намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
кхуддаканика̄йе
чарийа̄пит̣ака-ат̣т̣хакатха̄
гантха̄рамбхакатха̄
чарийа̄ саббалокасса, хита̄ йасса махесино;
ачинтеййа̄нубха̄вам̣ там̣, ванде локаггана̄йакам̣.
виджджа̄чаран̣асампанна̄, йена нӣйанти локато;
ванде тамуттамам̣ дхаммам̣, самма̄самбуддхапӯджитам̣.
сӣла̄дигун̣асампанно, т̣хито маггапхалесу йо;
ванде арийасан̇гхам̣ там̣, пун̃н̃аккхеттам̣ ануттарам̣.
вандана̄джанитам̣ пун̃н̃ам̣, ити йам̣ ратанаттайе;
хатантара̄йо саббаттха, хутва̄хам̣ тасса теджаса̄.
имасмим̣ бхаддакаппасмим̣, самбхата̄ йа̄ судуккара̄;
уккам̣сапа̄рамиппатта̄, да̄напа̄рамита̄дайо.
та̄сам̣ самбодхичарийа̄нам̣, а̄нубха̄вавибха̄ванам̣;
саккесу нигродха̄ра̄ме, васантена махесина̄.
йам̣ дхаммасена̄патино, саббаса̄вакакетуно;
локана̄тхена чарийа̄-пит̣акам̣ на̄ма деситам̣.
йам̣ кхуддаканика̄йасмим̣, сан̇га̄йим̣су махесайо;
дхаммасан̇га̄хака̄ саттху, хетусампаттидӣпанам̣.
тасса самбодхисамбха̄ра-вибха̄ганайайогато;
кин̃ча̄пи дуккара̄ ка̄тум̣, аттхасам̣ван̣н̣ана̄ майа̄.
саха сам̣ван̣н̣анам̣ йасма̄, дхарате саттху са̄санам̣;
пубба̄чарийасӣха̄нам̣, тит̣т̣хатева виниччхайо.
тасма̄ там̣ аваламбитва̄, ога̄хитва̄ ча саббасо;
джа̄така̄нупанисса̄йа, пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄найам̣.
нисситам̣ ва̄чана̄маггам̣, сувисуддхамана̄кулам̣;
маха̄виха̄рава̄сӣнам̣, нипун̣аттхавиниччхайам̣.
нӣтанеййаттхабхеда̄ ча, па̄рамӣ паридӣпайам̣;
карисса̄ми там̣ чарийа̄-пит̣акассаттхаван̣н̣анам̣.
ити а̄кан̇кхама̄насса, саддхаммасса чират̣т̣хитим̣;
вибхаджантасса тассаттхам̣, ниса̄майатха са̄дхавоти.
таттха чарийа̄пит̣аканти кенат̣т̣хена чарийа̄пит̣акам̣? атӣта̄су джа̄тӣсу саттху чарийа̄нубха̄ваппака̄синӣ парийаттӣти катва̄, парийаттиаттхо хи айам̣ пит̣акасаддо, ‘‘ма̄ пит̣акасампада̄нена̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) вийа. атха ва̄ йасма̄ са̄ парийатти тассева саттху пуримаджа̄тӣсу чарийа̄нам̣ а̄нубха̄ваппака̄санена бха̄джанабхӯта̄, тасма̄пи ‘‘чарийа̄пит̣ака’’нти вуччати, бха̄джанаттхопи хи пит̣акасаддо ниддит̣т̣хо ‘‘атха пурисо а̄гаччхеййа, куда̄лапит̣акам̣ а̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.228; а. ни. 3.70) вийа. там̣ панетам̣ чарийа̄пит̣акам̣ винайапит̣акам̣, суттантапит̣акам̣, абхидхаммапит̣аканти тӣсу пит̣акесу суттантапит̣акапарийа̄паннам̣. дӣгханика̄йо, маджджхиманика̄йо, сам̣йуттаника̄йо, ан̇гуттараника̄йо, кхуддаканика̄йоти пан̃часу ника̄йесу кхуддаканика̄йапарийа̄паннам̣. суттам̣, геййам̣, веййа̄каран̣ам̣, га̄тха̄, уда̄нам̣, итивуттакам̣, джа̄такам̣, аббхутадхаммам̣, ведалланти навасу са̄санан̇гесу га̄тха̄сан̇гахам̣.
‘‘два̄сӣти буддхато ган̣хим̣, двесахасса̄ни бхиккхуто;
чатура̄сӣти сахасса̄ни, йе ме дхамма̄ паваттино’’ти. (тхерага̄. 1027) –
евам̣ дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена пат̣ин̃н̃а̄тесу чатура̄сӣтийа̄ дхаммаккхандхасахассесу катипайадхаммаккхандхасан̇гахам̣. ваггато акиттивагго, хаттхина̄гавагго, йудхан̃джайавагготи ваггаттайасан̇гахам̣. чарийато акиттивагге даса, хаттхина̄гавагге даса, йудхан̃джайавагге пан̃чадаса̄ти пан̃чатим̣сачарийа̄сан̇гахам̣. тӣсу ваггесу акиттивагго а̄ди, чарийа̄су акиттичарийа̄. тасса̄пи –
‘‘каппе ча сатасахассе, чатуро ча асан̇кхийе;
еттхантаре йам̣ чаритам̣, саббам̣ там̣ бодхипа̄чана’’нти. –
айам̣ га̄тха̄ а̄ди. тасса ито пабхути ануккамена аттхасам̣ван̣н̣ана̄ хоти.
гантха̄рамбхакатха̄ нит̣т̣хита̄.
нида̄накатха̄
са̄ пана̄йам̣ аттхасам̣ван̣н̣ана̄ йасма̄ дӯренида̄нам̣, авидӯренида̄нам̣, сантикенида̄нанти има̄ни тӣн̣и нида̄на̄ни дассетва̄ вуччама̄на̄ сун̣антехи самуда̄гамато пат̣т̣ха̄йа сут̣т̣ху вин̃н̃а̄та̄ на̄ма хоти. тасма̄ тесам̣ нида̄на̄нам̣ айам̣ вибха̄го ведитаббо.
дӣпан̇карадасабаласса па̄дамӯласмин̃хи ката̄бхинӣха̄расса маха̄бодхисаттасса йа̄ва туситабхаване ниббатти, та̄ва паватто катха̄магго дӯренида̄нам̣ на̄ма. туситабхаванато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва бодхиман̣д̣е саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппатти, та̄ва паватто катха̄магго авидӯренида̄нам̣ на̄ма. маха̄бодхиман̣д̣ато пана пат̣т̣ха̄йа йа̄ва паччуппаннаваттху, та̄ва паватто катха̄магго сантикенида̄нам̣ на̄ма. имесу тӣсу нида̄несу йасма̄ дӯренида̄наавидӯренида̄на̄ни саббаса̄дха̄ран̣а̄ни, тасма̄ та̄ни джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ (джа̄. ат̣т̣ха. 1.дӯренида̄накатха̄) виттха̄ританайенева виттха̄рато ведитабба̄ни. сантикенида̄не пана аттхи висесоти тин̣н̣ампи нида̄на̄нам̣ айама̄дито пат̣т̣ха̄йа сан̇кхепакатха̄.
дӣпан̇карасса бхагавато па̄дамӯле ката̄бхинӣха̄ро бодхисаттабхӯто локана̄тхо аттано абхинӣха̄ра̄нурӯпам̣ саматтим̣сапа̄рамийо пӯретва̄, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асамбха̄рам̣ маттхакам̣ па̄петва̄, туситабхаване ниббатто буддхабха̄ва̄йа уппаттика̄лам̣ а̄гамайама̄но, таттха йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ тато чуто сакйара̄джакуле пат̣исандхим̣ гахетва̄ анантена париха̄рена махантена сирисобхаггена вад̣д̣хама̄но ануккамена йоббанам̣ патва̄ екӯнатим̣се вайасмим̣ катамаха̄бхиниккхамано, чхаббасса̄ни маха̄падха̄нам̣ падахитва̄, веса̄кхапун̣н̣ама̄йам̣ бодхируккхамӯле нисинно сӯрийе анаттхан̇гамитейева ма̄рабалам̣ видхамитва̄ пуримайа̄ме пуббенива̄сам̣ ануссаритва̄, маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ висодхетва̄, паччхимайа̄ме дийад̣д̣хакилесасахассам̣ кхепетва̄, ануттарам̣ самма̄самбодхимабхисамбуджджхи.
тато таттхева саттасатта̄хе вӣтина̄метва̄, а̄са̄л̣хипун̣н̣ама̄йам̣ ба̄ра̄н̣асим̣ гантва̄ исипатане мигада̄йе ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃аппамукха̄ ат̣т̣ха̄раса брахмакот̣ийо дхамма̄матам̣ па̄йенто, дхаммачаккам̣ (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 13 а̄дайо; пат̣и. ма. 2.30) паваттетва̄, йаса̄дике венеййе арахатте патит̣т̣ха̄петва̄, те саббева сат̣т̣хи араханте лока̄нуггаха̄йа виссаджджетва̄, урувелам̣ гаччханто каппа̄сикаванасан̣д̣е тим̣са бхаддаваггийе сота̄паттипхала̄дӣсу патит̣т̣ха̄петва̄, урувелам̣ гантва̄ ад̣д̣худ̣д̣ха̄ни па̄т̣иха̄рийасахасса̄ни дассетва̄ урувелакассапа̄дайо сахассаджат̣илапарива̄ре тебха̄тикаджат̣иле винетва̄, техи паривуто ра̄джагаханагарӯпача̄ре лат̣т̣хивануййа̄не нисинно бимбиса̄раппамукхе два̄дасанахуте бра̄хман̣агахапатике са̄сане ота̄ретва̄, магадхара̄джена ка̄рите вел̣уванавиха̄ре вихарати.
атхевам̣ бхагавати вел̣уване вихаранте са̄рипуттамоггалла̄несу аггаса̄вакат̣т̣ха̄не т̣хапитесу са̄вакасаннипа̄те джа̄те, суддходанамаха̄ра̄джа̄ ‘‘путто кира ме чхаббасса̄ни дуккарака̄рикам̣ чаритва̄ парама̄бхисамбодхим̣ патва̄ паваттитаварадхаммачакко ра̄джагахам̣ нисса̄йа вел̣уване вихаратӣ’’ти сутва̄ дасапурисасахассапарива̄ре, ануккамена даса амачче песеси ‘‘путтам̣ ме идха̄нетва̄ дассетха̄’’ти. тесу ра̄джагахам̣ гантва̄ саттху дхаммадесана̄йа арахатте патит̣т̣хитесу ка̄л̣уда̄йиттхерена ран̃н̃о адхиппа̄йе а̄рочите бхагава̄ вӣсатисахассакхӣн̣а̄савапаривуто ра̄джагахато никкхамитва̄ сат̣т̣хийоджанам̣ капилаваттхум̣ двӣхи ма̄сехи сампа̄пун̣и. сакйара̄джа̄но ‘‘амха̄кам̣ н̃а̄тисет̣т̣хам̣ пассисса̄ма̄’’ти саннипатитва̄ нигродха̄ра̄мам̣ бхагавато ча бхиккхусан̇гхасса ча васанайоггам̣ ка̄ретва̄, гандхапуппха̄дихаттха̄ паччуггаманам̣ катва̄, саттха̄рам̣ нигродха̄ра̄мам̣ павесесум̣. татра бхагава̄ вӣсатисахассакхӣн̣а̄савапаривуто пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисӣди. са̄кийа̄ ма̄наттхаддха̄ саттху пан̣ипа̄там̣ на̄кам̣су. бхагава̄ тесам̣ аджджха̄сайам̣ олокетва̄ ма̄нам̣ бхан̃джитва̄ те дхаммадесана̄йа бха̄джане ка̄тум̣ абхин̃н̃а̄па̄дакам̣ чатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа а̄ка̄сам̣ аббхуггантва̄ тесам̣ сӣсе па̄дапам̣сум̣ окирама̄но вийа, кан̣д̣амбаруккхамӯле катапа̄т̣иха̄рийасадисам̣ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ ака̄си. ра̄джа̄ там̣ аччхарийам̣ дисва̄ ‘‘айам̣ локе аггапуггало’’ти ванди. ран̃н̃а̄ пана вандите те т̣ха̄тум̣ на̄ма на сакконти, саббепи са̄кийа̄ вандим̣су.
тада̄ кира бхагава̄ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ каронто локавиваран̣апа̄т̣иха̄рийампи ака̄си – йасмим̣ ваттама̄не манусса̄ мануссалоке йатха̄т̣хита̄ йатха̄нисинна̄ва ча̄тумаха̄ра̄джикато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аканит̣т̣хабхавана̄ саббе деве таттха таттха аттано бхаване кӣл̣анте дибба̄нубха̄вена джотанте махатим̣ диббасампаттим̣ анубхаванте санта̄ни сама̄паттисукха̄ни анубхаванте ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дхаммам̣ са̄каччханте ча буддха̄нубха̄вена аттано мам̣сачаккхуна̄ва пассанти. татха̄ хет̣т̣ха̄патхавийам̣ ат̣т̣хасу маха̄нирайесу, сол̣асасу ча уссаданирайесу, локантаранирайе ча̄ти таттха таттха маха̄дуккхам̣ анубхавама̄не сатте пассанти. дасасахассилокадха̄туйам̣ дева̄ махаччадева̄нубха̄вена татха̄гатам̣ упасан̇камитва̄ аччхарийаббхутачиттаджа̄та̄ пан̃джалика̄ намассама̄на̄ пайирупа̄санти, буддхагун̣апат̣исам̣йутта̄ га̄тха̄йо уда̄харанта̄ тхоменти аппхот̣енти хасанти пӣтисоманассам̣ паведенти. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘бхумма̄ маха̄ра̄джика̄ та̄ватим̣са̄, йа̄ма̄ ча дева̄ тусита̄ ча ниммита̄;
параниммита̄ йепи ча брахмака̄йика̄, а̄нандита̄ випуламакам̣су гхоса’’нти. (бу. вам̣. 1.6)
тада̄ хи дасабало ‘‘атулам̣ аттано буддхабалам̣ дассесса̄мӣ’’ти маха̄карун̣а̄йа самусса̄хито а̄ка̄се дасасахассачаккава̄л̣асама̄гаме чан̇камам̣ ма̄петва̄, два̄дасайоджанавиттхате саббаратанамайе чан̇каме т̣хито йатха̄вуттам̣ девамануссанайанавихан̇га̄нам̣ еканипа̄табхӯтамаччхарийам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ буддха̄нам̣ сама̄дхин̃а̄н̣а̄нубха̄вадӣпанам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ дассетва̄, пуна тасмим̣ чан̇каме чан̇каманто венеййа̄нам̣ аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ ачинтеййа̄нубха̄ва̄йа анопама̄йа буддхалӣл̣а̄йа дхаммам̣ десеси. тена вуттам̣ –
‘‘на хете джа̄нанти садевама̄нуса̄, буддхо айам̣ кӣдисако наруттамо;
иддхибалам̣ пан̃н̃а̄балан̃ча кӣдисам̣, буддхабалам̣ локахитасса кӣдисам̣.
‘‘на хете джа̄нанти садевама̄нуса̄, буддхо айам̣ едисако наруттамо;
иддхибалам̣ пан̃н̃а̄балан̃ча едисам̣, буддхабалам̣ локахитасса едисам̣.
‘‘ханда̄хам̣ дассайисса̄ми, буддхабаламануттарам̣;
чан̇камам̣ ма̄пайисса̄ми, набхе ратанаман̣д̣ита’’нти. (бу. вам̣. 1.3-5);
евам̣ татха̄гате аттано буддха̄нубха̄вадӣпанам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ дассетва̄ дхаммам̣ десенте а̄йасма̄ дхаммасена̄пати са̄рипутто ра̄джагахе гиджджхакӯт̣апаббате т̣хито диббачаккхуна̄ пасситва̄, тена буддха̄нубха̄васандассанена аччхарийаббхутачиттаджа̄то ‘‘ханда̄хам̣ бхиййосоматта̄йа буддха̄нубха̄вам̣ локасса па̄кат̣ам̣ карисса̄мӣ’’ти сан̃джа̄тапаривитакко аттано парива̄рабхӯта̄нам̣ пан̃чаннам̣ бхиккхусата̄нам̣ таматтхам̣ а̄рочетва̄ иддхийа̄ а̄ка̄сена та̄вадева а̄гантва̄ сапарива̄ро бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ дасанакхасамодха̄насамуджджаламан̃джалим̣ сираси паггайха татха̄гатасса маха̄бхинӣха̄рам̣ па̄рамипарипӯран̣ан̃ча пуччхи. бхагава̄ там̣ ка̄йасаккхим̣ катва̄ таттха саннипатитаманусса̄нан̃чева дасасахассачаккава̄л̣адевабрахма̄нан̃ча аттано буддха̄нубха̄вам̣ паридӣпайанто буддхавам̣сам̣ десеси. тена вуттам̣ –
‘‘са̄рипутто маха̄пан̃н̃о, сама̄дхиджджха̄наковидо;
пан̃н̃а̄йа па̄рамиппатто, пуччхати локана̄йакам̣.
‘‘кӣдисо те маха̄вӣра, абхинӣха̄ро наруттама;
камхи ка̄ле тайа̄ дхӣра, паттхита̄ бодхимуттама̄.
‘‘да̄нам̣ сӣлан̃ча неккхаммам̣, пан̃н̃а̄ вӣрийан̃ча кӣдисам̣;
кханти саччамадхит̣т̣ха̄нам̣, меттупеккха̄ ча кӣдиса̄.
‘‘даса па̄рамӣ тайа̄ дхӣра, кӣдисӣ локана̄йака;
катхам̣ упапа̄рамӣ пун̣н̣а̄, параматтхапа̄рамӣ катхам̣.
‘‘тасса пут̣т̣хо вийа̄ка̄си, каравӣкамадхурагиро;
нибба̄пайанто хадайам̣, ха̄сайанто садевака’’нти. (бу. вам̣. 1.74-78);
евам̣ бхагавата̄ буддхавам̣се десите а̄йасма̄ дхаммасена̄пати ‘‘ахо буддха̄нам̣ хетусампада̄, ахо самуда̄гамасампатти, ахо маха̄бхинӣха̄расамиджджхана̄, дуккарам̣ вата бхагавата̄ катам̣ еттакам̣ ка̄лам̣ евам̣ па̄рамийо пӯрентена, евам̣видхасса бодхисамбха̄расамбхаран̣асса ануччхавикамева четам̣ пхалам̣, йадидам̣ саббан̃н̃ута̄ балесу ча васӣбха̄во евам̣махиддхиката̄ евам̣маха̄нубха̄вата̄’’ти буддхагун̣а̄рамман̣ам̣ н̃а̄н̣ам̣ песеси. со анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавато сӣлам̣ сама̄дхи пан̃н̃а̄ вимутти вимуттин̃а̄н̣адассанам̣ хириоттаппам̣ саддха̄вӣрийам̣ сатисампаджан̃н̃ам̣ сӣлависуддхи дит̣т̣хивисуддхи саматхавипассана̄ тӣн̣и кусаламӯла̄ни тӣн̣и сучарита̄ни тайо самма̄витакка̄ тиссо анаваджджасан̃н̃а̄йо тиссо дха̄туйо чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ чатта̄ро саммаппадха̄на̄ чатта̄ро иддхипа̄да̄ чатта̄ро арийамагга̄ чатта̄ри арийапхала̄ни чатассо пат̣исамбхида̄ чатуйонипариччхедакан̃а̄н̣а̄ни чатта̄ро арийавам̣са̄ чатта̄ри веса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни пан̃ча падха̄нийан̇га̄ни пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи пан̃чиндрийа̄ни пан̃ча бала̄ни пан̃ча ниссаран̣ийа̄ дха̄туйо пан̃ча вимутта̄йатанан̃а̄н̣а̄ни пан̃ча вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄ чха са̄ран̣ӣйа̄ дхамма̄ чха ануссатит̣т̣ха̄на̄ни чха га̄рава̄ чха ниссаран̣ийа̄ дха̄туйо чха сататавиха̄ра̄ чха ануттарийа̄ни чха ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄ чха абхин̃н̃а̄ чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄ сатта арийадхана̄ни сатта боджджхан̇га̄ сатта саппурисадхамма̄ сатта ниддасаваттхӯни сатта сан̃н̃а̄ сатта даккхин̣еййапуггаладесана̄ сатта кхӣн̣а̄савабаладесана̄ ат̣т̣ха пан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахетудесана̄ ат̣т̣ха самматта̄ни ат̣т̣ха локадхамма̄тиккама̄ ат̣т̣ха а̄рамбхаваттхӯни ат̣т̣ха аккхан̣адесана̄ ат̣т̣ха маха̄пурисавитакка̄ ат̣т̣ха абхибха̄йатанадесана̄ ат̣т̣ха вимоккха̄ нава йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄ нава па̄рисуддхипадха̄нийан̇га̄ни нава сатта̄ва̄садесана̄ нава а̄гха̄таппат̣ивинайа̄ нава пан̃н̃а̄ нава на̄наттадесана̄ нава анупуббавиха̄ра̄ даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄ даса касин̣а̄йатана̄ни даса кусалакаммапатха̄ даса самматта̄ни даса арийава̄са̄ даса асеккха̄ дхамма̄ даса ратана̄ни даса татха̄гатабала̄ни ека̄даса метта̄нисам̣са̄ два̄даса дхаммачакка̄ка̄ра̄ тераса дхутан̇гагун̣а̄ чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни пан̃чадаса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄ сол̣асавидха̄ а̄на̄па̄нассатӣ сол̣аса апарампарийа̄ дхамма̄ ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄ екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни пан̃н̃а̄са удайаббайан̃а̄н̣а̄ни паропан̣н̣а̄са кусаладхамма̄ саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯни чатувӣсатикот̣исатасахассасама̄паттисан̃ча̄ритамаха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ анантанайасамантапат̣т̣ха̄напавичайапаччавеккхан̣адесана̄н̃а̄н̣а̄ни татха̄ ананта̄су локадха̄тӯсу ананта̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄дивибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ча̄ти евама̄дике ачинтеййа̄нубха̄ве буддхагун̣е дхамманвайато анугаччханто ануссаранто нева антам̣, на пама̄н̣ам̣ пасси. тхеро хи аттанопи на̄ма гун̣а̄нам̣ антам̣ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ а̄вадждженто на пассати, со бхагавато гун̣а̄нам̣ пама̄н̣ам̣ ким̣ пассиссати? йасса йасса хи пан̃н̃а̄ махатӣ н̃а̄н̣ам̣ висадам̣, со со буддхагун̣е махантато саддахати, ити тхеро бхагавато гун̣а̄нам̣ пама̄н̣ам̣ ва̄ париччхедам̣ ва̄ апассанто ‘‘ма̄дисасса на̄ма са̄вакапа̄рамин̃а̄н̣е т̣хитасса буддхагун̣а̄ н̃а̄н̣ена париччхиндитум̣ на сакка̄, пагева итаресам̣. ахо ачинтеййа̄ апаримеййабхеда̄ маха̄нубха̄ва̄ саббан̃н̃угун̣а̄, кевалам̣ панете екасса буддхан̃а̄н̣ассева саббасо гочара̄, на̄н̃н̃есам̣. катхетум̣ пана самма̄самбуддхехипи виттха̄рато на сакка̄йева̄’’ти нит̣т̣хамагама̄си. вуттан̃хетам̣ –
‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣, каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;
кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре, ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; уда̄. ат̣т̣ха. 53);
евам̣ буддха̄нам̣ гун̣амахантатам̣ нисса̄йа уппаннабалавапӣтисоманассо пуна чинтеси – ‘‘еварӯпа̄нам̣ на̄ма буддхагун̣а̄нам̣ хетубхӯта̄ буддхака̄рака̄ дхамма̄ па̄рамийо ахо маха̄нубха̄ва̄. катама̄су ну кхо джа̄тӣсу па̄рамита̄ парипа̄чита̄, катхам̣ ва̄ парипа̄кам̣ гата̄, ханда̄хам̣ имаматтхам̣ пуччханто евампи самуда̄гамато пат̣т̣ха̄йа буддха̄нубха̄вам̣ имасса садевакасса локасса па̄кат̣атарам̣ карисса̄мӣ’’ти. со евам̣ чинтетва̄ бхагавантам̣ имам̣ пан̃хам̣ апуччхи – ‘‘катама̄су ну кхо, бханте, джа̄тӣсу име буддхака̄рака̄ дхамма̄ парипа̄чита̄, катхам̣ ва̄ парипа̄кам̣ гата̄’’ти? атхасса бхагава̄ тасмим̣ ратаначан̇каме тисандхипаллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ йугандхарапаббате ба̄ласӯрийо вийа вирочама̄но нисинно ‘‘са̄рипутта, майхам̣ буддхака̄рака̄ дхамма̄ сама̄да̄нато пат̣т̣ха̄йа нирантарам̣ саккаччака̄рита̄йа вӣрийӯпаттхамбхена ча саббесу каппесу бхавато бхавам̣ джа̄тито джа̄тим̣ парипаччанта̄йева ахесум̣, имасмим̣ пана бхаддакаппе има̄су джа̄тӣсу те парипакка̄ джа̄та̄’’ти дассенто ‘‘каппе ча сатасахассе’’тиа̄дина̄ чарийа̄пит̣акам̣ буддха̄пада̄нийанти дутийа̄бхидха̄нам̣ дхаммапарийа̄йам̣ абха̄си. апаре пана ‘‘ратаначан̇каме чан̇каманто дева̄тидево девабрахма̄дӣхи пӯджийама̄но нигродха̄ра̄ме отаритва̄ вӣсатисахассакхӣн̣а̄савапаривуто пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисинно бхагава̄ вуттанайенева а̄йасмата̄ са̄рипуттена пуччхито чарийа̄пит̣акам̣ десесӣ’’ти ваданти. етта̄вата̄ дӯренида̄наавидӯренида̄на̄ни сан̇кхепато дассетва̄ чарийа̄пит̣акасса сантикенида̄нам̣ виттха̄рато ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. дӯренида̄нам̣ пана асан̇кхйеййавибха̄вана̄йам̣ а̄ви бхависсатӣти.
1. ида̄ни ‘‘каппе ча сатасахассе’’тиа̄динайаппаватта̄йа чарийа̄пит̣акапа̄л̣ийа̄ аттхасам̣ван̣н̣ана̄ хоти. татра̄йам̣ каппа-саддо саупасагго анупасагго ча витаккавидха̄напат̣ибха̄гапан̃н̃аттика̄лапарама̄йусаман̣авоха̄расамантабха̄ва̄бхисаддахана- чхеданавинийогавинайакирийа̄лесантаракаппатан̣ха̄дит̣т̣хиасан̇кхйеййакаппамаха̄каппа̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘неккхаммасан̇каппо абйа̄па̄дасан̇каппо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.137) витакке а̄гато. ‘‘чӣваре викаппам̣ а̄паджджеййа̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 642) видха̄не, адхикавидха̄нам̣ а̄паджджеййа̄ти аттхо. ‘‘саттхукаппена вата кира, бхо, са̄вакена саддхим̣ мантайама̄на̄ на джа̄нимха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.260) пат̣ибха̄ге. саттхусадисена̄ти айан̃хи таттха аттхо. ‘‘идха̄йасма̄, каппо’’тиа̄дӣсу (су. ни. 1098) пан̃н̃аттийам̣. ‘‘йена судам̣ ниччакаппам̣ вихара̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.387) ка̄ле. ‘‘а̄кан̇кхама̄но, а̄нанда, татха̄гато каппам̣ ва̄ тит̣т̣хеййа каппа̄васесам̣ ва̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.178; уда̄. 51) парама̄йумхи. а̄йукаппо хи идха каппоти адхиппето. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, пан̃чахи саман̣акаппехи пхалам̣ парибхун̃джиту’’нтиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 250) саман̣авоха̄ре. ‘‘кевалакаппам̣ джетаванам̣ обха̄сетва̄’’тиа̄дӣсу (кху. па̄. 5.1; су. ни. ман̇галасутта) самантабха̄ве. ‘‘саддха̄ саддахана̄ окаппана̄ абхиппаса̄до’’тиа̄дӣсу (дха. са. 12) абхисаддахане, саддха̄йанти аттхо. ‘‘алан̇като каппитакесамассӯ’’тиа̄дӣсу (ви. ва. 1094; джа̄. 2.22.1368) чхедане. ‘‘евамева ито диннам̣, пета̄нам̣ упакаппатӣ’’тиа̄дӣсу (кху. па̄. 7.7; пе. ва. 20) винийоге. ‘‘каппакатена акаппакатам̣ сам̣сиббитам̣ хотӣ’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 371) винайакирийа̄йам̣. ‘‘аттхи каппо нипаджджитум̣, ханда̄хам̣ нипаджджа̄мӣ’’тиа̄дӣсу лесе. ‘‘а̄па̄йико нерайико каппат̣т̣хо сан̇гхабхедако…пе… каппам̣ нирайамхи паччатӣ’’ти (итиву. 18; чӯл̣ава. 354; катха̄. 657, 862) ча а̄дӣсу антаракаппе.
‘‘на каппайанти на пуреккхаронти, дхамма̄пи тесам̣ на пат̣иччхита̄се;
на бра̄хман̣о сӣлаватена неййо, па̄ран̇гато на паччети та̄дӣ’’ти. –
а̄дӣсу (су. ни. 809) тан̣ха̄дит̣т̣хӣсу. татха̄ хи вуттам̣ ниддесе ‘‘каппа̄ти удда̄нато две каппа̄ тан̣ха̄каппо дит̣т̣хикаппо’’ти (маха̄ни. 28). ‘‘анекепи сам̣ват̣т̣акаппе анекепи виват̣т̣акаппе’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.244; ма. ни. 1.68) асан̇кхйеййакаппе. ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, каппасса асан̇кхйеййа̄нӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.156) маха̄каппе. идха̄пи маха̄каппейева дат̣т̣хаббо (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.29; 3.275; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.1; а. ни. ат̣т̣ха. 2.3.128; кху. па̄. ат̣т̣ха. 5.евамичча̄дипа̄т̣хаван̣н̣ана̄).
татра̄йам̣ падасиддхи – каппӣйатӣти каппо, еттака̄ни васса̄нӣти ва̄ еттака̄ни вассасата̄нӣти ва̄ еттака̄ни вассасахасса̄нӣти ва̄ еттака̄ни вассасатасахасса̄нӣти ва̄ сам̣ваччхаравасена ган̣етум̣ асаккун̣еййатта̄ кевалам̣ са̄сапара̄сиупама̄дӣхи каппетаббо парикаппетаббапарима̄н̣оти аттхо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘кӣва дӣгхо ну кхо, бханте, каппоти? дӣгхо кхо, бхиккху, каппо, со на сукаро сан̇кха̄тум̣ ‘еттака̄ни васса̄нӣ’ти ва̄ ‘еттака̄ни вассасата̄нӣ’ти ва̄ ‘еттака̄ни вассасахасса̄нӣ’ти ва̄ ‘еттака̄ни вассасатасахасса̄нӣ’ти ва̄. сакка̄ пана, бханте, упамам̣ ка̄тунти? ‘сакка̄, бхиккхӯ’ти бхагава̄ авоча. сеййатха̄пи, бхиккху, йоджанам̣ а̄йа̄мена йоджанам̣ виттха̄рена йоджанам̣ уббедхена маха̄са̄сапара̄си. тато вассасатасса вассасахассасса аччайена екамекам̣ са̄сапам̣ уддхареййа, кхиппатарам̣ кхо со, бхиккху, маха̄са̄сапара̄си имина̄ упаккамена париккхайам̣ парийа̄да̄нам̣ гаччхеййа, на твева каппо, евам̣ дӣгхо кхо, бхиккху, каппо’’ти (сам̣. ни. 2.128).
сва̄йам̣ маха̄каппо сам̣ват̣т̣а̄дивасена чатуасан̇кхйеййакаппасан̇гахо. вуттампи четам̣ –
‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, каппасса асан̇кхйеййа̄ни. катама̄ни чатта̄ри? сам̣ват̣т̣о, сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ, виват̣т̣о, виват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ’’ти (а. ни. 4.156).
таттха тайо сам̣ват̣т̣а̄ – теджосам̣ват̣т̣о, а̄посам̣ват̣т̣о, ва̄йосам̣ват̣т̣оти. тиссо сам̣ват̣т̣асӣма̄ – а̄бхассара̄, субхакин̣ха̄, вехаппхала̄ти. йада̄ хи каппо теджена сам̣ват̣т̣ати, а̄бхассарато хет̣т̣ха̄ аггина̄ д̣айхати. йада̄ а̄пена сам̣ват̣т̣ати, субхакин̣хато хет̣т̣ха̄ удакена вилӣйати. йада̄ ва̄йуна̄ сам̣ват̣т̣ати, вехаппхалато хет̣т̣ха̄ ва̄тена виддхам̣сати. виттха̄рато пана кот̣исатасахассачаккава̄л̣ам̣ винассати, йам̣ буддха̄нам̣ а̄н̣а̄ккхеттанти вуччати. тесу тӣсу сам̣ват̣т̣есу йатха̄ккамам̣ каппавина̄сакамаха̄мегхато йа̄ва джа̄ла̄йа ва̄ удакасса ва̄ ва̄тасса ва̄ упаччхедо идам̣ екам̣ асан̇кхйеййам̣ сам̣ват̣т̣о на̄ма. каппавина̄сакаджа̄ла̄дипаччхедато йа̄ва кот̣исатасахассачаккава̄л̣апарипӯрако сампаттимаха̄мегхо ут̣т̣хахати, идам̣ дутийам̣ асан̇кхйеййам̣ сам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ на̄ма.
сампаттимаха̄мегхато йа̄ва чандимасӯрийапа̄тубха̄во, идам̣ татийам̣ асан̇кхйеййам̣ виват̣т̣о на̄ма. чандимасӯрийапа̄тубха̄вато йа̄ва пуна каппавина̄сакамаха̄мегхо, идам̣ чатуттхам̣ асан̇кхйеййам̣ виват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ на̄ма. имесу чатусат̣т̣хиантаракаппасан̇гахам̣ виват̣т̣ат̣т̣ха̄йӣ. тена сама̄нака̄лапариччхеда̄ виват̣т̣а̄дайо ведитабба̄. ‘‘вӣсатиантаракаппасан̇гаха’’нти еке. ити има̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни еко маха̄каппо хоти. тена вуттам̣ ‘‘сва̄йам̣ маха̄каппо сам̣ват̣т̣а̄дивасена чатуасан̇кхйеййакаппасан̇гахо’’ти.
каппети ча аччантасам̣йогавасена упайогабахувачанам̣. сатасахассети каппасаддасамбандхена ча̄йам̣ пуллин̇ганиддесо, идха̄пи аччантасам̣йогавасенева бахувачанам̣. сама̄на̄дхикаран̣ан̃хетам̣ пададвайам̣. чатуро ча асан̇кхийети еттха̄пи есева найо. касса пана асан̇кхийети ан̃н̃асса авуттатта̄ каппасса ча вуттатта̄ пакаран̣ато каппа̄нанти айаматтхо вин̃н̃а̄йатева. на хи вуттам̣ ваджджетва̄ авуттасса кассачи гахан̣ам̣ йуттанти. ча-саддо сампин̣д̣анаттхо, маха̄каппа̄нам̣ чатуро асан̇кхйеййе сатасахассе ча маха̄каппети айан̃хеттха аттхо. асан̇кхийети еттха сан̇кха̄тум̣ на сакка̄ти асан̇кхийа̄, ган̣анам̣ атикканта̄ти аттхо. ‘‘асан̇кхйеййанти еко ган̣анависесо’’ти еке. те хи екато пат̣т̣ха̄йа маха̄балаккхапарийоса̄на̄ни екӯнасат̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ни ваджджетва̄ дасамаха̄балаккха̄ни асан̇кхйеййам̣ на̄ма, сат̣т̣химат̣т̣ха̄нантаранти ваданти. там̣ на йуджджати, сан̇кхйа̄т̣ха̄нантарам̣ на̄ма ган̣анависесо, тасса асан̇кхйеййабха̄ва̄бха̄вато екам̣ т̣ха̄нантарам̣ асан̇кхйеййан̃ча̄ти вируддхаметам̣. нану ча асан̇кхйабха̄вена асан̇кхйеййаттепи тасса чатуббидхабха̄во на йуджджатӣти? но на йуджджати. чатӯсу т̣ха̄несу асан̇кхйеййабха̄васса иччхитатта̄. татра̄йама̄дито пат̣т̣ха̄йа вибха̄вана̄ –
атӣте кира екасмим̣ каппе тан̣хан̇каро медхан̇каро саран̣ан̇каро дӣпан̇кароти чатта̄ро самма̄самбуддха̄ ануккамена локе уппаджджим̣су. тесу дӣпан̇карасса бхагавато ка̄ле амараватӣ на̄ма нагарам̣ ахоси. таттха сумедхо на̄ма бра̄хман̣о пат̣ивасати убхато суджа̄то ма̄тито ча питито ча, сам̣суддхагахан̣ико йа̄ва саттама̄ кулапариват̣т̣а̄ аккхитто анупаккут̣т̣хо джа̄тива̄дена, абхирӯпо дассанӣйо па̄са̄дико парама̄йа ван̣н̣апоккхарата̄йа саманна̄гато. со ан̃н̃ам̣ каммам̣ акатва̄ бра̄хман̣асиппамева угган̣хи. тасса дахарака̄лейева ма̄та̄питаро ка̄ламакам̣су. атхасса ра̄сивад̣д̣хако амаччо а̄йапоттхакам̣ а̄харитва̄ суван̣н̣араджатаман̣имутта̄дибхарите са̄рагаббхе виваритва̄ ‘‘еттакам̣ те, кума̄ра, ма̄тусантакам̣, еттакам̣ те питусантакам̣, еттакам̣ те аййакапаййака̄на’’нти йа̄ва саттама̄ кулапариват̣т̣а̄ дханам̣ а̄чиккхитва̄ ‘‘етам̣ дханам̣ пат̣ипаджджа̄хӣ’’ти а̄ха. сумедхапан̣д̣ито чинтеси – ‘‘имам̣ евам̣ бахум̣ дханам̣ сам̣харитва̄ майхам̣ ма̄та̄пита̄дайо паралокам̣ гаччханта̄ екакаха̄пан̣ампи гахетва̄ на гата̄, майа̄ пана гахетва̄ гаманака̄ран̣ам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атӣ’’ти. со ран̃н̃о а̄рочетва̄ нагаре бхерим̣ чара̄петва̄ маха̄джанасса да̄нам̣ датва̄ химавантаппадесам̣ гантва̄ та̄пасапаббаджджам̣ паббаджитва̄ сатта̄хенева ат̣т̣ха сама̄паттийо пан̃ча ча абхин̃н̃а̄йо ниббаттетва̄ сама̄паттивиха̄рехи вихарати.
тасмин̃ча ка̄ле дӣпан̇карадасабало парама̄бхисамбодхим̣ патва̄ паваттитаварадхаммачакко чатӯхи кхӣн̣а̄савасатасахассехи паривуто анупуббена ча̄рикам̣ чарама̄но раммаватӣнагарам̣ на̄ма патва̄ тасса авидӯре судассанамаха̄виха̄ре пат̣ивасати. раммаватӣнагарава̄сино ‘‘саттха̄ кира амха̄кам̣ нагарам̣ патва̄ судассанамаха̄виха̄ре пат̣ивасатӣ’’ти сутва̄ гандхама̄ла̄дихаттха̄ саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ вандитва̄ гандхама̄ла̄дӣхи пӯджетва̄ екамантам̣ нисинна̄ дхаммадесанам̣ сутва̄ сва̄тана̄йа нимантетва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ паккамим̣су. те пунадивасе маха̄да̄нам̣ саджджетва̄ нагарам̣ алан̇каритва̄ дасабаласса а̄гаманамаггам̣ хат̣т̣хатут̣т̣ха̄ содхенти.
тасмин̃ча ка̄ле сумедхата̄пасо а̄ка̄сена гаччханто те хат̣т̣хатут̣т̣хе мануссе дисва̄ ‘‘амбхо, касса тумхе имам̣ маггам̣ содхетха̄’’ти пуччхи? техи ‘‘самма̄самбуддхасса а̄гаманамаггам̣ содхема̄’’ти вутте атӣтесу буддхесу ката̄дхика̄ратта̄ ‘‘буддхо’’ти вачанам̣ сутва̄ уппаннапӣтисоманассо та̄вадева а̄ка̄сато оруйха ‘‘майхампи ока̄сам̣ детха, ахампи содхесса̄мӣ’’ти техи дасситам̣ ока̄сам̣ ‘‘кин̃ча̄пи ахам̣ имам̣ иддхийа̄ саттаратанавичиттам̣ катва̄ алан̇каритум̣ пахоми, аджджа пана майа̄ ка̄йавеййа̄ваччам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣ати, ка̄йа̄рахам̣ пун̃н̃ам̣ ган̣хисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ тин̣акачавара̄дайо нӣхаритва̄ пам̣сум̣ а̄харитва̄ самам̣ каронто содхети. анит̣т̣хитейева пана тасса падесасса содхане дӣпан̇каро бхагава̄ маха̄нубха̄ва̄нам̣ чхал̣абхин̃н̃а̄нам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ чатӯхи сатасахассехи паривуто там̣ маггам̣ пат̣ипаджджи. сумедхапан̣д̣ито ‘‘самма̄самбуддхо буддхаса̄вака̄ ча ма̄ чиккхаллам̣ аккамантӯ’’ти аттано ва̄качӣран̃ча чаммакхан̣д̣ан̃ча джат̣а̄кала̄пан̃ча паса̄ретва̄ сайан̃ча йена бхагава̄ тена сӣсам̣ катва̄ авакуджджо нипаджджи. еван̃ча чинтеси – ‘‘сача̄хам̣ иччхисса̄ми, имасса бхагавато са̄вако хутва̄ аджджева килесе гха̄тесса̄ми. ким̣ майхам̣ екакенева сам̣са̄рамахогхато ниттхаран̣ена? йам̣нӯна̄хампи еварӯпо самма̄самбуддхо хутва̄ садевакам̣ локам̣ сам̣са̄рамахан̣н̣авато та̄реййа’’нти. ити со ат̣т̣хан̇гасаманна̄гатамаха̄бхинӣха̄равасена читтам̣ пан̣идхеси. атха бхагава̄ а̄гантва̄ тасса уссӣсаке т̣хатва̄ читта̄ча̄рам̣ самиджджханабха̄ван̃часса н̃атва̄ ‘‘айам̣ ито каппасатасахасса̄дхика̄нам̣ чатуннам̣ асан̇кхйеййа̄нам̣ маттхаке готамо на̄ма самма̄самбуддхо бхависсатӣ’’ти саббам̣ имам̣ бхагавато паваттим̣ бйа̄каритва̄ пакка̄ми.
тато апарепи кон̣д̣ан̃н̃абхагавантам̣ а̄дим̣ катва̄ ануккамена уппанна̄ йа̄ва кассападасабалапарийоса̄на̄ самма̄самбуддха̄ маха̄саттам̣ ‘‘буддхо бхависсатӣ’’ти бйа̄карим̣су. ити амха̄кам̣ бодхисаттасса па̄рамийо пӯрентассева чатувӣсати самма̄самбуддха̄ уппанна̄. йасмим̣ пана каппе дӣпан̇карадасабало удапа̄ди, тасмим̣ ан̃н̃епи тайо буддха̄ ахесум̣. тесам̣ сантике бодхисаттасса бйа̄каран̣ам̣ на̄хоси, тасма̄ те идха на гахита̄. пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана тамха̄ каппа̄ пат̣т̣ха̄йа саббабуддхе дассетум̣ идам̣ вуттам̣ –
‘‘тан̣хан̇каро медхан̇каро, атхопи саран̣ан̇каро;
дӣпан̇каро ча самбуддхо, кон̣д̣ан̃н̃о двипадуттамо.
‘‘ман̇гало ча сумано ча, ревато собхито муни;
аномадассӣ падумо, на̄радо падумуттаро.
‘‘сумедхо ча суджа̄то ча, пийадассӣ маха̄йасо;
аттхадассӣ дхаммадассӣ, сиддхаттхо локана̄йако.
‘‘тиссо пхуссо ча самбуддхо, випассӣ сикхи вессабхӯ;
какусандхо кон̣а̄гамано, кассапо ча̄пи на̄йако.
‘‘ете ахесум̣ самбуддха̄, вӣтара̄га̄ сама̄хита̄;
сатарам̣сӣва уппанна̄, маха̄тамавинодана̄;
джалитва̄ аггиккхандха̄ва, ниббута̄ те саса̄вака̄’’ти. (джа̄. ат̣т̣ха. 1.дӯренида̄накатха̄; апа. ат̣т̣ха. 1.дӯренида̄накатха̄);
таттха дӣпан̇карадасабаласса ча кон̣д̣ан̃н̃адасабаласса ча антаре маха̄каппа̄нам̣ екам̣ асан̇кхйеййам̣ буддхасун̃н̃о локо ахоси, татха̄ бхагавато кон̣д̣ан̃н̃асса ча бхагавато ман̇галасса ча антаре, татха̄ бхагавато собхитасса ча бхагавато аномадассисса ча антаре, татха̄ бхагавато на̄радасса ча бхагавато падумуттарасса ча антаре. вуттан̃хетам̣ буддхавам̣се (бу. вам̣. 28.3, 4, 6, 9) –
‘‘дӣпан̇карасса бхагавато, кон̣д̣ан̃н̃асса ча саттхуно;
етесам̣ антара̄ каппа̄, ган̣ана̄то асан̇кхийа̄.
‘‘кон̣д̣ан̃н̃асса апарена, ман̇гало на̄ма на̄йако;
тесампи антара̄ каппа̄, ган̣ана̄то асан̇кхийа̄.
‘‘собхитасса апарена, аномадассӣ маха̄йасо;
тесампи антара̄ каппа̄, ган̣ана̄то асан̇кхийа̄.
‘‘на̄радасса бхагавато, падумуттарасса саттхуно;
тесампи антара̄ каппа̄, ган̣ана̄то асан̇кхийа̄’’ти.
евам̣ ган̣ана̄тӣтата̄йа асан̇кхйеййаттепи чатӯсу т̣ха̄несу маха̄каппа̄нам̣ ган̣ана̄тиккамена ‘‘чатуро ча асан̇кхийе’’ти вуттам̣, на сан̇кхйа̄висесена̄ти ведитаббам̣. йасма̄ пана падумуттарадасабаласса ча сумедхадасабаласса ча антаре тим̣сакаппасахасса̄ни, суджа̄тадасабаласса ча пийадассӣдасабаласса ча антаре навасахасса̄дхика̄нам̣ каппа̄нам̣ сат̣т̣хисахасса̄ни два̄сӣтуттара̄ни ат̣т̣ха ча сата̄ни, дхаммадассӣдасабаласса ча сиддхаттхадасабаласса ча антаре вӣсати каппа̄, сиддхаттхадасабаласса ча тиссадасабаласса ча антаре еко каппо, бхагавато випассисса ча бхагавато сикхисса ча антаре сат̣т̣хи каппа̄, бхагавато ча вессабхусса бхагавато ча какусандхасса антаре тим̣са каппа̄, ити падумуттарадасабаласса уппаннакаппато пат̣т̣ха̄йа хет̣т̣ха̄ тесам̣ тесам̣ буддха̄нам̣ уппаннакаппехи имина̄ ча бхаддакаппена саддхим̣ сатасахассамаха̄каппа̄. те сандха̄йа вуттам̣ ‘‘каппе ча сатасахассе’’ти. имасмим̣ панаттхе виттха̄рийама̄не саббам̣ буддхавам̣сапа̄л̣им̣ а̄харитва̄ сам̣ван̣н̣етаббам̣ хотӣти ативиттха̄рабхӣрукасса маха̄джанасса читтам̣ анураккханта̄ на виттха̄райимха. аттхикехи буддхавам̣сато (бу. вам̣. 1.1 а̄дайо) гахетаббо. йопи четтха ваттаббо катха̄магго, сопи ат̣т̣хаса̄линийа̄ (дха. са. ат̣т̣ха. сумедхакатха̄) дхаммасан̇гахаван̣н̣ана̄йа джа̄такат̣т̣хакатха̄йа (джа̄. ат̣т̣ха. 1.дӯренида̄накатха̄) ча вуттанайенева ведитаббо.
еттхантарети еттха антарасаддо –
‘‘надӣтӣресу сан̣т̣ха̄не, сабха̄су ратхийа̄су ча;
джана̄ сан̇гамма мантенти, ман̃ча тан̃ча кимантара’’нти. (сам̣. ни. 1.228) –
а̄дӣсу ка̄ран̣е а̄гато. ‘‘аддаса̄ кхо мам̣, бханте, ан̃н̃атара̄ иттхӣ виджджантарика̄йа бха̄джанам̣ дховантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.149) кхан̣е, виджджуниччхаран̣аккхан̣ети аттхо. ‘‘йассантарато на санти копа̄’’тиа̄дӣсу (уда̄. 20) читте. ‘‘антара̄ ча гайам̣ антара̄ ча бодхи’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.285; маха̄ва. 11) виваре. ‘‘на упаджджха̄йасса бхан̣ама̄насса антарантара̄ катха̄ опа̄тетабба̄’’тиа̄дӣсу (маха̄ва. 66) вемаджджхе. идха̄пи вемаджджхейева дат̣т̣хаббо (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.1; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.36), тасма̄ етасмим̣ антаре вемаджджхети аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йасмим̣ маха̄каппе амха̄кам̣ бхагава̄ сумедхапан̣д̣ито хутва̄ дӣпан̇карасса бхагавато па̄дамӯле –
‘‘мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣;
паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄’’ти. (бу. вам̣. 2.59) –
евам̣ вуттехи ат̣т̣хахи ан̇гехи саманна̄гатам̣ маха̄бхинӣха̄рам̣ ака̄си, саматтим̣са па̄рамийо павичини сама̄дийи, саббепи буддхака̄раке дхамме сампа̄детум̣ а̄рабхи, йамхи четасмим̣ бхаддакаппе саббасо пӯритапа̄рамӣ хутва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхи. имесам̣ двиннам̣ маха̄каппа̄нам̣ антаре йатха̄вуттапариччхеде ка̄лависесети. катхам̣ панетам̣ вин̃н̃а̄йатӣти? ‘‘каппе ча сатасахассе, чатуро ча асан̇кхийе’’ти идан̃хи маха̄каппа̄нам̣ париччхедато апариччхедато ча сан̇кхйа̄дассанам̣. са̄ кхо пана̄йам̣ сан̇кхйа̄ сан̇кхйеййасса а̄дипарийоса̄наггахан̣ам̣ вина̄ на самбхаватӣти йаттха бодхисамбха̄ра̄нама̄рамбхо йаттха ча те парийосита̄ тадубхайампи авадхибха̄вена ‘‘еттхантаре’’ти еттха аттхато дасситанти вин̃н̃а̄йати. авадхи ча пана̄йам̣ абхивидхивасена ведитаббо, на марийа̄да̄васена, а̄рамбхоса̄накаппа̄нам̣ екадесена антогадхатта̄. нану ча ниппадесена тесам̣ апарийа̄да̄нато абхивидхи ча идха на самбхаватӣти? на идамевам̣ тадекадесепи таббоха̄рато. йо хи тадекадесабхӯто каппо, со ниппадесато парийа̄динноти.
йам̣ чаритам̣, саббам̣ там̣ бодхипа̄чананти еттха чаританти чарийа̄, саматтим̣сапа̄рамисан̇гаха̄ да̄насӣла̄дипат̣ипатти, н̃а̄таттхачарийа̄локаттхачарийа̄буддхаттхачарийа̄нам̣ тадантогадхатта̄. татха̄ йа̄ чима̄ ат̣т̣ха чарийа̄, сеййатхидам̣ – пан̣идхисампанна̄нам̣ чатӯсу ирийа̄патхесу ирийа̄патхачарийа̄, индрийесу гуттадва̄ра̄нам̣ аджджхаттика̄йатанесу а̄йатаначарийа̄, аппама̄давиха̄рӣнам̣ чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу сатичарийа̄, адхичиттамануйутта̄нам̣ чатӯсу джха̄несу сама̄дхичарийа̄, буддхисампанна̄нам̣ чатӯсу арийасаччесу н̃а̄н̣ачарийа̄, самма̄ пат̣ипанна̄нам̣ чатӯсу арийамаггесу маггачарийа̄, адхигатапхала̄нам̣ чатӯсу са̄ман̃н̃апхалесу паттичарийа̄, тин̣н̣ам̣ буддха̄нам̣ саббасаттесу локаттхачарийа̄ти. таттха падесато двиннам̣ бодхисатта̄нам̣ паччекабуддхабуддхаса̄вака̄нан̃ча локаттхачарийа̄, маха̄бодхисатта̄нам̣ пана самма̄самбуддха̄нан̃ча ниппадесато. вуттан̃хетам̣ ниддесе (чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 121; пат̣и. ма. 1.197) ‘‘чарийа̄ти ат̣т̣ха чарийа̄йо ирийа̄патхачарийа̄ а̄йатаначарийа̄’’ти виттха̄ро. ‘‘адхимуччанто саддха̄йа чарати, пагган̣ханто вӣрийена чарати, упат̣т̣хаханто сатийа̄ чарати, авиккхипанто сама̄дхина̄ чарати, паджа̄нанто пан̃н̃а̄йа чарати, виджа̄нанто вин̃н̃а̄н̣ена чарати, евампи пат̣ипаннасса кусала̄ дхамма̄ а̄йатантӣти а̄йатаначарийа̄йа чарати, евампи пат̣ипанно висесамадхигаччхатӣти висесачарийа̄йа чаратӣ’’ти йа̄ има̄ апара̄пи ат̣т̣ха чарийа̄ вутта̄, та̄сам̣ сабба̄сам̣ па̄рамита̄свева самородхо ведитаббо. тена вуттам̣ ‘‘чаританти чарийа̄, саматтим̣сапа̄рамисан̇гаха̄ да̄насӣла̄дипат̣ипаттӣ’’ти. хетучарийа̄йа ева пана идха̄дхиппетатта̄ маггачарийа̄паттичарийа̄нам̣ идха анавародхо ведитаббо. тена вуттам̣ ‘‘саббам̣ там̣ бодхипа̄чана’’нти.
таттха сабба-саддо саббасаббам̣ а̄йатанасаббам̣ сакка̄йасаббам̣ падесасаббанти чатӯсу аттхесу диссати. татха̄ хи ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхама̄гаччхантӣ’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 156; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85) саббасаббасмим̣. ‘‘саббам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми там̣ сун̣а̄тха, кин̃ча, бхиккхаве, саббам̣ чаккхун̃чева рӯпа̄ ча…пе… мано чева дхамма̄ ча̄’’ти (сам̣. ни. 4.23) еттха а̄йатанасаббасмим̣. ‘‘саббам̣ саббато сан̃джа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.6) сакка̄йасаббасмим̣. ‘‘саббесампи во, са̄рипутта, субха̄ситам̣ парийа̄йена̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.345) падесасаббасмим̣. идха̄пи падесасаббасмим̣ ева ведитаббо, бодхисамбха̄рабхӯтасса чаритасса адхиппетатта̄.
бодхӣти руккхопи арийамаггопи нибба̄нампи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи. ‘‘бодхируккхамӯле пат̣хама̄бхисамбуддхо’’ти (маха̄ва. 1; уда̄. 1) ча ‘‘антара̄ ча гайам̣ антара̄ ча бодхи’’нти (ма. ни. 1.285; маха̄ва. 11) ча а̄гатат̣т̣ха̄не буджджхати еттха̄ти руккхо бодхи. ‘‘бодхи вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣а’’нти (чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 121) а̄гатат̣т̣ха̄не чатта̄ри арийасачча̄ни буджджхати етена̄ти арийамагго бодхи. ‘‘патва̄на бодхим̣ аматам̣ асан̇кхата’’нти а̄гатат̣т̣ха̄не буджджхати етасмим̣ нимиттабхӯтети нибба̄нам̣ бодхи. ‘‘паппоти бодхим̣ варабхӯримедхасо’’ти (дӣ. ни. 3.217) а̄гатат̣т̣ха̄не саббе дхамме сабба̄ка̄рена буджджхати етена̄ти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ бодхи. идха̄пи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ адхиппетам̣. арахаттамаггасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄ни ва̄ идха бодхӣти ведитабба̄ни (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.11), маха̄бодхийа̄ адхиппетатта̄ бхагавато. а̄саваккхайан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча а̄саваккхайан̃а̄н̣ам̣ ‘‘маха̄бодхӣ’’ти вуччати. еттха̄йам̣ сан̇кхепаттхо – йатха̄вуттака̄лапариччхеде йам̣ мама да̄на̄сӣла̄дипат̣ипаттисан̇кха̄там̣ чаритам̣, там̣ саббам̣ анавасесам̣ маха̄бодхийа̄ па̄чанам̣ са̄дхакам̣ ниббаттаканти. етена бодхисамбха̄ра̄нам̣ нирантарабха̄ванам̣ дассети. атха ва̄ саббанти еттхантаре йатха̄вуттака̄лапариччхеде йам̣ чаритам̣, там̣ саббам̣ сакаламева анавасесам̣ бодхисамбха̄рабхӯтамева. етена саббасамбха̄рабха̄ванам̣ дассети.
тассо хи бодхисамбха̄ресу бха̄вана̄ саббасамбха̄рабха̄вана̄ нирантарабха̄вана̄ чирака̄лабха̄вана̄ саккаччабха̄вана̄ ча̄ти. та̄су ‘‘каппе ча сатасахассе, чатуро ча асан̇кхийе’’ти имина̄ чирака̄лабха̄вана̄ вутта̄. йо четтха аччантасам̣його, тена пат̣хаме аттхавикаппе саббаггахан̣ена ча нирантарабха̄вана̄, дутийе аттхавикаппе саббам̣ чарита’’нти имина̄ саббасамбха̄рабха̄вана̄, бодхипа̄чана’’нти имина̄ саккаччабха̄вана̄ вутта̄ хоти, йатха̄ там̣ чаритам̣ самма̄самбодхим̣ па̄чети евам̣бхӯтабха̄вадӣпанато. татха̄ хи там̣ ‘‘бодхипа̄чана’’нти ваттаббатам̣ арахати, на ан̃н̃атха̄ти. катхам̣ панеттха бодхичарийа̄йа нирантарабха̄во ведитаббо? йади читтанирантарата̄йа там̣ на йуджджати, на хи маха̄бодхисатта̄нам̣ маха̄бхинӣха̄рато уддхам̣ бодхисамбха̄расамбхаран̣ачиттато ан̃н̃ам̣ читтам̣ наппаваттатӣти сакка̄ ваттум̣. атха кирийамайачиттаппаваттим̣ сандха̄йа вуччеййа, евампи на йуджджати, на хи сабба̄ни тесам̣ кирийамайачитта̄ни бодхисамбха̄расамбхаран̣авасенева паваттанти. етенева пайоганирантарата̄пи пат̣иккхитта̄ти дат̣т̣хабба̄. джа̄тинирантарата̄йа пана нирантарабха̄вана̄ ведитабба̄. йассан̃хи джа̄тийам̣ маха̄бодхисаттена маха̄пан̣идха̄нам̣ ниббаттитам̣, тато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва чариматтабха̄ва̄ на са̄ на̄ма джа̄ти упалаббхати, йа̄ саббена саббам̣ бодхисамбха̄расамбхата̄ на сийа̄ антамасо да̄напа̄рамиматтам̣ упа̄да̄йа. айан̃хи нийатипаттхита̄нам̣ бодхисатта̄нам̣ дхаммата̄. йа̄ва ча те камма̄дӣсу васӣбха̄вам̣ на па̄пун̣анти, та̄ва саппадесампи самбха̄ресу пайогама̄паджджанти. йада̄ пана саббасо камма̄дӣсу васӣбха̄ваппатта̄ хонти, атха тато пат̣т̣ха̄йа ниппадесато ева бодхисамбха̄ресу самӣханам̣ са̄таччакирийа̄ ча сампаджджати. саккаччака̄рита̄ пана саббака̄лам̣ хоти, евам̣ йена йена бодхисатта̄нам̣ таттха таттха йатха̄дхиппа̄йам̣ самиджджханам̣ сампаджджатӣти. евамета̄йа га̄тха̄йа бодхисамбха̄ресу саббасамбха̄рабха̄вана̄ чирака̄лабха̄вана̄ нирантарабха̄вана̄ саккаччабха̄вана̄ ча̄ти чатассопи бха̄вана̄ пака̄сита̄ти ведитабба̄.
татра йасма̄ бодхисаттачаритам̣ бодхисамбха̄ра̄ бодхичарийа̄ аггайа̄нам̣ па̄рамийоти аттхато екам̣, бйан̃джанамева на̄нам̣, йасма̄ ча парато вибха̄гена ваккхама̄на̄нам̣ да̄напа̄рамиа̄дӣнам̣ чаританти идам̣ ависесавачанам̣, тасма̄ саббабодхисамбха̄ресу косалладжананаттхам̣ па̄рамийо идха сам̣ван̣н̣етабба̄. та̄ парато пакин̣н̣акакатха̄йам̣ сабба̄ка̄рена сам̣ван̣н̣айисса̄ма.
2. ити бхагава̄ аттано бодхисаттабхӯмийам̣ чаритам̣ а̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄ маха̄бодхийа̄ парипа̄чанамева̄ти ависесато дассетва̄ ида̄ни тасса парамуккам̣сагаманена атисайато бодхипарипа̄чанабха̄вам̣ дассетум̣ имасмим̣ бхаддакаппе катипайа̄ пуббачарийа̄ вибха̄гато вибха̄венто ‘‘атӣтакаппе’’тиа̄дима̄ха.
таттха атӣтакаппети ито пуриме пуриматаре ва̄ саббасмим̣ атикканте йатха̄вуттапариччхеде маха̄каппе, каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхикесу чатӯсу асан̇кхйеййесӯти аттхо. чаританти чин̣н̣ам̣ да̄на̄дипат̣ипаттим̣. т̣хапайитва̄ти мун̃читва̄ аггахетва̄, аватва̄ти аттхо. бхава̄бхавети бхаве ча абхаве ча, ‘‘итибхава̄бхавакатха’’нти (дӣ. ни. 1.17) еттха хи вуддхиха̄нийо бхава̄бхава̄ти вутта̄. ‘‘итибхава̄бхаватан̃ча вӣтиватто’’ти (уда̄. 20) еттха сампаттивипаттивуддхиха̄нисассатуччхедапун̃н̃апа̄па̄нибхава̄бхава̄ти адхиппета̄ни. ‘‘итибхава̄бхавахету ва̄, бхиккхаве, бхиккхуно тан̣ха̄ уппаджджама̄на̄ уппаджджатӣ’’ти (а. ни. 4.9; итиву. 105) еттха пана пан̣ӣтапан̣ӣтатара̄ни саппинаванӣта̄дибхесаджджа̄ни бхава̄бхава̄ти адхиппета̄ни. сампаттибхавесу пан̣ӣтатара̄ пан̣ӣтатама̄ бхава̄бхава̄типи ваданти ева, тасма̄ идха̄пи со ева аттхо ведитаббо, кхуддаке чева маханте ча бхавасминти вуттам̣ хоти. имамхи каппети имасмим̣ бхаддакаппе. паваккхиссанти катхайиссам̣. сун̣охӣти дхаммасена̄патим̣ саване нийоджети. мети мама сантике, мама бха̄сатоти аттхо.
нида̄накатха̄ нит̣т̣хита̄.
1. акиттивагго
1. акиттичарийа̄ван̣н̣ана̄
3. евам̣ бхагава̄ а̄йасмато са̄рипуттаттхерасса садеваманусса̄йа ча париса̄йа аттано пуббачарийа̄йа саване усса̄хам̣ джанетва̄ ида̄ни там̣ пуббачаритам̣ бхавантарапат̣иччханнам̣ хаттхатале а̄малакам̣ вийа паччаккхам̣ каронто ‘‘йада̄ ахам̣ браха̄ран̃н̃е’’тиа̄дима̄ха.
таттха йада̄ти йасмим̣ ка̄ле. браха̄ран̃н̃ети маха̄аран̃н̃е, аран̃н̃а̄нийам̣, маханте ванети аттхо. сун̃н̃ети джанавивитте. випинака̄нанети випинабхӯте ка̄нане, пададвайена̄пи тасса аран̃н̃асса гаханабха̄вамева дӣпети, саббаметам̣ ка̄радӣпам̣ сандха̄йа вуттам̣. аджджхога̄хетва̄ти анупависитва̄. вихара̄мӣти диббабрахмаарийаа̄нен̃джавиха̄рехи самуппа̄дитасукхависесена ирийа̄патхавиха̄рена сарӣрадуккхам̣ виччхиндитва̄ хара̄ми аттабха̄вам̣ паваттеми. акитти на̄ма та̄пасоти евам̣на̄мако та̄пасо хутва̄ йада̄ ахам̣ тасмим̣ аран̃н̃е вихара̄мӣти аттхо. саттха̄ тада̄ аттано акиттита̄пасабха̄вам̣ дхаммасена̄патисса вадати. татра̄йам̣ анупуббикатха̄ –
атӣте кира имасмим̣йева бхаддакаппе ба̄ра̄н̣асийам̣ брахмадатте на̄ма ра̄джини раджджам̣ ка̄ренте бодхисатто асӣтикот̣ивибхавасса бра̄хман̣амаха̄са̄ласса куле ниббатти, ‘‘акиттӣ’’тисса на̄мам̣ карим̣су. тасса падаса̄ гаманака̄ле бхагинӣпи джа̄йи. ‘‘йасаватӣ’’тисса̄ на̄мам̣ карим̣су. со сол̣асавассака̄ле таккасилам̣ гантва̄ саббасиппа̄ни уггахетва̄ пачча̄гама̄си. атхасса ма̄та̄питаро ка̄ламакам̣су. со тесам̣ петакичча̄ни ка̄ретва̄ катипайадиваса̄тиккамена ратана̄валоканам̣ а̄йуттакапурисехи ка̄райама̄но ‘‘еттакам̣ маттикам̣, еттакам̣ петтикам̣, еттакам̣ пита̄маха’’нти сутва̄ сам̣виггама̄насо хутва̄ ‘‘идам̣ дханамева пан̃н̃а̄йати, на дханасса сам̣ха̄рака̄, саббе имам̣ дханам̣ паха̄йева гата̄, ахам̣ пана нам̣ а̄да̄йа гамисса̄мӣ’’ти ра̄джа̄нам̣ а̄пуччхитва̄ бхерим̣ чара̄песи – ‘‘дханена аттхика̄ акиттипан̣д̣итасса гехам̣ а̄гаччхантӯ’’ти.
со сатта̄хам̣ маха̄да̄нам̣ паваттетва̄ дхане акхӣйама̄не ‘‘ким̣ ме има̄йа дханакӣл̣а̄йа, аттхика̄ ган̣хиссантӣ’’ти нивесанадва̄рам̣ виваритва̄ хиран̃н̃асуван̣н̣а̄дибхарите са̄рагаббхе вивара̄петва̄ ‘‘диннам̣йева харантӯ’’ти гехам̣ паха̄йа н̃а̄типариват̣т̣асса паридевантасса бхагиним̣ гахетва̄ ба̄ра̄н̣асито никкхамитва̄ надим̣ уттаритва̄ две тӣн̣и йоджана̄ни гантва̄ паббаджитва̄ раман̣ӣйе бхӯмибха̄ге пан̣н̣аса̄лам̣ каритва̄ васати. йена пана два̄рена тада̄ никкхами, там̣ акиттидва̄рам̣ на̄ма джа̄там̣. йена титтхена надим̣ отин̣н̣о, там̣ акиттититтхам̣ на̄ма джа̄там̣. тасса паббаджитабха̄вам̣ сутва̄ бахӯ манусса̄ га̄манигамара̄джадха̄нива̄сино тасса гун̣ехи а̄кад̣д̣хийама̄нахадайа̄ анупаббаджим̣су. маха̄парива̄ро ахоси, маха̄ла̄бхасакка̄ро ниббатти, буддхуппа̄до вийа ахоси. атха маха̄сатто ‘‘айам̣ ла̄бхасакка̄ро маха̄, парива̄ропи маханто, ка̄йавивекаматтампи идха на лабхати, майа̄ ека̄кина̄ вихаритум̣ ват̣т̣атӣ’’ти чинтетва̄ парамаппиччхабха̄вато вивеканинната̄йа ча кассачи аджа̄на̄петва̄ екакова никкхамитва̄ анупуббена дамил̣арат̣т̣хам̣ патва̄ ка̄вӣрапат̣т̣анасамӣпе уййа̄не вихаранто джха̄на̄бхин̃н̃а̄йо ниббаттеси. татра̄писса маха̄ла̄бхасакка̄ро уппаджджи. со там̣ джигуччханто чхад̣д̣етва̄ а̄ка̄сена гантва̄ ка̄радӣпе отари. тада̄ ка̄радӣпо ахидӣпо на̄ма. со таттха махантам̣ ка̄раруккхам̣ упанисса̄йа пан̣н̣аса̄лам̣ ма̄петва̄ ва̄сам̣ каппеси. аппиччхата̄йа пана каттхачи агантва̄ тасса руккхасса пхалака̄ле пхала̄ни кха̄данто пхале асати патта̄ни удакаситта̄ни кха̄данто джха̄насама̄паттӣхи вӣтина̄меси.
тасса сӣлатеджена саккасса пан̣д̣укамбаласила̄санам̣ ун̣ха̄ка̄рам̣ дассеси. сакко ‘‘ко ну кхо мам̣ имамха̄ т̣ха̄на̄ ча̄ветука̄мо’’ти а̄вадждженто пан̣д̣итам̣ дисва̄ ‘‘киматтхам̣ ну кхо айам̣ та̄пасо евам̣ дуккарам̣ тапам̣ чарати, саккаттам̣ ну кхо паттхети, уда̄ху ан̃н̃ам̣, вӣмам̣сисса̄ми нам̣. айан̃хи сувисуддхака̄йавачӣманосама̄ча̄ро джӣвите нирапеккхо удакаситта̄ни ка̄рапатта̄ни кха̄дати, саче саккаттам̣ паттхети аттано ситта̄ни ка̄рапатта̄ни майхам̣ дассати, но че, на дассатӣ’’ти бра̄хман̣аван̣н̣ена тасса сантикам̣ агама̄си. бодхисаттопи ка̄рапатта̄ни седетва̄ ‘‘сӣталӣбхӯта̄ни кха̄дисса̄мӣ’’ти пан̣н̣аса̄ладва̄ре нисӣди. атхасса пурато сакко бра̄хман̣арӯпена бхиккха̄йа аттхико хутва̄ ат̣т̣ха̄си. маха̄сатто там̣ дисва̄ ‘‘ла̄бха̄ вата ме, суладдхам̣ вата ме, чирассам̣ вата ме йа̄чако дит̣т̣хо’’ти соманассаппатто хутва̄ ‘‘аджджа мама маноратхам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ да̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти паккабха̄джаненева а̄да̄йа гантва̄ да̄напа̄рамим̣ а̄ваджджетва̄ аттано асесетва̄ва тасса бхиккха̄бха̄джане паккхипи. сакко там̣ гахетва̄ тхокам̣ гантва̄ антарадха̄йи. маха̄саттопи тасса датва̄ пуна парийет̣т̣хим̣ ана̄паджджитва̄ тенева пӣтисукхена вӣтина̄меси.
дутийадивасе пана ка̄рапатта̄ни пачитва̄ ‘‘хиййо даккхин̣еййам̣ алабхим̣, аджджа ну кхо катха’’нти пан̣н̣аса̄ладва̄ре нисӣди. саккопи татхева а̄гами. маха̄сатто пунапи татхева датва̄ вӣтина̄меси. татийадивасе ча татхева датва̄ ‘‘ахо вата ме ла̄бха̄, бахум̣ вата пун̃н̃ам̣ пасава̄ми, сача̄хам̣ даккхин̣еййам̣ лабхеййам̣, евамева ма̄сампи двема̄сампи да̄нам̣ дадеййа’’нти чинтеси. тӣсупи дивасесу ‘‘тена да̄нена на ла̄бхасакка̄расилокам̣ на чаккаваттисампаттим̣ на саккасампаттим̣ на брахмасампаттим̣ на са̄вакабодхим̣ на паччекабодхим̣ паттхеми, апи ча идам̣ ме да̄нам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӯ’’ти йатха̄дхика̄рам̣ читтам̣ т̣хапеси. тена вуттам̣ –
4. ‘‘тада̄ мам̣ тапатеджена, сантатто тидива̄бхибхӯ;
дха̄ренто бра̄хман̣аван̣н̣ам̣, бхиккха̄йа мам̣ упа̄гами.
5. ‘‘павана̄ а̄бхатам̣ пан̣н̣ам̣, ателан̃ча алон̣икам̣;
мама два̄ре т̣хитам̣ дисва̄, сакат̣а̄хена а̄кирим̣.
6. ‘‘тасса датва̄нахам̣ пан̣н̣ам̣, никуджджитва̄на бха̄джанам̣;
пунесанам̣ джахитва̄на, па̄висим̣ пан̣н̣аса̄лакам̣.
7. ‘‘дутийампи татийампи, упаган̃чхи мамантикам̣;
акампито анолагго, евамевамада̄сахам̣.
8. ‘‘на ме таппаччайа̄ аттхи, сарӣрасмим̣ виван̣н̣ийам̣;
пӣтисукхена ратийа̄, вӣтина̄меми там̣ дивам̣.
9. ‘‘йади ма̄сампи двема̄сам̣, даккхин̣еййам̣ варам̣ лабхе;
акампито анолӣно, дадеййам̣ да̄намуттамам̣.
10. ‘‘на тасса да̄нам̣ дадама̄но, йасам̣ ла̄бхан̃ча паттхайим̣;
саббан̃н̃утам̣ паттхайа̄но, та̄ни камма̄ни а̄чари’’нти.
таттха тада̄ти йада̄ ахам̣ акиттина̄мако та̄пасо хутва̄ тасмим̣ дӣпе ка̄ра̄ран̃н̃е вихара̄ми, тада̄. манти мама. тапатеджена̄ти сӣлапа̄рамита̄нубха̄вена. сӣлан̃хи дуччаритасам̣килесасса тапанато ‘‘тапо’’ти вуччати, неккхаммавӣрийапа̄рамита̄нубха̄вена ва̄. та̄пи хи тан̣ха̄сам̣килесасса косаджджасса ча тапанато ‘‘тапо’’ти вуччати, уккам̣сагата̄ ча та̄ бодхисаттасса имасмим̣ аттабха̄вети. кхантисам̣варасса ча̄пи парамуккам̣сагаманато ‘‘кхантипа̄рамита̄нубха̄вена̄’’типи ваттум̣ ват̣т̣атева. ‘‘кхантӣ парамам̣ тапо’’ти (дӣ. ни. 2.90; дха. па. 184) хи вуттам̣. сантаттоти йатха̄вуттагун̣а̄нубха̄ваджанитена дхаммата̄сиддхена пан̣д̣укамбаласила̄санасса ун̣ха̄ка̄рена санта̄пито. тидива̄бхибхӯти девалока̄дхипати, саккоти аттхо. пан̣н̣аса̄ла̄йа самӣпе гахитампи ка̄рапан̣н̣ам̣ пан̣н̣аса̄ла̄йа аран̃н̃амаджджхагататта̄ ‘‘павана̄ а̄бхата’’нти вуттам̣.
ателан̃ча алон̣иканти деййадхаммасса анул̣а̄рабха̄вепи аджджха̄сайасампаттийа̄ да̄надхаммасса маха̄джутикабха̄вам̣ дассетум̣ вуттам̣. мама два̄рети майхам̣ пан̣н̣аса̄ла̄йа два̄ре. сакат̣а̄хена а̄киринти имина̄ аттано кин̃чипи асесетва̄ диннабха̄вам̣ дассети.
пунесанам̣ джахитва̄на̄ти ‘‘екадивасам̣ двиккхаттум̣ гха̄сесанам̣ на саллекха’’нти чинтетва̄ да̄напӣтийа̄ титто вийа хутва̄ тасмим̣ дивасе пуна а̄ха̄рапарийет̣т̣хим̣ акатва̄.
акампитоти судӯравиккхамбхитатта̄ маччхарийена ачалито да̄наджджха̄сайато чаланаматтампи ака̄рито. анолагготи лобхавасена ӣсакампи алагго. татийампӣти пи-саддена дутийампӣти имам̣ сампин̣д̣ети. евамевамада̄саханти йатха̄ пат̣хамам̣, евамевам̣ дутийампи, татийампи ада̄сим̣ ахам̣.
на ме таппаччайа̄ти га̄тха̄йа вуттамеваттхам̣ па̄кат̣ам̣ кароти. таттха таппаччайа̄ти да̄напаччайа̄ тӣсу дивасесу чхинна̄ха̄рата̄йа сарӣрасмим̣ йена веван̣н̣ийена бхавитаббам̣, тампи ме сарӣрасмим̣ виван̣н̣ийам̣ да̄напаччайа̄йева наттхи. касма̄? да̄нависайена пӣтисукхена да̄нависайа̄йа ева ча ратийа̄. вӣтина̄меми там̣ диванти там̣ сакалам̣ тиматтадивасам̣ вӣтина̄меми, на кевалан̃ча тӣн̣и ева диваса̄ни, атха кхо ма̄садвима̄саматтампи ка̄лам̣, евамева да̄тум̣ пахомӣти дассетум̣ ‘‘йади ма̄сампӣ’’тиа̄ди вуттам̣. анолӣноти алӣначитто, да̄не асан̇кучитачиттоти аттхо.
тасса̄ти бра̄хман̣арӯпена а̄гатасса саккасса. йасанти киттим̣, парива̄расампаттим̣ ва̄. ла̄бхан̃ча̄ти девамануссесу чаккаваттиа̄дибха̄вена ладдхаббам̣ ла̄бхам̣ ва̄ на паттхайим̣. атха кхо саббан̃н̃утам̣ самма̄самбодхим̣ паттхайа̄но а̄кан̇кхама̄но та̄ни тӣсу дивасесу анекава̄рам̣ уппанна̄ни да̄намайа̄ни пун̃н̃акамма̄ни да̄насса ва̄ парива̄рабхӯта̄ни ка̄йасучарита̄дӣни пун̃н̃акамма̄ни а̄чарим̣ ака̄синти.