6. суманабуддхавам̣саван̣н̣ана̄
евам̣ екаппаха̄ренева дасасахассилокадха̄тум̣ екандхака̄рам̣ катва̄ тасмим̣ бхагавати париниббуте тасса апарабха̄ге навутивассасахасса̄йукесу мануссесу ануккамена париха̄йитва̄ дасавассесу джа̄тесу пуна вад̣д̣хитва̄ ануккамена асан̇кхйеййа̄йука̄ хутва̄ пуна париха̄йитва̄ навутивассасахасса̄йукесу джа̄тесу сумано на̄ма бодхисатто па̄рамийо пӯретва̄ туситапуре ниббаттитва̄ тато чавитва̄ мекхаланагаре судаттасса на̄ма ран̃н̃о куле сирима̄йа на̄ма девийа̄ куччхисмим̣ пат̣исандхим̣ аггахеси. па̄т̣иха̄рийа̄ни пуббе вуттанайа̄нева.
со ануккамена вуддхиппатто сиривад̣д̣ханасомавад̣д̣ханаиддхивад̣д̣ханана̄мадхеййесу тӣсу па̄са̄десу тесат̣т̣хийа̄ на̄т̣акиттхисатасахассехи парича̄рийама̄но сурайуватӣхи парича̄рийама̄но девакума̄ро вийа нававассасахасса̄ни диббасукхасадисам̣ висайасукхаманубхавама̄но ват̣ам̣сика̄йа на̄ма девийа̄ анупамам̣ на̄ма нирупамам̣ путтам̣ джанетва̄ чатта̄ри нимитта̄ни дисва̄ хаттхийа̄нена никкхамитва̄ паббаджи. там̣ пана паббаджантам̣ тим̣сакот̣ийо анупаббаджим̣су.
со техи паривуто дасама̄се падха̄начарийам̣ чаритва̄ виса̄кхапун̣н̣ама̄йа аноманигаме аномасет̣т̣хино дхӣта̄йа анупама̄йа на̄ма диннам̣ паккхиттадиббоджам̣ па̄йа̄сам̣ парибхун̃джитва̄ са̄лаване дива̄виха̄рам̣ вӣтина̄метва̄ анупама̄джӣвакена динна̄ ат̣т̣ха тин̣амут̣т̣хийо гахетва̄ на̄габодхим̣ упагантва̄ там̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ ат̣т̣хахи тин̣амут̣т̣хӣхи тим̣сахаттхавиттхатам̣ тин̣асантхарам̣ катва̄ таттха паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ нисӣди. тато ма̄рабалам̣ видхамитва̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхитва̄ – ‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣…пе… тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти (дха. па. 153-154) уда̄нам̣ уда̄неси. тена вуттам̣ –
1. ‘‘ман̇галасса апарена, сумано на̄ма на̄йако;
саббадхаммехи асамо, саббасатта̄намуттамо’’ти.
таттха ман̇галасса апарена̄ти ман̇галасса бхагавато апарабха̄ге. саббадхаммехи асамоти саббехипи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄дхаммехи асамо асадисо.
сумано кира бхагава̄ бодхисамӣпейева саттасатта̄ха̄ни вӣтина̄метва̄ дхаммадесанаттхам̣ брахма̄йа̄чанам̣ сампат̣иччхитва̄ – ‘‘касса ну кхо ахам̣ пат̣хамам̣ дхаммам̣ десеййа’’нти (дӣ. ни. 2.72; ма. ни. 1.284; 2.341; маха̄ва. 10) упадха̄ренто аттана̄ саха паббаджита̄нам̣ тим̣сакот̣ийо ча аттано канит̣т̣хабха̄тикам̣ вема̄тикам̣ саран̣акума̄ран̃ча пурохитапуттам̣ бха̄витаттама̄н̣авакан̃ча упаниссайасампанне дисва̄ – ‘‘етесам̣ пат̣хамам̣ дхаммам̣ десеййа’’нти чинтетва̄ хам̣сара̄джа̄ вийа гаганапатхена мекхалуййа̄не отаритва̄ уййа̄напа̄лам̣ песетва̄ аттано канит̣т̣хабха̄тикам̣ саран̣акума̄ран̃ча пурохитапуттам̣ бха̄витаттакума̄ран̃ча паккоса̄петва̄ тесам̣ парива̄рабхӯта̄ саттатим̣сакот̣ийо аттана̄ саха паббаджита̄ тим̣сакот̣ийо ча ан̃н̃е ча бахӯ девамануссакот̣ийо ча̄ти евам̣ кот̣исатасахассам̣ дхаммачаккаппаваттанена дхамма̄матам̣ па̄йеси. тена вуттам̣ –
2. ‘‘тада̄ аматабхерим̣ со, а̄ханӣ мекхале пуре;
дхаммасан̇кхасама̄йуттам̣, наван̇гам̣ джинаса̄сана’’нти.
таттха аматабхеринти амата̄дхигама̄йа нибба̄на̄дхигама̄йа бхерим̣. а̄ханӣти ва̄дайи, дхаммам̣ десесӣти аттхо. са̄йам̣ аматабхерӣ на̄ма аматапарийоса̄нам̣ наван̇гам̣ буддхавачанам̣. тенева̄ха – ‘‘дхаммасан̇кхасама̄йуттам̣, наван̇гам̣ джинаса̄сана’’нти. таттха дхаммасан̇кхасама̄йуттанти чатусаччадхаммакатха̄сан̇кхаварасама̄йуттам̣.
сумано пана локана̄йако абхисамбодхим̣ па̄пун̣итва̄ пат̣ин̃н̃а̄нурӯпам̣ пат̣ипадам̣ пат̣ипаджджама̄но маха̄джанасса бхавабандханамоккхаттха̄йа кусаларатанасса килесачорехи вилуппама̄насса паритта̄наттхам̣ сӣлавипулапа̄ка̄рам̣ сама̄дхипарикха̄парива̄ритам̣ випассана̄н̃а̄н̣адва̄рам̣ сатисампаджан̃н̃адал̣хакава̄т̣ам̣ сама̄паттиман̣д̣апа̄дипат̣иман̣д̣итам̣ бодхипаккхийаджанасама̄кулам̣ аматаваранагарам̣ ма̄песи. тена вуттам̣ –
3. ‘‘ниджджинитва̄ килесе со, патва̄ самбодхимуттамам̣;
ма̄песи нагарам̣ саттха̄, саддхаммапураваруттама’’нти.
таттха ниджджинитва̄ти виджинитва̄ абхибхуййа, килеса̄бхисан̇кха̄радевапуттама̄ре виддхам̣сетва̄ти аттхо. соти со сумано бхагава̄. ‘‘виджинитва̄ килесе хӣ’’типи па̄т̣хо. таттха хи-ка̄ро падапӯран̣аматте нипа̄то. патва̄ти адхигантва̄. ‘‘патто’’типи па̄т̣хо. нагаранти нибба̄нанагарам̣. саддхаммапураваруттаманти саддхаммасан̇кха̄там̣ пураваресу уттамам̣ сет̣т̣хам̣ падха̄набхӯтам̣. атха ва̄ саддхаммамайесу пуресу паваресу уттамам̣ саддхаммапураваруттамам̣. пуримасмим̣ аттхавикаппе ‘‘нагара’’нти тассева вевачананти дат̣т̣хаббам̣. пат̣ивиддхадхаммасабха̄ва̄нам̣ секкха̄секкха̄нам̣ арийапуггала̄нам̣ патит̣т̣ха̄нам̣ гочаранива̄сат̣т̣хена нибба̄нам̣ ‘‘нагара’’нти вуччати. тасмим̣ пана саддхаммаваранагаре со саттха̄ авиччхиннам̣ акут̣илам̣ уджум̣ путхулан̃ча виттхатан̃ча сатипат̣т̣ха̄намайам̣ маха̄вӣтхим̣ ма̄песи. тена вуттам̣ –
4. ‘‘нирантарам̣ акут̣илам̣, уджум̣ випулавиттхатам̣;
ма̄песи со маха̄вӣтхим̣, сатипат̣т̣ха̄наваруттама’’нти.
таттха нирантаранти кусаладжаванасан̃чаран̣а̄нантарабха̄вато нирантарам̣. акут̣иланти кут̣илабха̄вакарадосавирахитато акут̣илам̣. уджунти акут̣илатта̄ва уджум̣. пуримападассева аттхадӣпакамидам̣ вачанам̣. випулавиттхатанти а̄йа̄мато ча виттха̄рато ча путхулавиттхатам̣, путхулавиттхатабха̄во локийалокуттарасатипат̣т̣ха̄навасена дат̣т̣хаббо. маха̄вӣтхинти маха̄маггам̣. сатипат̣т̣ха̄наваруттаманти сатипат̣т̣ха̄нан̃ча там̣ варесу уттаман̃ча̄ти сатипат̣т̣ха̄наваруттамам̣. атха ва̄ варам̣ сатипат̣т̣ха̄намайам̣ уттамавӣтхинти аттхо.
ида̄ни тасса нибба̄намаха̄нагарасса тассам̣ сатипат̣т̣ха̄навӣтхийам̣ чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни чатассо пат̣исамбхида̄ чха абхин̃н̃а̄ ат̣т̣ха сама̄паттийоти има̄ни махаггхаратана̄ни убхосу пассесу дхамма̄пан̣е паса̄реси. тена вуттам̣ –
5. ‘‘пхале чатта̄ри са̄ман̃н̃е, чатассо пат̣исамбхида̄;
чхал̣абхин̃н̃а̄т̣т̣хасама̄паттӣ, паса̄реси таттха вӣтхийа’’нти.
ида̄ни бхагава̄ има̄ни ратанабхан̣д̣а̄ни йе пана аппаматта̄ сатиманто пан̣д̣ита̄ хириоттаппавӣрийа̄дӣхи саманна̄гата̄, те а̄дӣйантӣти тесам̣ ратана̄нам̣ харан̣ӯпа̄йам̣ дассенто –
6. ‘‘йе аппаматта̄ акхила̄, хиривӣрийехупа̄гата̄;
те те име гун̣аваре, а̄дийанти йатха̄сукха’’нти. – а̄ха;
таттха йети анийамуддесо. аппаматта̄ти пама̄дасса пат̣ипаккхабхӯтена сатийа̄ авиппава̄салаккхан̣ена аппама̄дена саманна̄гата̄. акхила̄ти пан̃чачетокхиларахита̄. хиривӣрийехупа̄гата̄ти ка̄йадуччарита̄дӣхи хирӣйатӣти хирӣ, ладжджа̄йетам̣ адхивачанам̣. вӣрасса бха̄во вӣрийам̣, там̣ усса̄халаккхан̣ам̣. техи хиривӣрийехи упа̄гата̄ саманна̄гата̄ бхаббапуггала̄. тети идам̣ пуббе анийамуддесасса нийамуддесо. пуна тети вуттаппака̄ре гун̣аратанависесе те кулапутта̄ а̄дийанти пат̣илабханти адхигаччхантӣти аттхо. саббам̣ пана сумано бхагава̄ катавидитамано дхаммабхерим̣ а̄ханитва̄ дхамманагарам̣ ма̄петва̄ имина̄ найена пат̣хамамева сатасахассакот̣ийо бодхеси. тена вуттам̣ –
7. ‘‘еваметена йогена, уддхаранто маха̄джанам̣;
бодхеси пат̣хамам̣ саттха̄, кот̣исатасахассийо’’ти.
таттха уддхарантоти сам̣са̄раса̄гарато арийамаггана̄ва̄йа самуддхаранто. кот̣исатасахассийоти сатасахассакот̣ийоти аттхо. випарийа̄йена ниддит̣т̣хам̣.
йада̄ пана сумано локана̄йако сунандаватӣнагаре амбаруккхамӯле титтхийамадама̄намадданам̣ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ катва̄ сатта̄нам̣ кот̣исахассам̣ дхамма̄матам̣ па̄йеси. айам̣ дутийо абхисамайо ахоси. тена вуттам̣ –
8. ‘‘йамхи ка̄ле маха̄вӣро, овадӣ титтхийе ган̣е;
кот̣исахасса̄ бхисамим̣су, дутийе дхаммадесане’’ти.
таттха титтхийе ган̣ети титтхийабхӯте ган̣е, титтхийа̄нам̣ ган̣е ва̄ ‘‘титтхийе абхимадданто, буддхо дхаммамадесайӣ’’ти пат̣ханти кечи.
йада̄ пана дасасу чаккава̄л̣асахассесу девата̄ имасмим̣ чаккава̄л̣е саннипатитва̄ манусса̄ ча ниродхакатхам̣ самут̣т̣ха̄песум̣ – ‘‘катхам̣ ниродхам̣ сама̄паджджанти, катхам̣ ниродхасама̄панна̄ хонти, катхам̣ ниродха̄ вут̣т̣хахантӣ’’ти? евам̣ сама̄паджджанаадхит̣т̣ха̄навут̣т̣ха̄на̄дӣсу виниччхайам̣ ка̄тум̣ асакконта̄ саха мануссехи чхасу ка̄ма̄вачарадевалокесу дева̄ ча навасу брахмалокесу брахма̄но ча двел̣хакаджа̄та̄ двидха̄ ахесум̣. тато нарасундарена ариндамена на̄ма ран̃н̃а̄ саддхим̣ са̄йанхасамайе суманадасабалам̣ саббалокана̄тхам̣ упасан̇камим̣су; упасан̇камитва̄ ариндамо ра̄джа̄ бхагавантам̣ ниродхапан̃хам̣ пуччхи. тато бхагавата̄ ниродхапан̃хе виссаджджите навутипа̄н̣акот̣исахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. айам̣ татийо абхисамайо ахоси. тена вуттам̣ –
9. ‘‘йада̄ дева̄ манусса̄ ча, самагга̄ екама̄наса̄;
ниродхапан̃хам̣ пуччхим̣су, сам̣сайам̣ ча̄пи ма̄насам̣.
10. ‘‘тада̄пи дхаммадесане, ниродхапаридӣпане;
навутикот̣исахасса̄нам̣, татийа̄бхисамайо ахӯ’’ти.
тасса пана суманасса бхагавато тайо са̄вакасаннипа̄та̄ ахесум̣. таттха пат̣хамасаннипа̄те мекхаланагарам̣ упанисса̄йа вассам̣ васитва̄ пат̣хамапава̄ран̣а̄йа араханта̄нам̣ кот̣исахассена ехибхиккхупаббаджджа̄йа паббаджитена саддхим̣ бхагава̄ пава̄реси, айам̣ пат̣хамо саннипа̄то ахоси. атха̄парена самайена сан̇кассанагарасса̄видӯре ариндамара̄джакусалабаланиббатте йоджанаппама̄н̣е канакапаббате нисинно сарадасамайаручиракараникаро дивасакаро вийа йугандхарапаббате муниварадивасакаро ариндамара̄джа̄нам̣ парива̄ретва̄ а̄гата̄нам̣ пуриса̄нам̣ навутикот̣исахасса̄ни даметва̄ саббе ехибхиккхупаббаджджа̄йа пабба̄джетва̄ тасмим̣йева дивасе арахаттам̣ паттехи бхиккхӯхи паривуто чатуран̇гасаманна̄гате саннипа̄те па̄тимоккхам̣ уддиси. айам̣ дутийо саннипа̄то ахоси. йада̄ пана сакко девара̄джа̄ сугатадассанаттха̄йа упасан̇ками, тада̄ сумано бхагава̄ асӣтийа̄ арахантакот̣исахассехи паривуто па̄тимоккхам̣ уддиси, айам̣ татийо саннипа̄то ахоси. тена вуттам̣ –
11. ‘‘саннипа̄та̄ тайо а̄сум̣, суманасса махесино;
кхӣн̣а̄сава̄нам̣ вимала̄нам̣, сантачитта̄на та̄динам̣.
12. ‘‘вассам̣вут̣т̣хасса бхагавато, абхигхут̣т̣хе пава̄ран̣е;
кот̣исатасахассехи, пава̄реси татха̄гато.
13. ‘‘тато парам̣ саннипа̄те, вимале кан̃чанапаббате;
навутикот̣исахасса̄нам̣, дутийо а̄си сама̄гамо.
14. ‘‘йада̄ сакко девара̄джа̄, буддхадассанупа̄гами;
асӣтикот̣исахасса̄нам̣, татийо а̄си сама̄гамо’’ти.
таттха абхигхут̣т̣хе пава̄ран̣ети лин̇гавипалла̄со дат̣т̣хаббо, абхигхут̣т̣ха̄йа пава̄ран̣а̄йа̄ти аттхо. татопаранти тато апарабха̄ге. кан̃чанапаббатети канакамайе паббате. буддхадассанупа̄гамӣти буддхадассанаттхамупа̄гами. тада̄ кира амха̄кам̣ бодхисатто атуло на̄ма на̄гара̄джа̄ ахоси махиддхико маха̄нубха̄во. со ‘‘локе буддхо уппанно’’ти сутва̄ н̃а̄тиган̣апаривуто сакабхавана̄ никкхамитва̄ кот̣исатасахассабхиккхупарива̄расса суманасса бхагавато диббехи турийехи упаха̄рам̣ ка̄ретва̄ маха̄да̄нам̣ паваттетва̄ паччекадуссайуга̄ни датва̄ саран̣есу патит̣т̣ха̄си. сопи нам̣ саттха̄ ‘‘ана̄гате буддхо бхависсатӣ’’ти бйа̄ка̄си. тена вуттам̣ –
15. ‘‘ахам̣ тена самайена, на̄гара̄джа̄ махиддхико;
атуло на̄ма на̄мена, уссаннакусаласан̃чайо.
16. ‘‘тада̄хам̣ на̄габхавана̄, никкхамитва̄ сан̃а̄тибхи;
на̄га̄нам̣ диббатурийехи, сасан̇гхам̣ джинамупат̣т̣хахим̣.
17. ‘‘кот̣исатасахасса̄нам̣, аннапа̄нена таппайим̣;
паччекадуссайугам̣ датва̄, саран̣ам̣ тамупа̄гамим̣.
18. ‘‘сопи мам̣ буддхо бйа̄ка̄си, сумано локана̄йако;
апаримеййито каппе, айам̣ буддхо бхависсати.
19. ‘‘падха̄нам̣ падахитва̄на…пе… хесса̄ма саммукха̄ имам̣’’.
йатха̄ кон̣д̣ан̃н̃абуддхавам̣се, евам̣ ат̣т̣ха га̄тха̄ виттха̄ретабба̄ти.
20. ‘‘тасса̄пи вачанам̣ сутва̄, бхиййо читтам̣ паса̄дайим̣;
уттарим̣ ватамадхит̣т̣ха̄сим̣, дасапа̄рамипӯрийа̄’’ти.
тасса пана суманасса бхагавато мекхалам̣ на̄ма нагарам̣ ахоси, судатто на̄ма ра̄джа̄ пита̄, сирима̄ на̄ма девӣ ма̄та̄, саран̣о ча бха̄витатто ча две аггаса̄вака̄, удено на̄мупат̣т̣ха̄ко, сон̣а̄ ча упасон̣а̄ ча две аггаса̄вика̄, на̄гаруккхо бодхи, навутихаттхуббедхам̣ сарӣрам̣, навутийева вассасахасса̄ни а̄йуппама̄н̣ам̣ ахоси, ват̣ам̣сика̄ на̄масса махесӣ девӣ, анӯпамо на̄ма путто ахоси, хаттхийа̄нена никкхами. упат̣т̣ха̄ко ан̇гара̄джа̄. ан̇га̄ра̄ме васӣти. тена вуттам̣ –
21. ‘‘нагарам̣ мекхалам̣ на̄ма, судатто на̄ма кхаттийо;
сирима̄ на̄ма джаника̄, суманасса махесино.
22. ‘‘нававассасахасса̄ни, ага̄рам̣ аджджха со васи;
чандо сучандо ват̣ам̣со ча, тайо па̄са̄дамуттама̄.
23. ‘‘тесат̣т̣хисатасахасса̄ни, на̄рийо самалан̇ката̄;
ват̣ам̣сика̄ на̄ма на̄рӣ, анӯпамо на̄ма атраджо.
24. ‘‘нимитте чатуро дисва̄, хаттхийа̄нена никкхами;
анӯнадасама̄са̄ни, падха̄нам̣ падахӣ джино.
25. ‘‘брахмуна̄ йа̄чито санто, сумано локана̄йако;
ватти чаккам̣ маха̄вӣро, мекхале пурамуттаме.
26. ‘‘саран̣о бха̄витатто ча, ахесум̣ аггаса̄вака̄;
удено на̄мупат̣т̣ха̄ко, суманасса махесино.
27. ‘‘сон̣а̄ ча упасон̣а̄ ча, ахесум̣ аггаса̄вика̄;
сопи буддхо амитайасо, на̄гамӯле абуджджхатха.
28. ‘‘варун̣о чева саран̣о ча, ахесум̣ аггупат̣т̣хака̄;
ча̄ла̄ ча упача̄ла̄ ча, ахесум̣ аггупат̣т̣хика̄.
29. ‘‘уччаттанена со буддхо, навутихаттхамуггато;
кан̃чанаггхийасан̇ка̄со, дасасахассӣ вирочати.
30. ‘‘навутивассасахасса̄ни, а̄йу виджджати та̄ваде;
та̄вата̄ тит̣т̣хама̄но со, та̄реси джанатам̣ бахум̣.
31. ‘‘та̄ран̣ӣйе та̄райитва̄, бодханӣйе ча бодхайи;
паринибба̄йи самбуддхо, ул̣ура̄джа̄ва аттхами.
32. ‘‘те ча кхӣн̣а̄сава̄ бхиккхӯ, со ча буддхо аса̄дисо;
атулаппабхам̣ дассайитва̄, ниббута̄ те маха̄йаса̄.
33. ‘‘тан̃ча н̃а̄н̣ам̣ атулийам̣, та̄ни ча атула̄ни ратана̄ни;
саббам̣ тамантарахитам̣, нану ритта̄ саббасан̇кха̄ра̄.
34. ‘‘сумано йасадхаро буддхо, ан̇га̄ра̄мамхи ниббуто;
таттхева тасса джинатхӯпо, чатуйоджанамуггато’’ти.
таттха кан̃чанаггхийасан̇ка̄соти вивидхаратанавичиттакан̃чанамайаггхикасадисарӯпасобхо. дасасахассӣ вирочатӣти тасса пабха̄йа дасасахассӣпи локадха̄ту вирочатӣти аттхо. та̄ран̣ӣйети та̄райитаббе, та̄райитум̣ вутте саббе буддхавенеййети аттхо. ул̣ура̄джа̄ва̄ти чандо вийа. аттхамӣти аттхан̇гато. кечи ‘‘аттхам̣ гато’’ти пат̣ханти. аса̄дисоти асадисо. маха̄йаса̄ти маха̄киттисадда̄ маха̄парива̄ра̄ ча. тан̃ча н̃а̄н̣анти там̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ан̃ча. атулийанти атулйам̣ асадисам̣. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.
суманабуддхавам̣саван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нит̣т̣хито чатуттхо буддхавам̣со.