намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

кхуддаканика̄йе

буддхавам̣са-ат̣т̣хакатха̄

гантха̄рамбхакатха̄

анантан̃а̄н̣ам̣ карун̣а̄лайам̣ лайам̣, маласса буддхам̣ сусама̄хитам̣ хитам̣;

нама̄ми дхаммам̣ бхавасам̣варам̣ варам̣, гун̣а̄каран̃чева ниран̇ган̣ам̣ ган̣ам̣.

пан̃н̃а̄йа сет̣т̣хо джинаса̄вака̄нам̣, йам̣ дхаммасена̄пати дхаммара̄джам̣;

апуччхи саттха̄рамапа̄рапа̄рагум̣, ниран̇ган̣ам̣ н̃а̄тиган̣асса маджджхе.

субуддхавам̣сенидха буддхавам̣со, висуддхавам̣сена вина̄йакена;

хата̄вака̄сена пака̄сито йо, сама̄дхива̄сена татха̄гатена.

йа̄ваджджака̄ла̄ авина̄сайанта̄, па̄л̣иккаман̃чева ча па̄л̣ийаттхам̣;

катха̄нусандхим̣ сугатасса путта̄, йатха̄сутам̣йева сама̄харим̣су.

тассева самбуддхаваранвайасса, сада̄ джана̄нам̣ савана̄матасса;

паса̄дапан̃н̃а̄джананасса йасма̄, сам̣ван̣н̣ана̄нуккамато паватта̄.

саккаччасаддхаммаратена буддхасӣхена сӣла̄дигун̣одитена;

а̄йа̄читохам̣ сучирампи ка̄лам̣, тасма̄сса сам̣ван̣н̣анама̄рабхиссам̣.

сада̄ джана̄нам̣ калина̄санасса, чират̣т̣хитаттхам̣ джинаса̄санасса;

мама̄пи пун̃н̃одайавуддхийаттхам̣, паса̄данаттхан̃ча маха̄джанасса.

маха̄виха̄ра̄гатапа̄л̣имаггасанниссита̄ сан̇карадосахӣна̄;

сама̄сатойам̣ пана буддхавам̣сасам̣ван̣н̣ана̄ хессати са̄рабхӯта̄.

сотаббарӯпам̣ пана буддхавам̣сакатха̄йа ан̃н̃ам̣ идха наттхи йасма̄;

паса̄данам̣ буддхагун̣е рата̄нам̣, пава̄ханам̣ па̄памаха̄маласса.

тасма̄ хи саккаччасама̄дхийутта̄, виха̄йа виккхепаманан̃н̃ачитта̄;

сам̣ван̣н̣анам̣ ван̣н̣айато суван̣н̣ам̣, нидха̄йа кан̣н̣ам̣ мадхурам̣ сун̣а̄тха.

саббампи хитва̄ пана киччаман̃н̃ам̣, саккачча мачченидха ниччака̄лам̣;

сотум̣ катхетумпи будхена йутта̄, катха̄ пана̄йам̣ атидуллабха̄ти.

таттха ‘‘буддхавам̣сасам̣ван̣н̣ана̄ хессати са̄рабхӯта̄’’ти вуттатта̄ буддхавам̣со та̄ва ваваттхапетаббо. татридам̣ ваваттха̄нам̣ – ито хет̣т̣ха̄ каппасатасахасса̄дхикесу чатӯсу асан̇кхйеййесу уппанна̄нам̣ пан̃чавӣсатийа̄ буддха̄нам̣ уппаннакаппа̄дипариччхедавасена павен̣ивиттха̄ракатха̄ ‘‘буддхавам̣со на̄ма̄’’ти ведитаббо.

сва̄йам̣ каппапариччхедо на̄мапариччхедо готтапариччхедо джа̄типариччхедо нагарапариччхедо питупариччхедо ма̄тупариччхедо бодхируккхапариччхедо дхаммачаккаппаваттанапариччхедо абхисамайапариччхедо са̄вакасаннипа̄тапариччхедо аггаса̄вакапариччхедо упат̣т̣ха̄капариччхедо аггаса̄вика̄париччхедо парива̄рабхиккхупариччхедо рам̣сипариччхедо сарӣраппама̄н̣апариччхедо бодхисатта̄дхика̄рапариччхедо бйа̄каран̣апариччхедо бодхисаттападха̄напариччхедо а̄йупариччхедо паринибба̄напариччхедоти имехи па̄л̣ийа̄ а̄гатехи ба̄вӣсатийа̄ париччхедехи париччхинно ваваттхито.

па̄л̣иана̄рул̣хо пана самбахулава̄ропеттха а̄нетаббо. со ага̄рава̄сапариччхедо па̄са̄даттайапариччхедо на̄т̣акиттхипариччхедо аггамахесипариччхедо путтапариччхедо йа̄напариччхедо абхиниккхаманапариччхедо падха̄напариччхедо упат̣т̣ха̄капариччхедо виха̄рапариччхедоти дасадха̄ ваваттхито хоти.

там̣ самбахулава̄рампи, йатха̄т̣т̣ха̄не майам̣ пана;

дассетва̄ва гамисса̄ма, таттха таттха сама̄сато.

со евам̣ ваваттхито пана –

кена̄йам̣ десито каттха, кассаттха̄йа ча десито;

киматтха̄йа када̄ касса, вачанам̣ кена ча̄бхато.

саббаметам̣ видхим̣ ватва̄, пуббамева сама̄сато;

паччха̄хам̣ буддхавам̣сасса, карисса̄маттхаван̣н̣ананти.

таттха кена̄йам̣ деситоти айам̣ буддхавам̣со кена десито? саббадхаммесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ача̄рена дасабалена чатувеса̄раджджависа̄радена дхаммара̄джена дхаммасса̄мина̄ татха̄гатена саббан̃н̃уна̄ самма̄самбуддхена десито.

каттха деситоти? капилаваттхумаха̄нагаре нигродха̄ра̄мамаха̄виха̄ре парамаручирасандассане девамануссанайананипа̄табхӯте ратаначан̇каме чан̇камантена десито.

кассаттха̄йа ча деситоти? два̄сӣтийа̄ н̃а̄тисахасса̄нам̣ анекакот̣ӣнан̃ча деваманусса̄нам̣ аттха̄йа десито.

киматтха̄йа деситоти? чатурогханиттхаран̣аттха̄йа десито.

када̄ деситоти бхагава̄ хи пат̣хамабодхийам̣ вӣсативасса̄ни анибаддхава̄со хутва̄ йаттха йаттха пха̄сукам̣ хоти, таттха таттхева гантва̄ васи. катхам̣? пат̣хамам̣ вассам̣ исипатане дхаммачаккам̣ (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 13 а̄дайо; пат̣и. ма. 2.30) паваттетва̄ ат̣т̣ха̄раса брахмакот̣ийо аматапа̄нам̣ па̄йетва̄ ба̄ра̄н̣асим̣ упанисса̄йа исипатане мигада̄йе васи. дутийам̣ вассам̣ ра̄джагахам̣ упанисса̄йа вел̣уване маха̄виха̄ре. татийачатуттха̄нипи таттхева. пан̃чамам̣ веса̄лим̣ упанисса̄йа маха̄ване кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄йам̣. чхат̣т̣хам̣ макулапаббате. саттамам̣ та̄ватим̣сабхаване. ат̣т̣хамам̣ бхаггесу сам̣сума̄рагирим̣ упанисса̄йа бхесакал̣а̄ване. навамам̣ косамбийам̣. дасамам̣ па̄лилеййакаванасан̣д̣е. ека̄дасамам̣ на̄л̣а̄йам̣ бра̄хман̣ага̄ме. два̄дасамам̣ веран̃джа̄йам̣. терасамам̣ ча̄лийапаббате. чуддасамам̣ джетаванамаха̄виха̄ре. пан̃чадасамам̣ капилаваттхумаха̄нагаре. сол̣асамам̣ а̄л̣авакам̣ даметва̄ чатура̄сӣтипа̄н̣асахасса̄ни аматапа̄нам̣ па̄йетва̄ а̄л̣авийам̣. саттарасамам̣ ра̄джагахейева. ат̣т̣ха̄расамам̣ ча̄лийапаббатейева. татха̄ екӯнавӣсатимам̣ вӣсатимам̣ пана вассам̣ ра̄джагахейева васи. тена вуттам̣ – ‘‘бхагава̄ хи пат̣хамабодхийам̣ вӣсативасса̄ни анибаддхава̄со хутва̄ йаттха йаттха пха̄сукам̣ хоти, таттха таттхева гантва̄ васӣ’’ти. тато пат̣т̣ха̄йа пана са̄ваттхим̣йева упанисса̄йа джетаванамаха̄виха̄ре ча пубба̄ра̄ме ча дхувапарибхогавасена васи.

йада̄ пана саттха̄ буддхо хутва̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ исипатане мигада̄йе пат̣хамам̣ вассам̣ васитва̄ вут̣т̣хавассо пава̄ретва̄ урувелам̣ гантва̄ таттха тайо ма̄се васанто тебха̄тикаджат̣иле даметва̄ бхиккхусахассехи катапарива̄ро пхуссама̄сапун̣н̣ама̄йам̣ ра̄джагахам̣ гантва̄ две ма̄се таттхева васи, тада̄ ба̄ра̄н̣асито никкхантасса панасса пан̃ча ма̄са̄ джа̄та̄. сакало хеманто атикканто. уда̄йиттхерасса а̄гатадивасато саттат̣т̣хадиваса̄ вӣтиватта̄. со пана пхаггунӣпун̣н̣ама̄сийам̣ чинтеси – ‘‘атикканто хеманто, васантака̄ло ануппатто, самайо татха̄гатасса капилапурам̣ ганту’’нти. со евам̣ чинтетва̄ куланагарагаманаттха̄йа сат̣т̣химатта̄хи га̄тха̄хи гаманаван̣н̣ам̣ ван̣н̣еси. атха саттха̄ часса вачанам̣ сутва̄ н̃а̄тисан̇гахам̣ ка̄тука̄мо хутва̄ ан̇гамагадхава̄сӣнам̣ кулапутта̄нам̣ дасахи сахассехи капилаваттхува̄сӣнам̣ дасахи сахассехӣти саббехева вӣсатийа̄ кхӣн̣а̄савасахассехи паривуто ра̄джагахато никкхамитва̄ дивасе дивасе йоджанам̣ гаччханто ра̄джагахато сат̣т̣хийоджанам̣ капилаваттхупурам̣ двӣхи ма̄сехи сампа̄пун̣итва̄ таттха н̃а̄тӣнам̣ ванда̄панаттхам̣ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ ака̄си. тада̄йам̣ буддхавам̣со десито.

касса вачананти? са̄вакапаччекабуддха̄нам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣ самма̄самбуддхассева вачанам̣.

кена̄бхатоти? а̄чарийапарампара̄йа а̄бхато. айан̃хи са̄рипуттаттхеро бхаддаджӣ тиссо косийапутто сиггаво моггалипутто судатто дхаммико да̄сако сон̣ако реватоти евама̄дӣхи йа̄ва татийасан̇гӣтика̄ла̄ а̄бхато, тато уддхампи тесам̣йева сисса̄нусиссехӣти евам̣ та̄ва а̄чарийапарампара̄йа йа̄ваджджака̄ла̄ а̄бхатоти ведитаббо.

етта̄вата̄ –

‘‘кена̄йам̣ десито каттха, кассаттха̄йа ча десито;

киматтха̄йа када̄ касса, вачанам̣ кена ча̄бхато’’ти. –

айам̣ га̄тха̄ вуттаттха̄ хоти.

нида̄накатха̄

ба̄хиранида̄нам̣

евам̣ а̄бхатасса панасса ида̄ни аттхаван̣н̣ана̄ хоти, са̄ пана̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄ йасма̄ дӯренида̄нам̣ авидӯренида̄нам̣ сантикенида̄нанти, има̄ни тӣн̣и нида̄на̄ни дассетва̄ва ван̣н̣ита̄ суван̣н̣ита̄ на̄ма хоти. йе ча нам̣ сун̣анти, техи самуда̄гамато пат̣т̣ха̄йа вин̃н̃а̄татта̄ сувин̃н̃а̄та̄ва хоти, тасма̄ та̄ни нида̄на̄ни дассетва̄ва ван̣н̣айисса̄ма.

таттха а̄дито пат̣т̣ха̄йа та̄ва тесам̣ нида̄на̄нам̣ париччхедо ведитаббо. татра̄йам̣ сан̇кхепато аттхадӣпана̄ – дӣпан̇карадасабаласса па̄дамӯле ката̄бхинӣха̄расса маха̄саттасса йа̄ва вессантараттабха̄ва̄ чавитва̄ туситабхаване ниббатти, та̄ва паватта̄ катха̄ дӯренида̄нам̣ на̄ма. туситабхаванато чавитва̄ йа̄ва бодхиман̣д̣е саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппатти, та̄ва паватта̄ катха̄ авидӯренида̄нам̣ на̄ма. ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄ме’’ти ча, ‘‘ра̄джагахе вихарати вел̣уване каландаканива̄пе’’ти ча, ‘‘веса̄лийам̣ вихарати маха̄ване кӯт̣а̄га̄раса̄ла̄йа’’нти ча евам̣ маха̄бодхиман̣д̣е саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппаттито йа̄ва паринибба̄наман̃ча̄ етасмим̣ антаре бхагава̄ йаттха йаттха виха̄си, там̣ там̣ сантикенида̄нам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣. етта̄вата̄ сан̇кхепенева тин̣н̣ам̣ дӯра̄видӯрасантикенида̄на̄нам̣ васена ба̄хиранида̄наван̣н̣ана̄ саматта̄ хотӣти.

аббхантаранида̄нам̣

1. ратаначан̇каманакан̣д̣аван̣н̣ана̄

ида̄ни пана –

1. ‘‘брахма̄ ча лока̄дхипатӣ сахампатӣ, катан̃джалӣ анадхиварам̣ айа̄чатха;

сантӣдха сатта̄ппараджаккхаджа̄тика̄, десехи дхаммам̣ анукампимам̣ паджа’’нти. –

а̄динайаппаваттасса аббхантаранида̄насса аттхаван̣н̣ана̄ хоти.

еттха ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ ра̄джагахе вихарати вел̣уване каландаканива̄пе’’тиа̄дисуттантесу вийа – ‘‘екам̣ самайам̣ бхагава̄ саккесу вихарати капилаваттхусмим̣ нигродха̄ра̄ме. атха кхо а̄йасма̄ са̄рипутто йена бхагава̄ тенупасан̇ками; упасан̇камитва̄ бхагавантам̣ буддхавам̣сам̣ апуччхӣ’’ти евама̄дина̄ найена нида̄нам̣ аватва̄ касма̄ ‘‘брахма̄ ча лока̄дхипатӣ сахампатӣ, катан̃джалӣ анадхиварам̣ айа̄чатха̄’’тиа̄дина̄ найена нида̄нам̣ вуттанти? вуччате – бхагавато саббадхаммадесана̄ка̄ран̣абхӯта̄йа брахмуно дхаммадесана̄йа̄чана̄йа сандассанаттхам̣ вуттанти.

‘‘када̄йам̣ дхаммадесанаттхам̣, аджджхит̣т̣хо брахмуна̄ джино;

када̄ каттха ча кена̄йам̣, га̄тха̄ хи самудӣрита̄’’ти.

вуччате – буддхабхӯтасса пана бхагавато ат̣т̣хаме сатта̄хе саттха̄ дхаммадесанаттха̄йа брахмуна̄ аджджхит̣т̣хо а̄йа̄чито. татра̄йам̣ анупуббикатха̄ – маха̄пурисо кира ката̄бхинӣха̄ро маха̄бхиниккхаманадивасе виват̣апа̄кат̣абӣбхаччхасайана̄саначет̣ика̄ на̄т̣акиттхийо дисва̄ атӣва сам̣виггахадайо пат̣екадеса̄ваччханнам̣ чханнам̣ а̄мантетва̄ – ‘‘аринараварамантхакам̣ кан̣д̣акам̣ на̄ма туран̇гаварама̄хара̄’’ти кан̣д̣акам̣ а̄хара̄петва̄ чханнасаха̄йо варатуран̇гама̄руйха нагарадва̄ре адхиваттха̄йа девата̄йа нагарадва̄ре виват̣е нагарато никкхамитва̄ тӣн̣и раджджа̄ни тена ратта̄васесена атиккамитва̄ аномасатто анома̄йа на̄ма надийа̄ тӣре т̣хатва̄ чханнамевама̄ха – ‘‘чханна, твам̣ мама има̄ни ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣а̄ни а̄бхаран̣а̄ни кан̣д̣акан̃ча варатуран̇гама̄да̄йа капилапурам̣ гаччха̄хӣ’’ти чханнам̣ виссаджджетва̄ аситораганӣлуппаласадисена̄сина̄ сакесамакут̣ам̣ чхиндитва̄ а̄ка̄се уккхипитва̄ девадаттийам̣ паттачӣварам̣ гахетва̄ сайамева паббаджитва̄ анупуббена ча̄рикам̣ чарама̄но анилабаласамуддхутатаран̇габхан̇гам̣ асан̇гам̣ ган̇гам̣ надим̣ уттаритва̄ ман̣иган̣арам̣сиджа̄лавиджджотитара̄джагахам̣ ра̄джагахам̣ на̄ма нагарам̣ пависитва̄ таттха иссарийамадаматтам̣ джанам̣ париха̄сенто вийа ча уддхатавесасса джанасса ладжджамуппа̄дайама̄но вийа ча вайакантӣхи на̄гараджанахадайа̄ни аттани бандханто вийа ча дватим̣саварамаха̄пурисалаккхан̣авира̄джита̄йа рӯпасирийа̄ саббаджананайана̄ни вилумпама̄но вийа ча рӯпӣпа̄дасан̃чаро пун̃н̃асан̃чайо вийа ча паббато вийа ча гаманена ниссан̇го сантиндрийо сантама̄насо йугаматтам̣ пеккхама̄но ра̄джагахам̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ йа̄панаматтам̣ бхаттам̣ гахетва̄ нагарато никкхамитва̄ пан̣д̣авапаббатапассе чха̄йӯдакасампанне сучибхӯмибха̄ге парамараман̣ӣйе павивитте ока̄се нисӣдитва̄ пат̣исан̇кха̄набалена миссакабхаттам̣ парибхун̃джитва̄ пан̣д̣авагира̄нуса̄рена бимбиса̄рена магадхамаха̄ра̄джена маха̄пурисасса сантикам̣ гантва̄ на̄маготтам̣ пуччхитва̄ тена памудитахадайена ‘‘мама раджджабха̄гам̣ ган̣ха̄хӣ’’ти раджджена нимантийама̄но – ‘‘алам̣, маха̄ра̄джа, на майхам̣ радждженаттхо ахам̣ раджджам̣ паха̄йа локахитаттха̄йа падха̄намануйун̃джитва̄ локе виват̣аччхадо буддхо бхависса̄мӣти никкханто’’ти ватва̄ тена ча ‘‘буддхо хутва̄ саббапат̣хамам̣ мама виджитам̣ осареййа̄тха̄’’ти вутто ‘са̄дхӯ’ти тасса пат̣ин̃н̃ам̣ датва̄ а̄л̣а̄ран̃ча удакан̃ча упасан̇камитва̄ тесам̣ дхаммадесана̄йа са̄рам̣ авинданто тато паккамитва̄ урувела̄йам̣ чхаббасса̄ни дуккарака̄рикам̣ каронтопи аматам̣ адхигантум̣ асакконто ол̣а̄рика̄ха̄рапат̣исеванена сарӣрам̣ сантаппеси.

тада̄ пана урувела̄йам̣ сена̄нигаме сена̄нигамакут̣умбикасса дхӣта̄ суджа̄та̄ на̄ма да̄рика̄ вайаппатта̄ екасмим̣ нигродхаруккхе паттханамака̄си – ‘‘сача̄хам̣ самаджа̄тикам̣ кулагхарам̣ гантва̄ пат̣хамагаббхе путтам̣ лабхисса̄ми, баликаммам̣ карисса̄мӣ’’ти. тасса̄ са̄ паттхана̄ самиджджхи. са̄ веса̄кхапун̣н̣амадивасе ‘‘аджджа баликаммам̣ карисса̄мӣ’’ти па̄това па̄йа̄сам̣ ана̄йа̄сам̣ парамамадхурам̣ сампат̣ипа̄деси. бодхисаттопи тадахева катасарӣрапат̣иджаггано бхиккха̄ча̄рака̄лам̣ а̄гамайама̄но па̄това гантва̄ тасмим̣ нигродхаруккхамӯле нисӣди. атха кхо пун̣н̣а̄ на̄ма да̄сӣ тасса̄ дха̄тӣ руккхамӯласодханаттха̄йа гата̄ бодхисаттам̣ па̄чӣналокадха̄тум̣ олокайама̄нам̣ нисиннам̣ сан̃джха̄ппабха̄нуран̃джитавараканакагирисикхарасадисасарӣрасобхам̣ тимираникаранидха̄накарам̣ камалаванавикасанакарам̣ гханавиварамупагатам̣ дивасакарамива таруварамупагатам̣ мунидивасакарамаддаса. сарӣрато часса никкханта̄хи пабха̄хи сакалан̃ча там̣ руккхам̣ суван̣н̣аван̣н̣ам̣ дисва̄ тасса̄ етадахоси – ‘‘аджджа амха̄кам̣ девата̄ руккхато оруйха сахаттхенева балим̣ пат̣иггахетука̄ма̄ хутва̄ нисинна̄’’ти. са̄ вегена гантва̄ суджа̄та̄йа етаматтхам̣ а̄рочеси.

тато суджа̄та̄ сан̃джа̄тасаддха̄ хутва̄ сабба̄лан̇ка̄рена алан̇каритва̄ сатасахассаггханикам̣ суван̣н̣апа̄тим̣ парамамадхурасса мадхупа̄йа̄сасса пӯретва̄ апара̄йа суван̣н̣апа̄тийа̄ пидахитва̄ сӣсена̄да̄йа нигродхаруккха̄бхимукхӣ агама̄си. са̄ гаччхантӣ дӯратова там̣ бодхисаттам̣ руккхадеватамива сакалам̣ там̣ руккхам̣ сарӣраппабха̄йа суван̣н̣аван̣н̣ам̣ катва̄ пун̃н̃асан̃чайамива рӯпавантам̣ нисиннам̣ дисва̄ пӣтисоманассаджа̄та̄ суджа̄та̄ ‘‘руккхадевата̄’’ти сан̃н̃а̄йа дит̣т̣хат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа онатоната̄ гантва̄ сӣсато там̣ суван̣н̣апа̄тим̣ ота̄ретва̄ маха̄саттасса хаттхе т̣хапетва̄ пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ – ‘‘йатха̄ мама маноратхо ниппханно, евам̣ тумха̄кампи ниппхаджджатӯ’’ти ватва̄ пакка̄ми.

атха кхо бодхисаттопи суван̣н̣апа̄тим̣ гахетва̄ неран̃джара̄йа надийа̄ тӣрам̣ гантва̄ суппатит̣т̣хитасса на̄ма титтхасса тӣре суван̣н̣апа̄тим̣ т̣хапетва̄ нхатва̄ паччуттаритва̄ екӯнапан̃н̃а̄сапин̣д̣е каронто там̣ па̄йа̄сам̣ парибхун̃джитва̄ – ‘‘сача̄хам̣ аджджа буддхо бхависса̄ми, айам̣ суван̣н̣апа̄ти пат̣исотам̣ гаччхатӯ’’ти кхипи. са̄ па̄ти пат̣исотам̣ гантва̄ ка̄л̣асса на̄ма на̄гара̄джасса бхаванам̣ пависитва̄ тин̣н̣ам̣ буддха̄нам̣ тха̄лака̄ни уккхипитва̄ тесам̣ хет̣т̣ха̄ ат̣т̣ха̄си.

маха̄сатто таттхева ванасан̣д̣е дива̄виха̄рам̣ вӣтина̄метва̄ са̄йанхасамайе соттхийена на̄ма тин̣аха̄ракена маха̄пурисасса а̄ка̄рам̣ н̃атва̄ динна̄ ат̣т̣ха тин̣амут̣т̣хийо гахетва̄ бодхиман̣д̣ама̄руйха даккхин̣адиса̄бха̄ге ат̣т̣ха̄си. со пана падесо падуминипатте удакабинду вийа акампиттха. маха̄пурисо – ‘‘айам̣ падесо мама гун̣ам̣ дха̄ретум̣ асаматтхо’’ти паччхимадиса̄бха̄гамагама̄си. сопи татхева кампиттха. пуна уттарадиса̄бха̄гамагама̄си. сопи татхева кампиттха. пуна пураттхимадиса̄бха̄гамагама̄си. таттха паллан̇каппама̄н̣ат̣т̣ха̄нам̣ ниччалам̣ ахоси. маха̄пурисо – ‘‘идам̣ т̣ха̄нам̣ килесавиддхам̣санат̣т̣ха̄на’’нти саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ та̄ни тин̣а̄ни агге гахетва̄ ча̄леси. та̄ни тӯликаггена париччхинна̄ни вийа ахесум̣. бодхисатто – ‘‘бодхим̣ апатва̄ва имам̣ паллан̇кам̣ на бхиндисса̄мӣ’’ти чатуран̇гавӣрийам̣ адхит̣т̣хахитва̄ паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ бодхиккхандхам̣ пит̣т̣хито катва̄ пураттха̄бхимукхо нисӣди.

тан̇кхан̣ан̃н̃ева саббалока̄бхиха̄ро ма̄ро ба̄хусахассам̣ ма̄петва̄ дийад̣д̣хайоджанасатикам̣ химагирисикхарасадисам̣ гиримекхалам̣ на̄ма ариварава̄ран̣ам̣ варава̄ран̣ам̣ абхируйха навайоджаникена дхануасипхарасусарасаттисабалена̄тибахалена ма̄рабалена сампаривуто саманта̄ паббато вийа аджджхоттхаранто маха̄сапаттам̣ вийа маха̄саттам̣ самупа̄гами. маха̄пурисо сӯрийе дхарантейева атитумӯлам̣ ма̄рабалам̣ видхамитва̄ викаситаджайасуманакусумасадисасса чӣварасса упари патама̄нехи раттапава̄лан̇курасадисаручирадассанехи бодхируккхан̇курехи пӣтийа̄ вийа пӯджийама̄но ева пат̣хамайа̄ме пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ам̣ лабхитва̄ маджджхимайа̄ме диббачаккхун̃а̄н̣ам̣ висодхетва̄ паччхимайа̄ме пат̣иччасамуппа̄де н̃а̄н̣ам̣ ота̄ретва̄ ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ саммасанто арун̣одайе буддхо хутва̄ –

‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣, сандха̄виссам̣ аниббисам̣;

гахака̄рам̣ гавесанто, дуккха̄ джа̄ти пунаппунам̣.

‘‘гахака̄рака дит̣т̣хоси, пуна гехам̣ на ка̄хаси;

сабба̄ те пха̄сука̄ бхагга̄, гахакӯт̣ам̣ висан̇кхатам̣;

висан̇кха̄рагатам̣ читтам̣, тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти. (дха. па. 153-154) –

имам̣ уда̄нам̣ уда̄нетва̄ сатта̄хам̣ вимуттисукхапат̣исеванена вӣтина̄метва̄ ат̣т̣хаме дивасе сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа девата̄нам̣ кан̇кхам̣ н̃атва̄ та̄сам̣ кан̇кха̄видхаманаттхам̣ а̄ка̄се уппатитва̄ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ дассетва̄ та̄сам̣ кан̇кхам̣ видхамитва̄ паллан̇като ӣсакам̣ па̄чӣнаниссите уттарадиса̄бха̄ге т̣хатва̄ – ‘‘имасмим̣ вата ме паллан̇ке саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиддха’’нти чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча пӯрита̄нам̣ па̄рамӣнам̣ пхала̄дхигамат̣т̣ха̄нам̣ паллан̇кан̃чева бодхируккхан̃ча анимисехи аккхӣхи олокайама̄но сатта̄хам̣ вӣтина̄меси, там̣ т̣ха̄нам̣ анимисачетийам̣ на̄ма джа̄там̣.

атха паллан̇касса ча т̣хитат̣т̣ха̄насса ча антаре пураттхимапаччхимато а̄йате ратаначан̇каме чан̇каманто сатта̄хам̣ вӣтина̄меси, там̣ т̣ха̄нам̣ ратаначан̇камачетийам̣ на̄ма джа̄там̣. тато паччхимадиса̄бха̄ге девата̄ ратанагхарам̣ на̄ма ма̄песум̣, таттха паллан̇кена нисӣдитва̄ абхидхаммапит̣акам̣ висесато четтха анантанайасамантапат̣т̣ха̄нам̣ вичинанто сатта̄хам̣ вӣтина̄меси. там̣ т̣ха̄нам̣ ратанагхарачетийам̣ на̄ма джа̄там̣. евам̣ бодхисамӣпейева чатта̄ри сатта̄ха̄ни вӣтина̄метва̄ пан̃чаме сатта̄хе бодхируккхамӯла̄ йена аджапа̄ланигродхо тенупасан̇ками; таттха̄пи дхаммам̣ вичинантойева вимуттисукхан̃ча пат̣исам̣веденто аджапа̄ланигродхе сатта̄хам̣ вӣтина̄меси.

евам̣ апарам̣ сатта̄хам̣ мучалинде нисӣди. тасса нисиннаматтассева бхагавато сакалачаккава̄л̣агаббхам̣ пӯренто маха̄ака̄ламегхо удапа̄ди. тасмим̣ пана уппанне мучалиндо на̄гара̄джа̄ чинтеси – ‘‘айам̣ маха̄мегхо саттхари майхам̣ бхаванам̣ павит̣т̣хаматте уппанно ва̄са̄га̄рамасса ладдхум̣ ват̣т̣атӣ’’ти. со саттаратанамайам̣ девавима̄насадисам̣ диббавима̄нам̣ нимминитум̣ саматтхопи евам̣ кате – ‘‘на майхам̣ махаппхалам̣ бхависсати, дасабаласса ка̄йавеййа̄ваччам̣ карисса̄мӣ’’ти атимахантам̣ аттабха̄вам̣ катва̄ саттха̄рам̣ саттаккхаттум̣ бхогехи париккхипитва̄ упари махантам̣ пхан̣ам̣ катва̄ ат̣т̣ха̄си. атха бхагава̄ париккхепасса антова махати ока̄се саббаратанамайе паччаггхапаллан̇ке упари виниггалантавивидхасурабхикусумада̄мавита̄не вивидхасурабхигандхава̄сите гандхакут̣ийам̣ вихаранто вийа виха̄си. евам̣ бхагава̄ там̣ сатта̄хам̣ таттха вӣтина̄метва̄ тато апарам̣ сатта̄хам̣ ра̄джа̄йатане нисӣди. таттха̄пи вимуттисукхапат̣исам̣ведийева. етта̄вата̄ саттасатта̄ха̄ни парипун̣н̣а̄ни ахесум̣. еттхантаре бхагава̄ джха̄насукхена пхаласукхена ча вӣтина̄меси.

атхасса саттасатта̄ха̄тиккаме – ‘‘мукхам̣ дховисса̄мӣ’’ти читтам̣ уппаджджи. сакко дева̄наминдо агадахарӣтакам̣ а̄харитва̄ ада̄си. атхасса сакко на̄галата̄дантакат̣т̣хан̃ча мукхадхованаудакан̃ча ада̄си. тато бхагава̄ дантакат̣т̣хам̣ кха̄дитва̄ анотаттадаходакена мукхам̣ дховитва̄ ра̄джа̄йатанамӯле нисӣди. тасмим̣ самайе чатӯхи локапа̄лехи упанӣте паччаггхе селамайе патте тапуссабхаллика̄нам̣ ва̄н̣иджа̄нам̣ мантхан̃ча мадхупин̣д̣икан̃ча пат̣иггахетва̄ парибхун̃джитва̄ пачча̄гантва̄ аджапа̄ланигродхаруккхамӯле нисӣди. атхасса таттха нисиннаматтассева аттана̄ адхигатасса дхаммасса гамбхӣрабха̄вам̣ паччавеккхантасса саббабуддха̄нам̣ а̄чин̣н̣о – ‘‘адхигато кхо мйа̄йам̣ дхаммо гамбхӣро дуддасо дуранубодхо санто пан̣ӣто атакка̄вачаро нипун̣о пан̣д̣итаведанӣйо’’ти (ма. ни. 2.281; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7) паресам̣ дхаммам̣ адесетука̄мата̄ка̄раппатто паривитакко удапа̄ди.

атха брахма̄ сахампати дасабаласса четаса̄ четопаривитаккаман̃н̃а̄йа – ‘‘нассати вата, бхо, локо, винассати вата, бхо, локо’’ти (сам̣. ни. 1.172; ма. ни. 1.282; маха̄ва. 8) ва̄чам̣ ниччха̄ренто дасасахассачаккава̄л̣абрахмаган̣апаривуто саккасуйа̄масантуситапараниммитавасаваттӣхи анугато а̄гантва̄ бхагавато пурато па̄турахоси. со аттано патит̣т̣ха̄наттха̄йа патхавим̣ нимминитва̄ даккхин̣ам̣ джа̄н̣уман̣д̣алам̣ патхавийам̣ нихантва̄ джаладжа̄мала̄викалакамаламакуласадисам̣ дасанакхасамодха̄насамуджджаламан̃джалим̣ сирасмим̣ катва̄ – ‘‘десету, бханте, бхагава̄ дхаммам̣, десету сугато дхаммам̣, санти сатта̄ аппараджаккхаджа̄тика̄, ассаваната̄ дхаммасса париха̄йанти, бхависсанти дхаммасса ан̃н̃а̄та̄ро’’ти (сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 8) –

‘‘па̄турахоси магадхесу пуббе, дхаммо асуддхо самалехи чинтито;

апа̄пуретам̣ аматасса два̄рам̣, сун̣анту дхаммам̣ вималена̄нубуддхам̣.

‘‘селе йатха̄ паббатамуддханит̣т̣хито, йатха̄пи пассе джанатам̣ самантато;

татхӯпамам̣ дхаммамайам̣ сумедха, па̄са̄дама̄руйха самантачаккху;

сока̄ватин̣н̣ам̣ джанатамапетасоко, авеккхассу джа̄тиджара̄бхибхӯтам̣.

‘‘ут̣т̣хехи вӣра виджитасан̇га̄ма, саттхава̄ха анан̣а вичара локе;

десассу бхагава̄ дхаммам̣, ан̃н̃а̄та̄ро бхависсантӣ’’ти. (ма. ни. 1.282; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 8) –

‘‘нану тумхехи ‘буддхо бодхеййам̣ тин̣н̣о та̄реййам̣ мутто мочеййа’’’нти –

‘‘ким̣ ме ан̃н̃а̄тавесена, дхаммам̣ саччхикатенидха;

саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, та̄райиссам̣ садевака’’нти. (бу. вам̣. 2.55) –

паттханам̣ катва̄ па̄рамийо пӯретва̄ саббан̃н̃убха̄вам̣ паттоти ча, ‘‘тумхехи дхамме адесийама̄не ко хи на̄ма ан̃н̃о дхаммам̣ десессати, киман̃н̃ам̣ локасса саран̣ам̣ та̄н̣ам̣ лен̣ам̣ пара̄йана’’нти ча евама̄дӣхи анекехи найехи бхагавантам̣ дхаммадесанаттхам̣ айа̄чи. тена вуттам̣ – ‘‘буддхабхӯтасса пана бхагавато ат̣т̣хаме сатта̄хе саттха̄ дхаммадесанаттха̄йа брахмуна̄ а̄йа̄чито’’ти.

ида̄ни ‘‘када̄ каттха ча кена̄йам̣, га̄тха̄ хи самудӣрита̄’’ти имесам̣ пан̃ха̄нам̣ виссаджджана̄йа ока̄со ануппатто. таттха када̄ вутта̄ти? пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вутта̄. пат̣хамамаха̄сан̇гӣти на̄меса̄ сан̇гӣтиккхандхе (чӯл̣ава. 437) вуттанайенева ведитабба̄. каттха кена вутта̄ти? бхагавати кира париниббуте ра̄джагаханагаре вебха̄рапаббатапассе саттапан̣н̣игуха̄два̄ре виджитасаббасаттуна̄ аджа̄тасаттуна̄ магадхамаха̄ра̄джена дхаммасан̇га̄йанаттхам̣ ка̄рите парипун̣н̣ачандаман̣д̣аласан̇ка̄се дат̣т̣хаббаса̄раман̣д̣е ман̣д̣апе дхамма̄санагатена̄йасмата̄ а̄нандаттхерена ‘‘брахма̄ ча лока̄дхипатӣ’’ти айам̣ га̄тха̄ вутта̄ти ведитабба̄. айаметтха га̄тха̄самбандхо.

етта̄вата̄ –

‘‘када̄йам̣ дхаммадесанаттхам̣, аджджхит̣т̣хо брахмуна̄ джино;

када̄ каттха ча кена̄йам̣, га̄тха̄ хи самудӣрита̄’’ти. –

айампи га̄тха̄ вуттаттха̄ хоти. евам̣ имина̄ самбандхена вутта̄йа панасса̄ анутта̄нападаван̣н̣анам̣ карисса̄ма.

таттха брахма̄ти брӯхито техи техи гун̣ависесехӣти брахма̄. айам̣ пана брахма-саддо маха̄брахмабра̄хман̣ататха̄гатама̄та̄питусет̣т̣ха̄дӣсу диссати. татха̄ хи ‘‘двисахассо брахма̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.166) маха̄брахма̄ти адхиппето.

‘‘тамонудо буддхо самантачаккху, локантагӯ саббабхава̄тиватто;

ана̄саво саббадуккхаппахӣно, саччавхайо брахме упа̄сито ме’’ти. (су. ни. 1139) –

еттха бра̄хман̣о. ‘‘брахма̄ти кхо, бхиккхаве, татха̄гатассетам̣ адхивачана’’нти еттха татха̄гато. ‘‘брахма̄ти ма̄та̄питаро пубба̄чарийа̄ти вуччаре’’ти (а. ни. 3.31; 4.63; итиву. 106; джа̄. 2.20.181) еттха ма̄та̄питаро. ‘‘брахмачаккам̣ паваттетӣ’’ти (ма. ни. 1.148; сам̣. ни. 2.21; а. ни. 4.8; 5.11; пат̣и. ма. 2.44) еттха сет̣т̣хо адхиппето. идха пана пат̣хамаджджха̄нам̣ пан̣ӣтам̣ бха̄ветва̄ пат̣хамаджджха̄набхӯмийам̣ ниббатто каппа̄йуко маха̄брахма̄ адхиппето (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.3). ча-саддо сампин̣д̣анаттхо, брахма̄ ча ан̃н̃е ча дасасу чаккава̄л̣асахассесу брахма̄но ча̄ти аттхо, падапӯран̣аматто ва̄. лока̄дхипатӣти еттха локоти сан̇кха̄ралоко сатталоко ока̄салокоти тайо лока̄. тесу идха сатталоко адхиппето. тасса иссаро адхипатӣти лока̄дхипати, локекадесасса̄пи адхипати лока̄дхипатӣти вуччати дева̄дхипати нара̄дхипати вийа.

сахампатӣти со кира кассапасса бхагавато са̄сане сахако на̄ма тхеро пат̣хамаджджха̄нам̣ ниббаттетва̄ апарихӣнаджджха̄но джӣвитапарийоса̄не пат̣хамаджджха̄набхӯмийам̣ каппа̄йукамаха̄брахма̄ хутва̄ ниббатто, татра пана нам̣ ‘‘сахампати брахма̄’’ти сан̃джа̄нанти. ‘‘сахакапатӣ’’ти ваттаббе ануссара̄гамам̣ катва̄ рул̣хӣвасена ‘‘сахампатӣ’’ти ваданти. катан̃джалӣти катан̃джалико, ан̃джалипут̣ам̣ сираси катва̄ти аттхо. анадхиваранти аччантаваро адхиваро на̄сса аттхӣти анадхиваро, на тато адхико варо аттхӣти ва̄ анадхиваро, ануттароти аттхо, там̣ анадхиварам̣. айа̄чатха̄ти айа̄читтха аджджхеси.

ида̄ни йассаттха̄йа со бхагавантам̣ айа̄чи, таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘сантӣдха сатта̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сантӣти сам̣виджджанти упалаббханти, буддхачаккхусса а̄па̄тхам̣ а̄гаччханта̄ аттхӣти аттхо. идха̄ти айам̣ деса̄падесе нипа̄то. сва̄йам̣ каттхачи са̄санам̣ упа̄да̄йа вуччати. йатха̄ха – ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о, идха дутийо саман̣о, идха татийо саман̣о, идха чатуттхо саман̣о, сун̃н̃а̄ параппава̄да̄ саман̣ебхи ан̃н̃ехӣ’’ти (ма. ни. 1.139; дӣ. ни. 2.214; а. ни. 4.241). каттхачи ока̄сам̣, йатха̄ха –

‘‘идхева тит̣т̣хама̄насса, девабхӯтасса ме сато;

пунара̄йу ча ме ладдхо, евам̣ джа̄на̄хи ма̄риса̄’’ти. (дӣ. ни. 2.369) –

каттхачи падапӯран̣аматтамева хоти. йатха̄ха – ‘‘идха̄хам̣, бхиккхаве, бхутта̄вӣ ассам̣ пава̄рито’’ти (ма. ни. 1.30). каттхачи локам̣ упа̄да̄йа, йатха̄ха – ‘‘идха татха̄гато локе уппаджджати бахуджанахита̄йа бахуджанасукха̄йа̄’’ти (а. ни. 1.170). идха̄пи локамева упа̄да̄йа вуттоти ведитаббо. тасма̄ имасмим̣ сатталокети аттхо. сатта̄ти рӯпа̄дӣсу кхандхесу чхандара̄гена сатта̄ висатта̄ а̄сатта̄ лагга̄ лагита̄ти сатта̄, сатта̄ти па̄н̣ино вуччанти. рул̣хӣсаддена пана вӣтара̄гесупи айам̣ воха̄ро ваттатийева.

аппараджаккхаджа̄тика̄ти пан̃н̃а̄майе аккхимхи аппам̣ париттам̣ ра̄гадосамохараджам̣ етесам̣ евам̣сабха̄ва̄ ча тети аппараджаккхаджа̄тика̄, аппам̣ ра̄га̄дираджамева ва̄ йесам̣ те аппараджаккха̄, те аппараджаккхасабха̄ва̄ аппараджаккхаджа̄тика̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. тесам̣ аппараджаккхаджа̄тика̄нам̣. ‘‘сатта̄на’’нти вибхаттивипарин̣а̄мам̣ катва̄ – ‘‘десехи дхамма’’нти имина̄ самбандхам̣ катва̄ аттхо дат̣т̣хаббо. десехӣти а̄йа̄чанавачанаметам̣, десехи катхехи упадиса̄ти аттхо. дхамманти еттха айам̣ дхамма-саддо парийаттисама̄дхипан̃н̃а̄пакатисабха̄васун̃н̃ата̄пун̃н̃аа̄паттин̃еййачатусаччадхамма̄дӣсу диссати. татха̄ хи – ‘‘идха бхиккху дхаммам̣ парийа̄пун̣а̄ти суттам̣ геййам̣ веййа̄каран̣ам̣…пе… ведалла’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.239; а. ни. 4.102) парийаттийам̣ диссати. ‘‘евам̣дхамма̄ те бхагаванто ахесу’’нтиа̄дӣсу сама̄дхимхи.

‘‘йассете чатуро дхамма̄, ва̄наринда йатха̄ тава;

саччам̣ дхаммо дхити ча̄го, дит̣т̣хам̣ со ативаттатӣ’’ти. –

а̄дӣсу (джа̄. 1.2.147) пан̃н̃а̄йа. ‘‘джа̄тидхамма̄ джара̄дхамма̄, атхо маран̣адхаммино’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.39) пакатийам̣. ‘‘кусала̄ дхамма̄, акусала̄ дхамма̄, абйа̄ката̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. тикама̄тика̄) сабха̄ве. ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе дхамма̄ хонти кхандха̄ хонтӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 121) сун̃н̃ата̄йам̣. ‘‘дхаммо сучин̣н̣о сукхама̄ваха̄тӣ’’тиа̄дӣсу (су. ни. 184; тхерага̄. 303; джа̄. 1.10.102; 1.15.385) пун̃н̃е. ‘‘две анийата̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу а̄паттийам̣. ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантӣ’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 156; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85) н̃еййе. ‘‘дит̣т̣хадхаммо паттадхаммо видитадхаммо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.299; маха̄ва. 27, 57) чатусаччадхамме. идха̄пи чатусаччадхамме дат̣т̣хаббо (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.суттаниккхепаван̣н̣ана̄; дха. са. ат̣т̣ха. читтуппа̄дакан̣д̣а 1). анукампа̄ти анукампам̣ ануддайам̣ карохи. иманти паджам̣ ниддисанто а̄ха. паджанти паджа̄татта̄ паджа̄, там̣ паджам̣, саттаника̄йам̣ сам̣са̄радуккхато мочехӣти адхиппа̄йо. кечи пана –

‘‘бхагава̄ти лока̄дхипатӣ наруттамо,

катан̃джалӣ брахмаган̣ехи йа̄чито’’ти. –

пат̣ханти. етта̄вата̄ саббасо айам̣ га̄тха̄ вуттаттха̄ хоти.

атха бхагавато там̣ брахмуно сахампатисса а̄йа̄чанавачанам̣ сутва̄ апаримитасамайасамудитакарун̣а̄баласса дасабаласса парахитакаран̣анипун̣аматича̄расса саббасаттесу ока̄сакаран̣аматтена маха̄карун̣а̄ удапа̄ди. там̣ пана бхагавато карун̣уппаттим̣ дассентехи сан̇гӣтика̄ле сан̇гӣтика̄ракехи –

2. ‘‘сампаннавиджджа̄чаран̣асса та̄дино, джутиндхарассантимадехадха̄рино;

татха̄гатассаппат̣ипуггаласса, уппаджджи ка̄рун̃н̃ата̄ саббасатте’’ти. –

айам̣ га̄тха̄ т̣хапита̄.

таттха сампаннавиджджа̄чаран̣асса̄ти сампаннам̣ на̄ма тивидхам̣ парипун̣н̣асаман̇гимадхуравасена. таттха –

‘‘сампаннам̣ са̄ликеда̄рам̣, сува̄ бхун̃джанти косийа;

пат̣иведеми те брахме, на нам̣ ва̄ретумуссахе’’ти. (джа̄. 1.14.1) –

идам̣ парипун̣н̣асампаннам̣ на̄ма. ‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето упагато самупагато сампанно саманна̄гато’’ти (вибха. 511) идам̣ саман̇гисампаннам̣ на̄ма. ‘‘имисса̄, бханте, маха̄патхавийа̄ хет̣т̣химаталам̣ сампаннам̣, сеййатха̄пи кхуддамадхум̣ анӣлакам̣, евамасса̄да’’нти (па̄ра̄. 18) идам̣ мадхурасампаннам̣ на̄ма. идха парипун̣н̣асампаннампи саман̇гисампаннампи йуджджати (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.64). виджджа̄ти пат̣ипаккхадхамме виджджханат̣т̣хена видитакаран̣ат̣т̣хена виндитаббат̣т̣хена ча виджджа̄. та̄ пана тиссопи виджджа̄ ат̣т̣хапи виджджа̄. тиссо виджджа̄ бхайабхеравасутте (ма. ни. 1.50 а̄дайо) а̄гатанайенева ведитабба̄, ат̣т̣ха амбат̣т̣хасутте (дӣ. ни. 1.278 а̄дайо). татра хи випассана̄н̃а̄н̣ена маномайиддхийа̄ ча саха чха абхин̃н̃а̄ париггахетва̄ ат̣т̣ха виджджа̄ вутта̄. чаран̣анти сӣласам̣варо индрийесу гуттадва̄рата̄ бходжане маттан̃н̃ута̄ джа̄гарийа̄нуйого саддха̄ хирӣ оттаппам̣ ба̄хусаччам̣ а̄раддхавӣрийата̄ упат̣т̣хитассатита̄ пан̃н̃а̄сампанната̄ чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄нӣти име паннараса дхамма̄ ведитабба̄. имейева хи паннараса дхамма̄ йасма̄ етехи чарати арийаса̄вако гаччхати аматам̣ дисам̣, тасма̄ ‘‘чаран̣а’’нти вутта̄. йатха̄ха – ‘‘идха, маха̄на̄ма, арийаса̄вако сӣлава̄ хотӣ’’ти (ма. ни. 2.24) саббам̣ маджджхимапан̣н̣а̄саке вуттанайенева ведитаббам̣. виджджа̄ ча чаран̣ан̃ча виджджа̄чаран̣а̄ни, сампанна̄ни парипун̣н̣а̄ни виджджа̄чаран̣а̄ни йасса сойам̣ сампаннавиджджа̄чаран̣о, виджджа̄чаран̣ехи сампанно саман̇гӣбхӯто, саманна̄гатоти ва̄ сампаннавиджджа̄чаран̣о. убхайатха̄пи аттхо йуджджатева, тасса сампаннавиджджа̄чаран̣асса (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.1 веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄).

та̄диноти ‘‘ит̣т̣хепи та̄дӣ анит̣т̣хепи та̄дӣ’’тиа̄дина̄ найена маха̄ниддесе (маха̄ни. 38, 192) а̄гатата̄дилаккхан̣ена та̄дино, ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дӣсу авика̄расса та̄дисасса̄ти аттхо. джутиндхарасса̄ти джутимато, йугандхаре сарадасамайе самудитадивасакара̄тирекатарасассирикасарӣраджутивисарадхарасса̄ти аттхо. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотадхарасса̄’’ти ва̄ ваттум̣ ват̣т̣ати. вуттан̃хетам̣ –

‘‘чатта̄ро локе паджджота̄, пан̃чаметтха на виджджати;

дива̄ тапати а̄диччо, раттима̄бха̄ти чандима̄.

‘‘атха агги дива̄раттим̣, таттха таттха пабха̄сати;

самбуддхо тапатам̣ сет̣т̣хо, еса̄ а̄бха̄ ануттара̄’’ти. (сам̣. ни. 1.26, 85);

тасма̄ убхайатха̄пи сарӣрапан̃н̃а̄джутивисарадхарасса̄ти аттхо. антимадехадха̄риноти саббапаччхимасарӣрадха̄рино, апунаббхавасса̄ти аттхо.

татха̄гатасса̄ти еттха ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ ‘‘татха̄гато’’ти вуччати. катамехи ат̣т̣хахи? татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гатоти.

катхам̣ бхагава̄ татха̄ а̄гатоти татха̄гато? йатха̄ йена абхинӣха̄рена да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄ сӣланеккхаммапан̃н̃а̄вӣрийакхантисаччаадхит̣т̣ха̄наметтупеккха̄па̄рамим̣ пӯретва̄ има̄ даса па̄рамийо даса упапа̄рамийо даса параматтхапа̄рамийоти саматтим̣са па̄рамийо пӯретва̄ ан̇гапаричча̄гам̣ джӣвитапаричча̄гам̣ дханараджджапуттада̄рапаричча̄ганти име пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄ йатха̄ випассиа̄дайо самма̄самбуддха̄ а̄гата̄, татха̄ амха̄кампи бхагава̄ а̄гатоти татха̄гато. йатха̄ха –

‘‘йатхева локамхи випассиа̄дайо, саббан̃н̃убха̄вам̣ мунайо идха̄гата̄;

татха̄ айам̣ сакйамунӣпи а̄гато, татха̄гато вуччати тена чаккхума̄’’ти.

катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йатха̄ сампатиджа̄та̄ випассиа̄дайо самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа уттара̄бхимукха̄ саттападавӣтиха̄рена гата̄, татха̄ амха̄кампи бхагава̄ гатоти татха̄гато. йатха̄ха –

‘‘мухуттаджа̄това гавампатӣ йатха̄, самехи па̄дехи пхусӣ васундхарам̣;

со виккамӣ саттапада̄ни готамо, сетан̃ча чхаттам̣ анудха̄райум̣ марӯ.

‘‘гантва̄на со саттапада̄ни готамо, диса̄ вилокеси сама̄ самантато;

ат̣т̣хан̇гупетам̣ гирамаббхудӣрайӣ, сӣхо йатха̄ паббатамуддханит̣т̣хито’’ти.

катхам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато? саббесам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ салаккхан̣ам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ан̃ча татхам̣ авитатхам̣ н̃а̄н̣агатийа̄ а̄гато авираджджхитва̄ патто анубуддхоти татха̄гато.

‘‘саббесам̣ пана дхамма̄нам̣, сакаса̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣;

татхамева̄гато йасма̄, тасма̄ саттха̄ татха̄гато’’ти.

катхам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато? татхадхамма̄ на̄ма чатта̄ри арийасачча̄ни. йатха̄ха – ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. катама̄ни чатта̄ри? ‘идам̣ дуккха’нти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. та̄ни ча бхагава̄ абхисамбуддхо, тасма̄ татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ ‘‘татха̄гато’’ти вуччати. абхисамбуддхаттхо хи еттха гатасаддо.

‘‘татхана̄ма̄ни сачча̄ни, абхисамбуджджхи на̄йако;

тасма̄ татха̄нам̣ сачча̄нам̣, самбуддхатта̄ татха̄гато’’.

катхам̣ татхадассита̄йа татха̄гато? бхагава̄ хи апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ чаккхусотагха̄н̣адживха̄ка̄йаманодва̄ресу а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантам̣ рӯпасаддагандхарасапхот̣т̣хаббадхамма̄рамман̣ам̣ татха̄гато сабба̄ка̄рато джа̄на̄ти пассатӣти, евам̣ татхадассита̄йа татха̄гато. атха ва̄ йам̣ локе татхам̣, там̣ локасса татхева дассети. татопи бхагава̄ татха̄гато. еттха татхадассиаттхе ‘‘татха̄гато’’ти падасамбхаво ведитаббо.

‘‘татха̄ка̄рена йо дхамме, джа̄на̄ти анупассати;

татхадассӣти самбуддхо, тасма̄ вутто татха̄гато’’.

катхам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато? йан̃ча абхисамбодхийа̄ паринибба̄насса ча антаре пан̃чачатта̄лӣсавассапарима̄н̣ака̄ле сутта̄динаван̇гасан̇гахитам̣ бха̄ситам̣ лапитам̣ татха̄гатена, саббам̣ там̣ екатула̄йа тулитам̣ вийа татхамева авитатхамева хоти. тенева̄ха –

‘‘йан̃ча, чунда, раттим̣ татха̄гато ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхати, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати, йам̣ етасмим̣ антаре бха̄сати лапати ниддисати, саббам̣ там̣ татхева хоти, но ан̃н̃атха̄. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти.

еттха пана гадааттхо хи гатасаддо. евам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато. а̄гаданам̣ а̄гадо, вачананти аттхо. татхо авипарӣто а̄гадо асса̄ти татха̄гато. да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄ вутто.

‘‘татха̄ва̄дӣ джино йасма̄, татхадхаммаппака̄сако;

татха̄ма̄гаданан̃часса, тасма̄ буддхо татха̄гато’’.

катхам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато? бхагава̄ хи йам̣ йам̣ ва̄чам̣ абха̄си, там̣ там̣ ева ка̄йена кароти, ва̄ча̄йа ка̄йо ануломети, ка̄йассапи ва̄ча̄. тенева̄ха –

‘‘йатха̄ ва̄дӣ, бхиккхаве, татха̄гато татха̄ ка̄рӣ, йатха̄ ка̄рӣ татха̄ ва̄дӣ…пе… тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23; чӯл̣ани. поса̄лама̄н̣авапуччха̄ниддеса 83).

йатха̄ ча ва̄ча̄ гата̄, ка̄йопи татха̄ гато, йатха̄ ка̄йо гато, ва̄ча̄пи татха̄ гата̄. евам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато.

‘‘йатха̄ ва̄ча̄ гата̄ тасса, татха̄ ка̄йо гато йато;