3. дӣпан̇карабуддхавам̣саван̣н̣ана̄
рамманагарава̄синопи те упа̄сака̄ буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса маха̄да̄нам̣ датва̄ пуна бхагавантам̣ бхутта̄вим̣ онӣтапаттапа̄н̣им̣ ма̄ла̄гандха̄дӣхи пӯджетва̄ вандитва̄ да̄на̄нумоданам̣ сотука̄ма̄ упанисӣдим̣су. атха саттха̄ тесам̣ парамамадхурам̣ хадайан̇гамам̣ да̄на̄нумоданамака̄си –
‘‘да̄нам̣ на̄ма сукха̄дӣнам̣, нида̄нам̣ парамам̣ матам̣;
нибба̄нам̣ пана сопа̄нам̣, патит̣т̣ха̄ти павуччати.
‘‘да̄нам̣ та̄н̣ам̣ манусса̄нам̣, да̄нам̣ бандху пара̄йанам̣;
да̄нам̣ дуккха̄дхипанна̄нам̣, сатта̄нам̣ парама̄ гати.
‘‘дуккханиттхаран̣ат̣т̣хена, да̄нам̣ на̄ва̄ти дӣпитам̣;
бхайараккхан̣ато да̄нам̣, нагаранти ча ван̣н̣итам̣.
‘‘да̄нам̣ дура̄садат̣т̣хена, вуттама̄сивисоти ча;
да̄нам̣ лобхамала̄дӣхи, падумам̣ анупалиттато.
‘‘наттхи да̄насамо локе, пурисасса авассайо;
пат̣ипаджджатха тасма̄ там̣, кирийа̄джджха̄сайена ча.
‘‘саггалоканида̄на̄ни, да̄на̄ни матима̄ идха;
ко хи на̄ма наро локе, на дадеййа хите рато.
‘‘сутва̄ девесу сампаттим̣, ко наро да̄насамбхавам̣;
на даджджа̄ сукхаппадам̣ да̄нам̣, да̄нам̣ читтаппамоданам̣.
‘‘да̄нена пат̣ипаннена, аччхара̄парива̄рито;
рамате сучирам̣ ка̄лам̣, нандане суранандане.
‘‘пӣтимул̣а̄рам̣ виндати да̄та̄, га̄равамасмим̣ гаччхати локе;
киттиманантам̣ йа̄ти ча да̄та̄, виссасанӣйо хоти ча да̄та̄.
‘‘датва̄ да̄нам̣ йа̄ти наро со, бхогасамиддхим̣ дӣгхан̃ча̄йу;
суссаратампи ча виндати рӯпам̣, сагге саддхим̣ кӣл̣ати девехи;
вима̄несу т̣хатва̄ на̄на̄, маттамайӯра̄бхирутесу.
‘‘чора̄рира̄джодакапа̄вака̄нам̣, дханам̣ аса̄дха̄ран̣амева да̄нам̣;
дада̄ти там̣ са̄вакан̃а̄н̣абхӯмим̣, паччекабхӯмим̣ пана буддхабхӯми’’нти. –
евама̄дина̄ найена да̄на̄нумоданам̣ катва̄ да̄на̄нисам̣сам̣ пака̄сетва̄ таданантарам̣ сӣлакатхам̣ катхеси. сӣлам̣ на̄метам̣ идхалокапаралокасампаттӣнам̣ мӯлам̣.
‘‘сӣлам̣ сукха̄нам̣ парамам̣ нида̄нам̣, сӣлена сӣлӣ тидивам̣ пайа̄ти;
сӣлан̃хи сам̣са̄рамупа̄гатасса, та̄н̣ан̃ча лен̣ан̃ча пара̄йанан̃ча.
‘‘авассайо сӣласамо джана̄нам̣, куто панан̃н̃о идха ва̄ параттха;
сӣлам̣ гун̣а̄нам̣ парама̄ патит̣т̣ха̄, йатха̄ дхара̄ тха̄вараджан̇гама̄нам̣.
‘‘сӣлам̣ кирева калйа̄н̣ам̣, сӣлам̣ локе ануттарам̣;
арийавуттисама̄ча̄ро, йена вуччати сӣлава̄’’. (джа̄. 1.3.118);
сӣла̄лан̇ка̄расамо алан̇ка̄ро наттхи, сӣлагандхасамо гандхо наттхи, сӣласамам̣ килесамалависодханам̣ наттхи, сӣласамам̣ парил̣а̄хӯпасамам̣ наттхи, сӣласамам̣ киттиджананам̣ наттхи, сӣласамам̣ сагга̄рохан̣асопа̄нам̣ наттхи, нибба̄нанагараппавесане ча сӣласамам̣ два̄рам̣ наттхи. йатха̄ха –
‘‘собхантевам̣ на ра̄джа̄но, мутта̄ман̣ивибхӯсита̄;
йатха̄ собханти йатино, сӣлабхӯсанабхӯсита̄.
‘‘сӣлагандхасамо гандхо, куто на̄ма бхависсати;
йо самам̣ анува̄те ча, пат̣ива̄те ча ва̄йати. (висуддхи. 1.9);
‘‘на пуппхагандхо пат̣ива̄тамети, на чанданам̣ таггарамаллика̄ ва̄;
сатан̃ча гандхо пат̣ива̄тамети, сабба̄ диса̄ саппурисо пава̄йати.
‘‘чанданам̣ тагарам̣ ва̄пи, уппалам̣ атха вассикӣ;
етесам̣ гандхаджа̄та̄нам̣, сӣлагандхо ануттаро. (дха. па. 54-55; ми. па. 5.4.1);
‘‘на ган̇га̄ йамуна̄ ча̄пи, сарабхӯ ва̄ сарасватӣ;
ниннага̄ ва̄чираватӣ, махӣ ва̄пи маха̄надӣ.
‘‘саккун̣анти висодхетум̣, там̣ малам̣ идха па̄н̣инам̣;
висодхайати сатта̄нам̣, йам̣ ве сӣладжалам̣ малам̣.
‘‘на там̣ саджалада̄ ва̄та̄, на ча̄пи харичанданам̣;
нева ха̄ра̄ на ман̣айо, на чандакиран̣ан̇кура̄.
‘‘самайантӣдха сатта̄нам̣, парил̣а̄хам̣ сураккхитам̣;
йам̣ самети идам̣ арийам̣, сӣлам̣ аччантасӣталам̣.
‘‘атта̄нува̄да̄дибхайам̣, виддхам̣сайати саббада̄;
джанети киттиха̄сан̃ча, сӣлам̣ сӣлавато сада̄.
‘‘сагга̄рохан̣асопа̄нам̣, ан̃н̃ам̣ сӣласамам̣ куто;
два̄рам̣ ва̄ пана нибба̄на, нагарасса павесане.
‘‘гун̣а̄нам̣ мӯлабхӯтасса, доса̄нам̣ балагха̄тино;
ити сӣласса джа̄на̄тха, а̄нисам̣самануттара’’нти. (висуддхи. 1.9);
евам̣ бхагава̄ сӣла̄нисам̣сам̣ дассетва̄ – ‘‘идам̣ пана сӣлам̣ нисса̄йа айам̣ сагго лабхатӣ’’ти дассанаттхам̣ таданантарам̣ саггакатхам̣ катхеси. айам̣ сагго на̄ма ит̣т̣хо канто мана̄по екантасукхо ниччаметтха кӣл̣а̄ ниччам̣ сампаттийо лабханти. ча̄тумаха̄ра̄джика̄ дева̄ навутивассасатасахасса̄ни диббасукхам̣ диббасампаттим̣ пат̣илабханти. та̄ватим̣са̄ тиссо вассакот̣ийо сат̣т̣хи ча вассасатасахасса̄нӣти евама̄дисаггагун̣апат̣исам̣йуттакатхам̣ катхеси. евам̣ саггакатха̄йа палобхетва̄ пуна – ‘‘айампи сагго аниччо адхуво на таттха чхандара̄го ка̄таббо’’ти ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнавам̣ ока̄рам̣ сам̣килесам̣ неккхамме а̄нисам̣сан̃ча пака̄сетва̄ аматапарийоса̄нам̣ дхаммакатхам̣ катхеси. евам̣ тасса маха̄джанасса дхаммам̣ десетва̄ екачче саран̣есу ча екачче пан̃часӣлесу ча екачче сота̄паттипхале ча екачче сакада̄га̄мипхале екачче ана̄га̄мипхале екачче чатӯсупи пхалесу екачче тӣсу виджджа̄су екачче чхасу абхин̃н̃а̄су екачче ат̣т̣хасу сама̄паттӣсу патит̣т̣ха̄петва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ рамманагарато никкхамитва̄ судассанамаха̄виха̄рамева па̄виси. тена вуттам̣ –
1. ‘‘тада̄ те бходжайитва̄на, сасан̇гхам̣ локана̄йакам̣;
упагаччхум̣ саран̣ам̣ тасса, дӣпан̇карасса саттхуно.
2. ‘‘саран̣а̄гамане кан̃чи, нивесети татха̄гато;
кан̃чи пан̃часу сӣлесу, сӣле дасавидхе парам̣.
3. ‘‘кассачи дети са̄ман̃н̃ам̣, чатуро пхаламуттаме;
кассачи асаме дхамме, дети со пат̣исамбхида̄.
4. ‘‘кассачи варасама̄паттийо, ат̣т̣ха дети нара̄сабхо;
тиссо кассачи виджджа̄йо, чхал̣абхин̃н̃а̄ павеччхати.
5. ‘‘тена йогена джанака̄йам̣, овадати маха̄муни;
тена виттха̄рикам̣ а̄си, локана̄тхасса са̄санам̣.
6. ‘‘маха̄ханусабхаккхандхо, дӣпан̇карасана̄мако;
бахӯ джане та̄райати, паримочети дуггатим̣.
7. ‘‘бодханеййам̣ джанам̣ дисва̄, сатасахассепи йоджане;
кхан̣ена упагантва̄на, бодхети там̣ маха̄мунӣ’’ти.
таттха тети рамманагарава̄сино упа̄сака̄. саран̣анти еттха саран̣ам̣ саран̣агаманам̣ саран̣асса ганта̄ ча ведитабба̄. сарати хим̣сати вина̄сетӣти саран̣ам̣, ким̣ там̣? ратанаттайам̣. там̣ пана саран̣агата̄нам̣ тенева саран̣агаманена бхайам̣ санта̄сам̣ дуккхам̣ дуггатим̣ париккилесам̣ ханати хим̣сати вина̄сетӣти саран̣анти вуччатӣти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йе кечи буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄се, на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;
паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣, девака̄йам̣ парипӯрессанти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
‘‘йе кечи дхаммам̣ саран̣ам̣ гата̄се, на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;
паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣, девака̄йам̣ парипӯрессанти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
‘‘йе кечи сан̇гхам̣ саран̣ам̣ гата̄се, на те гамиссанти апа̄йабхӯмим̣;
паха̄йа ма̄нусам̣ дехам̣, девака̄йам̣ парипӯрессантӣ’’ти. (дӣ. ни. 2.332; сам̣. ни. 1.37);
саран̣агаманам̣ на̄ма ратанаттайапара̄йана̄ка̄раппаватто читтуппа̄до. саран̣асса ганта̄ на̄ма там̣саман̇гӣпуггало. евам̣ та̄ва саран̣ам̣ саран̣агаманам̣ саран̣асса ганта̄ ча̄ти идам̣ тайам̣ ведитаббам̣.
тасса̄ти там̣ дӣпан̇карам̣, упайогаттхе са̄мивачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. ‘‘упагаччхум̣ саран̣ам̣ таттха̄’’типи па̄т̣хо. саттхуноти саттха̄рам̣. саран̣а̄гамане кан̃чӣти кан̃чи пуггалам̣ саран̣агамане нивесетӣти аттхо. кин̃ча̄пи паччуппаннавасена вуттам̣, атӣтака̄лавасена пана аттхо гахетаббо. еса найо сесесупи. ‘‘кассачи саран̣а̄гамане’’типи па̄т̣хо, тассапи сойеваттхо. кан̃чи пан̃часу сӣлесӯти кан̃чи пуггалам̣ пан̃часу виратисӣлесу нивесесӣти аттхо. ‘‘кассачи пан̃часу сӣлесӯ’’типи па̄т̣хо, сойеваттхо. сӣле дасавидхе паранти апарам̣ пуггалам̣ дасавидхе сӣле нивесесӣти аттхо. ‘‘кассачи кусале даса̄’’типи па̄т̣хо, тасса кан̃чи пуггалам̣ даса кусаладхамме сама̄дапесӣти аттхо. кассачи дети са̄ман̃н̃анти еттха параматтхато са̄ман̃н̃анти магго вуччати. йатха̄ха –
‘‘катаман̃ча, бхиккхаве, са̄ман̃н̃ам̣? айамева арийо ат̣т̣хан̇гико магго, сеййатхидам̣ – самма̄дит̣т̣хи…пе… самма̄сама̄дхи. идам̣ вуччати, бхиккхаве, са̄ман̃н̃а’’нти (сам̣. ни. 5.36).
чатуро пхаламуттамети чатта̄ри уттама̄ни пхала̄нӣти аттхо. ма-ка̄ро падасандхикаро. лин̇гавипарийа̄сена вуттам̣. йатхопаниссайам̣ чатта̄ро магге чатта̄ри ча са̄ман̃н̃апхала̄ни кассачи ада̄сӣти аттхо. кассачи асаме дхаммети кассачи асадисе чатта̄ро пат̣исамбхида̄дхамме ада̄си.
кассачи варасама̄паттийоти кассачи пана нӣваран̣авигамена падха̄набхӯта̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо ада̄си. тиссо кассачи виджджа̄йоти кассачи пуггаласса упаниссайавасена диббачаккхун̃а̄н̣апуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣аа̄саваккхайан̃а̄н̣а̄нам̣ васена тиссо виджджа̄йо. чхал̣абхин̃н̃а̄ павеччхатӣти чха абхин̃н̃а̄йо кассачи ада̄си.
тена йогена̄ти тена найена тена̄нуккамена ча. джанака̄йанти джанасамӯхам̣. овадатӣти овади. ка̄лавипарийа̄сена вуттанти ведитаббам̣. ито упарипи ӣдисесу вачанесу атӣтака̄лавасенева аттхо гахетаббо. тена виттха̄рикам̣ а̄сӣти тена дӣпан̇карасса бхагавато ова̄дена ануса̄санийа̄ виттха̄рикам̣ виттхатам̣ виса̄лӣбхӯтам̣ са̄санам̣ ахоси.
маха̄ханӯти маха̄пуриса̄нам̣ кира двепи ханӯни парипун̣н̣а̄ни два̄дасийа̄ паккхасса чандасадиса̄ка̄ра̄ни хонтӣти маханта̄ни ханӯни йасса со маха̄хану, сӣхаханӯти вуттам̣ хоти. усабхаккхандхоти усабхассева кхандхо йасса бхавати, со усабхаккхандхо. суват̣т̣итасуван̣н̣а̄лин̇гасадисаручираккхандхо самават̣т̣ача̄руккхандхоти аттхо. дӣпан̇карасана̄макоти дӣпан̇карасана̄мо. бахӯ джане та̄райатӣти бахӯ буддхавенеййе джане та̄реси. паримочетӣти паримочеси. дуггатинти дуггатито. ниссаккаттхе упайогавачанам̣.
ида̄ни та̄ран̣апаримочанакаран̣а̄ка̄радассанаттхам̣ ‘‘бодханеййам̣ джана’’нти га̄тха̄ вутта̄. таттха бодханеййам̣ джананти бодханеййам̣ паджам̣, айамева ва̄ па̄т̣хо. дисва̄ти буддхачаккхуна̄ ва̄ самантачаккхуна̄ ва̄ дисва̄. сатасахассепи йоджанети анекасатасахассепи йоджане т̣хитам̣. идам̣ пана дасасахассийам̣йева сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
дӣпан̇каро кира саттха̄ буддхаттам̣ патва̄ бодхимӯле саттасатта̄хам̣ вӣтина̄метва̄ ат̣т̣хаме сатта̄хе маха̄брахмуно дхаммаджджхесанам̣ пат̣ин̃н̃а̄йа сунанда̄ра̄ме дхаммачаккам̣ паваттетва̄ кот̣исатам̣ деваманусса̄нам̣ дхамма̄матам̣ па̄йеси. айам̣ пат̣хамо абхисамайо ахоси.
атха саттха̄ аттано путтасса самават̣т̣аккхандхасса усабхаккхандхасса на̄ма н̃а̄н̣апарипа̄кам̣ н̃атва̄ там̣ атраджам̣ памукхам̣ катва̄ ра̄хулова̄дасадисам̣ дхаммам̣ десетва̄ деваманусса̄нам̣ навутикот̣ийо дхамма̄матам̣ па̄йеси. айам̣ дутийо абхисамайо ахоси.
пуна бхагава̄ амараватӣнагарадва̄ре маха̄сирӣсаруккхамӯле йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ катва̄ маха̄джанасса бандхана̄моккхам̣ катва̄ деваган̣апаривуто дивасакара̄тирекаджутивисарабхаване та̄ватим̣сабхаване па̄риччхаттакамӯле парамасӣтале пан̣д̣укамбаласила̄тале нисӣдитва̄ саббадеваган̣апӣтисан̃джананим̣ аттано джананим̣ сумедха̄девим̣ памукхам̣ катва̄ саббалокавидитависуддхидево девадево дӣпан̇каро бхагава̄ саббасаттахитакарам̣ парама̄тирекагамбхӣрасукхумам̣ буддхивисадакарам̣ саттаппакаран̣ам̣ абхидхаммапит̣акам̣ десетва̄ навутидевакот̣исахасса̄нам̣ дхамма̄матам̣ па̄йеси. айам̣ татийо абхисамайо ахоси. тена вуттам̣ –
8. ‘‘пат̣хама̄бхисамайе буддхо, кот̣исатамабодхайи;
дутийа̄бхисамайе на̄тхо, навутикот̣имабодхайи.
9. ‘‘йада̄ ча девабхаванамхи, буддхо дхаммамадесайи;
навутикот̣исахасса̄нам̣, татийа̄бхисамайо ахӯ’’ти.
дӣпан̇карасса пана бхагавато тайо са̄вакасаннипа̄та̄ ахесум̣. таттха сунанда̄ра̄ме кот̣исатасахасса̄нам̣ пат̣хамо саннипа̄то ахоси. тена вуттам̣ –
10. ‘‘саннипа̄та̄ тайо а̄сум̣, дӣпан̇карасса саттхуно;
кот̣исатасахасса̄нам̣, пат̣хамо а̄си сама̄гамо’’ти.
атха̄парена самайена дасабало чатӯхи бхиккхусатасахассехи паривуто га̄манигаманагарапат̣ипа̄т̣ийа̄ маха̄джана̄нуггахам̣ каронто ча̄рикам̣ чарама̄но ануккамена екасмим̣ падесе маха̄джанакатасакка̄рам̣ саббалокависсутам̣ амануссапариггахитам̣ атибхайа̄накам̣ оламба̄мбудхарапаричумбитакӯт̣ам̣ вивидхасурабхитарукусумава̄ситакӯт̣ам̣ на̄на̄мигаган̣авичаритакӯт̣ам̣ на̄радакӯт̣ам̣ на̄ма парамараман̣ӣйам̣ паббатам̣ сампа̄пун̣и. со кира паббато на̄радена на̄ма йаккхена париггахито ахоси. таттха пана тасса йаккхасса анусам̣ваччхарам̣ маха̄джано мануссабалим̣ упасам̣харати.
атха дӣпан̇каро кира бхагава̄ тасса маха̄джанасса упаниссайасампаттим̣ дисва̄ тато бхиккхусан̇гхам̣ ча̄туддисам̣ песетва̄ адутийо асаха̄йо маха̄карун̣а̄балавасан̇гатахадайо тан̃ча йаккхам̣ винетум̣ там̣ на̄радапаббатам̣ абхирухи. атха со мануссабхаккхо сакахитанирапеккхо паравадхадаккхо йаккхо маккхам̣ асахама̄но кодхапаретама̄насо дасабалам̣ бхим̣са̄петва̄ пала̄петука̄мо там̣ паббатам̣ ча̄леси. со кира паббато тена ча̄лийама̄но бхагавато а̄нубха̄вена тассева маттхаке патама̄но вийа ахоси.
тато со бхӣто – ‘‘ханда нам̣ аггина̄ джха̄песса̄мӣ’’ти махантам̣ атибхӣмадассанам̣ аггиккхандхам̣ ниббаттеси. со аггиккхандхо пат̣ива̄те кхитто вийа аттанова дуккхам̣ джанеси, на пана бхагавато чӣваре ам̣суматтампи дад̣д̣хум̣ саматтхо ахоси. йаккхо пана ‘‘саман̣о дад̣д̣хо, на дад̣д̣хо’’ти олокенто дасабалам̣ сарадасамайавималакараникарам̣ саббаджанаратикарам̣ раджаникарамива сӣталаджалаталагатакамалакан̣н̣ика̄йа нисиннам̣ вийа бхагавантам̣ дисва̄ чинтеси – ‘‘ахо айам̣ саман̣о маха̄нубха̄во, йам̣ йам̣ имасса̄хам̣ анаттхам̣ кароми, со со мамӯпарийева патати, имам̣ пана саман̣ам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃ам̣ ме пат̣исаран̣ам̣ пара̄йанам̣ наттхи, патхавийам̣ упаккхалита̄ патхавим̣йева нисса̄йа ут̣т̣хаханти, ханда̄хам̣ имам̣йева саман̣ам̣ саран̣ам̣ гамисса̄мӣ’’ти.
атхевам̣ пана со чинтетва̄ бхагавато чакка̄лан̇кататалесу па̄десу сираса̄ нипатитва̄ – ‘‘аччайо мам̣, бханте, аччагама̄’’ти ватва̄ бхагавантам̣ саран̣амагама̄си. атхасса бхагава̄ анупуббикатхам̣ катхеси. со десана̄парийоса̄не дасахи йаккхасахассехи саддхим̣ сота̄паттипхале патит̣т̣хахи. тасмим̣ кира дивасе сакаладжамбудӣпаталава̄сино манусса̄ тасса баликамматтхам̣ екекага̄мато екекам̣ пурисам̣ а̄харим̣су. ан̃н̃ан̃ча бахутилатан̣д̣улакулаттхамуггама̄са̄дим̣ саппинаванӣтателамадхупха̄н̣ита̄дин̃ча а̄харим̣су. атха со йаккхо там̣ дивасам̣ а̄бхататан̣д̣ула̄дикам̣ саббам̣ тесам̣йева датва̄ те баликамматтха̄йа а̄нӣтамануссе дасабаласса ниййа̄теси.
атха саттха̄ те мануссе ехибхиккхупаббаджджа̄йа пабба̄джетва̄ антосатта̄хейева саббе арахатте патит̣т̣ха̄петва̄ ма̄гхапун̣н̣ама̄йа кот̣исатабхиккхумаджджхагато чатуран̇гасаманна̄гате саннипа̄те па̄тимоккхамуддиси. чатуран̇га̄ни на̄ма саббева ехибхиккхӯ хонти, саббе чхал̣абхин̃н̃а̄ хонти, саббе ана̄мантита̄ва а̄гата̄, паннарасӯпосатхадивасо ча̄ти има̄ни чатта̄ри ан̇га̄ни на̄ма. айам̣ дутийо саннипа̄то ахоси. тена вуттам̣ –
11. ‘‘пуна на̄радакӯт̣амхи, павивекагате джине;
кхӣн̣а̄сава̄ вӣтамала̄, самим̣су сатакот̣ийо’’ти.
таттха павивекагатети ган̣ам̣ паха̄йа гате. самим̣сӯти саннипатим̣су.
йада̄ пана дӣпан̇каро локана̄йако судассанана̄маке паббате васса̄ва̄самупаган̃чхи, тада̄ кира джамбудӣпава̄сино манусса̄ анусам̣ваччхарам̣ гираггасамаджджам̣ каронти. тасмим̣ кира самадждже саннипатита̄ манусса̄ дасабалам̣ дисва̄ дхаммакатхам̣ сутва̄ татра пасӣдитва̄ паббаджим̣су. маха̄пава̄ран̣адивасе саттха̄ тесам̣ аджджха̄сайа̄нукӯлам̣ випассана̄катхам̣ катхеси. там̣ сутва̄ те саббе сан̇кха̄ре саммаситва̄ випассана̄нупуббена магга̄нупуббена ча арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. атха саттха̄ навутикот̣исахассехи саддхим̣ пава̄реси. айам̣ татийо саннипа̄то ахоси. тена вуттам̣ –
12. ‘‘йамхи ка̄ле маха̄вӣро, судассанасилуччайе;
навутикот̣исахассехи, пава̄реси маха̄муни.
‘‘ахам̣ тена самайена, джат̣ило уггата̄пано;
анталиккхамхи чаран̣о, пан̃ча̄бхин̃н̃а̄су па̄рагӯ’’ти. (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄);
айам̣ га̄тха̄ ат̣т̣хаса̄линийа̄ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йа нида̄наван̣н̣ана̄йа дӣпан̇карабуддхавам̣се ликхита̄. имасмим̣ пана буддхавам̣се наттхи. наттхибха̄войева панасса̄ йуттатаро. касма̄ти че? хет̣т̣ха̄ сумедхакатха̄су катхитатта̄ти.
дӣпан̇каре кира бхагавати дхаммам̣ десенте дасасахасса̄нан̃ча вӣсатисахасса̄нан̃ча дхамма̄бхисамайо ахосийева. екасса пана двиннам̣ тин̣н̣ам̣ чатуннанти ча а̄дивасена абхисамайа̄нам̣ анто наттхи. тасма̄ дӣпан̇карасса бхагавато са̄санам̣ виттха̄рикам̣ ба̄худжан̃н̃ам̣ ахоси. тена вуттам̣ –
13. ‘‘дасавӣсасахасса̄нам̣, дхамма̄бхисамайо аху;
екадвиннам̣ абхисамайа̄, ган̣ана̄то асан̇кхийа̄’’ти.
таттха дасавӣсасахасса̄нанти дасасахасса̄нам̣ вӣсатисахасса̄нан̃ча. дхамма̄бхисамайоти чатусаччадхаммаппат̣иведхо. екадвиннанти екасса чева двиннан̃ча, тин̣н̣ам̣ чатуннам̣…пе… дасаннантиа̄дина̄ найена асан̇кхйеййа̄ти аттхо. евам̣ асан̇кхйеййа̄бхисамайатта̄ ча виттха̄рикам̣ махантаппаттам̣ бахӯхи пан̣д̣итехи девамануссехи ниййа̄никанти джан̃н̃ам̣ джа̄нитаббам̣ адхисӣласиккха̄дӣхи иддхан̃ча сама̄дхиа̄дӣхи пхӣтан̃ча ахоси. тена вуттам̣ –
14. ‘‘виттха̄рикам̣ ба̄худжан̃н̃ам̣, иддхам̣ пхӣтам̣ ахӯ тада̄;
дӣпан̇карасса бхагавато, са̄санам̣ сувисодхита’’нти.
таттха сувисодхитанти сут̣т̣ху бхагавата̄ содхитам̣ висуддхам̣ катам̣. дӣпан̇карам̣ кира саттха̄рам̣ саббака̄лам̣ чхал̣абхин̃н̃а̄нам̣ махиддхика̄нам̣ бхиккхӯнам̣ чатта̄ри сатасахасса̄ни парива̄ренти. тена ча самайена йе секкха̄ ка̄лакирийам̣ каронти, те гарахита̄ бхаванти, саббе кхӣн̣а̄сава̄ хутва̄ва паринибба̄йантӣти адхиппа̄йо. тасма̄ хи тасса бхагавато са̄санам̣ супуппхитам̣ сусамиддхам̣ кхӣн̣а̄савехи бхиккхӯхи ативийа собхиттха. тена вуттам̣ –
15. ‘‘чатта̄ри сатасахасса̄ни, чхал̣абхин̃н̃а̄ махиддхика̄;
дӣпан̇карам̣ локавидум̣, парива̄ренти саббада̄.
16. ‘‘йе кечи тена самайена, джаханти ма̄нусам̣ бхавам̣;
аппаттама̄наса̄ секха̄, гарахита̄ бхаванти те.
17. ‘‘супуппхитам̣ па̄вачанам̣, арахантехи та̄дихи;
кхӣн̣а̄савехи вималехи, упасобхати саббада̄’’ти.
таттха чатта̄ри сатасахасса̄нӣти ган̣ана̄йа дассита̄ евам̣ дасситаган̣ана̄ име бхиккхӯти дассанаттхам̣ ‘‘чхал̣абхин̃н̃а̄ махиддхика̄’’ти вуттанти еваматтхо гахетаббо. атха ва̄ чхал̣абхин̃н̃а̄ махиддхика̄ти чхал̣абхин̃н̃а̄нам̣ махиддхика̄нанти са̄миаттхе паччаттавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. парива̄ренти саббада̄ти ниччака̄лам̣ дасабалам̣ парива̄ренти, бхагавантам̣ мун̃читва̄ каттхачи на гаччхантӣти адхиппа̄йо. тена самайена̄ти тасмим̣ самайе. айам̣ пана самайа-саддо самава̄йа̄дӣсу навасу аттхесу диссати. йатха̄ха –
‘‘самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хетудит̣т̣хису;
пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.1; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.мӯлапарийа̄йасуттаван̣н̣ана̄; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.1; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.1; дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйа; кху. па̄. ат̣т̣ха. мам̣галасуттаван̣н̣ана̄, евамичча̄дипа̄т̣хаван̣н̣ана̄; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.1.184);
идха со ка̄ле дат̣т̣хаббо; тасмим̣ ка̄лети аттхо. ма̄нусам̣ бхаванти мануссабха̄вам̣. аппаттама̄наса̄ти аппаттам̣ анадхигатам̣ ма̄насам̣ йехи те аппаттама̄наса̄. ма̄насанти ра̄гасса ча читтасса ча арахаттасса ча адхивачанам̣. ‘‘анталиккхачаро па̄со, йва̄йам̣ чарати ма̄насо’’ти (сам̣. ни. 1.151; маха̄ва. 33) хи еттха пана ра̄го ‘‘ма̄насо’’ти вутто. ‘‘читтам̣ мано ма̄насам̣ хадайам̣ пан̣д̣ара’’нти (дха. са. 6; вибха. 184; маха̄ни. 1; чӯл̣ани. па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 114) еттха читтам̣. ‘‘аппаттама̄насо секхо, ка̄лам̣ кайира̄ джанесута̄’’ти (сам̣. ни. 1.159) еттха арахаттам̣. идха̄пи арахаттамева адхиппетам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 5 ка̄ма̄вачаракусаланиддесава̄ракатха̄; маха̄ни. ат̣т̣ха. 1). тасма̄ аппаттаарахаттапхала̄ти аттхо. секха̄ти кенат̣т̣хена секха̄? секхадхаммапат̣ила̄бхат̣т̣хена секха̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, бханте, секхо хотӣти? идха, бхиккхаве, бхиккху секха̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ саманна̄гато хоти…пе… секхена самма̄сама̄дхина̄ саманна̄гато хоти. етта̄вата̄ кхо, бхиккхаве, бхиккху секхо хотӣ’’ти (сам̣. ни. 5.13). апи ча сиккхантӣти секха̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘сиккхати, сиккхатӣти кхо, бхиккху, тасма̄ секхоти вуччати. кин̃ча сиккхати? адхисӣлампи сиккхати адхичиттампи адхипан̃н̃ампи сиккхатӣти кхо, бхиккху, тасма̄ секхоти вуччатӣ’’ти (а. ни. 3.86).
супуппхитанти сут̣т̣ху викаситам̣. па̄вачананти пасаттхам̣ вачанам̣, вуддхиппаттам̣ ва̄ вачанам̣ павачанам̣, павачанамева па̄вачанам̣, са̄сананти аттхо. упасобхатӣти абхира̄джати ативирочати. саббада̄ти саббака̄лам̣. ‘‘упасобхати садеваке’’типи па̄т̣хо.
тасса дӣпан̇карасса бхагавато раммаватӣ на̄ма нагарам̣ ахоси, судево на̄ма кхаттийо пита̄, сумедха̄ на̄ма девӣ ма̄та̄, суман̇гало ча тиссо ча̄ти две аггаса̄вака̄, са̄гато на̄ма упат̣т̣ха̄ко, нанда̄ ча сунанда̄ ча̄ти две аггаса̄вика̄, бодхи тасса бхагавато пиппхалируккхо ахоси, асӣтихаттхуббедхо, сатасахассавасса̄ни а̄йӯти. ким̣ панимесам̣ джа̄танагара̄дӣнам̣ дассане пайоджананти че? вуччате – йасса йади нева джа̄танагарам̣ на пита̄ на ма̄та̄ пан̃н̃а̄йеййа, имасса пана нева джа̄танагарам̣ на пита̄ на ма̄та̄ пан̃н̃а̄йати, дево ва̄ сакко ва̄ йаккхо ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ еса ман̃н̃е, дева̄нампи ӣдисам̣ па̄т̣иха̄рийам̣ аначчхарийанти ман̃н̃ама̄на̄ на сотаббам̣ на саддахитаббам̣ ман̃н̃еййум̣, тато абхисамайо на бхавеййа, асати абхисамайе нираттхако буддхуппа̄до бхавеййа, аниййа̄никам̣ са̄санам̣. тасма̄ саббабуддха̄нам̣ джа̄танагара̄дико париччхедо дассетаббо. тена вуттам̣ –
18. ‘‘нагарам̣ раммаватӣ на̄ма, судево на̄ма кхаттийо;
сумедха̄ на̄ма джаника̄, дӣпан̇карасса саттхуно.
24. ‘‘суман̇гало ча тиссо ча, ахесум̣ аггаса̄вака̄;
са̄гато на̄мупат̣т̣ха̄ко, дӣпан̇карасса саттхуно.
25. ‘‘нанда̄ чева сунанда̄ ча, ахесум̣ аггаса̄вика̄;
бодхи тасса бхагавато, пиппхалӣти павуччати.
27. ‘‘асӣтихаттхамуббедхо, дӣпан̇каро маха̄муни;
собхати дӣпаруккхова, са̄лара̄джа̄ва пхуллито.
28. ‘‘сатасахассавасса̄ни, а̄йу тасса махесино;
та̄вата̄ тит̣т̣хама̄но со, та̄реси джанатам̣ бахум̣.
29. ‘‘джотайитва̄на саддхаммам̣, санта̄ретва̄ маха̄джанам̣;
джалитва̄ аггиккхандхова, ниббуто со саса̄вако.
30. ‘‘са̄ ча иддхи со ча йасо, та̄ни ча па̄десу чаккаратана̄ни;
саббам̣ тамантарахитам̣, нану ритта̄ саббасан̇кха̄ра̄’’ти.
таттха судево на̄ма кхаттийоти судево на̄масса кхаттийо пита̄ ахосӣти аттхо. джаника̄ти джанетти. пиппхалӣти пилаккхакапӣтанаруккхо бодхи. асӣтихаттхамуббедхоти асӣтихаттхам̣ уччаггато. дӣпаруккхо ва̄ти сампаджджалитадӣпама̄ла̄куло дӣпаруккхо вийа а̄рохапарин̣а̄хасан̣т̣ха̄напа̄рипӯрисампанно дваттим̣саваралаккхан̣а̄нубйан̃джанасамалан̇катасарӣро виппхуритарам̣сиджа̄ла̄висарата̄ра̄ган̣асамуджджаламива гаганаталам̣ бхагава̄ дхарама̄нака̄ле собхатӣти собхиттха. са̄лара̄джа̄ва пхуллитоти пуппхито саббапха̄липхулло са̄лара̄джаруккхо вийа ча саббапха̄липхулло йоджанасатуббедхо па̄риччхатто вийа ча асӣтихаттхуббедхо бхагава̄ ативийа собхати.
сатасахассавасса̄нӣти вассасатасахасса̄ни тасса а̄йӯти аттхо. та̄вата̄ тит̣т̣хама̄ноти та̄ватакам̣ ка̄лам̣ тит̣т̣хама̄но. джанатанти джанасамӯхам̣. санта̄ретва̄ маха̄джананти та̄райитва̄ маха̄джанам̣. ‘‘санта̄ретва̄ садевака’’нтипи па̄т̣хо, тасса садевакам̣ локанти аттхо. са̄ ча иддхӣти са̄ ча сампатти а̄нубха̄во. со ча йасоти со ча парива̄ро. саббам̣ тамантарахитанти там̣ саббам̣ вуттаппака̄рам̣ сампаттиджа̄там̣ антарахитам̣ апагатанти аттхо. нану ритта̄ саббасан̇кха̄ра̄ти саббе пана сан̇кхатадхамма̄ нану ритта̄ туччха̄, ниччаса̄ра̄дирахита̄ти аттхо.
еттха пана нагара̄дипариччхедо па̄л̣ийама̄гатова. самбахулава̄ро пана на̄гато, со а̄нетва̄ дӣпетаббо. сеййатхидам̣ – путтапариччхедо, бхарийа̄париччхедо, па̄са̄дапариччхедо, ага̄рава̄сапариччхедо, на̄т̣акиттхипариччхедо, абхиниккхаманапариччхедо, падха̄напариччхедо, виха̄рапариччхедо, упат̣т̣ха̄капариччхедоти. етесампи дӣпане ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. тасса пана дӣпан̇карасса бхарийа̄нам̣ тисатасахассам̣ ахоси. тасса аггамахесӣ падума̄ на̄ма, тасса пана путто усабхаккхандхо на̄ма. тена вуттам̣ –
‘‘бхарийа̄ падума̄ на̄ма, вибуддхападума̄нана̄;
атраджо усабхаккхандхо, дӣпан̇карасса саттхуно.
‘‘хам̣са̄ кон̃ча̄ майӯра̄кхйа̄, па̄са̄да̄пи тайо мата̄;
дасавассасахасса̄ни, ага̄рам̣ авасӣ кира.
‘‘хаттхийа̄нена никкханто, нанда̄ра̄ме джино васӣ;