14. буддхавагго

1. ма̄радхӣтараваттху

йасса джитанти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ бодхиман̣д̣е вихаранто ма̄радхӣтаро а̄раббха катхеси. десанам̣ пана са̄ваттхийам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ пуна курурат̣т̣хе ма̄ган̣д̣ийабра̄хман̣асса катхеси.

курурат̣т̣хе кира ма̄ган̣д̣ийабра̄хман̣асса дхӣта̄ ма̄ган̣д̣ийа̄йева на̄ма ахоси уттамарӯпадхара̄. там̣ паттхайама̄на̄ анекабра̄хман̣амаха̄са̄ла̄ чева кхаттийамаха̄са̄ла̄ ча ‘‘дхӣтарам̣ но детӯ’’ти ма̄ган̣д̣ийасса пахин̣им̣су. сопи ‘‘на тумхе майхам̣ дхӣту ануччхавика̄’’ти саббе пат̣иккхипатева. атхекадивасам̣ саттха̄ паччӯсасамайе локам̣ волокенто аттано н̃а̄н̣аджа̄ласса анто павит̣т̣хам̣ ма̄ган̣д̣ийабра̄хман̣ам̣ дисва̄ ‘‘ким̣ ну кхо бхависсатӣ’’ти упадха̄ренто бра̄хман̣асса ча бра̄хман̣ийа̄ ча тин̣н̣ам̣ маггапхала̄нам̣ упаниссайам̣ аддаса. бра̄хман̣опи бахига̄ме нибаддхам̣ аггим̣ паричарати. саттха̄ па̄това паттачӣварама̄да̄йа там̣ т̣ха̄нам̣ агама̄си. бра̄хман̣о саттху рӯпасирим̣ олокенто ‘‘имасмим̣ локе имина̄ садисо пурисо на̄ма наттхи, айам̣ майхам̣ дхӣту ануччхавико, имасса ме дхӣтарам̣ дасса̄ма̄’’ти чинтетва̄ саттха̄рам̣ а̄ха – ‘‘саман̣а, мама ека̄ дхӣта̄ аттхи, ахам̣ тасса̄ ануччхавикам̣ пурисам̣ апассанто там̣ на кассачи ада̄сим̣, твам̣ панасса̄ ануччхавико, ахам̣ те дхӣтарам̣ па̄дапарича̄рикам̣ катва̄ да̄тука̄мо, йа̄ва нам̣ а̄неми, та̄ва идхева тит̣т̣ха̄хӣ’’ти. саттха̄ тасса катхам̣ сутва̄ нева абхинанди, на пат̣иккоси.

бра̄хман̣опи гехам̣ гантва̄ бра̄хман̣им̣ а̄ха – ‘‘бхоти, аджджа ме дхӣту ануччхавико пурисо дит̣т̣хо, тасса нам̣ дасса̄ма̄’’ти дхӣтарам̣ алан̇ка̄ра̄петва̄ а̄да̄йа бра̄хман̣ийа̄ саддхим̣ там̣ т̣ха̄нам̣ агама̄си. маха̄джанопи кутӯхаладжа̄то никкхами. саттха̄ бра̄хман̣ена вуттат̣т̣ха̄не ат̣т̣хатва̄ таттха падачетийам̣ дассетва̄ ан̃н̃асмим̣ т̣ха̄не ат̣т̣ха̄си. буддха̄нам̣ кира падачетийам̣ ‘‘идам̣ асуко на̄ма пассатӯ’’ти адхит̣т̣хахитва̄ аккантат̣т̣ха̄нейева пан̃н̃а̄йати, сесат̣т̣ха̄не там̣ пассанто на̄ма наттхи. бра̄хман̣о аттана̄ саддхим̣ гаччхама̄на̄йа бра̄хман̣ийа̄ ‘‘кахам̣ со’’ти пут̣т̣хо ‘‘имасмим̣ т̣ха̄не тит̣т̣ха̄хӣти там̣ авача’’нти олокенто падавалан̃джам̣ дисва̄ ‘‘идамасса пада’’нти дассеси. са̄ лаккхан̣амантакусалата̄йа ‘‘на идам̣, бра̄хман̣а, ка̄мабхогино пада’’нти ватва̄ бра̄хман̣ена, ‘‘бхоти, твам̣ удакапа̄тимхи сусума̄рам̣ пассаси, майа̄ со саман̣о дит̣т̣хо ‘дхӣтарам̣ те дасса̄мӣ’ти вутто, тена̄пи адхива̄сита’’нти вутте, ‘‘бра̄хман̣а, кин̃ча̄пи твам̣ евам̣ вадеси, идам̣ пана никкилесассева пада’’нти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –

‘‘раттасса хи уккут̣икам̣ падам̣ бхаве,

дут̣т̣хасса хоти сахаса̄нупӣл̣итам̣;

мӯл̣хасса хоти авакад̣д̣хитам̣ падам̣,

виват̣т̣аччхадасса идамӣдисам̣ пада’’нти. (висуддхи. 1.45; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.260-261; дха. па. ат̣т̣ха. 1.са̄ма̄ватӣваттху);

атха нам̣ бра̄хман̣о, ‘‘бхоти, ма̄ вирави, тун̣хӣбхӯта̄ва ехӣ’’ти гаччханто саттха̄рам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ со пурисо’’ти тасса̄ дассетва̄ саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄, ‘‘саман̣а, дхӣтарам̣ те дасса̄мӣ’’ти а̄ха. саттха̄ ‘‘на ме тава дхӣта̄йа аттхо’’ти аватва̄, ‘‘бра̄хман̣а, екам̣ те ка̄ран̣ам̣ катхесса̄ми, сун̣иссасӣ’’ти ватва̄ ‘‘катхехи, бхо саман̣а, сун̣исса̄мӣ’’ти вутте абхиниккхаманато пат̣т̣ха̄йа атӣтам̣ а̄харитва̄ дассеси.

татра̄йам̣ сан̇кхепакатха̄ – маха̄сатто раджджасирим̣ паха̄йа кан̣т̣акам̣ а̄руйха чханнасаха̄йо абхиниккхаманто нагарадва̄ре т̣хитена ма̄рена ‘‘сиддхаттха, ниватта, ито те саттаме дивасе чаккаратанам̣ па̄тубхависсатӣ’’ти вутте, ‘‘ахаметам̣, ма̄ра, джа̄на̄ми, на ме тенаттхо’’ти а̄ха. атха киматтха̄йа никкхамасӣти? саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аттха̄йа̄ти. ‘‘тена хи саче аджджато пат̣т̣ха̄йа ка̄мавитакка̄дӣнам̣ екампи витаккам̣ витаккессаси, джа̄нисса̄ми те каттабба’’нти а̄ха. со тато пат̣т̣ха̄йа ота̄ра̄пеккхо сатта васса̄ни маха̄саттам̣ анубандхи.

саттха̄пи чхаббасса̄ни дуккарака̄рикам̣ чаритва̄ паччаттапурисака̄рам̣ нисса̄йа бодхимӯле саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхитва̄ вимуттисукхам̣ пат̣исам̣ведайама̄но пан̃чамасатта̄хе аджапа̄ланигродхамӯле нисӣди. тасмим̣ самайе ма̄ро ‘‘ахам̣ еттакам̣ ка̄лам̣ анубандхитва̄ ота̄ра̄пеккхопи имасса кин̃чи кхалитам̣ на̄ддасам̣, атикканто ида̄ни еса мама висайа’’нти доманассаппатто маха̄магге нисӣди. атхасса тан̣ха̄ аратӣ рага̄ти има̄ тиссо дхӣтаро ‘‘пита̄ но на пан̃н̃а̄йати, кахам̣ ну кхо етарахӣ’’ти олокайама̄на̄ там̣ татха̄ нисиннам̣ дисва̄ упасан̇камитва̄ ‘‘касма̄, та̄та, дуккхӣ думманосӣ’’ти пуччхим̣су. со та̄сам̣ таматтхам̣ а̄рочеси. атха нам̣ та̄ а̄хам̣су – ‘‘та̄та, ма̄ чинтайи, майам̣ там̣ аттано васе катва̄ а̄несса̄ма̄’’ти. ‘‘на сакка̄ амма̄, еса кеначи васе ка̄тунти. ‘‘та̄та, майам̣ иттхийо на̄ма ида̄нева нам̣ ра̄гапа̄са̄дӣхи бандхитва̄ а̄несса̄ма, тумхе ма̄ чинтайиттха̄’’ти саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘па̄де те, саман̣а, парича̄рема̄’’ти а̄хам̣су. саттха̄ нева та̄сам̣ вачанам̣ манаса̄ка̄си, на аккхӣни уммӣлетва̄ олокеси.

пуна ма̄радхӣтаро ‘‘учча̄вача̄ кхо пуриса̄нам̣ адхиппа̄йа̄, кесан̃чи кума̄рика̄су пемам̣ хоти, кесан̃чи пат̣хамавайе т̣хита̄су, кесан̃чи маджджхимавайе т̣хита̄су, кесан̃чи паччхимавайе т̣хита̄су, на̄наппака̄рехи там̣ палобхесса̄ма̄’’ти екека̄ кума̄рикаван̣н̣а̄дивасена сатам̣ сатам̣ аттабха̄ве абхинимминитва̄ кума̄рийо, авиджа̄та̄, саким̣ виджа̄та̄, дувиджа̄та̄, маджджхимиттхийо, махаллакиттхийо ча хутва̄ чхаккхаттум̣ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ ‘‘па̄де те, саман̣а, парича̄рема̄’’ти а̄хам̣су. тампи бхагава̄ на манаса̄ка̄си йатха̄ там̣ ануттаре упадхисан̇кхайе вимуттоти. атха саттха̄ еттакенапи та̄ анугаччхантийо ‘‘апетха, ким̣ дисва̄ евам̣ ва̄йаматха, еварӯпам̣ на̄ма вӣтара̄га̄нам̣ пурато ка̄тум̣ на ват̣т̣ати. татха̄гатасса пана ра̄га̄дайо пахӣна̄. кена там̣ ка̄ран̣ена аттано васам̣ нессатха̄’’ти ватва̄ има̄ га̄тха̄ абха̄си –

179. ‘‘йасса джитам̣ на̄ваджӣйати,

джитам̣ йасса нойа̄ти кочи локе;

там̣ буддхаманантагочарам̣,

ападам̣ кена падена нессатха.

180. ‘‘йасса джа̄линӣ висаттика̄,

тан̣ха̄ наттхи кухин̃чи нетаве;

там̣ буддхаманантагочарам̣,

ападам̣ кена падена нессатха̄’’ти.

таттха йасса джитам̣ на̄ваджӣйатӣти йасса самма̄самбуддхасса тена тена маггена джитам̣ ра̄га̄дикилесаджа̄там̣ пуна асамуда̄чаран̣ато на̄ваджӣйати, дуджджитам̣ на̄ма на хоти. нойа̄тӣти на уййа̄ти, йасса джитам̣ килесаджа̄там̣ ра̄га̄дӣсу кочи еко килесопи локе паччхато ваттӣ на̄ма на хоти, на̄нубандхатӣти аттхо. анантагочаранти ананта̄рамман̣асса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса васена апарийанта гочарам̣. кена падена̄ти йасса хи ра̄гапада̄дӣсу екападампи аттхи, там̣ тумхе тена падена нессатха. буддхасса пана екападампи наттхи, там̣ ападам̣ буддхам̣ тумхе кена падена нессатха.

дутийага̄тха̄йа тан̣ха̄ на̄меса̄ сам̣сиббитапарийонандханат̣т̣хена джа̄ламасса̄ аттхӣтипи джа̄лака̄рика̄типи джа̄лӯпама̄типи джа̄линӣ. рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу висаттата̄йа висаттаманата̄йа виса̄харата̄йа висапуппхата̄йа висапхалата̄йа висапарибхогата̄йа висаттика̄. са̄ еварӯпа̄ тан̣ха̄ йасса кухин̃чи бхаве нетум̣ наттхи, там̣ тумхе ападам̣ буддхам̣ кена падена нессатха̄ти аттхо.

десана̄васа̄не бахӯнам̣ девата̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. ма̄радхӣтаропи таттхева антарадха̄йим̣су.

саттха̄ имам̣ дхаммадесанам̣ а̄харитва̄, ‘‘ма̄ган̣д̣ийа, ахам̣ пуббе има̄ тиссо ма̄радхӣтаро аддасам̣ семха̄дӣхи апалибуддхена суван̣н̣аккхандхасадисена аттабха̄вена саманна̄гата̄, тада̄пи метхунасмим̣ чхандо на̄хосийева. тава дхӣту сарӣрам̣ дваттим̣са̄ка̄ракун̣апапарипӯрам̣ бахивичитто вийа асучигхат̣о. саче хи мама па̄до асучимаккхито бхавеййа, айан̃ча умма̄рат̣т̣ха̄не тит̣т̣хеййа, татха̄писса̄ сарӣре ахам̣ па̄де на пхусеййа’’нти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –

‘‘дисва̄на тан̣хам̣ аратим̣ раган̃ча,

на̄хоси чхандо апи метхунасмим̣;

кимевидам̣ муттакарӣсапун̣н̣ам̣,

па̄да̄пи нам̣ сампхуситум̣ на иччхе’’ти. (су. ни. 841; маха̄ни. 70);

десана̄васа̄не убхопи джайампатика̄ ана̄га̄мипхале патит̣т̣хахим̣сӯти.

ма̄радхӣтараваттху пат̣хамам̣.

2. деворохан̣аваттху

йе джха̄напасута̄ дхӣра̄ти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ сан̇кассанагарадва̄ре бахӯ девамануссе а̄раббха катхеси. десана̄ пана ра̄джагахе самут̣т̣хита̄.

екасмин̃хи самайе ра̄джагахасет̣т̣хи париссайамочанаттхан̃чева пама̄дена галита̄нам̣ а̄бхаран̣а̄дӣнам̣ раккхан̣аттхан̃ча джа̄лакаран̣д̣акам̣ париккхипа̄петва̄ ган̇га̄йа удакакӣл̣ам̣ кӣл̣и. атхеко раттачанданаруккхо ган̇га̄йа упаритӣре джа̄то ган̇годакена дхотамӯло патитва̄ таттха таттха па̄са̄н̣есу сам̣бхаджджама̄но виппакири. тато ека̄ гхат̣аппама̄н̣а̄ гхат̣ика̄ па̄са̄н̣ехи гхам̣сийама̄на̄ удакаӯмӣхи потхийама̄на̄ мат̣т̣ха̄ хутва̄ анупуббена вуйхама̄на̄ сева̄лапарийонаддха̄ а̄гантва̄ тасса джа̄ле лагги. сет̣т̣хи ‘‘кимета’’нти ватва̄ ‘‘руккхагхат̣ика̄’’ти сутва̄ там̣ а̄хара̄петва̄ ‘‘ким̣ на̄мета’’нти упадха̄ран̣аттхам̣ ва̄сикан̣н̣ена таччха̄песи. та̄вадева алаттакаван̣н̣ам̣ раттачанданам̣ пан̃н̃а̄йи. сет̣т̣хи пана нева самма̄дит̣т̣хи на миччха̄дит̣т̣хи, маджджхаттадха̄туко. со чинтеси – ‘‘майхам̣ гехе раттачанданам̣ баху, ким̣ ну кхо имина̄ карисса̄мӣ’’ти. атхасса етадахоси – ‘‘имасмим̣ локе ‘майам̣ араханто майам̣ араханто’ти ватта̄ро бахӯ, ахам̣ екам̣ арахантампи на пасса̄ми. гехе бхамам̣ йоджетва̄ паттам̣ ликха̄петва̄ сикка̄йа т̣хапетва̄ вел̣упарампара̄йа сат̣т̣хихаттхаматте а̄ка̄се оламба̄петва̄ ‘саче араха̄ аттхи, имам̣ а̄ка̄сена̄гантва̄ ган̣ха̄тӯ’ти ваккха̄ми. йо там̣ гахессати, там̣ сапуттада̄ро саран̣ам̣ гамисса̄мӣ’’ти. со чинтитанийа̄менева паттам̣ ликха̄петва̄ вел̣упарампара̄йа усса̄петва̄ ‘‘йо имасмим̣ локе араха̄, со а̄ка̄сена̄гантва̄ имам̣ паттам̣ ган̣ха̄тӯ’’ти а̄ха.

чха саттха̄ро ‘‘амха̄кам̣ еса ануччхавико, амха̄камева нам̣ дехӣ’’ти вадим̣су. со ‘‘а̄ка̄сена̄гантва̄ ган̣хатха̄’’ти а̄ха. атха чхат̣т̣хе дивасе ниган̣т̣хо на̄т̣апутто антева̄сике песеси – ‘‘гаччхатха, сет̣т̣хим̣ евам̣ вадетха – ‘амха̄кам̣ а̄чарийассева ануччхавикойам̣, ма̄ аппаматтакасса ка̄ран̣а̄ а̄ка̄сена̄гаманам̣ кари, дехи кира ме там̣ патта’’’нти. те гантва̄ сет̣т̣хим̣ татха̄ вадим̣су. сет̣т̣хи ‘‘а̄ка̄сена̄гантва̄ ган̣хитум̣ саматтхова ган̣ха̄тӯ’’ти а̄ха. на̄т̣апутто сайам̣ гантука̄мо антева̄сика̄нам̣ сан̃н̃ам̣ ада̄си – ‘‘ахам̣ екам̣ хаттхан̃ча па̄дан̃ча уккхипитва̄ уппатитука̄мо вийа бхависса̄ми, тумхе мам̣, ‘а̄чарийа, ким̣ каротха, да̄румайапаттасса ка̄ран̣а̄ пат̣иччханнам̣ арахаттагун̣ам̣ маха̄джанасса ма̄ дассайиттха̄’ти ватва̄ мам̣ хаттхесу ча па̄десу ча гахетва̄ а̄кад̣д̣ханта̄ бхӯмийам̣ па̄теййа̄тха̄’’ти. со таттха гантва̄ сет̣т̣хим̣ а̄ха, ‘‘маха̄сет̣т̣хи, майхам̣ айам̣ патто ануччхавико, ан̃н̃есам̣ на̄нуччхавико, ма̄ те аппаматтакасса ка̄ран̣а̄ мама а̄ка̄се уппатанам̣ руччи, дехи ме патта’’нти. бханте, а̄ка̄се уппатитва̄ва ган̣хатха̄ти. тато на̄т̣апутто ‘‘тена хи апетха апетха̄’’ти антева̄сике апанетва̄ ‘‘а̄ка̄се уппатисса̄мӣ’’ти екам̣ хаттхан̃ча па̄дан̃ча уккхипи. атха нам̣ антева̄сика̄, ‘‘а̄чарийа, ким̣ на̄метам̣ каротха, чхавасса ла̄макасса да̄румайапаттасса ка̄ран̣а̄ пат̣иччханнагун̣ена маха̄джанасса дасситена ко аттхо’’ти там̣ хаттхапа̄десу гахетва̄ а̄кад̣д̣хитва̄ бхӯмийам̣ па̄тесум̣. со сет̣т̣хим̣ а̄ха – ‘‘име, маха̄сет̣т̣хи, уппатитум̣ на денти, дехи ме патта’’нти. уппатитва̄ ган̣хатха, бхантети. евам̣ титтхийа̄ чха диваса̄ни ва̄йамитва̄пи там̣ паттам̣ на лабхим̣суйева.

саттаме дивасе а̄йасмато маха̄моггалла̄насса ча а̄йасмато пин̣д̣олабха̄радва̄джасса ча ‘‘ра̄джагахе пин̣д̣а̄йа чарисса̄ма̄’’ти гантва̄ екасмим̣ пит̣т̣хипа̄са̄н̣е т̣хатва̄ чӣварам̣ па̄рупанака̄ле дхуттака̄ катхам̣ самут̣т̣ха̄песум̣ ‘‘амбхо пуббе чха саттха̄ро локе ‘майам̣ арахантамха̄’ти вичарим̣су., ра̄джагахасет̣т̣хино пана аджджа саттамо дивасо паттам̣ усса̄петва̄ ‘саче араха̄ аттхи, а̄ка̄сена̄гантва̄ ган̣ха̄тӯ’ти вадантасса, екопи ‘ахам̣ араха̄’ти а̄ка̄се уппатанто наттхи. аджджа но локе араханта̄нам̣ наттхибха̄во н̃а̄то’’ти. там̣ катхам̣ сутва̄ а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но а̄йасмантам̣ пин̣д̣олабха̄радва̄джам̣ а̄ха – ‘‘сутам̣ те, а̄вусо бха̄радва̄джа, имесам̣ вачанам̣, име буддхасса са̄санам̣ паригган̣ханта̄ вийа ваданти. тван̃ча махиддхико маха̄нубха̄во, гаччха там̣ паттам̣ а̄ка̄сена гантва̄ ган̣ха̄хӣ’’ти. а̄вусо маха̄моггалла̄на, твам̣ иддхиманта̄нам̣ агго, твам̣ етам̣ ган̣ха̄хи, тайи пана агган̣ханте ахам̣ ган̣хисса̄мӣти. ‘‘ган̣ха̄вусо’’ти вутте а̄йасма̄ пин̣д̣олабха̄радва̄джо абхин̃н̃а̄па̄дакам̣ чатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ ут̣т̣ха̄йа тига̄вутам̣ пит̣т̣хипа̄са̄н̣ам̣ па̄дантена пат̣иччха̄денто тулапичу вийа а̄ка̄се ут̣т̣ха̄петва̄ ра̄джагаханагарасса упари саттаккхаттум̣ анупарийа̄йи. со тига̄вутапама̄н̣асса нагарасса пидха̄нам̣ вийа пан̃н̃а̄йи. нагарава̄сино ‘‘па̄са̄н̣о но аваттхаритва̄ ган̣ха̄тӣ’’ти бхӣта̄ суппа̄дӣни маттхаке катва̄ таттха таттха нилӣйим̣су. саттаме ва̄ре тхеро пит̣т̣хипа̄са̄н̣ам̣ бхиндитва̄ атта̄нам̣ дассеси. маха̄джано тхерам̣ дисва̄, ‘‘бханте пин̣д̣олабха̄радва̄джа, тава па̄са̄н̣ам̣ дал̣хам̣ катва̄ ган̣ха, ма̄ но саббе на̄сайӣ’’ти. тхеро па̄са̄н̣ам̣ па̄дантена кхипитва̄ виссаджджеси. со гантва̄ йатха̄т̣ха̄нейева патит̣т̣ха̄си. тхеро сет̣т̣хисса гехаматтхаке ат̣т̣ха̄си. там̣ дисва̄ сет̣т̣хи урена нипаджджитва̄ ‘‘отаратха са̄мӣ’’ти ватва̄ а̄ка̄сато отин̣н̣ам̣ тхерам̣ нисӣда̄петва̄ паттам̣ ота̄ра̄петва̄ чатумадхурапун̣н̣ам̣ катва̄ тхерасса ада̄си. тхеро паттам̣ гахетва̄ виха̄ра̄бхимукхо па̄йа̄си. атхасса йе аран̃н̃агата̄ ва̄ сун̃н̃а̄га̄рагата̄ ва̄ там̣ па̄т̣иха̄рийам̣ на̄ддасам̣су. те саннипатитва̄, ‘‘бханте, амха̄кампи па̄т̣иха̄рийам̣ дассехӣ’’ти тхерам̣ анубандхим̣су. со тесам̣ тесам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ дассетва̄ виха̄рам̣ агама̄си.

саттха̄ там̣ анубандхитва̄ унна̄дентасса маха̄джанасса саддам̣ сутва̄, ‘‘а̄нанда, кассесо саддо’’ти пуччхитва̄, ‘‘бханте, пин̣д̣олабха̄радва̄джена а̄ка̄се уппатитва̄ чанданапатто гахито, тасса сантике есо саддо’’ти сутва̄ бха̄радва̄джам̣ паккоса̄петва̄ ‘‘саччам̣ кира тайа̄ евам̣ ката’’нти пуччхитва̄ ‘‘саччам̣, бханте’’ти вутте, ‘‘касма̄ те, бха̄радва̄джа, евам̣ ката’’нти тхерам̣ гарахитва̄ там̣ паттам̣ кхан̣д̣а̄кхан̣д̣ам̣ бхеда̄петва̄ бхиккхӯнам̣ ан̃джанаписанаттха̄йа да̄петва̄ па̄т̣иха̄рийасса акаран̣аттха̄йа са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ (чӯл̣ава. 252) пан̃н̃а̄песи.

титтхийа̄ ‘‘саман̣о кира готамо там̣ паттам̣ бхеда̄петва̄ па̄т̣иха̄рийасса акаран̣аттха̄йа са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃а̄песӣ’’ти сутва̄ ‘‘саман̣асса готамасса са̄вака̄ пан̃н̃аттам̣ сиккха̄падам̣ джӣвитахетупи на̄тиккаманти, саман̣опи готамо там̣ раккхиссатева. ида̄ни амхехи ока̄со ладдхо’’ти нагаравӣтхӣсу а̄рочента̄ вичарим̣су ‘‘майам̣ аттано гун̣ам̣ раккханта̄ пуббе да̄румайапаттасса ка̄ран̣а̄ аттано гун̣ам̣ маха̄джанасса на дассайимха̄, саман̣асса готамасса са̄вака̄ паттакаматтасса ка̄ран̣а̄ аттано гун̣ам̣ маха̄джанасса дассесум̣. саман̣о готамо аттано пан̣д̣итата̄йа паттам̣ бхеда̄петва̄ сиккха̄падам̣ пан̃н̃а̄песи, ида̄ни майам̣ тенева саддхим̣ па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄ма̄’’ти.

ра̄джа̄ бимбиса̄ро там̣ катхам̣ сутва̄ саттху сантикам̣ гантва̄ ‘‘тумхехи кира, бханте, па̄т̣иха̄рийасса акаран̣аттха̄йа са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃атта’’нти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа̄’’ти. ида̄ни титтхийа̄ ‘‘тумхехи саддхим̣ па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄ма̄’’ти ваданти, ким̣ ида̄ни кариссатха̄ти? ‘‘тесу каронтесу карисса̄ми, маха̄ра̄джа̄’’ти. нану тумхехи сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттанти. на̄хам̣, маха̄ра̄джа, аттано сиккха̄падам̣ пан̃н̃а̄песим̣, там̣ мамева са̄вака̄нам̣ пан̃н̃аттанти. тумхе т̣хапетва̄ ан̃н̃аттха сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣ на̄ма хоти, бхантети. тена хи, маха̄ра̄джа, тамеветтха пат̣ипуччха̄ми, ‘‘аттхи пана те, маха̄ра̄джа, виджите уййа̄на’’нти. ‘‘аттхи, бханте’’ти. ‘‘саче те, маха̄ра̄джа, уййа̄не маха̄джано амба̄дӣни кха̄деййа, кимасса каттабба’’нти? ‘‘дан̣д̣о, бханте’’ти. ‘‘твам̣ пана кха̄дитум̣ лабхасӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, майхам̣ дан̣д̣о наттхи, ахам̣ аттано сантакам̣ кха̄дитум̣ лабха̄мӣ’’ти. ‘‘маха̄ра̄джа, йатха̄ тава тийоджанасатике радждже а̄н̣а̄ паваттати, аттано уййа̄не амба̄дӣни кха̄дантасса дан̣д̣о наттхи, ан̃н̃есам̣ аттхи, евам̣ мамапи чаккава̄л̣акот̣исатасахассе а̄н̣а̄ паваттати, аттано сиккха̄падапан̃н̃аттийа̄ атиккамо на̄ма наттхи, ан̃н̃есам̣ пана аттхи, карисса̄махам̣ па̄т̣иха̄рийа’’нти. титтхийа̄ там̣ катхам̣ сутва̄ ‘‘ида̄намха̄ нат̣т̣ха̄, саман̣ена кира готамена са̄вака̄нам̣йева сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, на аттано. сайамева кира па̄т̣иха̄рийам̣ каттука̄мо, ким̣ ну кхо карома̄’’ти мантайим̣су.

ра̄джа̄ саттха̄рам̣ пуччхи – ‘‘бханте, када̄ па̄т̣иха̄рийам̣ кариссатха̄’’ти. ‘‘ито чатума̄саччайена а̄са̄л̣хипун̣н̣ама̄йам̣, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘каттха кариссатха, бханте’’ти? ‘‘са̄ваттхим̣ нисса̄йа, маха̄ра̄джа̄’’ти. ‘‘касма̄ пана саттха̄ евам̣ дӯрат̣т̣ха̄нам̣ ападисӣ’’ти? ‘‘йасма̄ там̣ саббабуддха̄нам̣ маха̄па̄т̣иха̄рийакаран̣ат̣т̣ха̄нам̣, апича маха̄джанасса саннипа̄танаттха̄йапи дӯрат̣т̣ха̄намева ападисӣ’’ти. титтхийа̄ там̣ катхам̣ сутва̄ ‘‘ито кира чатуннам̣ ма̄са̄нам̣ аччайена саман̣о готамо са̄ваттхийам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ кариссати, ида̄ни там̣ амун̃читва̄ва анубандхисса̄ма, маха̄джано амхе дисва̄ ‘ким̣ ида’нти пуччхиссати. атхасса ваккха̄ма ‘майам̣ саман̣ена готамена саддхим̣ па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄ма̄’ти вадимха̄. со пала̄йати, майамасса пала̄йитум̣ адатва̄ анубандха̄ма̄’’ти. саттха̄ ра̄джагахе пин̣д̣а̄йа чаритва̄ никкхами. титтхийа̄писса паччхатова никкхамитва̄ бхаттакиччат̣т̣ха̄не васанти. васитат̣т̣ха̄не пунадивасе па̄тара̄сам̣ каронти. те мануссехи ‘‘кимида’’нти пуччхита̄ хет̣т̣ха̄ чинтитанийа̄менева а̄рочесум̣. маха̄джанопи ‘‘па̄т̣иха̄рийам̣ пассисса̄ма̄’’ти анубандхи.

саттха̄ анупуббена са̄ваттхим̣ па̄пун̣и. титтхийа̄пи тена саддхим̣йева гантва̄ упат̣т̣ха̄ке сама̄дапетва̄ сатасахассам̣ лабхитва̄ кхадиратхамбхехи ман̣д̣апам̣ ка̄ретва̄ нӣлуппалехи чха̄да̄петва̄ ‘‘идха па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄ма̄’’ти нисӣдим̣су. ра̄джа̄ пасенади косало саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄, ‘‘бханте, титтхийехи ман̣д̣апо ка̄рито, ахампи тумха̄кам̣ ман̣д̣апам̣ карисса̄мӣ’’ти. ‘‘алам̣, маха̄ра̄джа, аттхи майхам̣ ман̣д̣апака̄рако’’ти. ‘‘бханте, мам̣ т̣хапетва̄ ко ан̃н̃о ка̄тум̣ саккхиссатӣ’’ти? ‘‘сакко, девара̄джа̄’’ти. ‘‘кахам̣ пана, бханте, па̄т̣иха̄рийам̣ кариссатха̄’’ти? ‘‘кан̣д̣амбаруккхамӯле, маха̄ра̄джа̄’’ти. титтхийа̄ ‘‘амбаруккхамӯле кира па̄т̣иха̄рийам̣ кариссатӣ’’ти сутва̄ аттано упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ а̄рочетва̄ йоджанаббхантаре т̣ха̄не антамасо тадахуджа̄тампи амбапотакам̣ уппа̄т̣етва̄ аран̃н̃е кхипа̄песум̣.

саттха̄ а̄са̄л̣хипун̣н̣амадивасе антонагарам̣ па̄виси. ран̃н̃опи уййа̄напа̄ло кан̣д̣о на̄ма екам̣ пин̇галакипилликехи катапаттапут̣асса антаре махантам̣ амбапаккам̣ дисва̄ тасса гандхарасалобхена сампатанте ва̄йасе пала̄петва̄ ран̃н̃о кха̄данаттха̄йа а̄да̄йа гаччханто антара̄магге саттха̄рам̣ дисва̄ чинтеси – ‘‘ра̄джа̄ имам̣ амбам̣ кха̄дитва̄ майхам̣ ат̣т̣ха ва̄ сол̣аса ва̄ каха̄пан̣е дадеййа, там̣ ме екаттабха̄вепи джӣвитавуттийа̄ на̄лам̣. саче пана̄хам̣ саттху имам̣ дасса̄ми, авассам̣ там̣ ме дӣгхака̄лам̣ хита̄вахам̣ бхависсатӣ’’ти. со там̣ амбапаккам̣ саттху упана̄меси. саттха̄ а̄нандаттхерам̣ олокеси. атхасса тхеро чатумаха̄ра̄джадаттийам̣ паттам̣ нӣхаритва̄ хаттхе т̣хапеси. саттха̄ паттам̣ упана̄метва̄ амбапаккам̣ пат̣иггахетва̄ таттхева нисӣдана̄ка̄рам̣ дассеси. тхеро чӣварам̣ пан̃н̃а̄петва̄ ада̄си. атхасса тасмим̣ нисинне тхеро па̄нӣйам̣ парисса̄ветва̄ амбапаккам̣ маддитва̄ па̄накам̣ катва̄ ада̄си. саттха̄ амбапа̄накам̣ пивитва̄ кан̣д̣ам̣ а̄ха – ‘‘имам̣ амбат̣т̣хим̣ идхева пам̣сум̣ вийӯхитва̄ ропехӣ’’ти. со татха̄ ака̄си. саттха̄ тасса упари хаттхам̣ дхови. хаттхе дховитаматтейева нан̇галасӣсаматтаккхандхо хутва̄ уббедхена пан̣н̣а̄сахаттхо амбаруккхо ут̣т̣хахи. чатӯсу диса̄су екека̄, уддхам̣ ека̄ти пан̃ча маха̄са̄кха̄ пан̣н̣а̄сахаттха̄ ахесум̣. со та̄вадева пуппхапхаласан̃чханно хутва̄ екекасмим̣ т̣ха̄не парипаккаамбапин̣д̣идхаро ахоси. паччхато а̄гаччханта̄ бхиккхӯ амбапакка̄ни кха̄данта̄ ева а̄гамим̣су. ра̄джа̄ ‘‘еварӯпо кира амбаруккхо ут̣т̣хито’’ти сутва̄ ‘‘ма̄ нам̣ кочи чхиндӣ’’ти а̄раккхам̣ т̣хапеси. со пана кан̣д̣ена ропитатта̄ кан̣д̣амбаруккхотвева пан̃н̃а̄йи. дхуттака̄пи амбапакка̄ни кха̄дитва̄ ‘‘харе дут̣т̣хатиттхийа̄ ‘саман̣о кира готамо кан̣д̣амбаруккхамӯле па̄т̣иха̄рийам̣ кариссатӣ’ти тумхехи йоджанаббхантаре тадахуджа̄та̄пи амбапотака̄ уппа̄т̣а̄пита̄, кан̣д̣амбо на̄ма айа’’нти ватва̄ те уччхит̣т̣хаамбат̣т̣хӣхи пахарим̣су.

сакко ва̄тавала̄хакам̣ девапуттам̣ а̄н̣а̄песи ‘‘титтхийа̄нам̣ ман̣д̣апам̣ ва̄техи уппа̄т̣етва̄ укка̄рабхӯмийам̣ кхипа̄пехӣ’’ти. со татха̄ ака̄си. сӯрийампи девапуттам̣ а̄н̣а̄песи ‘‘сӯрийаман̣д̣алам̣ никад̣д̣ханто та̄пехӣ’’ти. со татха̄ ака̄си. пуна ва̄тавала̄хакам̣ а̄н̣а̄песи ‘‘ва̄таман̣д̣алам̣ ут̣т̣ха̄пенто йа̄хӣ’’ти. со татха̄ каронто титтхийа̄нам̣ паггхаритаседасарӣре раджоват̣т̣ийа̄ окири. те тамбаматтикасадиса̄ ахесум̣. вассавала̄хакампи а̄н̣а̄песи ‘‘маханта̄ни биндӯни па̄техӣ’’ти. со татха̄ ака̄си. атха несам̣ ка̄йо кабарага̄висадисо ахоси. те ниган̣т̣ха̄ ладжджама̄на̄ хутва̄ саммукхасаммукхат̣т̣ха̄ненева пала̄йим̣су. евам̣ пала̄йантесу пура̄н̣акассапасса упат̣т̣ха̄ко еко кассако ‘‘ида̄ни ме аййа̄нам̣ па̄т̣иха̄рийакаран̣авела̄, гантва̄ па̄т̣иха̄рийам̣ пассисса̄мӣ’’ти гон̣е виссаджджетва̄ па̄това а̄бхатам̣ йа̄гукут̣ан̃чева йоттакан̃ча гахетва̄ а̄гаччханто пура̄н̣ам̣ татха̄ пала̄йантам̣ дисва̄, бханте, аджджа ‘аййа̄нам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ пассисса̄мӣ’ти а̄гаччха̄ми, тумхе кахам̣ гаччхатха̄’’ти. ким̣ те па̄т̣иха̄рийена, имам̣ кут̣ан̃ча йоттан̃ча дехӣти. со тена диннам̣ кут̣ан̃ча йоттан̃ча а̄да̄йа надӣтӣрам̣ гантва̄ кут̣ам̣ йоттена аттано гӣва̄йа бандхитва̄ ладжджанто кин̃чи акатхетва̄ рахаде патитва̄ удакапуббул̣е ут̣т̣ха̄пенто ка̄лам̣ катва̄ авӣчимхи ниббатти.

сакко а̄ка̄се ратаначан̇камам̣ ма̄песи. тасса ека̄ кот̣и па̄чӣначаккава̄л̣амукхават̣т̣ийам̣ ахоси, ека̄ паччхимачаккава̄л̣амукхават̣т̣ийам̣. саттха̄ саннипатита̄йа чхаттим̣сайоджаника̄йа париса̄йа вад̣д̣хама̄накаччха̄йа̄йа ‘‘ида̄ни па̄т̣иха̄рийакаран̣авела̄’’ти гандхакут̣ито никкхамитва̄ памукхе ат̣т̣ха̄си. атха нам̣ гхаран̣ӣ на̄ма иддхимантӣ ека̄ ана̄га̄миупа̄сика̄ упасан̇камитва̄, ‘‘бханте, ма̄диса̄йа дхӣтари виджджама̄на̄йа тумха̄кам̣ киламанакиччам̣ наттхи, ахам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄мӣ’’ти а̄ха. ‘‘катхам̣ твам̣ кариссаси, гхаран̣ӣ’’ти? ‘‘бханте, екасмим̣ чаккава̄л̣агаббхе маха̄патхавим̣ удакам̣ катва̄ удакасакун̣ика̄ вийа нимуджджитва̄ па̄чӣначаккава̄л̣амукхават̣т̣ийам̣ атта̄нам̣ дассесса̄ми, татха̄ паччхимауттарадаккхин̣ачаккава̄л̣амукхават̣т̣ийам̣, татха̄ маджджхе’’. маха̄джано мам̣ дисва̄ ‘‘ка̄ еса̄’’ти вутте ваккхати ‘‘гхаран̣ӣ на̄меса̄, айам̣ та̄ва екисса̄ иттхийа̄ а̄нубха̄во, буддха̄нубха̄во пана кӣдисо бхависсатӣ’’ти. евам̣ титтхийа̄ тумхе адисва̄ва пала̄йиссантӣти. атха нам̣ саттха̄ ‘‘джа̄на̄ми те гхаран̣ӣ еварӯпам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ ка̄тум̣ саматтхабха̄вам̣, на пана̄йам̣ таваттха̄йа баддхо ма̄ла̄пут̣о’’ти ватва̄ пат̣иккхипи. са̄ ‘‘на ме саттха̄ ануджа̄на̄ти, аддха̄ майа̄ уттаритарам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ ка̄тум̣ саматтхо ан̃н̃о аттхӣ’’ти екамантам̣ ат̣т̣ха̄си. саттха̄пи ‘‘евамева тесам̣ гун̣о па̄кат̣о бхависсатӣти евам̣ чхаттим̣сайоджаника̄йа париса̄йа маджджхе сӣхана̄дам̣ надиссатӣ’’ти ман̃н̃ама̄но апарепи пуччхи – ‘‘тумхе катхам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ кариссатха̄’’ти. те ‘‘еван̃ча еван̃ча карисса̄ма, бханте’’ти саттху пурато т̣хита̄ва сӣхана̄дам̣ надим̣су. тесу кира чӯл̣аана̄тхапин̣д̣ико ‘‘ма̄дисе ана̄га̄миупа̄саке путте виджджама̄не саттху киламанакиччам̣ наттхӣ’’ти чинтетва̄ ‘‘ахам̣, бханте, па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄мӣ’’ти ватва̄ ‘‘катхам̣ кариссасӣ’’ти пут̣т̣хо ‘‘ахам̣, бханте, два̄дасайоджаникам̣ брахматтабха̄вам̣ нимминитва̄ имисса̄ париса̄йа маджджхе маха̄мегхагаджджитасадисена саддена брахмааппхот̣анам̣ на̄ма аппхот̣есса̄мӣ’’ти. маха̄джано ‘‘ким̣ на̄месо саддо’’ти пуччхитва̄ ‘‘чӯл̣аана̄тхапин̣д̣икасса кира брахмааппхот̣анасаддо на̄ма̄’’ти ваккхати. титтхийа̄ ‘‘гахапатикасса кира та̄ва есо а̄нубха̄во, буддха̄нубха̄во кӣдисо бхависсатӣ’’ти тумхе адисва̄ва пала̄йиссантӣти. саттха̄ ‘‘джа̄на̄ми те а̄нубха̄ва’’нти тассапи татхева ватва̄ па̄т̣иха̄рийакаран̣ам̣ на̄нуджа̄ни.

атхека̄ пат̣исамбхидаппатта̄ саттавассика̄ чӣраса̄ман̣ерӣ кира на̄ма саттха̄рам̣ вандитва̄ ‘‘ахам̣, бханте, па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄мӣ’’ти а̄ха. ‘‘катхам̣ кариссаси чӣре’’ти? ‘‘бханте, синерун̃ча чаккава̄л̣апаббатан̃ча химавантан̃ча а̄харитва̄ имасмим̣ т̣ха̄не пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапетва̄ ахам̣ хам̣сасакун̣ӣ вийа тато тато никкхамитва̄ асаджджама̄на̄ гамисса̄ми, маха̄джано мам̣ дисва̄ ‘ка̄ еса̄’ти пуччхитва̄ ‘чӣраса̄ман̣ерӣ’ти ваккхати. титтхийа̄ ‘саттавассика̄йа та̄ва са̄ман̣ерийа̄ айама̄нубха̄во, буддха̄нубха̄во кӣдисо бхависсатӣ’ти тумхе адисва̄ва пала̄йиссантӣ’’ти. ито парам̣ еварӯпа̄ни вачана̄ни вутта̄нуса̄ренева ведитабба̄ни. тасса̄пи бхагава̄ ‘‘джа̄на̄ми те а̄нубха̄ва’’нти ватва̄ па̄т̣иха̄рийакаран̣ам̣ на̄нуджа̄ни. атхеко пат̣исамбхидаппатто кхӣн̣а̄саво чундаса̄ман̣еро на̄ма джа̄тийа̄ саттавассико саттха̄рам̣ вандитва̄ ‘‘ахам̣ бхагава̄ па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄мӣ’’ти ватва̄ ‘‘катхам̣ кариссасӣ’’ти пут̣т̣хо а̄ха – ‘‘ахам̣, бханте, джамбудӣпасса дхаджабхӯтам̣ маха̄джамбуруккхам̣ кхандхе гахетва̄ ча̄летва̄ маха̄джамбупесийо а̄харитва̄ имам̣ парисам̣ кха̄да̄песса̄ми, па̄риччхаттакакусума̄ни ча а̄харитва̄ тумхе вандисса̄мӣ’’ти. саттха̄ ‘‘джа̄на̄ми те а̄нубха̄ва’’нти тасса па̄т̣иха̄рийакаран̣ам̣ пат̣иккхипи.

атха уппалаван̣н̣а̄ тхерӣ саттха̄рам̣ вандитва̄ ‘‘ахам̣, бханте, па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄мӣ’’ти ватва̄ ‘‘катхам̣ кариссасӣ’’ти пут̣т̣ха̄ а̄ха – ‘‘ахам̣, бханте, саманта̄ два̄дасайоджаникам̣ парисам̣ дассетва̄ а̄ват̣т̣ато чхаттим̣сайоджана̄йа париса̄йа паривуто чаккаваттира̄джа̄ хутва̄ а̄гантва̄ тумхе вандисса̄мӣ’’ти. саттха̄ ‘‘джа̄на̄ми те а̄нубха̄ва’’нти тасса̄пи па̄т̣иха̄рийакаран̣ам̣ пат̣иккхипи. атха маха̄моггалла̄наттхеро бхагавантам̣ вандитва̄ ‘‘ахам̣, бханте, па̄т̣иха̄рийам̣ карисса̄мӣ’’ти ватва̄ ‘‘катхам̣ кариссасӣ’’ти пут̣т̣хо а̄ха – ‘‘ахам̣, бханте, синерупаббатара̄джа̄нам̣ дантантаре т̣хапетва̄ ма̄саса̄сапабӣджам̣ вийа кха̄дисса̄мӣ’’ти. ‘‘ан̃н̃ам̣ ким̣ кариссасӣ’’ти? ‘‘имам̣ маха̄патхавим̣ кат̣аса̄ракам̣ вийа сам̣веллитва̄ ан̇гулантаре никкхиписса̄мӣ’’ти. ‘‘ан̃н̃ам̣ ким̣ кариссасӣ’’ти? ‘‘маха̄патхавим̣ кула̄лачаккам̣ вийа париваттетва̄ маха̄джанам̣ патхаводжам̣ кха̄да̄песса̄мӣ’’ти. ‘‘ан̃н̃ам̣ ким̣ кариссасӣ’’ти? ‘‘ва̄махаттхе патхавим̣ катва̄ име сатте даккхин̣ахаттхена ан̃н̃асмим̣ дӣпе т̣хапесса̄мӣ’’ти. ‘‘ан̃н̃ам̣ ким̣ кариссасӣ’’ти? ‘‘синерум̣ чхаттадан̣д̣ам̣ вийа катва̄ маха̄патхавим̣ уккхипитва̄ тассупари т̣хапетва̄ чхаттахаттхо бхиккху вийа екахаттхена̄да̄йа а̄ка̄се чан̇камисса̄мӣ’’ти. саттха̄ ‘‘джа̄на̄ми те а̄нубха̄ва’’нти тассапи па̄т̣иха̄рийакаран̣ам̣ на̄нуджа̄ни. со ‘‘джа̄на̄ти ман̃н̃е саттха̄ майа̄ уттаритарам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ ка̄тум̣ саматтха’’нти екамантам̣ ат̣т̣ха̄си.

атха нам̣ саттха̄ ‘‘на̄йам̣ моггалла̄нам̣ таваттха̄йа баддхо ба̄ла̄пут̣о. ахан̃хи асамадхуро, мама дхурам̣ ан̃н̃о вахитум̣ саматтхо на̄ма наттхи. аначчхарийаметам̣, йам̣ ида̄ни мама дхурам̣ вахитум̣ саматтхо на̄ма бхавеййа. ахетукатираччха̄найонийам̣ ниббаттака̄лепи мама дхурам̣ ан̃н̃о вахитум̣ саматтхо на̄ма на̄хосийева̄’’ти ватва̄ ‘‘када̄ пана, бханте’’ти тхерена пут̣т̣хо атӣтам̣ а̄харитва̄ –

‘‘йато йато гару дхурам̣, йато гамбхӣраваттанӣ;

тада̄ссу кан̣хам̣ йун̃джанти, сва̄ссу там̣ вахате дхура’’нти. –

идам̣ кан̣хаусабхаджа̄такам̣ (джа̄. 1.1.29) виттха̄ретва̄ пуна тамева ваттхум̣ висесетва̄ дассенто –

‘‘манун̃н̃амева бха̄сеййа, на̄манун̃н̃ам̣ куда̄чанам̣;

манун̃н̃ам̣ бха̄сама̄насса, гарум̣ бха̄рам̣ удаддхари;

дханан̃ча нам̣ ала̄бхеси, тена чаттамано ахӯ’’ти. –

идам̣ нандивиса̄ладжа̄такам̣ виттха̄ретва̄ катхеси. катхетва̄ ча пана саттха̄ ратаначан̇камам̣ абхирухи, пурато два̄дасайоджаника̄ париса̄ ахоси татха̄ паччхато ча уттарато ча даккхин̣ато ча. уджукам̣ пана чатувӣсатийоджаника̄йа париса̄йа маджджхе бхагава̄ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ ака̄си.

там̣ па̄л̣ито та̄ва евам̣ ведитаббам̣ (пат̣и. ма. 1.116) – катамам̣ татха̄гатасса йамакапа̄т̣иха̄рийе н̃а̄н̣ам̣? идхам̣ татха̄гато йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ кароти аса̄дха̄ран̣ам̣ са̄вакехи, упаримака̄йато аггиккхандхо паваттати, хет̣т̣химака̄йато удакадха̄ра̄ паваттати. хет̣т̣химака̄йато аггиккхандхо паваттати, упаримака̄йато удакадха̄ра̄ паваттати. пураттхимака̄йато, паччхимака̄йато; паччхимака̄йато, пураттхимака̄йато; даккхин̣ааккхито, ва̄мааккхито; ва̄мааккхито, даккхин̣ааккхито; даккхин̣акан̣н̣асотато, ва̄макан̣н̣асотато; ва̄макан̣н̣асотато, даккхин̣акан̣н̣асотато; даккхин̣ана̄сика̄сотато, ва̄мана̄сика̄сотато; ва̄мана̄сика̄сотато, даккхин̣ана̄сика̄сотато; даккхин̣аам̣сакӯт̣ато, ва̄маам̣сакӯт̣ато; ва̄маам̣сакӯт̣ато, даккхин̣аам̣сакӯт̣ато; даккхин̣ахаттхато, ва̄махаттхато; ва̄махаттхато, даккхин̣ахаттхато; даккхин̣апассато, ва̄мапассато; ва̄мапассато, даккхин̣апассато; даккхин̣апа̄дато, ва̄мапа̄дато; ва̄мапа̄дато, даккхин̣апа̄дато; ан̇гулан̇гулехи, ан̇гулантарика̄хи; ан̇гулантарика̄хи, ан̇гулан̇гулехи; екекаломакӯпато аггиккхандхо паваттати, екекаломато удакадха̄ра̄ паваттати. екекаломато аггиккхандхо паваттати, екекаломакӯпато удакадха̄ра̄ паваттати чханнам̣ ван̣н̣а̄нам̣ нӣла̄нам̣ пӣтака̄нам̣ лохитака̄нам̣ ода̄та̄нам̣ ман̃джет̣т̣ха̄нам̣ пабхассара̄нам̣. бхагава̄ чан̇камати, буддханиммито тит̣т̣хати ва̄ нисӣдати ва̄ сеййам̣ ва̄ каппети…пе… ниммито сеййам̣ каппети, бхагава̄ чан̇камати ва̄ тит̣т̣хати ва̄ нисӣдати ва̄. идам̣ татха̄гатасса йамакапа̄т̣иха̄рийе н̃а̄н̣анти.

идам̣ пана па̄т̣иха̄рийам̣ бхагава̄ тасмим̣ чан̇каме чан̇камитва̄ ака̄си. тасса теджокасин̣асама̄паттивасена упаримака̄йато аггиккхандхо паваттати, а̄покасин̣асама̄паттивасена хет̣т̣химака̄йато удакадха̄ра̄ паваттати. на пана удакадха̄ра̄йа паваттанат̣т̣ха̄нато аггиккхандхо паваттати, аггиккхандхасса паваттанат̣т̣ха̄нато удакадха̄ра̄ паваттатӣти дассетум̣ ‘‘хет̣т̣химака̄йато упаримака̄йато’’ти вуттам̣. есева найо саббападесу. аггиккхандхо панеттха удакадха̄ра̄йа асаммиссо ахоси, татха̄ удакадха̄ра̄ аггиккхандхена. убхайампи кира четам̣ йа̄ва брахмалока̄ уггантва̄ чаккава̄л̣амукхават̣т̣ийам̣ патати. ‘‘чханнам̣ ван̣н̣а̄на’’нти вутта̄ панасса чхаббан̣н̣арам̣сийо гхат̣ехи а̄син̃чама̄нам̣ вилӣнасуван̣н̣ам̣ вийа йантана̄ликато никкхантасуван̣н̣арасадха̄ра̄ вийа ча екачаккава̄л̣агаббхато уггантва̄ брахмалокам̣ а̄хачча пат̣иниваттитва̄ чаккава̄л̣амукхават̣т̣имева ган̣хим̣су. екачаккава̄л̣агаббхам̣ ван̇кагопа̄насикам̣ вийа бодхигхарам̣ ахоси ека̄локам̣.

там̣дивасам̣ саттха̄ чан̇камитва̄ па̄т̣иха̄рийам̣ каронто антарантара̄ маха̄джанасса дхаммам̣ катхеси. катхенто ча джанам̣ нирасса̄сам̣ акатва̄ тасса асса̄сава̄рам̣ дети. тасмим̣ кхан̣е маха̄джано са̄дхука̄рам̣ паваттеси. тасса са̄дхука̄рапаваттанака̄ле саттха̄ та̄вамахатийа̄ париса̄йа читтам̣ олокенто екекасса сол̣асаннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ васена читта̄ча̄рам̣ ан̃н̃а̄си. евам̣ лахукапариваттам̣ буддха̄нам̣ читтам̣. йо йо йасмин̃ча дхамме йасмин̃ча па̄т̣ихӣре пасанно, тасса тасса аджджха̄сайавасенева дхамман̃ча катхеси, па̄т̣ихӣран̃ча ака̄си. евам̣ дхамме десийама̄не па̄т̣ихӣре ча карийама̄не маха̄джанасса дхамма̄бхисамайо ахоси. саттха̄ пана тасмим̣ сама̄гаме аттано манам̣ гахетва̄ ан̃н̃ам̣ пан̃хам̣ пуччхитум̣ саматтхам̣ адисва̄ ниммитабуддхам̣ ма̄песи. тена пуччхитам̣ пан̃хам̣ саттха̄ виссаджджеси, саттха̄ра̄ пуччхитам̣ со виссаджджеси. бхагавато чан̇каманака̄ле ниммито т̣ха̄на̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ каппеси, ниммитасса чан̇каманака̄ле бхагава̄ т̣ха̄на̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ каппеси. таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘ниммито чан̇камати ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. евам̣ каронтасса саттху па̄т̣иха̄рийам̣ дисва̄ дхаммакатхам̣ сутва̄ тасмим̣ сама̄гаме вӣсатийа̄ па̄н̣акот̣ӣнам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси.

саттха̄ па̄т̣ихӣрам̣ каронтова ‘‘каттха ну кхо атӣтабуддха̄ идам̣ па̄т̣ихӣрам̣ катва̄ вассам̣ упентӣ’’ти а̄ваджджетва̄ ‘‘та̄ватим̣сабхаване вассам̣ упагантва̄ ма̄ту абхидхаммапит̣акам̣ десентӣ’’ти дисва̄ даккхин̣апа̄дам̣ уккхипитва̄ йугандхараматтхаке т̣хапетва̄ итарам̣ па̄дам̣ уккхипитва̄ синеруматтхаке т̣хапеси. евам̣ ат̣т̣хасат̣т̣хийоджанасатасахассат̣т̣ха̄не тайо падава̄ра̄ ахесум̣, две па̄дачхидда̄ни. саттха̄ па̄дам̣ паса̄ретва̄ аккамӣти на саллаккхетаббам̣. тасса хи па̄дуккхипанака̄лейева паббата̄ па̄дамӯлам̣ а̄гантва̄ сампат̣иччхим̣су, саттха̄ра̄ аккаманака̄ле те паббата̄ ут̣т̣ха̄йа сакат̣т̣ха̄нейева ат̣т̣хам̣су. сакко саттха̄рам̣ дисва̄ чинтеси – ‘‘пан̣д̣укамбаласила̄йа ман̃н̃е саттха̄ имам̣ васса̄ва̄сам̣ упессати, бахӯнан̃ча девата̄нам̣ упака̄ро бхависсати, саттхари панеттха васса̄ва̄сам̣ упагате ан̃н̃а̄ девата̄ хаттхампи т̣хапетум̣ на саккхиссанти. айам̣ кхо пана пан̣д̣укамбаласила̄ дӣгхато сат̣т̣хийоджана̄, виттха̄рато пан̣н̣а̄сайоджана̄, путхулато паннарасайоджана̄, саттхари нисиннепи туччхам̣ бхависсатӣ’’ти. саттха̄ тасса аджджха̄сайам̣ видитва̄ аттано сан̇гха̄т̣им̣ сила̄санам̣ пат̣иччха̄дайама̄нам̣ кхипи. сакко чинтеси – ‘‘чӣварам̣ та̄ва пат̣иччха̄дайама̄нам̣ кхипи, сайам̣ пана париттаке т̣ха̄не нисӣдиссатӣ’’ти. саттха̄ тасса аджджха̄сайам̣ видитва̄ нӣчапӣт̣хакам̣ маха̄пам̣сукӯлико вийа пан̣д̣укамбаласилам̣ анточӣварабхогейева катва̄ нисӣди. маха̄джанопи там̣кхан̣ан̃н̃ева саттха̄рам̣ олокенто на̄ддаса, чандасса аттхан̇гамитака̄ло вийа сӯрийасса ча аттхан̇гамитака̄ло вийа ахоси. маха̄джано –

‘‘гато ну читтакӯт̣ам̣ ва̄, кела̄сам̣ ва̄ йугандхарам̣;

на но даккхему самбуддхам̣, локаджет̣т̣хам̣ нара̄сабха’’нти. –

имам̣ га̄тхам̣ ваданто паридеви. апаре ‘‘саттха̄ на̄ма павивекарато, со ‘еварӯпа̄йа ме париса̄йа еварӯпам̣ па̄т̣ихӣрам̣ ката’нти ладжджа̄йа ан̃н̃ам̣ рат̣т̣хам̣ ва̄ джанападам̣ ва̄ гато бхависсати, на да̄ни там̣ даккхисса̄ма̄’’ти паридеванта̄ имам̣ га̄тхама̄хам̣су –

‘‘павивекарато дхӣро, нимам̣ локам̣ пунехити;

на но даккхему самбуддхам̣, локаджет̣т̣хам̣ нара̄сабха’’нти.

те маха̄моггалла̄нам̣ пуччхим̣су – ‘‘кахам̣, бханте, саттха̄’’ти? со сайам̣ джа̄нантопи ‘‘паресампи гун̣а̄ па̄кат̣а̄ хонтӯ’’ти аджджха̄сайена ‘‘ануруддхам̣ пуччхатха̄’’ти а̄ха. те тхерам̣ татха̄ пуччхим̣су – ‘‘кахам̣, бханте, саттха̄’’ти? та̄ватим̣сабхаване пан̣д̣укамбаласила̄йам̣ вассам̣ упагантва̄ ма̄ту абхидхаммапит̣акам̣ десетум̣ гатоти. ‘‘када̄ а̄гамиссати, бханте’’ти? ‘‘тайо ма̄се абхидхаммапит̣акам̣ десетва̄ маха̄пава̄ран̣адивасе’’ти. те ‘‘саттха̄рам̣ адисва̄ на гамисса̄ма̄’’ти таттхева кхандха̄ва̄рам̣ бандхим̣су. а̄ка̄самева кира несам̣ чхаданам̣ ахоси. та̄йа ча махатийа̄ париса̄йа сарӣранигхам̣со на̄ма на пан̃н̃а̄йи, патхавӣ виварам̣ ада̄си, саббаттха парисуддхамева бхӯмиталам̣ ахоси.

саттха̄ пат̣хамамева моггалла̄наттхерам̣ авоча – ‘‘моггалла̄на, твам̣ етисса̄йа париса̄йа дхаммам̣ десеййа̄си, чӯл̣аана̄тхапин̣д̣ико а̄ха̄рам̣ дассатӣ’’ти. тасма̄ там̣ тема̄сам̣ чӯл̣аана̄тхапин̣д̣икова тасса̄ париса̄йа йа̄панам̣ йа̄губхаттам̣ кха̄данӣйам̣ тамбулателагандхама̄ла̄пиландхана̄ни ча ада̄си. маха̄моггалла̄но дхаммам̣ десеси, па̄т̣иха̄рийадассанаттхам̣ а̄гата̄гатехи пут̣т̣хапан̃хе ча виссаджджеси. саттха̄рампи ма̄ту абхидхаммадесанаттхам̣ пан̣д̣укамбаласила̄йам̣ вассам̣ упагатам̣ дасасахассачаккава̄л̣адевата̄ парива̄райим̣су. тена вуттам̣ –

‘‘та̄ватим̣се йада̄ буддхо, сила̄йам̣ пан̣д̣укамбале;

па̄риччхаттакамӯламхи, виха̄си пурисуттамо.

‘‘дасасу локадха̄тӯсу, саннипатитва̄на девата̄;

пайирупа̄санти самбуддхам̣, васантам̣ на̄гамуддхани.

‘‘на кочи дево ван̣н̣ена, самбуддхасса вирочати;

саббе деве атиккамма, самбуддхова вирочатӣ’’ти. (пе. ва. 317-319);

евам̣ сабба̄ девата̄ аттано сарӣраппабха̄йа абхибхавитва̄ нисиннасса панасса ма̄та̄ туситавима̄нато а̄гантва̄ даккхин̣апассе нисӣди. индакопи девапутто а̄гантва̄ даккхин̣апассейева нисӣди, ан̇куро ва̄мапассе нисӣди. со махесаккха̄су девата̄су саннипатантӣсу апагантва̄ два̄дасайоджанике т̣ха̄не ока̄сам̣ лабхи, индако таттхева нисӣди. саттха̄ те убхопи олокетва̄ аттано са̄сане даккхин̣еййапуггала̄нам̣ диннада̄насса махаппхалабха̄вам̣ н̃а̄петука̄мо евама̄ха – ‘‘ан̇кура, тайа̄ дӣгхамантаре дасавассасахассапарима̄н̣ака̄ле два̄дасайоджаникам̣ уддханапантим̣ катва̄ маха̄да̄нам̣ диннам̣, ида̄ни мама сама̄гамам̣ а̄гантва̄ два̄дасайоджанике т̣ха̄не ока̄сам̣ лабхи, ким̣ ну кхо еттха ка̄ран̣а’’нти? вуттампи четам̣ –

‘‘олокетва̄на самбуддхо, ан̇куран̃ча̄пи индакам̣;

даккхин̣еййам̣ самбха̄венто, идам̣ вачанамабрави.

‘‘маха̄да̄нам̣ тайа̄ диннам̣, ан̇кура дӣгхамантаре;

атидӯре нисинноси, а̄гаччха мама сантике’’ти. (пе. ва. 321-322);

со саддхо патхавӣталам̣ па̄пун̣и. сабба̄пи нам̣ са̄ париса̄ ассоси. евам̣ вутте –

‘‘чодито бха̄витаттена, ан̇куро етамабрави;

ким̣ майхам̣ тена да̄нена, даккхин̣еййена сун̃н̃атам̣.

‘‘айам̣ со индако йаккхо, даджджа̄ да̄нам̣ париттакам̣;

атирочати амхехи, чандо та̄ра̄ган̣е йатха̄’’ти. (пе. ва. 323-324);

таттха даджджа̄ти датва̄. евам̣ вутте саттха̄ индакам̣ а̄ха – ‘‘индака, твам̣ мама даккхин̣апассе нисинно, касма̄ анапагантва̄ва нисӣдасӣ’’ти? со ‘‘ахам̣, бханте, сукхетте аппакабӣджам̣ вапанакассако вийа даккхин̣еййасампадам̣ алаттха’’нти даккхин̣еййам̣ пабха̄венто а̄ха –

‘‘уджджан̇гале йатха̄ кхетте, бӣджам̣ бахумпи ропитам̣;

на пхалам̣ випулам̣ хоти, напи тосети кассакам̣.

‘‘татхева да̄нам̣ бахукам̣, дуссӣлесу патит̣т̣хитам̣;

на пхалам̣ випулам̣ хоти, напи тосети да̄йакам̣.

‘‘йатха̄пи бхаддаке кхетте, бӣджам̣ аппампи ропитам̣;

самма̄ дха̄рам̣ павеччханте, пхалам̣ тосети кассакам̣.

‘‘татхева сӣлавантесу, гун̣авантесу та̄дису;

аппакампи катам̣ ка̄рам̣, пун̃н̃ам̣ хоти махаппхала’’нти. (пе. ва. 325-328);

ким̣ панетасса пуббакамманти? со кира ануруддхаттхерасса антога̄мам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хасса аттано а̄бхатам̣ кат̣аччхубхиккхам̣ да̄песи. тада̄ тасса пун̃н̃ам̣ ан̇курена дасавассасахасса̄ни два̄дасайоджаникам̣ уддханапантим̣ катва̄ диннада̄нато махаппхалатарам̣ джа̄там̣. тасма̄ евама̄ха.

евам̣ вутте саттха̄, ‘‘ан̇кура, да̄нам̣ на̄ма вичеййа да̄тум̣ ват̣т̣ати, евам̣ там̣ сукхеттесу вуттабӣджам̣ вийа махаппхалам̣ хоти. твам̣ пана на татха̄ ака̄си, тена те да̄нам̣ махаппхалам̣ на джа̄та’’нти имаматтхам̣ вибха̄венто –

‘‘вичеййа да̄нам̣ да̄таббам̣, йаттха диннам̣ махаппхалам̣…пе….

‘‘вичеййа да̄нам̣ сугатаппасаттхам̣,

йе даккхин̣еййа̄ идха джӣвалоке;

етесу динна̄ни махаппхала̄ни,

бӣджа̄ни вутта̄ни йатха̄ сукхетте’’ти. (пе. ва. 329-330) –

ватва̄ уттаримпи дхаммам̣ десенто има̄ га̄тха̄ абха̄си –

‘‘тин̣адоса̄ни кхетта̄ни, ра̄гадоса̄ айам̣ паджа̄;

тасма̄ хи вӣтара̄гесу, диннам̣ хоти махаппхалам̣.

‘‘тин̣адоса̄ни кхетта̄ни, досадоса̄ айам̣ паджа̄;

тасма̄ хи вӣтадосесу, диннам̣ хоти махаппхалам̣.

‘‘тин̣адоса̄ни кхетта̄ни, мохадоса̄ айам̣ паджа̄;

тасма̄ хи вӣтамохесу, диннам̣ хоти махаппхалам̣.

‘‘тин̣адоса̄ни кхетта̄ни, иччха̄доса̄ айам̣ паджа̄;

тасма̄ хи вигатиччхесу, диннам̣ хоти махаппхала’’нти.

десана̄васа̄не ан̇куро ча индако ча сота̄паттипхале патит̣т̣хахим̣су, маха̄джанасса̄пи са̄ттхика̄ дхаммадесана̄ ахосӣти.

атха саттха̄ девапариса̄йа маджджхе нисинно ма̄тарам̣ а̄раббха ‘‘кусала̄ дхамма̄, акусала̄ дхамма̄, абйа̄ката̄ дхамма̄’’ти абхидхаммапит̣акам̣ пат̣т̣хапеси. евам̣ тайо ма̄се нирантарам̣ абхидхаммапит̣акам̣ катхеси. катхенто пана бхиккха̄ча̄равела̄йа ‘‘йа̄ва мама̄гамана̄ еттакам̣ на̄ма дхаммам̣ десетӯ’’ти ниммитабуддхам̣ ма̄петва̄ химавантам̣ гантва̄ на̄галата̄дантакат̣т̣хам̣ кха̄дитва̄ анотаттадахе мукхам̣ дховитва̄ уттаракуруто пин̣д̣апа̄там̣ а̄харитва̄ маха̄са̄лама̄л̣аке нисинно бхаттакиччам̣ ака̄си. са̄рипуттаттхеро таттха гантва̄ саттху ваттам̣ кароти. саттха̄ бхаттакиччапарийоса̄не, ‘‘са̄рипутта, аджджа майа̄ еттако на̄ма дхаммо бха̄сито, твам̣ аттано антева̄сика̄нам̣ бхиккхӯнам̣ ва̄чехӣ’’ти тхерасса катхеси. йамакапа̄т̣ихӣре кира пасӣдитва̄ пан̃часата̄ кулапутта̄ тхерасса сантике паббаджим̣су. те сандха̄йа тхерам̣ евама̄ха. ватва̄ ча пана девалокам̣ гантва̄ ниммитабуддхена деситат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа сайам̣ дхаммам̣ десеси. тхеропи гантва̄ тесам̣ бхиккхӯнам̣ дхаммам̣ десеси. те саттхари девалоке вихарантейева саттапакаран̣ика̄ ахесум̣.

те кира кассапабуддхака̄ле кхуддакаваггулийо хутва̄ екасмим̣ паббха̄ре оламбанта̄ двиннам̣ тхера̄нам̣ чан̇камитва̄ абхидхаммам̣ саджджха̄йанта̄нам̣ саддам̣ сутва̄ саре нимиттам̣ аггахесум̣. те ‘‘име кхандха̄ на̄ма, има̄ дха̄туйо на̄ма̄’’ти аджа̄нитва̄ саре нимиттагахан̣аматтенева тато чута̄ девалоке ниббатта̄, екам̣ буддхантарам̣ диббасампаттим̣ анубхавитва̄ тато чавитва̄ са̄ваттхийам̣ кулагхаресу ниббатта̄. йамакапа̄т̣ихӣре уппаннапаса̄да̄ тхерасса сантике паббаджитва̄ саббапат̣хамам̣ саттапакаран̣ика̄ ахесум̣. саттха̄пи тенева нӣха̄рена там̣ тема̄сам̣ абхидхаммам̣ десеси. десана̄васа̄не асӣтикот̣исахасса̄нам̣ девата̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси, маха̄ма̄йа̄пи сота̄паттипхале патит̣т̣хахи.

са̄пи кхо чхаттим̣сайоджанапариман̣д̣ала̄ париса̄ ‘‘ида̄ни саттаме дивасе маха̄пава̄ран̣а̄ бхависсатӣ’’ти маха̄моггалла̄наттхерам̣ упасан̇камитва̄ а̄ха – ‘‘бханте саттху, орохан̣адивасам̣ сан̃н̃а̄тум̣ ват̣т̣ати, на хи майам̣ саттха̄рам̣ адисва̄ гамисса̄ма̄’’ти. а̄йасма̄ маха̄моггалла̄но там̣ катхам̣ сутва̄ ‘‘са̄дха̄вусо’’ти ватва̄ таттхева патхавийам̣ нимугго синерупа̄дам̣ гантва̄ ‘‘мам̣ абхирухантам̣ париса̄ пассатӯ’’ти адхит̣т̣ха̄йа ман̣иратанена а̄вутам̣ пан̣д̣укамбаласуттам̣ вийа пан̃н̃а̄йама̄нарӯпова синерумаджджхена абхирухи. манусса̄пи нам̣ ‘‘екайоджанам̣ абхирул̣хо, двийоджанам̣ абхирул̣хо’’ти олокайим̣су. тхеропи саттху па̄де сӣсена уккхипанто вийа абхирухитва̄ вандитва̄ евама̄ха – ‘‘бханте, париса̄ тумхе дисва̄ва гантука̄ма̄, када̄ орохиссатха̄’’ти. ‘‘кахам̣ пана те, моггалла̄на, джет̣т̣хабха̄тико са̄рипутто’’ти. ‘‘бханте, сан̇кассанагаре вассам̣ упагато’’ти. моггалла̄на, ахам̣ ито саттаме дивасе маха̄пава̄ран̣а̄йа сан̇кассанагарадва̄ре отарисса̄ми, мам̣ дат̣т̣хука̄ма̄ таттха а̄гаччханту, са̄ваттхито сан̇кассанагарадва̄рам̣ тим̣сайоджана̄ни, еттаке магге кассачи па̄тхеййакиччам̣ наттхи, упосатхика̄ хутва̄ дхуравиха̄рам̣ дхаммассаванаттха̄йа гаччханта̄ вийа а̄гаччхеййа̄тха̄ти тесам̣ а̄рочеййа̄сӣти. тхеро ‘‘са̄дху, бханте’’ти гантва̄ татха̄ а̄рочеси.

саттха̄ вут̣т̣хавассо пава̄ретва̄ саккасса а̄рочеси – ‘‘маха̄ра̄джа, мануссапатхам̣ гамисса̄мӣ’’ти. сакко суван̣н̣амайам̣ ман̣имайам̣ раджатамайанти тӣн̣и сопа̄на̄ни ма̄песи. тесам̣ па̄да̄ сан̇кассанагарадва̄ре патит̣т̣хахим̣су, сӣса̄ни синерумуддхани. тесу даккхин̣апассе суван̣н̣амайам̣ сопа̄нам̣ девата̄нам̣ ахоси, ва̄мапассе раджатамайам̣ сопа̄нам̣ маха̄брахма̄нам̣ ахоси, маджджхе ман̣имайам̣ сопа̄нам̣ татха̄гатасса ахоси. саттха̄пи синерумуддхани т̣хатва̄ деворохан̣асамайе йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ катва̄ уддхам̣ олокеси, йа̄ва брахмалока̄ екан̇ган̣а̄ ахесум̣. адхо олокеси, йа̄ва авӣчито екан̇ган̣ам̣ ахоси. диса̄видиса̄ олокеси, анека̄ни чаккава̄л̣асатасахасса̄ни екан̇ган̣а̄ни ахесум̣. дева̄ мануссе пассим̣су, манусса̄пи деве пассим̣су, саббе саммукха̄ва пассим̣су.

бхагава̄ чхаббан̣н̣арам̣сийо виссаджджеси. там̣ дивасам̣ буддхасирим̣ олокетва̄ чхаттим̣сайоджана париман̣д̣ала̄йа париса̄йа екопи буддхабха̄вам̣ апаттхенто на̄ма наттхи. суван̣н̣асопа̄нена дева̄ отарим̣су, раджатасопа̄нена маха̄брахма̄но отарим̣су, ман̣исопа̄нена самма̄самбуддхо отари. пан̃часикхо гандхаббадевапутто белувапан̣д̣увӣн̣ам̣ а̄да̄йа даккхин̣апассе т̣хатва̄ саттху гандхаббамадхурадиббавӣн̣а̄йа саддена пӯджам̣ каронто отари, ма̄тали, сан̇га̄хако ва̄мапассе т̣хатва̄ диббагандхама̄ла̄пуппхам̣ гахетва̄ намассама̄но пӯджам̣ катва̄ отари, маха̄брахма̄ чхаттам̣ дха̄реси, суйа̄мо ва̄лабӣджаним̣ дха̄реси. саттха̄ имина̄ парива̄рена саддхим̣ отаритва̄ сан̇кассанагарадва̄ре патит̣т̣хахи. са̄рипуттаттхеропи а̄гантва̄ саттха̄рам̣ вандитва̄ йасма̄ са̄рипуттаттхерена татха̄рӯпа̄йа буддхасирийа̄ отаранто саттха̄ ито пуббе на дит̣т̣хапуббо, тасма̄ –

‘‘на ме дит̣т̣хо ито пуббе, на суто уда кассачи;

евам̣ ваггувадо саттха̄, тусита̄ ган̣има̄гато’’ти. (су. ни. 961; маха̄ни. 190) –

а̄дӣхи аттано тут̣т̣хим̣ пака̄сетва̄, ‘‘бханте, аджджа саббепи деваманусса̄ тумха̄кам̣ пихайанти, паттхентӣ’’ти а̄ха. атха нам̣ саттха̄, ‘‘са̄рипутта, еварӯпехи гун̣ехи саманна̄гата̄ буддха̄ деваманусса̄нам̣ пийа̄ хонтийева̄’’ти ватва̄ дхаммам̣ десенто имам̣ га̄тхама̄ха –

181. ‘‘йе джха̄напасута̄ дхӣра̄, неккхаммӯпасаме рата̄;

дева̄пи тесам̣ пихайанти, самбуддха̄нам̣ сатӣмата’’нти.

таттха йе джха̄напасута̄ти лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣ а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нанти имесу двӣсу джха̄несу а̄ваджджанасама̄паджджанаадхит̣т̣ха̄навут̣т̣ха̄напаччавеккхан̣ехи йуттаппайутта̄. неккхаммӯпасаме рата̄ти еттха паббаджджа̄ неккхамманти на гахетабба̄, килесавӯпасаманибба̄наратим̣ пана сандха̄йетам̣ вуттам̣. дева̄пӣти дева̄пи манусса̄пи тесам̣ пихайанти паттхенти. сатӣматанти еварӯпагун̣а̄нам̣ тесам̣ сатийа̄ саманна̄гата̄нам̣ самбуддха̄нам̣. ‘‘ахо вата майам̣ буддха̄ бхавеййа̄ма̄’’ти буддхабха̄вам̣ иччхама̄на̄ пихайантӣти аттхо.

десана̄васа̄не тим̣саматта̄нам̣ па̄н̣акот̣ӣнам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси, тхерасса саддхивиха̄рика̄ пан̃часатабхиккхӯ арахатте патит̣т̣хахим̣су.

саббабуддха̄нам̣ кира авиджахитамева йамакапа̄т̣ихӣрам̣ катва̄ девалоке вассам̣ васитва̄ сан̇кассанагарадва̄ре отаран̣ам̣. таттха пана даккхин̣апа̄дасса патит̣т̣хитат̣т̣ха̄нам̣ ачалачетийат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма хоти. саттха̄ таттха т̣хатва̄ путхуджджана̄дӣнам̣ висайе пан̃хам̣ пуччхи, путхуджджана̄ аттано висайе пан̃хе виссаджджетва̄ сота̄паннависайе пан̃хам̣ виссаджджетум̣ на̄саккхим̣су. татха̄ сакада̄га̄миа̄дӣнам̣ висайе сота̄панна̄дайо, маха̄моггалла̄нависайе сесамаха̄са̄вака̄, са̄рипуттаттхерасса висайе маха̄моггалла̄но, буддхависайе ча са̄рипуттопи виссаджджетум̣ на̄саккхийева. со па̄чӣнадисам̣ а̄дим̣ катва̄ саббадиса̄ олокеси, саббаттха екан̇ган̣амева ахоси. ат̣т̣хасу диса̄су деваманусса̄ уддхам̣ йа̄ва брахмалока̄ хет̣т̣ха̄ бхӯмат̣т̣ха̄ ча йаккхана̄гасупан̣н̣а̄ ан̃джалим̣ паггахетва̄, ‘‘бханте, идха тасса пан̃хасса виссаджджета̄ наттхи, еттхева упадха̄ретха̄’’ти а̄хам̣су. саттха̄ са̄рипутто киламати. кин̃ча̄пи хеса –

‘‘йе ча сан̇кха̄тадхамма̄се, йе ча секха̄ путхӯ идха;

тесам̣ ме нипако ирийам̣, пут̣т̣хо пабрӯхи ма̄риса̄’’ти. (су. ни. 1044; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 7) –

имам̣ буддхависайе пут̣т̣хапан̃хам̣ сутва̄ ‘саттха̄ мам̣ секха̄секха̄нам̣ а̄гаманапат̣ипадам̣ пуччхатӣ’ти пан̃хе никкан̇кхо, кхандха̄дӣсу пана катарена ну кхо мукхена имам̣ пат̣ипадам̣ катхенто ‘ахам̣ саттху аджджха̄сайам̣ ган̣хитум̣ на саккхисса̄мӣ’ти мама аджджха̄сайе кан̇кхати, со майа̄ найе адинне катхетум̣ на саккхиссати, найамасса дасса̄мӣти найам̣ дассенто ‘‘бхӯтамидам̣, са̄рипутта, саманупассасӣ’’ти а̄ха. евам̣ кирасса ахоси ‘‘са̄рипутто мама аджджха̄сайам̣ гахетва̄ катхенто кхандхавасена катхессатӣ’’ти. тхерасса саха найада̄нена со пан̃хо найасатена найасахассена найасатасахассена упат̣т̣ха̄си. со саттха̄ра̄ диннанайе т̣хатва̄ там̣ пан̃хам̣ катхеси. т̣хапетва̄ кира самма̄самбуддхам̣ ан̃н̃о са̄рипуттаттхерасса пан̃н̃ам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхо на̄ма наттхи. тенева кира тхеро саттху пурато т̣хатва̄ сӣхана̄дам̣ нади – ‘‘ахам̣, бханте, сакалакаппампи деве вут̣т̣хе ‘еттака̄ни биндӯни маха̄самудде патита̄ни, еттака̄ни бхӯмийам̣, еттака̄ни паббате’ти ган̣етва̄ лекхам̣ а̄ропетум̣ саматтхо’’ти. саттха̄пи нам̣ ‘‘джа̄на̄ми, са̄рипутта, ган̣етум̣ саматтхабха̄ва’’нти а̄ха. тасса а̄йасмато пан̃н̃а̄йа упама̄ на̄ма наттхи. тенева̄ха –

‘‘ган̇га̄йа ва̄лука̄ кхӣйе, удакам̣ кхӣйе махан̣н̣аве;

махийа̄ маттика̄ кхӣйе, на кхӣйе мама буддхийа̄’’ти.

идам̣ вуттам̣ хоти – саче хи, бханте, буддхисампанналокана̄тха, майа̄ екасмим̣ пан̃хе виссаджджите екам̣ ва̄ ва̄лукам̣ екам̣ ва̄ удакабиндум̣ екам̣ ва̄ пам̣сукхан̣д̣ам̣ акхипитва̄ пан̃ха̄нам̣ сатена ва̄ сахассенава̄ сатасахассена ва̄ виссаджджите ган̇га̄йа ва̄лука̄дӣсу екекам̣ екаманте кхипеййа, кхиппатарам̣ ган̇га̄дӣсу ва̄лука̄дайо париккхайам̣ гаччхеййум̣, на твева мама пан̃ха̄нам̣ виссаджджананти. евам̣ маха̄пан̃н̃опи хи бхиккху буддхависайе пан̃хасса антам̣ ва̄ кот̣им̣ ва̄ адисва̄ саттха̄ра̄ диннанайе т̣хатва̄ва пан̃хам̣ виссаджджеси. там̣ сутва̄ бхиккхӯ катхам̣ самут̣т̣ха̄песум̣ – ‘‘йам̣ пан̃хам̣ пут̣т̣хо саббопи джано катхетум̣ на саккхи, там̣ дхаммасена̄пати са̄рипутто екакова катхесӣ’’ти. саттха̄ там̣ катхам̣ сутва̄ ‘‘на ида̄нева са̄рипутто йам̣ пан̃хам̣ маха̄джано виссаджджетум̣ на̄саккхи, там̣ виссаджджеси, пуббепи анена виссаджджитойева̄’’ти ватва̄ атӣтам̣ а̄харитум̣ –

‘‘паросахассампи сама̄гата̄нам̣,

кандеййум̣ те вассасатам̣ апан̃н̃а̄;

екова сеййо пурисо сапан̃н̃о,

йо бха̄ситасса виджа̄на̄ти аттха’’нти. (джа̄. 1.1.99) –

имам̣ джа̄такам̣ виттха̄рена катхесӣти.

деворохан̣аваттху дутийам̣.

3. еракапаттана̄гара̄джаваттху

киччхо мануссапат̣ила̄бхоти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ упанисса̄йа саттасирӣсакаруккхамӯле вихаранто еракапаттам̣ на̄ма на̄гара̄джам̣ а̄раббха катхеси.

со кира пуббе кассапабуддхаса̄сане дахарабхиккху хутва̄ ган̇га̄йа на̄вам̣ абхируйха гаччханто екасмим̣ еракагумбе еракапаттам̣ гахетва̄ на̄ва̄йа вегаса̄ гаччхама̄на̄йапи на мун̃чи, еракапаттам̣ чхиджджитва̄ гатам̣. со ‘‘аппаматтакам̣ ета’’нти а̄паттим̣ адесетва̄ вӣсати вассасахасса̄ни аран̃н̃е саман̣адхаммам̣ катва̄пи маран̣ака̄ле еракапаттена гӣва̄йа гахито вийа а̄паттим̣ десетука̄мопи ан̃н̃ам̣ бхиккхум̣ апассама̄но ‘‘апарисуддхам̣ ме сӣла’’нти уппаннавиппат̣иса̄ро тато чавитва̄ екаруккхадон̣икана̄ваппама̄н̣о на̄гара̄джа̄ хутва̄ ниббатти, еракапаттотвевасса на̄мам̣ ахоси. со ниббаттаккхан̣ейева аттабха̄вам̣ олокетва̄ ‘‘еттакам̣ на̄ма ка̄лам̣ саман̣адхаммам̣ катва̄ ахетукайонийам̣ ман̣д̣ӯкабхаккхат̣т̣ха̄не ниббаттомхӣ’’ти виппат̣иса̄рӣ ахоси. со апарабха̄ге екам̣ дхӣтарам̣ лабхитва̄ маджджхе ган̇га̄йа удакапит̣т̣хе махантам̣ пхалам̣ уккхипитва̄ дхӣтарам̣ тасмим̣ т̣хапетва̄ начча̄петва̄ га̄йа̄песи. евам̣ кирасса ахоси – ‘‘аддха̄ ахам̣ идха имина̄ упа̄йена буддхе уппанне тасса уппаннабха̄вам̣ сун̣исса̄мӣ’’ти. йо ме гӣтасса пат̣игӣтам̣ а̄харати, тасса махантена на̄габхаванена саддхим̣ дхӣтарам̣ дасса̄мӣти анвад̣д̣хама̄сам̣ упосатхадивасе там̣ дхӣтарам̣ пхан̣е т̣хапеси. са̄ таттха т̣хита̄ наччантӣ –

‘‘ким̣су адхиппатӣ ра̄джа̄, ким̣су ра̄джа̄ раджджиссаро;

катхам̣су вираджо хоти, катхам̣ ба̄лоти вуччатӣ’’ти. –

имам̣ гӣтам̣ га̄йати.

сакаладжамбудӣпава̄сино ‘‘на̄гама̄н̣авикам̣ ган̣хисса̄ма̄’’ти гантва̄ аттано аттано пан̃н̃а̄балена пат̣игӣтам̣ катва̄ га̄йанти. са̄ там̣ пат̣иккхипати. тасса̄ анвад̣д̣хама̄сам̣ пхан̣е т̣хатва̄ евам̣ га̄йантийа̄ва екам̣ буддхантарам̣ вӣтиваттам̣. атха амха̄кам̣ саттха̄ локе уппаджджитва̄ екадивасам̣ паччӯсака̄ле локам̣ волокенто еракапаттам̣ а̄дим̣ катва̄ уттарама̄н̣авам̣ на̄ма аттано н̃а̄н̣аджа̄ласса анто павит̣т̣хам̣ дисва̄ ‘‘ким̣ ну кхо бхависсатӣ’’ти а̄вадждженто ‘‘аджджа еракапаттасса дхӣтарам̣ пхан̣е т̣хапетва̄ начча̄панадивасо, айам̣ уттарама̄н̣аво майа̄ диннам̣ пат̣игӣтам̣ ган̣хантова сота̄панно хутва̄ там̣ а̄да̄йа на̄гара̄джасса сантикам̣ гамиссати. со там̣ сутва̄ ‘буддхо уппанно’ти н̃атва̄ мама сантикам̣ а̄гамиссати, ахам̣ тасмим̣ а̄гате маха̄сама̄гаме га̄тхам̣ катхесса̄ми, га̄тха̄парийоса̄не чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо бхависсатӣ’’ти аддаса. со таттха гантва̄ ба̄ра̄н̣асито авидӯре сатта сирӣсакаруккха̄ аттхи, тесу екасса мӯле нисӣди. джамбудӣпава̄сино гӣтапат̣игӣтам̣ а̄да̄йа саннипатим̣су. саттха̄ авидӯре т̣ха̄не гаччхантам̣ уттарама̄н̣авам̣ дисва̄ ‘‘ехи, уттара̄’’ти а̄ха. ‘‘ким̣, бханте’’ти? ‘‘ито та̄ва ехӣ’’ти. атха нам̣ а̄гантва̄ вандитва̄ нисиннам̣ а̄ха ‘‘кахам̣ гаччхасӣ’’ти? ‘‘еракапаттасса дхӣту га̄йанат̣т̣ха̄на’’нти. ‘‘джа̄на̄си пана гӣтапат̣игӣта’’нти? ‘‘джа̄на̄ми, бханте’’ти. ‘‘вадехи та̄ва на’’нти? атха нам̣ аттано джа̄нананийа̄менева вадантам̣ ‘‘на уттарам̣ етам̣ пат̣игӣтам̣, ахам̣ те пат̣игӣтам̣ дасса̄ми, а̄да̄йа нам̣ гамиссасӣ’’ти. ‘‘са̄дху, бханте’’ти. атха нам̣ саттха̄, уттара, твам̣ на̄гама̄н̣авика̄йа гӣтака̄ле –

‘‘чхадва̄ра̄дхиппатӣ ра̄джа̄, раджджама̄но раджджиссаро;

араджджам̣ вираджо хоти, раджджам̣ ба̄лоти вуччатӣ’’ти. –

имам̣ пат̣игӣтам̣ га̄йеййа̄сӣти а̄ха.

ма̄н̣авика̄йа гӣтасса аттхо – ким̣су адхиппатӣ ра̄джа̄ти ким̣ адхиппати ра̄джа̄ на̄ма хоти? ким̣су ра̄джа̄ раджджиссароти катхам̣ пана ра̄джа̄ раджджиссаро на̄ма хоти? катхам̣су вираджо хотӣти катхам̣ ну кхо со ра̄джа̄ вираджо на̄ма хотӣти?

пат̣игӣтасса пана аттхо – чхадва̄ра̄дхиппатӣ ра̄джа̄ти йо чханнам̣ два̄ра̄нам̣ адхиппати, екадва̄репи рӯпа̄дӣхи анабхибхӯто, айам̣ ра̄джа̄ на̄ма. раджджама̄но раджджиссароти йо пана тесу а̄рамман̣есу раджджати, со раджджама̄но раджджиссаро на̄ма. араджджанти араджджама̄но пана вираджо на̄ма хоти. раджджанти раджджама̄но ба̄лоти вуччатӣти.

евамасса саттха̄ пат̣игӣтам̣ датва̄, уттара, тайа̄ имасмим̣ гӣте га̄йите имасса гӣтасса имам̣ пат̣игӣтам̣ га̄йиссати –

‘‘кенассу вуйхати ба̄ло, катхам̣ нудати пан̣д̣ито;

йогаккхемӣ катхам̣ хоти, там̣ ме аккха̄хи пуччхито’’ти.

атхасса твам̣ идам̣ пат̣игӣтам̣ га̄йеййа̄си –

‘‘огхена вуйхати ба̄ло, йога̄ нудати пан̣д̣ито;

саббайогависам̣йутто, йогаккхемӣти вуччатӣ’’ти.