1. ма̄радхӣтараваттху
йасса джитанти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ бодхиман̣д̣е вихаранто ма̄радхӣтаро а̄раббха катхеси. десанам̣ пана са̄ваттхийам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ пуна курурат̣т̣хе ма̄ган̣д̣ийабра̄хман̣асса катхеси.
курурат̣т̣хе кира ма̄ган̣д̣ийабра̄хман̣асса дхӣта̄ ма̄ган̣д̣ийа̄йева на̄ма ахоси уттамарӯпадхара̄. там̣ паттхайама̄на̄ анекабра̄хман̣амаха̄са̄ла̄ чева кхаттийамаха̄са̄ла̄ ча ‘‘дхӣтарам̣ но детӯ’’ти ма̄ган̣д̣ийасса пахин̣им̣су. сопи ‘‘на тумхе майхам̣ дхӣту ануччхавика̄’’ти саббе пат̣иккхипатева. атхекадивасам̣ саттха̄ паччӯсасамайе локам̣ волокенто аттано н̃а̄н̣аджа̄ласса анто павит̣т̣хам̣ ма̄ган̣д̣ийабра̄хман̣ам̣ дисва̄ ‘‘ким̣ ну кхо бхависсатӣ’’ти упадха̄ренто бра̄хман̣асса ча бра̄хман̣ийа̄ ча тин̣н̣ам̣ маггапхала̄нам̣ упаниссайам̣ аддаса. бра̄хман̣опи бахига̄ме нибаддхам̣ аггим̣ паричарати. саттха̄ па̄това паттачӣварама̄да̄йа там̣ т̣ха̄нам̣ агама̄си. бра̄хман̣о саттху рӯпасирим̣ олокенто ‘‘имасмим̣ локе имина̄ садисо пурисо на̄ма наттхи, айам̣ майхам̣ дхӣту ануччхавико, имасса ме дхӣтарам̣ дасса̄ма̄’’ти чинтетва̄ саттха̄рам̣ а̄ха – ‘‘саман̣а, мама ека̄ дхӣта̄ аттхи, ахам̣ тасса̄ ануччхавикам̣ пурисам̣ апассанто там̣ на кассачи ада̄сим̣, твам̣ панасса̄ ануччхавико, ахам̣ те дхӣтарам̣ па̄дапарича̄рикам̣ катва̄ да̄тука̄мо, йа̄ва нам̣ а̄неми, та̄ва идхева тит̣т̣ха̄хӣ’’ти. саттха̄ тасса катхам̣ сутва̄ нева абхинанди, на пат̣иккоси.
бра̄хман̣опи гехам̣ гантва̄ бра̄хман̣им̣ а̄ха – ‘‘бхоти, аджджа ме дхӣту ануччхавико пурисо дит̣т̣хо, тасса нам̣ дасса̄ма̄’’ти дхӣтарам̣ алан̇ка̄ра̄петва̄ а̄да̄йа бра̄хман̣ийа̄ саддхим̣ там̣ т̣ха̄нам̣ агама̄си. маха̄джанопи кутӯхаладжа̄то никкхами. саттха̄ бра̄хман̣ена вуттат̣т̣ха̄не ат̣т̣хатва̄ таттха падачетийам̣ дассетва̄ ан̃н̃асмим̣ т̣ха̄не ат̣т̣ха̄си. буддха̄нам̣ кира падачетийам̣ ‘‘идам̣ асуко на̄ма пассатӯ’’ти адхит̣т̣хахитва̄ аккантат̣т̣ха̄нейева пан̃н̃а̄йати, сесат̣т̣ха̄не там̣ пассанто на̄ма наттхи. бра̄хман̣о аттана̄ саддхим̣ гаччхама̄на̄йа бра̄хман̣ийа̄ ‘‘кахам̣ со’’ти пут̣т̣хо ‘‘имасмим̣ т̣ха̄не тит̣т̣ха̄хӣти там̣ авача’’нти олокенто падавалан̃джам̣ дисва̄ ‘‘идамасса пада’’нти дассеси. са̄ лаккхан̣амантакусалата̄йа ‘‘на идам̣, бра̄хман̣а, ка̄мабхогино пада’’нти ватва̄ бра̄хман̣ена, ‘‘бхоти, твам̣ удакапа̄тимхи сусума̄рам̣ пассаси, майа̄ со саман̣о дит̣т̣хо ‘дхӣтарам̣ те дасса̄мӣ’ти вутто, тена̄пи адхива̄сита’’нти вутте, ‘‘бра̄хман̣а, кин̃ча̄пи твам̣ евам̣ вадеси, идам̣ пана никкилесассева пада’’нти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
‘‘раттасса хи уккут̣икам̣ падам̣ бхаве,
дут̣т̣хасса хоти сахаса̄нупӣл̣итам̣;
мӯл̣хасса хоти авакад̣д̣хитам̣ падам̣,
виват̣т̣аччхадасса идамӣдисам̣ пада’’нти. (висуддхи. 1.45; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.260-261; дха. па. ат̣т̣ха. 1.са̄ма̄ватӣваттху);
атха нам̣ бра̄хман̣о, ‘‘бхоти, ма̄ вирави, тун̣хӣбхӯта̄ва ехӣ’’ти гаччханто саттха̄рам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ со пурисо’’ти тасса̄ дассетва̄ саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄, ‘‘саман̣а, дхӣтарам̣ те дасса̄мӣ’’ти а̄ха. саттха̄ ‘‘на ме тава дхӣта̄йа аттхо’’ти аватва̄, ‘‘бра̄хман̣а, екам̣ те ка̄ран̣ам̣ катхесса̄ми, сун̣иссасӣ’’ти ватва̄ ‘‘катхехи, бхо саман̣а, сун̣исса̄мӣ’’ти вутте абхиниккхаманато пат̣т̣ха̄йа атӣтам̣ а̄харитва̄ дассеси.
татра̄йам̣ сан̇кхепакатха̄ – маха̄сатто раджджасирим̣ паха̄йа кан̣т̣акам̣ а̄руйха чханнасаха̄йо абхиниккхаманто нагарадва̄ре т̣хитена ма̄рена ‘‘сиддхаттха, ниватта, ито те саттаме дивасе чаккаратанам̣ па̄тубхависсатӣ’’ти вутте, ‘‘ахаметам̣, ма̄ра, джа̄на̄ми, на ме тенаттхо’’ти а̄ха. атха киматтха̄йа никкхамасӣти? саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аттха̄йа̄ти. ‘‘тена хи саче аджджато пат̣т̣ха̄йа ка̄мавитакка̄дӣнам̣ екампи витаккам̣ витаккессаси, джа̄нисса̄ми те каттабба’’нти а̄ха. со тато пат̣т̣ха̄йа ота̄ра̄пеккхо сатта васса̄ни маха̄саттам̣ анубандхи.
саттха̄пи чхаббасса̄ни дуккарака̄рикам̣ чаритва̄ паччаттапурисака̄рам̣ нисса̄йа бодхимӯле саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхитва̄ вимуттисукхам̣ пат̣исам̣ведайама̄но пан̃чамасатта̄хе аджапа̄ланигродхамӯле нисӣди. тасмим̣ самайе ма̄ро ‘‘ахам̣ еттакам̣ ка̄лам̣ анубандхитва̄ ота̄ра̄пеккхопи имасса кин̃чи кхалитам̣ на̄ддасам̣, атикканто ида̄ни еса мама висайа’’нти доманассаппатто маха̄магге нисӣди. атхасса тан̣ха̄ аратӣ рага̄ти има̄ тиссо дхӣтаро ‘‘пита̄ но на пан̃н̃а̄йати, кахам̣ ну кхо етарахӣ’’ти олокайама̄на̄ там̣ татха̄ нисиннам̣ дисва̄ упасан̇камитва̄ ‘‘касма̄, та̄та, дуккхӣ думманосӣ’’ти пуччхим̣су. со та̄сам̣ таматтхам̣ а̄рочеси. атха нам̣ та̄ а̄хам̣су – ‘‘та̄та, ма̄ чинтайи, майам̣ там̣ аттано васе катва̄ а̄несса̄ма̄’’ти. ‘‘на сакка̄ амма̄, еса кеначи васе ка̄тунти. ‘‘та̄та, майам̣ иттхийо на̄ма ида̄нева нам̣ ра̄гапа̄са̄дӣхи бандхитва̄ а̄несса̄ма, тумхе ма̄ чинтайиттха̄’’ти саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘па̄де те, саман̣а, парича̄рема̄’’ти а̄хам̣су. саттха̄ нева та̄сам̣ вачанам̣ манаса̄ка̄си, на аккхӣни уммӣлетва̄ олокеси.
пуна ма̄радхӣтаро ‘‘учча̄вача̄ кхо пуриса̄нам̣ адхиппа̄йа̄, кесан̃чи кума̄рика̄су пемам̣ хоти, кесан̃чи пат̣хамавайе т̣хита̄су, кесан̃чи маджджхимавайе т̣хита̄су, кесан̃чи паччхимавайе т̣хита̄су, на̄наппака̄рехи там̣ палобхесса̄ма̄’’ти екека̄ кума̄рикаван̣н̣а̄дивасена сатам̣ сатам̣ аттабха̄ве абхинимминитва̄ кума̄рийо, авиджа̄та̄, саким̣ виджа̄та̄, дувиджа̄та̄, маджджхимиттхийо, махаллакиттхийо ча хутва̄ чхаккхаттум̣ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘па̄де те, саман̣а, парича̄рема̄’’ти а̄хам̣су. тампи бхагава̄ на манаса̄ка̄си йатха̄ там̣ ануттаре упадхисан̇кхайе вимуттоти. атха саттха̄ еттакенапи та̄ анугаччхантийо ‘‘апетха, ким̣ дисва̄ евам̣ ва̄йаматха, еварӯпам̣ на̄ма вӣтара̄га̄нам̣ пурато ка̄тум̣ на ват̣т̣ати. татха̄гатасса пана ра̄га̄дайо пахӣна̄. кена там̣ ка̄ран̣ена аттано васам̣ нессатха̄’’ти ватва̄ има̄ га̄тха̄ абха̄си –
179. ‘‘йасса джитам̣ на̄ваджӣйати,
джитам̣ йасса нойа̄ти кочи локе;
там̣ буддхаманантагочарам̣,
ападам̣ кена падена нессатха.
180. ‘‘йасса джа̄линӣ висаттика̄,
тан̣ха̄ наттхи кухин̃чи нетаве;
там̣ буддхаманантагочарам̣,
ападам̣ кена падена нессатха̄’’ти.
таттха йасса джитам̣ на̄ваджӣйатӣти йасса самма̄самбуддхасса тена тена маггена джитам̣ ра̄га̄дикилесаджа̄там̣ пуна асамуда̄чаран̣ато на̄ваджӣйати, дуджджитам̣ на̄ма на хоти. нойа̄тӣти на уййа̄ти, йасса джитам̣ килесаджа̄там̣ ра̄га̄дӣсу кочи еко килесопи локе паччхато ваттӣ на̄ма на хоти, на̄нубандхатӣти аттхо. анантагочаранти ананта̄рамман̣асса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса васена апарийанта гочарам̣. кена падена̄ти йасса хи ра̄гапада̄дӣсу екападампи аттхи, там̣ тумхе тена падена нессатха. буддхасса пана екападампи наттхи, там̣ ападам̣ буддхам̣ тумхе кена падена нессатха.
дутийага̄тха̄йа тан̣ха̄ на̄меса̄ сам̣сиббитапарийонандханат̣т̣хена джа̄ламасса̄ аттхӣтипи джа̄лака̄рика̄типи джа̄лӯпама̄типи джа̄линӣ. рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу висаттата̄йа висаттаманата̄йа виса̄харата̄йа висапуппхата̄йа висапхалата̄йа висапарибхогата̄йа висаттика̄. са̄ еварӯпа̄ тан̣ха̄ йасса кухин̃чи бхаве нетум̣ наттхи, там̣ тумхе ападам̣ буддхам̣ кена падена нессатха̄ти аттхо.
десана̄васа̄не бахӯнам̣ девата̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. ма̄радхӣтаропи таттхева антарадха̄йим̣су.
саттха̄ имам̣ дхаммадесанам̣ а̄харитва̄, ‘‘ма̄ган̣д̣ийа, ахам̣ пуббе има̄ тиссо ма̄радхӣтаро аддасам̣ семха̄дӣхи апалибуддхена суван̣н̣аккхандхасадисена аттабха̄вена саманна̄гата̄, тада̄пи метхунасмим̣ чхандо на̄хосийева. тава дхӣту сарӣрам̣ дваттим̣са̄ка̄ракун̣апапарипӯрам̣ бахивичитто вийа асучигхат̣о. саче хи мама па̄до асучимаккхито бхавеййа, айан̃ча умма̄рат̣т̣ха̄не тит̣т̣хеййа, татха̄писса̄ сарӣре ахам̣ па̄де на пхусеййа’’нти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
‘‘дисва̄на тан̣хам̣ аратим̣ раган̃ча,
на̄хоси чхандо апи метхунасмим̣;
кимевидам̣ муттакарӣсапун̣н̣ам̣,
па̄да̄пи нам̣ сампхуситум̣ на иччхе’’ти. (су. ни. 841; маха̄ни. 70);
десана̄васа̄не убхопи джайампатика̄ ана̄га̄мипхале патит̣т̣хахим̣сӯти.
ма̄радхӣтараваттху пат̣хамам̣.