватва̄ а̄ха –
‘‘са̄нум̣ пабуддхам̣ ваджджа̄си, йаккха̄нам̣ вачанам̣ идам̣;
ма̄ка̄си па̄пакам̣ каммам̣, а̄ви ва̄ йади ва̄ рахо.
‘‘саче ча па̄пакам̣ каммам̣, кариссаси кароси ва̄;
на те дуккха̄ памутйаттхи, уппачча̄пи пала̄йато’’ти. (сам̣. ни. 1.239);
евам̣ па̄пакам̣ каммам̣ катва̄ сакун̣асса вийа уппатитва̄ пала̄йатопи те моккхо наттхӣти ватва̄ са̄ йаккхинӣ са̄ман̣ерам̣ мун̃чи. со аккхӣни уммӣлетва̄ ма̄тарам̣ кесе викирийа ассасантим̣ пассасантим̣ родама̄нам̣ сакалага̄мава̄сино ча саннипатите дисва̄ аттано йаккхена гахитабха̄вам̣ аджа̄нанто ‘‘ахам̣ пуббе пӣт̣хе нисинно, ма̄та̄ ме авидӯре нисӣдитва̄ тан̣д̣уле дхови, ида̄ни панамхи бхӯмийам̣ нипанно, ким̣ ну кхо ета’’нти нипаннакова ма̄тарам̣ а̄ха –
‘‘матам̣ ва̄ амма роданти, йо ва̄ джӣвам̣ на диссати;
джӣвантам̣ амма пассантӣ, касма̄ мам̣ амма родасӣ’’ти. (тхерага̄. 44; сам̣. ни. 1.239);
атхасса ма̄та̄ ваттхука̄макилесака̄ме паха̄йа паббаджитасса пуна виббхаманаттхам̣ а̄гамане а̄дӣнавам̣ дассентӣ а̄ха –
‘‘матам̣ ва̄ путта роданти, йо ва̄ джӣвам̣ на диссати;
йо ча ка̄ме чаджитва̄на, пунара̄гаччхате идха;
там̣ ва̄пи путта роданти, пуна джӣвам̣ мато хи со’’ти. (сам̣. ни. 1.239);
еван̃ча пана ватва̄ гхара̄ва̄сам̣ куккул̣асадисан̃чева наракасадисан̃ча катва̄ гхара̄ва̄се а̄дӣнавам̣ дассентӣ пуна а̄ха –
‘‘куккул̣а̄ уббхато та̄та, куккул̣ам̣ патитумиччхаси;
нарака̄ уббхато та̄та, наракам̣ патитумиччхасӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.239);
атха нам̣, ‘‘путта, бхаддам̣ тава хоту, майа̄ пана ‘айам̣ но путтако д̣айхама̄но’ти геха̄ бхан̣д̣ам̣ вийа нӣхаритва̄ буддхаса̄сане пабба̄джито, гхара̄ва̄се пуна д̣айхитум̣ иччхаси. абхидха̄ватха паритта̄йатха ноти имаматтхам̣ касса уджджха̄пайа̄ма кам̣ ниджджха̄пайа̄ма̄’’ти дӣпетум̣ имам̣ га̄тхама̄ха –
‘‘абхидха̄ватха бхадданте, касса уджджха̄пайа̄масе;
а̄дитта̄ нӣхатам̣ бхан̣д̣ам̣, пуна д̣айхитумиччхасӣ’’ти. (сам̣. ни. 1.239);
со ма̄тари катхентийа̄ катхентийа̄ саллаккхетва̄ ‘‘наттхи майхам̣ гихибха̄вена аттхо’’ти а̄ха. атхасса ма̄та̄ ‘‘са̄дху, та̄та̄’’ти тут̣т̣ха̄ пан̣ӣтабходжанам̣ бходжетва̄ ‘‘кативассоси, та̄та̄’’ти пуччхитва̄ парипун̣н̣авассабха̄вам̣ н̃атва̄ тичӣварам̣ пат̣ийа̄деси. со парипун̣н̣апаттачӣваро упасампадам̣ лабхи. атхасса ачирӯпасампаннасса саттха̄ читтаниггахе усса̄хам̣ джаненто ‘‘читтам̣ на̄метам̣ на̄на̄рамман̣есу дӣгхараттам̣ ча̄рикам̣ чарантам̣ анигган̣хантасса соттхибха̄во на̄ма наттхи, тасма̄ ан̇кусена маттахаттхино вийа читтасса нигган̣хане його каран̣ӣйо’’ти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
326. ‘‘идам̣ пуре читтамача̄ри ча̄рикам̣,
йениччхакам̣ йаттхака̄мам̣ йатха̄сукхам̣;
тададжджахам̣ ниггахесса̄ми йонисо,
хаттхиппабхиннам̣ вийа ан̇кусаггахо’’ти.
тассаттхо – идам̣ читтам̣ на̄ма ито пуббе рӯпа̄дӣсу ча а̄рамман̣есу ра̄га̄дӣнам̣ йена ка̄ран̣ена иччхати, йаттхевасса ка̄мо уппаджджати, тасса васена йаттха ка̄мам̣ йатха̄ручи чарантасса сукхам̣ хоти, татхева вичаран̣ато йатха̄сукхам̣ дӣгхараттам̣ ча̄рикам̣ чари, там̣ аджджа ахам̣ пабхиннам̣ маттахаттхим̣ хаттха̄чарийасан̇кха̄то чхеко ан̇кусаггахо ан̇кусена вийа йонисоманасика̄рена ниггахесса̄ми, на̄сса вӣтиккамитум̣ дасса̄мӣти.
десана̄васа̄не са̄нуна̄ саддхим̣ дхаммассавана̄йа упасан̇каманта̄нам̣ бахӯнам̣ девата̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. сопа̄йасма̄ тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ угган̣хитва̄ маха̄дхаммакатхико хутва̄ вӣсавассасатам̣ т̣хатва̄ сакаладжамбудӣпам̣ сан̇кхобхетва̄ паринибба̄йӣти.
са̄нуса̄ман̣ераваттху пан̃чамам̣.
6. па̄веййакахаттхиваттху
аппама̄дарата̄ти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ джетаване вихаранто косаларан̃н̃о па̄веййакам̣ на̄ма хаттхим̣ а̄раббха катхеси.
со кира хаттхӣ тарун̣ака̄ле маха̄бало хутва̄ апарена самайена джара̄ва̄тавегаббха̄хато хутва̄ екам̣ махантам̣ сарам̣ оруйха калале лаггитва̄ уттаритум̣ на̄саккхи. маха̄джано там̣ дисва̄ ‘‘еварӯпопи на̄ма хаттхӣ имам̣ дуббалабха̄вам̣ патто’’ти катхам̣ самут̣т̣ха̄песи. ра̄джа̄ там̣ паваттим̣ сутва̄ хаттха̄чарийам̣ а̄н̣а̄песи – ‘‘гаччха, а̄чарийа, там̣ хаттхим̣ калалато уддхара̄хӣ’’ти. со гантва̄ тасмим̣ т̣ха̄не сан̇га̄масӣсам̣ дассетва̄ сан̇га̄мабхерим̣ а̄кот̣а̄песи. ма̄наджа̄тико хаттхӣ вегенут̣т̣ха̄йа тхале патит̣т̣хахи. бхиккхӯ там̣ ка̄ран̣ам̣ дисва̄ саттху а̄рочесум̣. саттха̄ ‘‘тена, бхиккхаве, хаттхина̄ пакатипан̇кадуггато атта̄ уддхат̣о, тумхе пана килесадугге паккханда̄. тасма̄ йонисо падахитва̄ тумхепи тато атта̄нам̣ уддхаратха̄’’ти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
327. ‘‘аппама̄дарата̄ хотха, сачиттаманураккхатха;
дугга̄ уддхаратхатта̄нам̣, пан̇ке саннова кун̃джаро’’ти.
таттха аппама̄дарата̄ти сатийа̄ авиппава̄се абхирата̄ хотха. сачиттанти рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу аттано читтам̣ йатха̄ вӣтиккамам̣ на кароти, евам̣ раккхатха. дугга̄ти йатха̄ со пан̇ке санно кун̃джаро хаттхехи ча па̄дехи ча ва̄йа̄мам̣ катва̄ пан̇кадуггато атта̄нам̣ уддхаритва̄ тхале патит̣т̣хито, евам̣ тумхепи килесадуггато атта̄нам̣ уддхаратха, нибба̄натхале патит̣т̣ха̄петха̄ти аттхо.
десана̄васа̄не те бхиккхӯ арахатте патит̣т̣хахим̣сӯти.
па̄веййакахаттхиваттху чхат̣т̣хам̣.
7. самбахулабхиккхуваттху
саче лабхетха̄ти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ па̄лилеййакам̣ нисса̄йа раккхитаванасан̣д̣е вихаранто самбахуле бхиккхӯ а̄раббха катхеси. ваттху йамакавагге ‘‘паре ча на виджа̄нантӣ’’ти га̄тха̄ван̣н̣ана̄йа а̄гатамева. вуттан̃хетам̣ (дха. па. ат̣т̣ха. 1.5 косамбакаваттху) –
татха̄гатасса таттха хаттхина̄гена упат̣т̣хийама̄насса васанабха̄во сакаладжамбудӣпе па̄кат̣о ахоси. са̄ваттхинагарато ‘‘ана̄тхапин̣д̣ико виса̄кха̄ маха̄упа̄сика̄’’ти евама̄дӣни маха̄кула̄ни а̄нандаттхерасса са̄санам̣ пахин̣им̣су ‘‘саттха̄рам̣ но, бханте, дассетха̄’’ти. диса̄ва̄синопи пан̃часата̄ бхиккхӯ вут̣т̣хавасса̄ а̄нандаттхерам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘чирассута̄ но, а̄вусо а̄нанда, бхагавато саммукха̄ дхаммӣ катха̄, са̄дху майам̣, а̄вусо а̄нанда, лабхеййа̄ма бхагавато саммукха̄ дхаммим̣ катхам̣ савана̄йа̄’’ти йа̄чим̣су. тхеро те бхиккхӯ а̄да̄йа таттха гантва̄ ‘‘тема̄сам̣ екавиха̄рино татха̄гатасса сантикам̣ еттакехи бхиккхӯхи саддхим̣ упасан̇каманам̣ айутта’’нти чинтетва̄ те бхиккхӯ бахи т̣хапетва̄ екакова саттха̄рам̣ упасан̇ками. па̄лилеййако там̣ дисва̄ дан̣д̣ама̄да̄йа паккханди. там̣ саттха̄ олокетва̄ ‘‘апехи, апехи, па̄лилеййака, ма̄ ва̄райи, буддхупат̣т̣ха̄ко есо’’ти а̄ха. со таттхева дан̣д̣ам̣ чхад̣д̣етва̄ паттачӣварапат̣иггахан̣ам̣ а̄пуччхи. тхеро на̄да̄си. на̄го ‘‘саче уггахитаватто бхависсати, саттху нисӣданапа̄са̄н̣апхалаке аттано париккха̄рам̣ на т̣хапессатӣ’’ти чинтеси. тхеро паттачӣварам̣ бхӯмийам̣ т̣хапеси. ваттасампанна̄ хи гарӯнам̣ а̄сане ва̄ сайане ва̄ аттано париккха̄рам̣ на т̣хапенти.
тхеро саттха̄рам̣ вандитва̄ екамантам̣ нисӣди. саттха̄ ‘‘екакова а̄гатосӣ’’ти пуччхитва̄ пан̃чахи бхиккхусатехи а̄гатабха̄вам̣ сутва̄ ‘‘кахам̣ пана те’’ти пуччхитва̄ ‘‘тумха̄кам̣ читтам̣ аджа̄нанто бахи т̣хапетва̄ а̄гатомхӣ’’ти вутте ‘‘паккоса̄хи не’’ти а̄ха. тхеро татха̄ ака̄си. саттха̄ техи бхиккхӯхи саддхим̣ пат̣исантха̄рам̣ катва̄ техи бхиккхӯхи, ‘‘бханте, бхагава̄ буддхасукхума̄ло чева кхаттийасукхума̄ло ча, тумхехи тема̄сам̣ екакехи тит̣т̣хантехи нисӣдантехи ча дуккарам̣ катам̣, ваттапат̣иваттака̄ракопи мукходака̄дида̄йакопи на̄хоси ман̃н̃е’’ти вутте, ‘‘бхиккхаве, па̄лилеййакахаттхина̄ мама саббакичча̄ни ката̄ни. еварӯпан̃хи саха̄йам̣ лабхантена екакова васитум̣ йуттам̣, алабхантасса екача̄рикабха̄вова сеййо’’ти ватва̄ на̄гавагге има̄ га̄тха̄ абха̄си –
328. ‘‘саче лабхетха нипакам̣ саха̄йам̣,
саддхим̣чарам̣ са̄дхувиха̄ри дхӣрам̣;
абхибхуййа сабба̄ни париссайа̄ни,
чареййа тенаттамано сатӣма̄.
329. ‘‘но че лабхетха нипакам̣ саха̄йам̣,
саддхим̣чарам̣ са̄дхувиха̄ри дхӣрам̣;
ра̄джа̄ва рат̣т̣хам̣ виджитам̣ паха̄йа,
еко чаре ма̄тан̇гаран̃н̃ева на̄го.
330. ‘‘екасса чаритам̣ сеййо,
наттхи ба̄ле саха̄йата̄;
еко чаре на ча па̄па̄ни кайира̄,
аппоссукко ма̄тан̇гаран̃н̃ева на̄го’’ти.
таттха нипаканти непаккапан̃н̃а̄йа саманна̄гатам̣. са̄дхувиха̄ри дхӣранти бхаддакавиха̄рим̣ пан̣д̣итам̣. париссайа̄нӣти та̄дисам̣ метта̄виха̄рим̣ саха̄йам̣ лабханто сӣхабйаггха̄дайо па̄кат̣апариссайе ча ра̄габхайадосабхайамохабхайа̄дайо пат̣иччханнапариссайе ча̄ти саббева париссайе абхибхавитва̄ тена саддхим̣ аттамано упат̣т̣хитасатӣ хутва̄ чареййа, вихареййа̄ти аттхо.
ра̄джа̄ва рат̣т̣ханти рат̣т̣хам̣ хитва̄ гато маха̄джанакара̄джа̄ вийа. идам̣ вуттам̣ хоти – йатха̄ виджитабхӯмипадесо ра̄джа̄ ‘‘идам̣ раджджам̣ на̄ма махантам̣ пама̄дат̣т̣ха̄нам̣, ким̣ ме раджджена ка̄ритена̄’’ти виджитам̣ рат̣т̣хам̣ паха̄йа екакова маха̄ран̃н̃ам̣ пависитва̄ та̄пасапаббаджджам̣ паббаджитва̄ чатӯсу ирийа̄патхесу екакова чарати, евам̣ екакова чареййа̄ти. ма̄тан̇гаран̃н̃ева на̄готи йатха̄ ча ‘‘ахам̣ кхо а̄кин̣н̣о вихара̄ми хаттхӣхи хаттхинӣхи хаттхикал̣абхехи хаттхиччха̄пехи, чхиннагга̄ни чева тин̣а̄ни кха̄да̄ми, обхаггобхагган̃ча ме са̄кха̄бхан̇гам̣ кха̄данти, а̄вила̄ни ча па̄нӣйа̄ни пива̄ми, ога̄ха̄ ча ме уттин̣н̣асса хаттхинийо ка̄йам̣ упанигхам̣сантийо гаччханти, йам̣нӯна̄хам̣ екакова ган̣амха̄ вӯпакат̣т̣хо вихареййа’’нти (маха̄ва. 467; уда̄. 35) евам̣ пат̣исан̃чиккхитва̄ гаманато ма̄тан̇готи ладдхана̄мо имасмим̣ аран̃н̃е айам̣ хаттхина̄го йӯтхам̣ паха̄йа саббирийа̄патхесу екакова сукхам̣ чарати, евампи екова чареййа̄ти аттхо.
екасса̄ти паббаджитасса хи паббаджитака̄лато пат̣т̣ха̄йа екӣбха̄ва̄бхиратасса екакассева чаритам̣ сеййо. наттхи ба̄ле саха̄йата̄ти чӯл̣асӣлам̣ маджджхимасӣлам̣ маха̄сӣлам̣ даса катха̄ваттхӯни тераса дхутан̇гагун̣а̄ни випассана̄н̃а̄н̣ам̣ чатта̄ро магга̄ чатта̄ри пхала̄ни тиссо виджджа̄ чха абхин̃н̃а̄ аматамаха̄нибба̄нанти айан̃хи саха̄йата̄ на̄ма. са̄ ба̄ле нисса̄йа адхигантум̣ на сакка̄ти наттхи ба̄ле саха̄йата̄. екоти имина̄ ка̄ран̣ена саббирийа̄патхесу екакова чареййа, аппаматтака̄нипи на ча па̄па̄ни кайира̄. йатха̄ со аппоссукко нира̄лайо имасмим̣ аран̃н̃е ма̄тан̇гана̄го иччхитиччхитат̣т̣ха̄не сукхам̣ чарати, евам̣ екакова хутва̄ чареййа, аппаматтака̄нипи на ча па̄па̄ни кареййа̄ти аттхо. тасма̄ тумхехи патирӯпам̣ саха̄йам̣ алабхантехи екача̄рӣхева бхавитаббанти имаматтхам̣ дассенто саттха̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ имам̣ дхаммадесанам̣ десеси.
десана̄васа̄не пан̃часата̄пи те бхиккхӯ арахатте патит̣т̣хахим̣сӯти.
самбахулабхиккхуваттху саттамам̣.
8. ма̄раваттху
аттхамхӣти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ химавантападесе аран̃н̃акут̣ика̄йам̣ вихаранто ма̄рам̣ а̄раббха катхеси.
тасмим̣ кира ка̄ле ра̄джа̄но мануссе пӣл̣етва̄ раджджам̣ ка̄ренти. атха бхагава̄ адхаммикара̄джӯнам̣ радждже дан̣д̣акаран̣апӣл̣ите мануссе дисва̄ ка̄рун̃н̃ена евам̣ чинтеси – ‘‘сакка̄ ну кхо раджджам̣ ка̄ретум̣ аханам̣ агха̄тайам̣, аджинам̣ аджа̄пайам̣, асочам̣ асоча̄пайам̣ дхаммена̄’’ти, ма̄ро па̄пима̄ там̣ бхагавато паривитаккам̣ н̃атва̄ ‘‘саман̣о готамо ‘сакка̄ ну кхо раджджам̣ ка̄рету’нти чинтеси, ида̄ни раджджам̣ ка̄ретука̄мо бхависсати, раджджан̃ча на̄метам̣ пама̄дат̣т̣ха̄нам̣, там̣ ка̄ренте сакка̄ ока̄сам̣ лабхитум̣, гаччха̄ми усса̄хамасса джанесса̄мӣ’’ти чинтетва̄ саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха – ‘‘ка̄рету, бханте, бхагава̄ раджджам̣, ка̄рету сугато раджджам̣ аханам̣ агха̄тайам̣, аджинам̣ аджа̄пайам̣, асочам̣ асоча̄пайам̣ дхаммена̄’’ти. атха нам̣ саттха̄ ‘‘ким̣ пана ме твам̣, па̄пима, пассаси, йам̣ мам̣ твам̣ евам̣ вадесӣ’’ти ватва̄ ‘‘бхагавата̄ кхо, бханте, чатта̄ро иддхипа̄да̄ субха̄вита̄. а̄кан̇кхама̄но хи бхагава̄ химавантам̣ паббатара̄джам̣ ‘суван̣н̣а’нти адхимуччеййа, тан̃ча суван̣н̣амева асса, ахампи кхо дханена дханакаран̣ӣйам̣ карисса̄ми, тумхе дхаммена раджджам̣ ка̄рессатха̄’’ти тена вутте –
‘‘паббатасса суван̣н̣асса, джа̄тарӯпасса кевало;
двитта̄ва на̄ламекасса, ити видва̄ саман̃чаре.
‘‘йо дуккхамадаккхи йатонида̄нам̣,
ка̄месу со джанту катхам̣ намеййа;
упадхим̣ видитва̄ сан̇готи локе,
тассева джанту винайа̄йа сиккхе’’ти. (сам̣. ни. 1.156) –
има̄хи га̄тха̄хи сам̣веджетва̄ ‘‘ан̃н̃о ева кхо, па̄пима, тава ова̄до, ан̃н̃о мама, тайа̄ саддхим̣ дхаммасам̣сандана̄ на̄ма наттхи, ахан̃хи евам̣ овада̄мӣ’’ти ватва̄ има̄ га̄тха̄ абха̄си –
331. ‘‘аттхамхи джа̄тамхи сукха̄ саха̄йа̄,
тут̣т̣хӣ сукха̄ йа̄ итарӣтарена;
пун̃н̃ам̣ сукхам̣ джӣвитасан̇кхайамхи,
саббасса дуккхасса сукхам̣ паха̄нам̣.
332. ‘‘сукха̄ маттеййата̄ локе,
атхо петтеййата̄ сукха̄;
сукха̄ са̄ман̃н̃ата̄ локе,
атхо брахман̃н̃ата̄ сукха̄.
333. ‘‘сукхам̣ йа̄ва джара̄сӣлам̣, сукха̄ саддха̄ патит̣т̣хита̄;
сукхо пан̃н̃а̄йа пат̣ила̄бхо, па̄па̄нам̣ акаран̣ам̣ сукха’’нти.
таттха аттхамхӣти паббаджитасса̄пи хи чӣваракаран̣а̄дике ва̄ адхикаран̣авӯпасама̄дике ва̄ гихинопи касикамма̄дике ва̄ балавапаккхасаннисситехи абхибхавана̄дике ва̄ кичче уппанне йе там̣ киччам̣ ниппха̄детум̣ ва̄ вӯпасаметум̣ ва̄ сакконти, еварӯпа̄ сукха̄ саха̄йа̄ти аттхо. тут̣т̣хӣ сукха̄ти йасма̄ пана гихинопи сакена асантут̣т̣ха̄ сандхиччхеда̄дӣни а̄рабханти, паббаджита̄пи на̄наппака̄рам̣ анесанам̣. ити те сукхам̣ на виндантийева. тасма̄ йа̄ итарӣтарена париттена ва̄ випулена ва̄ аттано сантакена сантут̣т̣хи, айамева сукха̄ти аттхо. пун̃н̃анти маран̣ака̄ле пана йатха̄джджха̄сайена паттхаритва̄ катапун̃н̃акаммамева сукхам̣. саббасса̄ти сакалассапи пана ват̣т̣адуккхасса паха̄насан̇кха̄там̣ арахаттамева имасмим̣ локе сукхам̣ на̄ма.
маттеййата̄ти ма̄тари самма̄ пат̣ипатти. петтеййата̄ти питари самма̄ пат̣ипатти. убхайенапи ма̄та̄питӯнам̣ упат̣т̣ха̄намева катхитам̣. ма̄та̄питаро хи путта̄нам̣ анупат̣т̣хаханабха̄вам̣ н̃атва̄ аттано сантакам̣ бхӯмийам̣ ва̄ нидаханти, паресам̣ ва̄ виссадждженти, ‘‘ма̄та̄питаро на упат̣т̣хахантӣ’’ти несам̣ нинда̄пи вад̣д̣хати, ка̄йасса бхеда̄ гӯтханирайепи ниббаттанти. йе пана ма̄та̄питаро саккаччам̣ упат̣т̣хаханти, те тесам̣ сантакам̣ дханампи па̄пун̣анти, пасам̣сампи лабханти, ка̄йасса бхеда̄ сагге ниббаттанти. тасма̄ убхайампетам̣ сукханти вуттам̣. са̄ман̃н̃ата̄ти паббаджитесу самма̄ пат̣ипатти. брахман̃н̃ата̄ти ба̄хитапа̄песу буддхапаччекабуддхаса̄вакесу самма̄ пат̣ипаттийева. убхайенапи тесам̣ чатӯхи паччайехи пат̣иджагганабха̄во катхито, идампи локе сукхам̣ на̄ма катхикам̣.