1. ан̃н̃атарапурисаваттху
дӣгха̄ джа̄гарато раттӣти имам̣ дхаммадесанам̣ саттха̄ джетаване вихаранто пасенадикосалан̃чева ан̃н̃атаран̃ча пурисам̣ а̄раббха катхеси.
ра̄джа̄ кира пасенади косало екасмим̣ чхан̣адивасе алан̇катапат̣ийаттам̣ саббасетам̣ екам̣ пун̣д̣арӣкам̣ на̄ма хаттхим̣ абхируйха махантена ра̄джа̄нубха̄вена нагарам̣ падаккхин̣ам̣ кароти. усса̄ран̣а̄йа ваттама̄на̄йа лед̣д̣удан̣д̣а̄дӣхи потхийама̄но маха̄джано пала̄йанто гӣвам̣ париват̣т̣етва̄пи олокетийева. ра̄джӯнам̣ кира судиннада̄нассетам̣ пхалам̣. ан̃н̃атарасса̄пи дуггатапурисасса бхарийа̄ саттабхӯмикасса па̄са̄дасса упаритале т̣хита̄ екам̣ ва̄тапа̄накава̄т̣ам̣ виваритва̄ ра̄джа̄нам̣ олокетва̄ва апагаччхи. ран̃н̃о пун̣н̣ачандо вала̄хакантарам̣ павит̣т̣хо вийа упат̣т̣ха̄си. со тасса̄ пат̣ибаддхачитто хаттхиккхандхато патана̄ка̄раппатто вийа хутва̄ кхиппам̣ нагарам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ антепурам̣ пависитва̄ екам̣ висса̄сакам̣ амаччам̣ а̄ха – ‘‘асукат̣т̣ха̄не те майа̄ олокитапа̄са̄до дит̣т̣хо’’ти? ‘‘а̄ма, дева̄’’ти. ‘‘таттхекам̣ иттхим̣ аддаса̄’’ти? ‘‘аддасам̣, дева̄’’ти. ‘‘гаччха, тасса̄ саса̄микааса̄микабха̄вам̣ джа̄на̄хӣ’’ти. со гантва̄ тасса̄ саса̄микабха̄вам̣ н̃атва̄ а̄гантва̄ ран̃н̃о ‘‘саса̄мика̄’’ти а̄рочеси. атха ран̃н̃а̄ ‘‘тена хи тасса̄ са̄микам̣ паккоса̄хӣ’’ти вутте со гантва̄, ‘‘ехи, бхо, ра̄джа̄ там̣ паккосатӣ’’ти а̄ха. со ‘‘бхарийам̣ ме нисса̄йа бхайена уппаннена бхавитабба’’нти чинтетва̄ ран̃н̃о а̄н̣ам̣ пат̣иба̄хитум̣ асакконто гантва̄ ра̄джа̄нам̣ вандитва̄ ат̣т̣ха̄си. атха нам̣ ра̄джа̄ ‘‘мам̣ ито пат̣т̣ха̄йа упат̣т̣ха̄хӣ’’ти а̄ха. ‘‘алам̣, дева, ахам̣ аттано каммам̣ катва̄ тумха̄кам̣ сун̇кам̣ дада̄ми, гхарейева ме джӣвика̄ хотӯ’’ти. ‘‘тава сун̇кена майхам̣ аттхо наттхи, аджджато пат̣т̣ха̄йа мам̣ упат̣т̣ха̄хӣ’’ти тасса пхалакан̃ча а̄вудхан̃ча да̄песи. евам̣ кирасса ахоси – ‘‘кан̃чидевасса досам̣ а̄ропетва̄ гха̄тетва̄ бхарийам̣ ган̣хисса̄мӣ’’ти. атха нам̣ со маран̣абхайабхӣто аппаматто хутва̄ упат̣т̣ха̄си.
ра̄джа̄ тасса досам̣ апассанто ка̄мапарил̣а̄хе вад̣д̣ханте ‘‘екамасса досам̣ а̄ропетва̄ ра̄джа̄н̣ам̣ карисса̄мӣ’’ти паккоса̄петва̄ евама̄ха – ‘‘амбхо ито йоджанаматтхаке надийа̄ асукат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма гантва̄ са̄йам̣ мама нха̄навела̄йа кумудуппала̄ни чева арун̣аватӣматтикан̃ча а̄хара. саче тасмим̣ кхан̣е на̄гаччхаси, а̄н̣ам̣ те карисса̄мӣ’’ти. севако кира чатӯхипи да̄сехи патикит̣т̣хатаро. дханаккӣта̄дайо хи да̄са̄ ‘‘сӣсам̣ ме руджджати, пит̣т̣хи ме руджджатӣ’’ти ватва̄ аччхитум̣ лабхантийева. севакассетам̣ наттхи, а̄н̣аттакаммам̣ ка̄тумева ват̣т̣ати. тасма̄ со ‘‘авассам̣ майа̄ гантаббам̣, кумудуппалехи саддхим̣ арун̣аватӣматтика̄ на̄ма на̄габхаване уппаджджати, ахам̣ кухим̣ лабхисса̄мӣ’’ти чинтенто маран̣абхайабхӣто вегена гехам̣ гантва̄, ‘‘бхадде, нит̣т̣хитам̣ ме бхатта’’нти а̄ха. ‘‘уддханаматтхаке, са̄мӣ’’ти. со йа̄ва бхаттам̣ отарати, та̄ва сандха̄ретум̣ асакконто ул̣ун̇кена кан̃джикам̣ хара̄петва̄ йатха̄ладдхена бйан̃джанена саддхим̣ алламева бхаттам̣ паччхийам̣ опӣл̣етва̄ а̄да̄йа йоджаникам̣ маггам̣ паккхандо, тасса гаччхантассева бхаттам̣ паккам̣ ахоси. со ануччхит̣т̣хам̣ катва̄ва тхокам̣ бхаттам̣ апанетва̄ бхун̃джанто екам̣ аддхикам̣ дисва̄ майа̄ апанетва̄ т̣хапитам̣ тхокам̣ ануччхит̣т̣хам̣ бхаттамева аттхи гахетва̄ бхун̃джа са̄мӣти. со ган̣хитва̄ бхун̃джи. итаропи бхун̃джитва̄ екам̣ бхаттамут̣т̣хим̣ удаке кхипитва̄ мукхам̣ виккха̄летва̄ махантена саддена ‘‘имасмим̣ надӣпадесе адхиваттха̄ на̄га̄ супан̣н̣а̄ девата̄ ча вачанам̣ ме сун̣анту, ра̄джа̄ майхам̣ а̄н̣ам̣ ка̄тука̄мо ‘кумудуппалехи саддхим̣ арун̣аватӣматтикам̣ а̄хара̄’ти мам̣ а̄н̣а̄песи, аддхикамануссасса ча ме бхаттам̣ диннам̣, там̣ сахасса̄нисам̣сам̣, удаке маччха̄нам̣ диннам̣, там̣ сата̄нисам̣сам̣. еттакам̣ пун̃н̃апхалам̣ тумха̄кам̣ паттим̣ катва̄ дамми, майхам̣ кумудуппалехи саддхим̣ арун̣аватӣматтикам̣ а̄харатха̄’’ти тиккхаттум̣ анусса̄веси. таттха адхиваттхо на̄гара̄джа̄ там̣ саддам̣ сутва̄ махаллакавесена тасса сантикам̣ гантва̄ ‘‘ким̣ вадесӣ’’ти а̄ха. со пунапи татхева ватва̄ ‘‘майхам̣ там̣ паттим̣ дехӣ’’ти вутте, ‘‘демӣ’’ти а̄ха. пунапи ‘‘дехӣ’’ти вутте, ‘‘деми, са̄мӣ’’ти а̄ха. евам̣ со две тайо ва̄ре паттим̣ а̄хара̄петва̄ кумудуппалехи саддхим̣ арун̣аватӣматтикам̣ ада̄си.
ра̄джа̄ пана чинтеси – ‘‘манусса̄ на̄ма бахума̄йа̄, саче со кеначи упа̄йена лабхеййа, киччам̣ ме на ниппхаджджеййа̄’’ти. со ка̄лассева два̄рам̣ пидаха̄петва̄ муддикам̣ аттано сантикам̣ а̄хара̄песи. итаропи пурисо ран̃н̃о нха̄навела̄йамева̄гантва̄ два̄рам̣ алабханто два̄рапа̄лам̣ паккосетва̄ ‘‘два̄рам̣ вивара̄’’ти а̄ха. ‘‘на сакка̄ виваритум̣, ра̄джа̄ ка̄лассева муддикам̣ датва̄ ра̄джагехам̣ а̄хара̄песӣ’’ти. со ‘‘ра̄джадӯто ахам̣, два̄рам̣ вивара̄’’ти ватва̄пи ‘‘два̄рам̣ алабханто наттхи ме ида̄ни джӣвитам̣. ким̣ ну кхо карисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ два̄расса упариумма̄ре маттика̄пин̣д̣ам̣ кхипитва̄ тассӯпари пуппха̄ни лаггетва̄ маха̄саддам̣ каронто, ‘‘амбхо, нагарава̄сино ран̃н̃о майа̄ а̄н̣аттийа̄ гатабха̄вам̣ джа̄на̄тха, ра̄джа̄ мам̣ ака̄ран̣ена вина̄сетука̄мо’’ти тиккхаттум̣ виравитва̄ ‘‘каттха ну кхо гаччхисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ ‘‘бхиккхӯ на̄ма мудухадайа̄, виха̄рам̣ гантва̄ нипаджджисса̄мӣ’’ти саннит̣т̣ха̄намака̄си. име хи на̄ма сатта̄ сукхитака̄ле бхиккхӯнам̣ аттхибха̄вампи аджа̄нитва̄ дуккха̄бхибхӯтака̄ле виха̄рам̣ гантука̄ма̄ хонти, тасма̄ сопи ‘‘ме ан̃н̃ам̣ та̄н̣ам̣ наттхӣ’’ти виха̄рам̣ гантва̄ екасмим̣ пха̄сукат̣т̣ха̄не нипаджджи. атха ран̃н̃опи там̣ раттим̣ ниддам̣ алабхантасса там̣ иттхим̣ ануссарантасса ка̄мапарил̣а̄хо уппаджджи. со чинтеси – ‘‘вибха̄таккхан̣ейева там̣ пурисам̣ гха̄та̄петва̄ там̣ иттхим̣ а̄несса̄мӣ’’ти.
тасмим̣ кхан̣ейева сат̣т̣хийоджаника̄йа лохакумбхийа̄ ниббатта̄ чатта̄ро пуриса̄ паккутхита̄йа уккхалийа̄ тан̣д̣ула̄ вийа сампариваттакам̣ паччама̄на̄ тим̣са̄йа вассасахассехи хет̣т̣химаталам̣ патва̄ апарехи тим̣са̄йа вассасахассехи пуна мукхават̣т̣ийам̣ па̄пун̣им̣су. те сӣсам̣ уккхипитва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ олокетва̄ екекам̣ га̄тхам̣ ваттука̄ма̄ ваттум̣ асакконта̄ екекам̣ аккхарам̣ ватва̄ париваттитва̄ лохакумбхимева павит̣т̣ха̄. ра̄джа̄ ниддам̣ алабханто маджджхимайа̄масаманантаре там̣ саддам̣ сутва̄ бхӣто утрастама̄насо ‘‘ким̣ ну кхо майхам̣ джӣвитантара̄йо бхависсати, уда̄ху ме аггамахесийа̄, уда̄ху ме раджджам̣ винассиссатӣ’’ти чинтенто сакалараттим̣ аккхӣни нимӣлетум̣ на̄саккхи. со арун̣уггаманавела̄йа ева пурохитам̣ паккоса̄петва̄, ‘‘а̄чарийа, майа̄ маджджхимайа̄масаманантаре маханта̄ бхеравасадда̄ сута̄, ‘раджджасса ва̄ аггамахесийа̄ ва̄ майхам̣ ва̄ касса антара̄йо бхависсатӣ’ти на джа̄на̄ми, тена ме твам̣ паккоса̄пито’’ти а̄ха. маха̄ра̄джа, ким̣ те садда̄ сута̄ти? ‘‘а̄чарийа, ду-ити са-ити на-ити со-итӣти име садде ассосим̣, имесам̣ ниппхаттим̣ упадха̄рехӣ’’ти. бра̄хман̣асса маха̄андхака̄рам̣ павит̣т̣хасса вийа на кин̃чи пан̃н̃а̄йати, ‘‘на джа̄на̄мӣ’’ти вутте ‘‘пана ла̄бхасакка̄ро ме париха̄йиссатӣ’’ти бха̄йитва̄ ‘‘бха̄рийам̣, маха̄ра̄джа̄’’ти а̄ха. ‘‘ким̣, а̄чарийа̄’’ти? ‘‘джӣвитантара̄йо те пан̃н̃а̄йатӣ’’ти. со двигун̣ам̣ бхӣто, ‘‘а̄чарийа, аттхи кин̃чи пана пат̣игха̄така̄ран̣а’’нти а̄ха. ‘‘аттхи, маха̄ра̄джа, ма̄ бха̄йи, ахам̣ тайо веде джа̄на̄мӣ’’ти. ‘‘ким̣ пана ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’’ти? ‘‘саббасатайан̃н̃ам̣ йаджитва̄ джӣвитам̣ лабхиссаси, дева̄’’ти. ‘‘ким̣ ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’’ти? хаттхисатам̣ ассасатам̣ усабхасатам̣ дхенусатам̣ аджасатам̣ ураббхасатам̣ куккут̣асатам̣ сӯкарасатам̣ да̄ракасатам̣ да̄рика̄сатанти евам̣ екекам̣ па̄н̣аджа̄тим̣ сатам̣ сатам̣ катва̄ ган̣ха̄пенто ‘‘саче мигаджа̄тимева ган̣ха̄песса̄ми, ‘аттано кха̄данӣйамева ган̣ха̄петӣ’ти ваккхантӣ’’ти хаттхиассамануссепи ган̣ха̄пети. ра̄джа̄ ‘‘мама джӣвитамева майхам̣ ла̄бхо’’ти чинтетва̄ ‘‘саббапа̄н̣е сӣгхам̣ ган̣хатха̄’’ти а̄ха. а̄н̣аттаманусса̄ адхикатарам̣ ган̣хим̣су. вуттампи четам̣ косаласам̣йутте –
‘‘тена кхо пана самайена ран̃н̃о пасенадисса косаласса маха̄йан̃н̃о паччупат̣т̣хито хоти, пан̃ча ча усабхасата̄ни пан̃ча ча ваччхатарасата̄ни пан̃ча ча ваччхатарисата̄ни пан̃ча ча аджасата̄ни пан̃ча ча ураббхасата̄ни тхӯн̣ӯпанӣта̄ни хонти йан̃н̃аттха̄йа. йеписса те хонти да̄са̄ти ва̄ песса̄ти ва̄ каммакара̄ти ва̄, тепи дан̣д̣атаджджита̄ бхайатаджджита̄ ассумукха̄ рудама̄на̄ парикамма̄ни каронтӣ’’ти (сам̣. ни. 1.120).
маха̄джано аттано аттано путтадхӣтун̃а̄тӣнам̣ аттха̄йа паридевама̄но маха̄саддамака̄си, маха̄патхавӣундрийанасаддо вийа ахоси. атха маллика̄ девӣ там̣ саддам̣ сутва̄ ран̃н̃о сантикам̣ гантва̄ ‘‘ким̣ ну кхо те, маха̄ра̄джа, индрийа̄ни апа̄катика̄ни, килантарӯпа̄ни вийа пан̃н̃а̄йантӣ’’ти пуччхи. ‘‘ким̣ туйхам̣, маллике, твам̣ мама кан̣н̣амӯлена а̄сивисампи гаччхантам̣ на джа̄на̄сӣ’’ти? ‘‘ким̣ панетам̣, дева̄’’ти? ‘‘раттибха̄ге ме еварӯпо на̄ма саддо суто, сва̄хам̣ пурохитам̣ пуччхитва̄ джӣвитантара̄йо те пан̃н̃а̄йати, саббасатайан̃н̃ам̣ йаджитва̄ джӣвитам̣ лабхиссасӣ’’ти сутва̄ ‘‘мама джӣвитамева майхам̣ ла̄бхо’’ти име па̄н̣е ган̣ха̄песинти. маллика̄ девӣ, ‘‘андхаба̄лоси, маха̄ра̄джа, кин̃ча̄пи маха̄бхаккхоси, анекасӯпабйан̃джанавикатикам̣ дон̣апа̄кам̣ бходжанам̣ бхун̃джаси, двӣсу рат̣т̣хесу раджджам̣ ка̄реси, пан̃н̃а̄ пана те манда̄’’ти а̄ха. ‘‘касма̄ евам̣ вадеси, девӣ’’ти? ‘‘кахам̣ тайа̄ ан̃н̃асса маран̣ена ан̃н̃асса джӣвитала̄бхо дит̣т̣хапуббо, андхаба̄ласса бра̄хман̣асса катхам̣ гахетва̄ касма̄ маха̄джанасса упари дуккхам̣ кхипаси, дхуравиха̄ре садевакасса локасса аггапуггало атӣта̄дӣсу аппат̣ихатан̃а̄н̣о саттха̄ васати, там̣ пуччхитва̄ тассова̄дам̣ карохӣ’’ти вутте ра̄джа̄ саллахукехи йа̄нехи маллика̄йа саддхим̣ виха̄рам̣ гантва̄ маран̣абхайатаджджито кин̃чи ваттум̣ асакконто саттха̄рам̣ вандитва̄ екамантам̣ нисӣди.
атха нам̣ саттха̄ ‘‘ханда куто ну твам̣, маха̄ра̄джа, а̄гаччхаси дива̄ дивасса̄’’ти пат̣хаматарам̣ а̄лапи. со тун̣хӣйева нисӣди. тато маллика̄ бхагавато а̄рочеси – ‘‘бханте, ран̃н̃а̄ кира маджджхимайа̄масаманантаре саддо суто. атха нам̣ пурохитасса а̄рочеси. пурохито ‘джӣвитантара̄йо те бхависсати, тасса пат̣игха̄таттха̄йа саббасате па̄н̣е гахетва̄ тесам̣ галалохитена йан̃н̃е йаджите джӣвитам̣ лабхиссасӣ’ти а̄ха. ра̄джа̄ па̄н̣е ган̣ха̄песи, тена̄йам̣ майа̄ идха̄нӣто’’ти. ‘‘евам̣ кира, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘евам̣, бханте’’ти. ‘‘кинти те саддо суто’’ти? со аттана̄ сутанийа̄менева а̄чиккхи. татха̄гатасса там̣ сутва̄ва екобха̄со ахоси. атха нам̣ сатта̄ а̄ха – ‘‘ма̄ бха̄йи, маха̄ра̄джа, тава антара̄йо наттхи, па̄пакаммино саттха̄ аттано дуккхам̣ а̄вӣкаронта̄ евама̄хам̣сӯ’’ти. ‘‘ким̣ пана, бханте, техи ката’’нти? атха кхо бхагава̄ тесам̣ каммам̣ а̄чиккхитум̣ ‘‘тена хи, маха̄ра̄джа, сун̣а̄хӣ’’ти ватва̄ атӣтам̣ а̄хари –
атӣте вӣсативассасахасса̄йукесу мануссесу кассапо бхагава̄ локе уппаджджитва̄ вӣсатийа̄ кхӣн̣а̄савасахассехи саддхим̣ ча̄рикам̣ чарама̄но ба̄ра̄н̣асимагама̄си. ба̄ра̄н̣асива̄сино двепи тайопи бахутара̄пи екато хутва̄ а̄гантукада̄нам̣ паваттайим̣су. тада̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ чатта̄лӣсакот̣ивибхава̄ чатта̄ро сет̣т̣хипутта̄ саха̄йака̄ ахесум̣. те мантайим̣су – ‘‘амха̄кам̣ гехе бахудханам̣, тена ким̣ карома̄’’ти? ‘‘еварӯпе буддхе ча̄рикам̣ чарама̄не да̄нам̣ дасса̄ма, сӣлам̣ раккхисса̄ма, пӯджам̣ карисса̄ма̄’’ти екопи аватва̄ тесу еко та̄ва евама̄ха – ‘‘тикхин̣асурам̣ пиванта̄ мадхурамам̣сам̣ кха̄данта̄ вичарисса̄ма, идам̣ амха̄кам̣ джӣвитапхала’’нти. апаропи евама̄ха – ‘‘девасикам̣ тивассикагандхаса̄либхаттам̣ на̄наггарасехи бхун̃джанта̄ вичарисса̄ма̄’’ти. апаропи евама̄ха – ‘‘на̄наппака̄рам̣ пӯвакхаджджакавикатим̣ пача̄петва̄ кха̄данта̄ вичарисса̄ма̄’’ти. апаропи евама̄ха – ‘‘самма̄ майам̣ ан̃н̃ам̣ кин̃чи на карисса̄ма, ‘дханам̣ дасса̄ма̄’ти вутте аниччхама̄на̄ иттхӣ на̄ма наттхи, тасма̄ дханена палобхетва̄ па̄рада̄рикакаммам̣ карисса̄ма̄’’ти. ‘‘са̄дху, са̄дхӯ’’ти саббева тасса катха̄йа ат̣т̣хам̣су.
те тато пат̣т̣ха̄йа абхирӯпа̄нам̣ иттхӣнам̣ дханам̣ песетва̄ вӣсативассасахасса̄ни па̄рада̄рикакаммам̣ катва̄ ка̄лам̣ катва̄ авӣчинирайе ниббатта̄. те екам̣ буддхантарам̣ нирайе паччитва̄ таттха ка̄лам̣ катва̄ пакка̄васесена сат̣т̣хийоджаника̄йа лохакумбхийа̄ ниббаттитва̄ тим̣са̄йа вассасахассехи хет̣т̣химаталам̣ патва̄ пунапи тим̣са̄йа вассасахассехи лохакумбхимукхам̣ патва̄ екекам̣ га̄тхам̣ ваттука̄ма̄ хутва̄ ваттум̣ асакконта̄ екекам̣ аккхарам̣ ватва̄ пуна париваттитва̄, лохакумбхимева павит̣т̣ха̄. ‘‘вадехи, маха̄ра̄джа, пат̣хамам̣ те ким̣ саддо на̄ма суто’’ти? ‘‘ду-ити, бханте’’ти. саттха̄ тена апарипун̣н̣ам̣ катва̄ вуттам̣ га̄тхам̣ парипун̣н̣ам̣ катва̄ дассенто евама̄ха –
‘‘дуджджӣвитамаджӣвимха, йе санте на дадамхасе;
виджджама̄несу бхогесу, дӣпам̣ на̄камха аттано’’ти. (джа̄. 1.4.53; пе. ва. 804);
атха ран̃н̃о имисса̄ га̄тха̄йа аттхам̣ пака̄сетва̄, ‘‘ким̣ те, маха̄ра̄джа, дутийасаддо татийасаддо чатуттхасаддо суто’’ти пуччхитва̄ ‘‘евам̣ на̄ма̄’’ти вутте авасесам̣ парипӯренто –
‘‘сат̣т̣хивассасахасса̄ни, парипун̣н̣а̄ни саббасо;
нирайе паччама̄на̄нам̣, када̄ анто бхависсати.
‘‘наттхи анто куто анто, на анто пат̣идиссати;
тада̄ хи пакатам̣ па̄пам̣, мама туйхан̃ча ма̄риса̄.
‘‘сохам̣ нӯна ито гантва̄, йоним̣ ладдха̄на ма̄нусим̣;
вадан̃н̃ӯ сӣласампанно, ка̄ха̄ми кусалам̣ баху’’нти. (джа̄. 1.4.54-56; пе. ва. 802, 803, 805) –
пат̣ипа̄т̣ийа̄ има̄ га̄тха̄ ватва̄ та̄сам̣ аттхам̣ пака̄сетва̄ ‘‘ити кхо, маха̄ра̄джа, те чатта̄ро джана̄ екекам̣ га̄тхам̣ ваттука̄ма̄пи ваттум̣ асакконта̄ екакамева аккхарам̣ ватва̄ пуна лохакумбхимева павит̣т̣ха̄’’ти а̄ха.
ран̃н̃а̄ кира пасенадикосалена тасса саддасса сутака̄лато пат̣т̣ха̄йа те хет̣т̣ха̄ бхассанти ева, аджджа̄пи екам̣ вассасахассам̣ на̄тиккаманти. ран̃н̃о там̣ десанам̣ сутва̄ маха̄сам̣вего уппаджджи. со ‘‘бха̄рийам̣ ватидам̣ па̄рада̄рикакаммам̣ на̄ма, екам̣ кира буддхантарам̣ нирайе паччитва̄ тато чута̄ сат̣т̣хийоджаника̄йа лохакумбхийа̄ ниббаттитва̄ таттха сат̣т̣хивассасахасса̄ни паччитва̄ евампи несам̣ дуккха̄ муччанака̄ло на пан̃н̃а̄йати, ахампи парада̄ре синехам̣ катва̄ саббараттим̣ ниддам̣ на лабхим̣, ида̄ни ито пат̣т̣ха̄йа парада̄ре ма̄насам̣ на бандхисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ татха̄гатам̣ а̄ха – ‘‘бханте, аджджа ме раттийа̄ дӣгхабха̄во н̃а̄то’’ти. сопи пурисо таттхева нисинно там̣ катхам̣ сутва̄ ‘‘ладдхо ме балаваппаччайо’’ти саттха̄рам̣ а̄ха – ‘‘бханте, ран̃н̃а̄ та̄ва аджджа раттийа̄ дӣгхабха̄во н̃а̄то, ахам̣ пана хиййо сайамева йоджанасса дӣгхабха̄вам̣ ан̃н̃а̄си’’нти. саттха̄ двиннампи катхам̣ сам̣сандитва̄ ‘‘екаччасса ратти дӣгха̄ хоти, екаччасса йоджанам̣ дӣгхам̣ хоти, ба̄ласса пана сам̣са̄ро дӣгхо хотӣ’’ти ватва̄ дхаммам̣ десенто имам̣ га̄тхама̄ха –
60. ‘‘дӣгха̄ джа̄гарато ратти, дӣгхам̣ сантасса йоджанам̣;
дӣгхо ба̄ла̄на сам̣са̄ро, саддхаммам̣ авиджа̄ната’’нти.
таттха дӣгха̄ти ратти на̄меса̄ тийа̄маматта̄ва, джа̄гарантасса пана дӣгха̄ хоти, двигун̣атигун̣а̄ вийа хутва̄ кха̄йати. тасса̄ дӣгхабха̄вам̣ атта̄нам̣ ман̇кун̣асан̇гхасса бхаттам̣ катва̄ йа̄ва сӯрийуггамана̄ сампариваттакам̣ сема̄но маха̄кусӣтопи, субходжанам̣ бхун̃джитва̄ сирисайане сайама̄но ка̄мабхогӣпи на джа̄на̄ти, саббараттим̣ пана падха̄нам̣ падаханто йога̄вачаро ча, дхаммакатхам̣ катхенто дхаммакатхико ча, а̄санасамӣпе т̣хатва̄ дхаммам̣ сун̣анто ча, сӣсарога̄дипхут̣т̣хо ва̄ хаттхапа̄даччхедана̄дим̣ патто ва̄ ведана̄бхибхӯто ча, раттим̣ маггапат̣ипанно аддхико ча джа̄на̄ти. йоджананти йоджанампи чатуга̄вутаматтамева, сантасса пана килантасса дӣгхам̣ хоти, двигун̣атигун̣ам̣ вийа кха̄йати. сакаладивасан̃хи маггам̣ гантва̄ киланто пат̣ипатхам̣ а̄гаччхантам̣ дисва̄ ‘‘пурато га̄мо кӣвадӯро’’ти пуччхитва̄ ‘‘йоджана’’нти вутте тхокам̣ гантва̄ апарампи пуччхитва̄ тена̄пи ‘‘йоджана’’нти вутте пуна тхокам̣ гантва̄ апарампи пуччхати. сопи ‘‘йоджана’’нти вадати. со пуччхитапуччхита̄ йоджанантева ваданти, дӣгхам̣ ватидам̣ йоджанам̣, екайоджанам̣ две тӣн̣и йоджана̄ни вийа ман̃н̃ети. ба̄ла̄нанти идхалокапаралокаттхам̣ пана аджа̄нанта̄нам̣ ба̄ла̄нам̣ сам̣са̄рават̣т̣асса парийантам̣ ка̄тум̣ асакконта̄нам̣ йам̣ саттатим̣сабодхипаккхийабхедам̣ саддхаммам̣ н̃атва̄ сам̣са̄расса антам̣ каронти, там̣ саддхаммам̣ авиджа̄натам̣ сам̣са̄ро дӣгхо на̄ма хоти. со хи аттано дхаммата̄йа ева дӣгхо на̄ма. вуттампи четам̣ – ‘‘анаматаггойам̣, бхиккхаве, сам̣са̄ро, пубба̄ кот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’’ти (сам̣. ни. 2.124). ба̄ла̄нам̣ пана парийантам̣ ка̄тум̣ асакконта̄нам̣ атидӣгхойева̄ти.
десана̄васа̄не со пурисо сота̄паттипхалам̣ патто, ан̃н̃епи бахӯ сота̄паттипхала̄дӣни патта̄. маха̄джанасса са̄ттхика̄ дхаммадесана̄ джа̄та̄ти.
ра̄джа̄ саттха̄рам̣ вандитва̄ гаччхантойева те сатте бандхана̄ мочеси. таттха иттхипуриса̄ бандхана̄ мутта̄ сӣсам̣ нхатва̄ сака̄ни геха̄ни гаччханта̄ ‘‘чирам̣ джӣвату но, аййа̄, маллика̄ девӣ, там̣ нисса̄йа джӣвитам̣ лабхимха̄’’ти маллика̄йа гун̣акатхам̣ катхайим̣су. са̄йанхасамайе бхиккхӯ дхаммасабха̄йам̣ катхам̣ самут̣т̣ха̄песум̣ – ‘‘ахо пан̣д̣ита̄ вата̄йам̣, маллика̄, аттано пан̃н̃ам̣ нисса̄йа еттакасса джанасса джӣвитада̄нам̣ ада̄сӣ’’ти. саттха̄ гандхакут̣ийам̣ нисиннова тесам̣ бхиккхӯнам̣ катхам̣ сутва̄ гандхакут̣ито никкхамитва̄ дхаммасабхам̣ пависитва̄ пан̃н̃атте а̄сане нисӣдитва̄ ‘‘ка̄йа нуттха, бхиккхаве, етарахи катха̄йа саннисинна̄’’ти пуччхитва̄ ‘‘има̄йа на̄ма̄’’ти вутте, ‘‘на, бхиккхаве, маллика̄, ида̄нева аттано пан̃н̃ам̣ нисса̄йа маха̄джанасса джӣвитада̄нам̣ дети, пуббепи ада̄сийева̄’’ти ватва̄ таматтхам̣ пака̄санто атӣтам̣ а̄хари –
атӣте ба̄ра̄н̣асийам̣ ран̃н̃о путто екам̣ нигродхаруккхам̣ упасан̇камитва̄ таттха ниббатта̄йа девата̄йа а̄йа̄чи – ‘‘са̄ми девара̄джа, имасмим̣ джамбудӣпе екасатара̄джа̄но екасатааггамахесийо, сача̄хам̣ питу аччайена раджджам̣ лабхисса̄мӣ, етесам̣ галалохитена балим̣ карисса̄мӣ’’ти. со питари ка̄лакате раджджам̣ патва̄ ‘‘девата̄йа ме а̄нубха̄вена раджджам̣ паттам̣, балимасса̄ карисса̄мӣ’’ти махатийа̄ сена̄йа никкхамитва̄ екам̣ ра̄джа̄нам̣ аттано васе ваттетва̄ тена саддхим̣ апарампи апарампӣти саббе ра̄джа̄но аттано васе катва̄ саддхим̣ аггамахесӣхи а̄да̄йа гаччханто уггасенасса на̄ма саббаканит̣т̣хасса ран̃н̃о дхаммадинна̄ на̄ма аггамахесӣ гаругаббха̄, там̣ оха̄йа а̄гантва̄ ‘‘еттакаджанам̣ висапа̄накам̣ па̄йетва̄ ма̄ресса̄мӣ’’ти руккхамӯлам̣ содха̄песи. девата̄ чинтеси – ‘‘айам̣ ра̄джа̄ еттаке ра̄джа̄но ган̣ханто ‘мам̣ нисса̄йа гахита̄ име’ти чинтетва̄ тесам̣ галалохитена майхам̣ балим̣ ка̄тука̄мо, саче пана̄йам̣ ете гха̄тессати, джамбудӣпе ра̄джавам̣со упаччхиджджиссати, руккхамӯлепи, ме асучи бхависсати, саккхисса̄ми ну кхо етам̣ нива̄рету’’нти. са̄ упадха̄рентӣ ‘‘на̄хам̣ саккхисса̄мӣ’’ти н̃атва̄ ан̃н̃ампи деватам̣ упасан̇камитва̄ етаматтхам̣ а̄рочетва̄ ‘‘твам̣ саккхиссасӣ’’ти а̄ха. та̄йапи пат̣иккхитта̄ ан̃н̃ампи ан̃н̃ампӣти евам̣ сакалачаккава̄л̣адевата̄йо упасан̇камитва̄ та̄хипи пат̣иккхитта̄ чатуннам̣ маха̄ра̄джӯнам̣ сантикам̣ гантва̄ ‘‘майам̣ на саккома, амха̄кам̣ пана ра̄джа̄ амхехи пун̃н̃ена ча пан̃н̃а̄йа ча висит̣т̣хо, там̣ пуччха̄’’ти техипи пат̣иккхиттака̄ле саккам̣ упасан̇камитва̄ таматтхам̣ а̄рочетва̄, ‘‘дева, тумхесу аппоссуккатам̣ а̄паннесу кхаттийавам̣со упаччхиджджиссати, тасса пат̣исаран̣ам̣ хотха̄’’ти а̄ха. сакко ‘‘ахампи нам̣ пат̣иба̄хитум̣ на саккхисса̄ми, упа̄йам̣ пана те ваккха̄мӣ’’ти ватва̄ упа̄йам̣ а̄чиккхи – ‘‘гаччха, твам̣ ран̃н̃о пассантассева раттаваттхам̣ нива̄сетва̄ аттано руккхато никкхамитва̄ гамана̄ка̄рам̣ дассехи. атха там̣ ра̄джа̄ ‘девата̄ гаччхати, ниватта̄песса̄ми на’нти на̄наппака̄рена йа̄чиссати. атха нам̣ вадеййа̄си ‘твам̣ екасатара̄джа̄но саддхим̣ аггамахесӣхи а̄нетва̄ тесам̣ галалохитена балим̣ карисса̄мӣ’ти майхам̣ а̄йа̄читва̄ уггасенасса ран̃н̃о девим̣ оха̄йа а̄гато, на̄хам̣ та̄дисасса муса̄ва̄дасса балим̣ сампат̣иччха̄мӣ’’ти, ‘‘евам̣ кира вутте ра̄джа̄ там̣ а̄н̣а̄пессати, са̄ ран̃н̃о дхаммам̣ десетва̄ еттакасса джанасса джӣвитада̄нам̣ дассатӣ’’ти. имина̄ ка̄ран̣ена сакко девата̄йа имам̣ упа̄йам̣ а̄чиккхи. девата̄ татха̄ ака̄си.
ра̄джа̄пи там̣ а̄н̣а̄песи. са̄ а̄гантва̄ тесам̣ ра̄джӯнам̣ парийанте нисиннампи аттано ра̄джа̄намева ванди. ра̄джа̄ ‘‘майи саббара̄джаджет̣т̣хаке т̣хите саббаканит̣т̣хам̣ аттано са̄микам̣ вандатӣ’’ти тасса̄ куджджхи. атха нам̣ са̄ а̄ха – ‘‘ким̣ майхам̣ тайи пат̣ибаддхам̣, айам̣ пана ме са̄мико иссарийасса да̄йако, имам̣ авандитва̄ касма̄ там̣ вандисса̄мӣ’’ти? руккхадевата̄ пассантассева маха̄джанасса ‘‘евам̣, бхадде, евам̣, бхадде’’ти ватва̄ там̣ пуппхамут̣т̣хина̄ пӯджеси. пуна ра̄джа̄ а̄ха – ‘‘саче мам̣ на вандаси, майхам̣ раджджасирида̄йикам̣ евам̣ маха̄нубха̄вам̣ деватам̣ касма̄ на вандасӣ’’ти? ‘‘маха̄ра̄джа, тайа̄ аттано пун̃н̃е т̣хатва̄ ра̄джа̄но гахита̄, на девата̄йа гахетва̄ динна̄’’ти. пунапи там̣ девата̄ ‘‘евам̣, бхадде, евам̣, бхадде’’ти ватва̄ татхева пӯджеси. пуна са̄ ра̄джа̄нам̣ а̄ха – ‘‘твам̣ ‘девата̄йа ме еттака̄ ра̄джа̄но гахетва̄ динна̄’ти вадеси, ида̄ни те девата̄йа упари ва̄мапассе руккхо аггина̄ дад̣д̣хо, са̄ там̣ аггим̣ нибба̄петум̣ касма̄ на̄саккхи, йади евам̣ маха̄нубха̄ва̄’’ти. пунапи там̣ девата̄ ‘‘евам̣, бхадде, евам̣, бхадде’’ти ватва̄ татхева пӯджеси.
са̄ катхайама̄на̄ т̣хита̄ роди чева хаси ча. атха нам̣ ра̄джа̄ ‘‘ким̣ умматтика̄сӣ’’ти а̄ха. ‘‘касма̄ дева евам̣ вадеси’’? ‘‘на ма̄дисийо умматтика̄ хонтӣ’’ти. атха ‘‘нам̣ ким̣ ка̄ран̣а̄ родаси чева хасаси ча̄’’ти? ‘‘сун̣а̄хи, маха̄ра̄джа, ахан̃хи атӣте куладхӣта̄ хутва̄ патикуле васантӣ са̄микасса саха̄йакам̣ па̄хунакам̣ а̄гатам̣ дисва̄ тасса бхаттам̣ пачитука̄ма̄ ‘мам̣сам̣ а̄хара̄’ти да̄сийа̄ каха̄пан̣ам̣ датва̄ та̄йа мам̣сам̣ алабхитва̄ а̄гата̄йа ‘наттхи мам̣са’нти вутте гехасса паччхимабха̄ге сайита̄йа ел̣ика̄йа сӣсам̣ чхиндитва̄ бхаттам̣ сампа̄десим̣. са̄хам̣ екисса̄йа ел̣ика̄йа сӣсам̣ чхиндитва̄ нирайе паччитва̄ пакка̄васесена тасса̄ ломаган̣ана̄йа сӣсаччхедам̣ па̄пун̣им̣, ‘твам̣ еттакам̣ джанам̣ вадхитва̄ када̄ дуккха̄ муччиссасӣ’ти евамахам̣ тава дуккхам̣ ануссарантӣ роди’’нти ватва̄ имам̣ га̄тхама̄ха –
‘‘екисса̄ кан̣т̣хам̣ чхетва̄на, ломаган̣ана̄йа паччисам̣;
бахӯнам̣ кан̣т̣хе чхетва̄на, катхам̣ ка̄хаси кхаттийа̄’’ти.
атха ‘‘касма̄ твам̣ хасасӣ’’ти? ‘‘‘етасма̄ дуккха̄ мутта̄мхӣ’ти тусситва̄, маха̄ра̄джа̄’’ти. пунапи там̣ девата̄ ‘‘евам̣, бхадде, евам̣, бхадде’’ти ватва̄ пуппхамут̣т̣хина̄ пӯджеси. ра̄джа̄ ‘‘ахо ме бха̄рийам̣ катам̣ каммам̣, айам̣ кира екам̣ ел̣икам̣ вадхитва̄ нирайе пакка̄васесена тасса̄ ломаган̣ана̄йа сӣсаччхедам̣ па̄пун̣и, ахам̣ еттакам̣ джанам̣ вадхитва̄ када̄ соттхим̣ па̄пун̣исса̄мӣ’’ти саббе ра̄джа̄но мочетва̄ аттано махаллакатаре вандитва̄ дахарадахара̄нам̣ ан̃джалим̣ паггайха саббе кхама̄петва̄ сакасакат̣т̣ха̄намева пахин̣и.
саттха̄ имам̣ дхаммадесанам̣ а̄харитва̄ ‘‘евам̣, бхиккхаве, на ида̄нева, маллика̄ девӣ, аттано пан̃н̃ам̣ нисса̄йа маха̄джанасса джӣвитада̄нам̣ дети, пуббепи ада̄сийева̄’’ти ватва̄ атӣтам̣ самодха̄неси – ‘‘тада̄ ба̄ра̄н̣асира̄джа̄ пасенади косало ахоси, дхаммадинна̄, девӣ маллика̄, руккхадевата̄ ахамева̄’’ти. евам̣ атӣтам̣ самодха̄нетва̄ пуна дхаммам̣ десенто, ‘‘бхиккхаве, па̄н̣а̄типа̄то на̄ма на каттаббайуттако. па̄н̣а̄типа̄тино хи дӣгхараттам̣ сочантӣ’’ти ватва̄ има̄ га̄тха̄ а̄ха –
‘‘идха сочати печча сочати,
па̄пака̄рӣ убхайаттха сочати;
со сочати со вихан̃н̃ати,
дисва̄ каммакилит̣т̣хаматтано’’ти. (дха. па. 15);
‘‘евам̣ че сатта̄ джа̄неййум̣, дуккха̄йам̣ джа̄тисамбхаво;
на па̄н̣о па̄н̣инам̣ хан̃н̃е, па̄н̣агха̄тӣ хи сочатӣ’’ти. (джа̄. 1.1.18);
ан̃н̃атарапурисаваттху пат̣хамам̣.