5. ман̇галабуддхавам̣саван̣н̣ана̄

кон̣д̣ан̃н̃е кира саттхари париниббуте тасса са̄санам̣ вассасатасахассам̣ паваттиттха. буддха̄нубуддха̄нам̣ са̄вака̄нам̣ антарадха̄нена са̄санамасса антарадха̄йи. кон̣д̣ан̃н̃асса пана апарабха̄ге екамасан̇кхйеййаматиккамитва̄ екасмим̣йева каппе чатта̄ро буддха̄ ниббаттим̣су ман̇гало, сумано, ревато, собхитоти. таттха ман̇гало пана локана̄йако каппасатасахасса̄дхика̄ни сол̣аса асан̇кхйеййа̄ни па̄рамийо пӯретва̄ туситапуре ниббаттитва̄ таттха йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ пан̃часу пуббанимиттесу уппаннесу буддхакола̄халам̣ на̄ма удапа̄ди, тада̄ дасасахассачаккава̄л̣е девата̄йо екасмим̣ чаккава̄л̣е саннипатитва̄ а̄йа̄чанти –

‘‘ка̄ло кхо те маха̄вӣра, уппаджджа ма̄тукуччхийам̣;

садевакам̣ та̄райанто, буджджхассу аматам̣ пада’’нти. (бу. вам̣. 1.67);

евам̣ девехи а̄йа̄чито катапан̃чавилокано тусита̄ ка̄йа̄ чавитва̄ саббанагаруттаме уттаранагаре ануттарасса уттарасса на̄ма ран̃н̃о куле уттара̄йа на̄ма девийа̄ куччхисмим̣ пат̣исандхим̣ ган̣хи. тада̄ анека̄ни па̄т̣иха̄рийа̄ни па̄турахум̣. та̄ни дӣпан̇карабуддхавам̣се вуттанайенева ведитабба̄ни. тасса̄ уттара̄йа кира маха̄девийа̄ куччхисмим̣ саббалокаман̇галасса ман̇галасса маха̄саттасса пат̣исандхиггахан̣ато пат̣т̣ха̄йа сарӣраппабха̄ раттиндивам̣ асӣтихаттхаппама̄н̣ам̣ падесам̣ пхаритва̄ чанда̄локасӯрийа̄локехи анабхибхаванӣйа̄ хутва̄ ат̣т̣ха̄си. са̄ ча ан̃н̃ена̄локена вина̄ аттано сарӣраппабха̄самудайенева андхака̄рам̣ видхамитва̄ ат̣т̣хасат̣т̣хийа̄ дха̄тӣхи парича̄рийама̄на̄ вичарати.

са̄ кира девата̄хи ката̄раккха̄ дасаннам̣ ма̄са̄нам̣ аччайена парамасурабхикусумапхаладхараса̄кха̄вит̣апе камалакувалайасамалан̇кате руру-сӣха-бйаггха-гаджа-гавайа-махим̣сапасадавивидхамигаган̣авичарите парамараман̣ӣйе уттарамадхуруййа̄не на̄ма ман̇галуййа̄не ман̇галамаха̄пурисам̣ виджа̄йи. со джа̄таматтова маха̄сатто сабба̄ диса̄ вилокетва̄ уттара̄бхимукхо саттападавӣтиха̄рена гантва̄ а̄сабхим̣ ва̄чам̣ ниччха̄реси. тасмин̃ча кхан̣е сакаладасасахассилокадха̄тӯсу девата̄ диссама̄насарӣра̄ диббама̄ла̄дӣхи самалан̇катагатта̄ таттха таттха т̣хатва̄ джайаман̇галатхутивачана̄ни сампаваттесум̣. па̄т̣иха̄рийа̄ни вуттанайа̄нева. на̄маггахан̣адивасе панасса лаккхан̣апа̄т̣хака̄ саббаман̇галасампаттийа̄ джа̄тоти ‘‘ман̇галакума̄ро’’ твева на̄мам̣ карим̣су.

тасса кира йасава̄ ручима̄ сирима̄ти тайо па̄са̄да̄ ахесум̣. йасаватӣдевиппамукха̄ни тим̣сана̄т̣акиттхисахасса̄ни ахесум̣. таттха маха̄сатто нававассасахасса̄ни диббасукхасадисам̣ сукхам̣ анубхавитва̄ йасаватийа̄ аггамахесийа̄ куччхисмим̣ сӣлавам̣ на̄ма путтам̣ лабхитва̄ чатта̄ри нимитта̄ни дисва̄ алан̇катам̣ пан̣д̣арам̣ на̄ма сундаратуран̇гаварама̄руйха маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамитва̄ паббаджи. там̣ пана паббаджантам̣ тиссо мануссакот̣ийо анупаббаджим̣су. техи паривуто маха̄пурисо ат̣т̣ха ма̄се падха̄начарийамачари.

тато виса̄кхапун̣н̣ама̄йа уттарага̄ме уттарасет̣т̣хино дхӣта̄йа уттара̄йа на̄ма диннам̣ паккхиттадиббоджам̣ мадхупа̄йа̄сам̣ парибхун̃джитва̄ сурабхикусума̄лан̇кате нӣлобха̄се манораме са̄лаване дива̄виха̄рам̣ вӣтина̄метва̄ уттарена на̄ма а̄джӣвакена динна̄ ат̣т̣ха тин̣амут̣т̣хийо гахетва̄ аситан̃джанагирисан̇ка̄сам̣ аккантавараканакаджа̄лакӯт̣ам̣ва сӣтаччха̄йам̣ вивидхамигаган̣асампа̄тавирахитам̣ мандама̄лутерита̄йа гханаса̄кха̄йа самалан̇катам̣ наччантамива пӣтийа̄ вирочама̄нам̣ на̄габодхим̣ упасан̇камитва̄ маттаварана̄гага̄мӣ на̄габодхим̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ пуббуттарапассе т̣хатва̄ ат̣т̣хапан̣н̣а̄сахаттхавиттхатам̣ тин̣асантхарам̣ сантхаритва̄ таттха паллан̇кам̣ а̄бхуджитва̄ чатуран̇гасаманна̄гатам̣ вӣрийам̣ адхит̣т̣хахитва̄ сабалам̣ ма̄рабалам̣ виддхам̣сетва̄ пуббенива̄садиббачаккхун̃а̄н̣а̄ни пат̣илабхитва̄ паччайа̄ка̄расаммасанам̣ катва̄ кхандхесу аничча̄дивасена абхинивиситва̄ ануккамена ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ патва̄ –

‘‘анекаджа̄тисам̣са̄рам̣, сандха̄виссам̣ аниббисам̣;

гахака̄рам̣ гавесанто, дуккха̄ джа̄ти пунаппунам̣.

‘‘гахака̄рака дит̣т̣хоси, пуна гехам̣ на ка̄хаси;

сабба̄ те пха̄сука̄ бхагга̄, гахакӯт̣ам̣ висан̇кхатам̣;

висан̇кха̄рагатам̣ читтам̣, тан̣ха̄нам̣ кхайамаджджхага̄’’ти. (дха. па. 153-154) –

уда̄нам̣ уда̄неси.

ман̇галасса пана самма̄самбуддхасса ан̃н̃ехи буддхехи адхикатара̄ сарӣраппабха̄ ахоси. йатха̄ пана ан̃н̃есам̣ самма̄самбуддха̄нам̣ саманта̄ асӣтихаттхаппама̄н̣а̄ ва̄ бйа̄маппама̄н̣а̄ ва̄ сарӣраппабха̄ ахоси, на евам̣ тасса. тасса пана бхагавато сарӣраппабха̄ ниччака̄лам̣ дасасахассилокадха̄тум̣ пхаритва̄ ат̣т̣ха̄си. таругиригхарапа̄ка̄рагхат̣акава̄т̣а̄дайо суван̣н̣апат̣т̣апарийонаддха̄ вийа ахесум̣. навутивассасатасахасса̄ни а̄йу тасса ахоси. еттакам̣ ка̄лам̣ чандасӯрийата̄рака̄дӣнам̣ пабха̄ наттхи. раттиндивапариччхедо на пан̃н̃а̄йиттха. дива̄ сӯрийа̄локена вийа сатта̄ ниччам̣ буддха̄локенева саббакамма̄ни каронта̄ вичарим̣су. са̄йам̣ пуппханакакусума̄нам̣ па̄то ча раванакасакун̣а̄дӣнан̃ча васена локо раттиндивапариччхедам̣ саллаккхеси.

ким̣ пана ан̃н̃есам̣ буддха̄нам̣ айама̄нубха̄во наттхӣти? но наттхи. тепи хи а̄кан̇кхама̄на̄ дасасахассилокадха̄тум̣ тато ва̄ бхиййо а̄бха̄йа пхареййум̣. ман̇галасса пана бхагавато пуббапаттхана̄васена ан̃н̃есам̣ бйа̄маппабха̄ вийа сарӣраппабха̄ ниччамева дасасахассилокадха̄тум̣ пхаритва̄ ат̣т̣ха̄си. со кира бодхисаттака̄ле вессантараттабха̄васадисе аттабха̄ве сапуттада̄ро ван̇капаббатасадисе паббате васи. атхеко саббаджанавихет̣хако кхарада̄т̣хико на̄ма мануссабхаккхо махесаккхо йаккхо маха̄пурисасса да̄наджджха̄сайатам̣ сутва̄ бра̄хман̣аван̣н̣ена упасан̇камитва̄ маха̄саттам̣ две да̄раке йа̄чи. маха̄сатто ‘‘дада̄ми бра̄хман̣асса путтаке’’ти хат̣т̣хапахат̣т̣хо удакапарийантам̣ патхавим̣ кампенто две да̄раке ада̄си. атха кхо йаккхо тасса пассантассева маха̄пурисасса там̣ бра̄хман̣аван̣н̣ам̣ паха̄йа аналаджа̄лапин̇галавирӯпанайано висамавирӯпакут̣илабхӣмада̄т̣хо чипит̣акавирӯпана̄со капилапхарусадӣгхакесо навадад̣д̣хата̄лаккхандхасадисака̄йо хутва̄ те да̄раке мул̣а̄лакала̄пам̣ вийа гахетва̄ кха̄ди. маха̄пурисасса йаккхам̣ олокетва̄ мукхе виват̣аматте аггиджа̄лам̣ вийа лохитадха̄рам̣ уггирантам̣ тасса мукхам̣ дисва̄пи кесаггаматтампи доманассам̣ на уппаджджи. ‘‘судиннам̣ вата ме да̄на’’нти чинтайато панасса сарӣре махантам̣ пӣтисоманассам̣ удапа̄ди. со ‘‘имасса ме ниссандена ана̄гате имина̄ нӣха̄рена расмийо никкхамантӯ’’ти паттханамака̄си. тасса там̣ паттханам̣ нисса̄йа буддхабхӯтасса сарӣрато расмийо никкхамитва̄ еттакам̣ т̣ха̄нам̣ пхарим̣су.

апарампи пуббачарийам̣ тасса аттхи. айам̣ кира бодхисаттака̄ле екасса буддхасса четийам̣ дисва̄ – ‘‘имасса буддхасса мама джӣвитам̣ париччаджитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти дан̣д̣адӣпика̄вет̣хананийа̄мена сакаласарӣрам̣ вет̣ха̄петва̄ ратанаматтамакул̣ам̣ сатасахассаггханикам̣ суван̣н̣апа̄тим̣ сугандхасапписса пӯра̄петва̄ таттха сахассават̣т̣ийо джа̄летва̄ там̣ сӣсена̄да̄йа сакаласарӣрам̣ джа̄ла̄петва̄ джиначетийам̣ падаккхин̣ам̣ каронто сакалараттим̣ вӣтина̄меси. евам̣ йа̄ва арун̣уггамана̄ ва̄йамантасса ломакӯпаматтампи усумам̣ на ган̣хи. падумагаббхам̣ павит̣т̣хака̄ло вийа ахоси. дхаммо хи на̄меса атта̄нам̣ раккхантам̣ раккхати. тена̄ха бхагава̄ –

‘‘дхаммо хаве раккхати дхаммача̄рим̣, дхаммо сучин̣н̣о сукхама̄ваха̄ти;

еса̄нисам̣со дхамме сучин̣н̣е, на дуггатим̣ гаччхати дхаммача̄рӣ’’ти. (тхерага̄. 303; джа̄. 1.10.102; 1.15.385);

имасса̄пи каммасса ниссандена тасса сарӣробха̄со дасасахассилокадха̄тум̣ пхаритва̄ ат̣т̣ха̄си (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄). тена вуттам̣ –

1. ‘‘кон̣д̣ан̃н̃асса апарена, ман̇гало на̄ма на̄йако;

тамам̣ локе нихантва̄на, дхаммоккамабхидха̄райи.

2. ‘‘атула̄си пабха̄ тасса, джинехан̃н̃ехи уттарим̣;

чандасӯрийаппабхам̣ хантва̄, дасасахассӣ вирочатӣ’’ти.

таттха таманти локандхака̄ран̃ча хадайатаман̃ча. нихантва̄на̄ти абхибхавитва̄. дхаммокканти еттха айам̣ пана укка̄-саддо суван̣н̣ака̄рамӯса̄дӣсу анекесу аттхесу диссати. татха̄хи ‘‘сан̣д̣а̄сена джа̄тарӯпам̣ гахетва̄ укка̄мукхе паккхипеййа̄’’ти (ма. ни. 3.360) а̄гатат̣т̣ха̄не суван̣н̣ака̄ра̄нам̣ мӯса̄ ‘‘укка̄’’ти ведитабба̄. ‘‘уккам̣ бандхеййа, уккам̣ бандхитва̄ укка̄мукхам̣ а̄лимпеййа̄’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не камма̄ра̄нам̣ ан̇га̄ракапаллам̣. ‘‘камма̄ра̄нам̣ йатха̄ укка̄, анто джха̄йати но бахӣ’’ти (джа̄. 2.22.649) а̄гатат̣т̣ха̄не камма̄руддханам̣. ‘‘евам̣випа̄ко укка̄па̄то бхависсатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.24, 208) а̄гатат̣т̣ха̄не ва̄йувего ‘‘укка̄’’ти вуччати. ‘‘укка̄су дха̄рийама̄на̄сӯ’’ти (дӣ. ни. 1.159) а̄гатат̣т̣ха̄не дӣпика̄ ‘‘укка̄’’ти вуччати. идха̄пи дӣпика̄ укка̄ти адхиппета̄ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.76 а̄дайо). тасма̄ идха дхаммамайам̣ уккам̣ абхидха̄райи, авиджджандхака̄рапат̣иччханнасса авиджджандхака̄ра̄бхибхӯтасса локасса дхаммамайам̣ уккам̣ дха̄ресӣти аттхо.

атула̄сӣти атулйа̄ а̄си. айамева ва̄ па̄т̣хо, ан̃н̃ехи буддхехи асадиса̄ ахосӣти аттхо. джинехан̃н̃ехӣти джинехи ан̃н̃ехи. чандасӯрийаппабхам̣ хантва̄ти чандасӯрийа̄нам̣ пабхам̣ абхихантва̄. дасасахассӣ вирочатӣти чандасӯрийа̄локам̣ вина̄ буддха̄локенева дасасахассӣ вирочатӣти аттхо.

ман̇галасамма̄самбуддхо пана адхигатабодхин̃а̄н̣о бодхимӯлейева саттасатта̄ха̄ни вӣтина̄метва̄ брахмуно дхамма̄йа̄чанам̣ сампат̣иччхитва̄ – ‘‘касса ну кхо ахам̣ имам̣ дхаммам̣ десеййа’’нти (ма. ни. 1.284; 2.341; маха̄ва. 10) упадха̄ренто аттана̄ саха паббаджита̄нам̣ бхиккхӯнам̣ тиссо кот̣ийо упаниссайасампаннам̣ аддаса. атхасса етадахоси – ‘‘име кулапутта̄ мам̣ паббаджантам̣ анупаббаджита̄ упаниссайасампанна̄ ча, те майа̄ виса̄кхапун̣н̣ама̄йа вивекаттхикена виссаджджита̄ сиривад̣д̣хананагарам̣ упанисса̄йа сириванагаханам̣ гантва̄ вихаранти, ханда̄хам̣ таттха гантва̄ дхаммам̣ тесам̣ десесса̄мӣ’’ти аттано паттачӣварам̣ гахетва̄ хам̣сара̄джа̄ вийа гаганаталамаббхуггантва̄ сириванагахане паччут̣т̣ха̄си. те ча бхиккхӯ бхагавантам̣ вандитва̄ антева̄сикаваттам̣ дассетва̄ бхагавантам̣ парива̄ретва̄ нисӣдим̣су. тесам̣ бхагава̄ саббабуддханисевитам̣ дхаммачаккаппаваттанасуттантам̣ катхеси. тато тиссо бхиккхукот̣ийо арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. деваманусса̄нам̣ кот̣исатасахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. тена вуттам̣ –

3. ‘‘сопи буддхо пака̄сеси, чатуро саччаваруттаме;

те те саччарасам̣ пӣтва̄, виноденти маха̄тамам̣.

4. ‘‘патва̄на бодхиматулам̣, пат̣хаме дхаммадесане;

кот̣исатасахасса̄нам̣, дхамма̄бхисамайо ахӯ’’ти.

таттха чатуроти чатта̄ри. саччаваруттамети сачча̄ни ча вара̄ни ча саччавара̄ни, сачча̄ни уттама̄нӣти аттхо. ‘‘чатта̄ро саччаваруттаме’’типи па̄т̣хо, тасса чатта̄ри саччавара̄ни уттама̄нӣти аттхо. те тети те те деваманусса̄ буддхена бхагавата̄ винӣта̄. саччарасанти чатусаччапат̣иведха̄матарасам̣ пивитва̄. виноденти маха̄таманти тена тена маггена паха̄таббам̣ мохатамам̣ виноденти, виддхам̣сентӣти аттхо. патва̄на̄ти пат̣ивиджджхитва̄. бодхинти еттха пана̄йам̣ бодхи-саддо –

‘‘магге пхале ча нибба̄не, руккхе пан̃н̃аттийам̣ татха̄;

саббан̃н̃уте ча н̃а̄н̣асмим̣, бодхисаддо пана̄гато’’.

татха̄ хи панеса – ‘‘бодхи вуччати чатӯсу маггесу н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣсу (чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 121) магге а̄гато. ‘‘упасама̄йа абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа сам̣ваттатӣ’’ти (ма. ни. 1.33; 3.323; маха̄ва. 13; сам̣. ни. 5.1081; пат̣и. ма. 2.30) еттха пхале. ‘‘патва̄на бодхим̣ аматам̣ асан̇кхата’’нти еттха нибба̄не. ‘‘антара̄ ча гайам̣ антара̄ ча бодхи’’нти (ма. ни. 1.285; 2.341; маха̄ва. 11) еттха ассаттхаруккхе. ‘‘бодхи кхо ра̄джакума̄ро бхото готамасса па̄де сираса̄ вандатӣ’’ти еттха (ма. ни. 2.324; чӯл̣ава. 268) пан̃н̃аттийам̣. ‘‘паппоти бодхим̣ варабхӯримедхасо’’ти (дӣ. ни. 3.217) еттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣е. идха̄пи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣е дат̣т̣хаббо. арахаттамагган̃а̄н̣епи ват̣т̣ати (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.13; уда̄. ат̣т̣ха. 1; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.11; чарийа̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄). атуланти туларахитам̣ пама̄н̣а̄тӣтам̣, аппама̄н̣анти аттхо. самбодхим̣ патва̄ дхаммам̣ десентасса тасса бхагавато пат̣хаме дхаммадесанети аттхо гахетаббо.

йада̄ пана читтам̣ на̄ма нагарам̣ упанисса̄йа вихаранто чампакаруккхамӯле кан̣д̣амбаруккхамӯле амха̄кам̣ бхагава̄ вийа титтхийа̄нам̣ ма̄намадданам̣ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ катва̄ сура̄сурайуватиратисамбхаване ручиранаваканакараджатамайаварабхаване та̄ватим̣сабхаване па̄риччхаттакаруккхамӯле пан̣д̣укамбаласила̄тале нисӣдитва̄ абхидхаммам̣ катхеси, тада̄ кот̣исатасахасса̄нам̣ девата̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси, айам̣ дутийо абхисамайо. йада̄ пана сунандо на̄ма чаккаваттира̄джа̄ сурабхинагаре пӯритачаккаваттиватто хутва̄ чаккаратанам̣ пат̣илабхи. там̣ кира ман̇галадасабале локе уппанне чаккаратанам̣ т̣ха̄на̄ осаккитам̣ дисва̄ сунандо ра̄джа̄ вигата̄нандо бра̄хман̣е парипуччхи – ‘‘имам̣ чаккаратанам̣ мама кусалена ниббаттам̣, касма̄ т̣ха̄на̄ осаккита’’нти? тато те тасса ран̃н̃о осакканака̄ран̣ам̣ бйа̄карим̣су. ‘‘чаккаваттиран̃н̃о а̄йуккхайена ва̄ паббаджджӯпагаманена ва̄ буддхапа̄тубха̄вена ва̄ чаккаратанам̣ т̣ха̄на̄ осаккатӣти ватва̄ туйхам̣ пана, маха̄ра̄джа, а̄йуккхайо наттхи, атидӣгха̄йуко твам̣, ман̇гало пана самма̄самбуддхо локе уппанно, тена те чаккаратанам̣ осаккита’’нти. там̣ сутва̄ сунандо чаккаваттира̄джа̄ сапариджано там̣ чаккаратанам̣ сираса̄ вандитва̄ а̄йа̄чи – ‘‘йа̄ва̄хам̣ тава̄нубха̄вена ман̇галадасабалам̣ саккарисса̄ми, та̄ва твам̣ ма̄ антарадха̄йассӯ’’ти. атха нам̣ чаккаратанам̣ йатха̄т̣ха̄нейева ат̣т̣ха̄си.

тато самупа̄гата̄нандо сунандо чаккаваттира̄джа̄ чхаттим̣сайоджанапариман̣д̣ала̄йа париса̄йа паривуто саббалокаман̇галам̣ ман̇галадасабалам̣ упасан̇камитва̄ саса̄вакасан̇гхам̣ саттха̄рам̣ маха̄да̄нена сантаппетва̄ араханта̄нам̣ кот̣исатасахасса̄нам̣ ка̄сикаваттха̄ни датва̄ татха̄гатасса саббапариккха̄ре датва̄ сакалалокавимхайакарам̣ бхагавато пӯджам̣ катва̄ ман̇галам̣ саббалокана̄тхам̣ упасан̇камитва̄ дасанакхасамодха̄насамуджджалам̣ вималакамаламакул̣асамаман̃джалим̣ сираси катва̄ вандитва̄ дхаммассаванаттха̄йа екамантам̣ нисӣди. путтопи тасса анура̄джакума̄ро на̄ма татхева нисӣди.

тада̄ сунандачаккаваттира̄джаппамукха̄нам̣ тесам̣ бхагава̄ анупуббикатхам̣ катхеси. сунандо чаккаваттӣ саддхим̣ париса̄йа саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ па̄пун̣и. атха саттха̄ тесам̣ пуббачарийам̣ олокенто иддхимайапаттачӣварасса упаниссайам̣ дисва̄ чаккаджа̄ласамалан̇катам̣ даккхин̣ахаттхам̣ паса̄ретва̄ – ‘‘етха, бхиккхаво’’ти а̄ха. саббе тан̇кхан̣ам̣йева дуван̇гулакеса̄ иддхимайапаттачӣварадхара̄ вассасат̣т̣хикаттхера̄ вийа а̄каппасампанна̄ хутва̄ бхагавантам̣ парива̄райим̣су. айам̣ татийо абхисамайо ахоси. тена вуттам̣ –

5. ‘‘суриндадевабхаване, буддхо дхаммамадесайи;

кот̣исатасахасса̄нам̣, дутийа̄бхисамайо аху.

6. ‘‘йада̄ сунандо чаккаваттӣ, самбуддхам̣ упасан̇ками;

тада̄ а̄хани самбуддхо, дхаммабхерим̣ варуттамам̣.

7. ‘‘сунандасса̄нучара̄ джаната̄, тада̄сум̣ навутикот̣ийо;

саббепи те ниравасеса̄, ахесум̣ ехибхиккхука̄’’ти.

таттха суриндадевабхаванети пуна девиндабхаванети аттхо. дхамманти абхидхаммам̣. а̄ханӣти абхихани. варуттаманти варо бхагава̄ уттамам̣ дхаммабхеринти аттхо. анучара̄ти нибаддхачара̄ севака̄. а̄сунти ахесум̣. ‘‘тада̄си навутикот̣ийо’’типи па̄т̣хо. тасса джаната̄ а̄си, са̄ джаната̄ киттака̄ти че, навутикот̣ийоти аттхо.

атха ман̇гале кира локана̄тхе мекхале пуре вихаранте тасмим̣йева пуре судево ча дхаммасено ча ма̄н̣авака̄ ма̄н̣авакасахассапарива̄ра̄ тасса бхагавато сантике ехибхиккхупаббаджджа̄йа паббаджим̣су. ма̄гхапун̣н̣ама̄йа двӣсу аггаса̄вакесу сапарива̄ресу арахаттам̣ паттесу саттха̄ кот̣исатасахассабхиккхуган̣амаджджхе па̄тимоккхам̣ уддиси, айам̣ пат̣хамо саннипа̄то ахоси. пуна уттара̄ра̄ме на̄ма ануттаре н̃а̄тисама̄гаме паббаджита̄нам̣ кот̣исатасахасса̄нам̣ сама̄гаме па̄тимоккхам̣ уддиси, айам̣ дутийо саннипа̄то ахоси. сунандачаккаваттибхиккхуган̣асама̄гаме навутикот̣исахасса̄нам̣ бхиккхӯнам̣ маджджхе па̄тимоккхам̣ уддиси, айам̣ татийо саннипа̄то ахоси. тена вуттам̣ –

8. ‘‘саннипа̄та̄ тайо а̄сум̣, ман̇галасса махесино;

кот̣исатасахасса̄нам̣, пат̣хамо а̄си сама̄гамо.

9. ‘‘дутийо кот̣исатасахасса̄нам̣, татийо навутикот̣инам̣;

кхӣн̣а̄сава̄нам̣ вимала̄нам̣, тада̄ а̄си сама̄гамо’’ти.

тада̄ амха̄кам̣ бодхисатто суручибра̄хман̣ага̄ме суручи на̄ма бра̄хман̣о хутва̄ тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ па̄рагӯ санигхан̣д̣укет̣убха̄нам̣ са̄ккхараппабхеда̄нам̣ итиха̄сапан̃чама̄нам̣ падако веййа̄каран̣о лока̄йатамаха̄пурисалаккхан̣есу анавайо ахоси. со саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄ дасабаласса мадхурадхаммакатхам̣ сутва̄ бхагавати пасӣдитва̄ саран̣ам̣ гантва̄ – ‘‘све майхам̣ бхиккхам̣ ган̣хатха̄’’ти саса̄вакасан̇гхам̣ бхагавантам̣ нимантеси. со бхагавата̄ ‘‘бра̄хман̣а, киттакехи бхиккхӯхи те аттхо’’ти вутто – ‘‘киттака̄ пана во, бханте, парива̄ра̄ бхиккхӯ’’ти а̄ха. тада̄ пат̣хамасаннипа̄това хоти, тасма̄ ‘‘кот̣исатасахасса’’нти вутте – ‘‘йади евам̣, бханте, саббехипи саддхим̣ майхам̣ бхиккхам̣ ган̣хатха̄’’ти нимантеси. саттха̄ адхива̄сеси.

бра̄хман̣о бхагавантам̣ сва̄тана̄йа нимантетва̄ аттано гхарам̣ гаччханто чинтеси – ‘‘ахам̣ еттака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ йа̄губхаттаваттха̄дӣни да̄тум̣ саккоми, нисӣданат̣т̣ха̄нам̣ пана катхам̣ бхависсатӣ’’ти. тасса кира са̄ чинтана̄ чатура̄сӣтийоджанасахассаппама̄н̣е меруматтхаке т̣хитасса девара̄джасса дасасатанайанасса пан̣д̣укамбаласила̄санасса ун̣ха̄ка̄рам̣ джанеси. атха сакко девара̄джа̄ а̄санасса ун̣хабха̄вам̣ дисва̄ – ‘‘ко ну кхо мам̣ имамха̄ т̣ха̄на̄ ча̄ветука̄мо’’ти самуппаннапаривитакко диббена чаккхуна̄ мануссалокам̣ олокенто маха̄пурисам̣ дисва̄ – ‘‘айам̣ маха̄сатто буддхаппамукхам̣ бхиккхусан̇гхам̣ нимантетва̄ тасса нисӣданаттха̄йа чинтеси, майа̄пи таттха гантва̄ пун̃н̃акот̣т̣ха̄сам̣ гахетум̣ ват̣т̣атӣ’’ти вад̣д̣хакӣван̣н̣ам̣ нимминитва̄ ва̄сипхарасухаттхо маха̄пурисасса пурато па̄турахоси. со ‘‘аттхи ну кхо кассачи бхатийа̄ каттаббакамма’’нти а̄ха.

маха̄сатто дисва̄ ‘‘ким̣ каммам̣ ка̄тум̣ саккхиссасӣ’’ти а̄ха. ‘‘мама аджа̄нанасиппам̣ на̄ма наттхи, йо йо йам̣ йам̣ иччхати ман̣д̣апам̣ ва̄ па̄са̄дам̣ ва̄ ан̃н̃ам̣ ва̄ кин̃чи нивесана̄дикам̣, тасса тасса там̣ там̣ ка̄тум̣ саматтхомхӣ’’ти. ‘‘тена хи майхам̣ каммам̣ аттхӣ’’ти. ‘‘ким̣, аййа̄’’ти? ‘‘сва̄тана̄йа майа̄ кот̣исатасахассабхиккхӯ нимантита̄, тесам̣ нисӣданаман̣д̣апам̣ кариссасӣ’’ти? ‘‘ахам̣ на̄ма кареййам̣, саче ме бхатим̣ да̄тум̣ саккхиссатха̄’’ти. ‘‘саккхисса̄ми, та̄та̄’’ти. ‘‘йади евам̣, са̄дху, карисса̄мӣ’’ти ватва̄ екам̣ падесам̣ олокеси. со два̄дасайоджанаппама̄н̣о падесо касин̣аман̣д̣алам̣ вийа саматало парамараман̣ӣйо ахоси. пуна со ‘‘еттаке т̣ха̄не саттаратанамайо дат̣т̣хаббаса̄раман̣д̣о ман̣д̣апо ут̣т̣хахатӯ’’ти чинтетва̄ олокеси. тато та̄вадева ман̣д̣апасадисо патхавиталам̣ бхиндитва̄ ман̣д̣апо ут̣т̣хахи. тасса сован̣н̣амайесу тхамбхесу раджатамайа̄ гхат̣ака̄ ахесум̣, раджатамайесу тхамбхесу сован̣н̣амайа̄ гхат̣ака̄, ман̣иттхамбхесу пава̄л̣амайа̄ гхат̣ака̄, пава̄л̣амайесу тхамбхесу ман̣имайа̄ гхат̣ака̄, саттаратанамайесу тхамбхесу саттаратанамайа̄ гхат̣ака̄ ахесум̣.

тато ман̣д̣апасса антарантара̄пи кин̇кин̣икаджа̄ла̄ оламбатӯ’’ти олокеси, саха олоканена кин̇кин̣икаджа̄ла̄ оламби, йасса мандава̄теритасса пан̃чан̇гикассева турийасса парамаманорамо мадхуро саддо ниччхарати, диббасан̇гӣтиваттанака̄ло вийа ахоси. ‘‘антарантара̄ диббагандхада̄мапуппхада̄мапаттада̄масаттаратанада̄ма̄ни оламбантӯ’’ти чинтеси, саха чинта̄йа да̄ма̄ни оламбим̣су. ‘‘кот̣исатасахассасан̇кха̄нам̣ бхиккхӯнам̣ а̄сана̄ни ча каппийамахаггхапаччаттхаран̣а̄ни а̄дха̄рака̄ни ча патхавим̣ бхиндитва̄ ут̣т̣хахантӯ’’ти чинтеси, та̄вадева ут̣т̣хахим̣су. ‘‘кон̣е кон̣е екека̄ удакача̄т̣и ут̣т̣хахатӯ’’ти чинтеси, тан̇кхан̣ам̣йева удакача̄т̣ийо парамасӣталена мадхурена сувисуддхасугандхакаппийава̄рина̄ пун̣н̣а̄ кадалипан̣н̣апихитамукха̄ ут̣т̣хахим̣су. со дасасатанайано еттакам̣ ма̄петва̄ бра̄хман̣асса сантикам̣ гантва̄ – ‘‘ехи, аййа, тава ман̣д̣апам̣ дисва̄ майхам̣ бхатим̣ дехӣ’’ти а̄ха. маха̄пурисо гантва̄ там̣ ман̣д̣апам̣ олокеси. тасса олокентассева сакаласарӣрам̣ пан̃чаван̣н̣а̄йа пӣтийа̄ нирантарам̣ пхут̣ам̣ ахоси.

атхасса ман̣д̣апам̣ олокайато етадахоси – ‘‘на̄йам̣ ман̣д̣апо мануссабхӯтена като, майхам̣ аджджха̄сайам̣ майхам̣ гун̣ам̣ а̄гамма аддха̄ саккасса деваран̃н̃о бхаванам̣ ун̣хам̣ ахоси, тато саккена дева̄наминдена айам̣ ман̣д̣апо ниммито’’ти. ‘‘на кхо пана ме йуттам̣ еварӯпе ман̣д̣апе екадивасам̣йева да̄нам̣ да̄тум̣, сатта̄хам̣ дасса̄мӣ’’ти чинтеси. ба̄хиракада̄нам̣ на̄ма таттакампи сама̄нам̣ бодхисатта̄нам̣ хадайам̣ тут̣т̣хим̣ ка̄тум̣ на саккоти, алан̇катасӣсам̣ ва̄ чхиндитва̄ ан̃джита̄ни ва̄ аккхӣни уппа̄т̣етва̄ хадайамам̣сам̣ ва̄ уббат̣т̣етва̄ диннака̄ле бодхисатта̄нам̣ ча̄гам̣ нисса̄йа тут̣т̣хи на̄ма хоти. амха̄кам̣ бодхисаттасса хи сивиджа̄таке (джа̄. 1.15.52 а̄дайо) девасикам̣ пан̃чакаха̄пан̣асатасахасса̄ни виссаджджетва̄ чатӯсу нагарадва̄ресу нагарамаджджхети пан̃часу т̣ха̄несу да̄нам̣ дентасса там̣ да̄нам̣ ча̄гатут̣т̣хим̣ уппа̄детум̣ на̄саккхи. йада̄ панасса бра̄хман̣аван̣н̣ена а̄гантва̄ сакко девара̄джа̄ аккхӣни йа̄чи, тада̄ со та̄ни чаккхӯни уппа̄т̣етва̄ ада̄си, дадама̄нассева ха̄со уппаджджи, кесаггаматтампи читтасса ан̃н̃атхаттам̣ на̄хоси. евам̣ саббан̃н̃убодхисатта̄нам̣ ба̄хирада̄нам̣ нисса̄йа титти на̄ма наттхи. тасма̄ сопи маха̄пурисо – ‘‘майа̄ кот̣исатасахассасан̇кха̄нам̣ бхиккхӯнам̣ да̄нам̣ да̄тум̣ ват̣т̣атӣ’’ти чинтетва̄ тасмим̣ ман̣д̣апе нисӣда̄петва̄ сатта̄хам̣ гавапа̄нам̣ на̄ма да̄нам̣ ада̄си.

еттха гавапа̄нанти маханте маханте коламбе кхӣрасса пӯретва̄ уддханесу а̄ропетва̄ гханапа̄капакке кхӣре тхокатхоке тан̣д̣уле паккхипитва̄ паккамадхусаккхарачун̣н̣асаппӣхи абхисан̇кхатабходжанам̣ вуччати. идамева чатумадхурабходжанантипи вуччати. манусса̄йева пана паривиситум̣ на̄саккхим̣су. дева̄пи екантарика̄ хутва̄ паривисим̣су. два̄дасайоджанаппама̄н̣ампи там̣ т̣ха̄нам̣ те бхиккхӯ ган̣хитум̣ наппахосийева, те пана бхиккхӯ аттано аттано анубха̄вена нисӣдим̣су. парийоса̄надивасе саббесам̣ бхиккхӯнам̣ патте дхова̄петва̄ бхесаджджаттха̄йа саппинаванӣтамадхупха̄н̣ита̄дӣнам̣ пӯретва̄ тичӣварехи саддхим̣ ада̄си. таттха сан̇гханавакабхиккхуна̄ ладдхачӣвараса̄т̣ака̄ сатасахассаггханика̄ ахесум̣.

атха саттха̄ анумоданам̣ каронто – ‘‘айам̣ маха̄пурисо еварӯпам̣ маха̄да̄нам̣ ада̄си, ко ну кхо бхависсатӣ’’ти упадха̄ренто – ‘‘ана̄гате каппасатасахасса̄дхика̄нам̣ двиннам̣ асан̇кхйеййа̄нам̣ маттхаке готамо на̄ма буддхо бхависсатӣ’’ти дисва̄ тато маха̄саттам̣ а̄мантетва̄ – ‘‘твам̣ еттакам̣ на̄ма ка̄лам̣ атиккамитва̄ готамо на̄ма буддхо бхависсасӣ’’ти бйа̄ка̄си. атха маха̄пурисо бхагавато бйа̄каран̣ам̣ сутва̄ памудитахадайо – ‘‘ахам̣ кира буддхо бхависса̄ми, на ме гхара̄ва̄сена аттхо, паббаджисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ татха̄рӯпам̣ сампаттим̣ кхел̣апин̣д̣ам̣ вийа паха̄йа саттху сантике паббаджитва̄ буддхавачанам̣ угган̣хитва̄ абхин̃н̃а̄ ча ат̣т̣ха сама̄паттийо ча ниббаттетва̄ апарихӣнаджджха̄но йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ а̄йупарийоса̄не брахмалоке ниббатти. тена вуттам̣ –

10. ‘‘ахам̣ тена самайена, суручӣ на̄ма бра̄хман̣о;

аджджха̄йако мантадхаро, тин̣н̣ам̣ веда̄на па̄рагӯ.

11. ‘‘тамахам̣ упасан̇камма, саран̣ам̣ гантва̄на саттхуно;

самбуддхаппамукхам̣ сан̇гхам̣, гандхама̄лена пӯджайим̣;

пӯджетва̄ гандхама̄лена, гавапа̄нена таппайим̣.

12. ‘‘сопи мам̣ буддхо бйа̄ка̄си, ман̇гало двипадуттамо;

апаримеййито каппе, айам̣ буддхо бхависсати.

13. ‘‘падха̄нам̣ падахитва̄на…пе… хесса̄ма саммукха̄ има’’нти. –

ат̣т̣ха га̄тха̄ виттха̄ретабба̄.

14. ‘‘тасса̄пи вачанам̣ сутва̄, бхиййо читтам̣ паса̄дайим̣;

уттарим̣ ватамадхит̣т̣ха̄сим̣, дасапа̄рамипӯрийа̄.

15. ‘‘тада̄ пӣтиманубрӯханто, самбодхиварапаттийа̄;

буддхе датва̄на мам̣ гехам̣, паббаджим̣ тасса сантике.

16. ‘‘суттантам̣ винайам̣ ча̄пи, наван̇гам̣ саттхуса̄санам̣;

саббам̣ парийа̄пун̣итва̄, собхайим̣ джинаса̄санам̣.

17. ‘‘таттхаппаматто вихаранто, брахмам̣ бха̄ветва бха̄ванам̣;

абхин̃н̃а̄па̄рамим̣ гантва̄, брахмалокамаган̃чхаха’’нти.

таттха гандхама̄лена̄ти гандхехи чева ма̄лехи ча. гавапа̄нена̄ти идам̣ вуттамева. ‘‘гхатапа̄нена̄’’типи кечи пат̣ханти. таппайинти таппесим̣. уттарим̣ ватамадхит̣т̣ха̄синти бхиййопи ватамадхит̣т̣ха̄сим̣. дасапа̄рамипӯрийа̄ти дасаннам̣ па̄рамӣнам̣ пӯран̣аттха̄йа. пӣтинти хадайатут̣т̣хим̣. анубрӯхантоти вад̣д̣хенто. самбодхиварапаттийа̄ти буддхаттаппаттийа̄. буддхе датва̄на̄ти буддхасса париччаджитва̄. мам̣ геханти мама гехам̣, саббам̣ са̄патеййам̣ чатупаччайаттха̄йа буддхасса бхагавато париччаджитва̄ти аттхо. таттха̄ти тасмим̣ буддхаса̄сане. брахманти брахмавиха̄рабха̄ванам̣ бха̄ветва̄.

ман̇галасса пана бхагавато нагарам̣ уттарам̣ на̄ма ахоси, пита̄писса уттаро на̄ма ра̄джа̄ кхаттийо, ма̄та̄пи уттара̄ на̄ма, судево ча дхаммасено ча две аггаса̄вака̄, па̄лито на̄ма упат̣т̣ха̄ко, сӣвала̄ ча асока̄ ча две аггаса̄вика̄, на̄гаруккхо бодхи, ат̣т̣ха̄сӣтихаттхуббедхам̣ сарӣрам̣ ахоси, навутивассасахассам̣ а̄йупарима̄н̣ам̣, бхарийа̄ панасса йасаватӣ на̄ма, сӣвало на̄ма путто, ассайа̄нена никкхами. уттара̄ра̄ме васи. уттаро на̄ма упат̣т̣ха̄ко, тасмим̣ пана навутивассасахасса̄ни т̣хатва̄ париниббуте бхагавати екаппаха̄ренева дасачаккава̄л̣асахасса̄ни екандхака̄ра̄ни ахесум̣. саббачаккава̄л̣есу манусса̄нам̣ махантам̣ а̄роданапаридеванам̣ ахоси. тена вуттам̣ –

18. ‘‘уттарам̣ на̄ма нагарам̣, уттаро на̄ма кхаттийо;

уттара̄ на̄ма джаника̄, ман̇галасса махесино.

23. ‘‘судево дхаммасено ча, ахесум̣ аггаса̄вака̄;

па̄лито на̄мупат̣т̣ха̄ко, ман̇галасса махесино.

24. ‘‘сӣвала̄ ча асока̄ ча, ахесум̣ аггаса̄вика̄;

бодхи тасса бхагавато, на̄гаруккхоти вуччати.

26. ‘‘ат̣т̣ха̄сӣти ратана̄ни, аччуггато маха̄муни;

тато ниддха̄ватӣ рам̣сӣ, анекасатасахассийо.

27. ‘‘навутивассасахасса̄ни, а̄йу виджджати та̄ваде;

та̄вата̄ тит̣т̣хама̄но со, та̄реси джанатам̣ бахум̣.

28. ‘‘йатха̄пи са̄гаре ӯмӣ, на сакка̄ та̄ ган̣етуйе;

татхева са̄вака̄ тасса, на сакка̄ те ган̣етуйе.

29. ‘‘йа̄ва ат̣т̣ха̄си самбуддхо, ман̇гало локана̄йако;

на тасса са̄сане аттхи, сакилесамаран̣ам̣ тада̄.

30. ‘‘дхаммоккам̣ дха̄райитва̄на, санта̄ретва̄ маха̄джанам̣;

джалитва̄ дхумакетӯва, ниббуто со маха̄йасо.

31. ‘‘сан̇кха̄ра̄нам̣ сабха̄ваттам̣, дассайитва̄ садеваке;

джалитва̄ аггиккхандхова, сӯрийо аттхан̇гато йатха̄’’ти.

таттха татоти тасса ман̇галасса сарӣрато. ниддха̄ватӣти ниддха̄ванти, вачанавипарийа̄йо дат̣т̣хаббо. рам̣сӣти расмийо. анекасатасахассийоти анекасатасахасса̄. ӯмӣти вӣчийо таран̇га̄. ган̣етуйети ган̣етум̣ сан̇кха̄тум̣. еттака̄ са̄гаре ӯмийоти йатха̄ на сакка̄ ган̣етум̣, евам̣ тасса бхагавато са̄вака̄пи на сакка̄ ган̣етум̣, атха кхо ган̣анапатхам̣ вӣтиватта̄ти аттхо. йа̄ва̄ти йа̄ватакам̣ ка̄лам̣. сакилесамаран̣ам̣ тада̄ти саха килесехи сакилесо, сакилесасса маран̣ам̣ сакилесамаран̣ам̣, там̣ наттхи. тада̄ кира тасса бхагавато са̄сане са̄вака̄ саббе арахаттам̣ патва̄йева паринибба̄йим̣су. путхуджджана̄ ва̄ сота̄панна̄дайо ва̄ хутва̄ на ка̄ламакам̣сӯти аттхо. кечи ‘‘саммохама̄ран̣ам̣ тада̄’’ти пат̣ханти.

дхаммокканти дхаммадӣпакам̣. дхӯмакетӯти агги вуччати, идха пана падӣпо дат̣т̣хаббо тасма̄ падӣпо вийа джалитва̄ ниббутоти аттхо. маха̄йасоти маха̄парива̄ро. кечи ‘‘ниббуто со саса̄вако’’ти пат̣ханти. сан̇кха̄ра̄нанти сан̇кха̄тадхамма̄нам̣ саппаччайадхамма̄нам̣. сабха̄ваттанти аничча̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣. сӯрийо аттхан̇гато йатха̄ти йатха̄ сахассакиран̣о дивасакаро саббам̣ тамаган̣ам̣ видхамитва̄ саббан̃ча локам̣ обха̄сетва̄ аттхамупагаччхати, евам̣ ман̇галадивасакаропи венеййакамалаванавикасанакаро саббам̣ аджджхаттикаба̄хиралокатамам̣ видхамитва̄ аттано сарӣраппабха̄йа джалитва̄ аттхан̇гатоти аттхо. сесага̄тха̄ саббаттха утта̄на̄ ева̄ти.

ман̇галабуддхавам̣саван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

нит̣т̣хито татийо буддхавам̣со.