ведана̄каммат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄

359. атхасса бхагава̄ соманассам̣па̄ханти тиссо ведана̄ а̄рабхи. ким̣ пана бхагавата̄ пуччхитам̣ катхитам̣, апуччхитам̣, са̄нусандхикам̣, ананусандхиканти? пуччхитамева катхитам̣, но апуччхитам̣, са̄нусандхикамева, но ананусандхикам̣. девата̄нан̃хи рӯпато арӯпам̣ па̄кат̣атарам̣, арӯпепи ведана̄ па̄кат̣атара̄. касма̄? девата̄нан̃хи караджака̄йам̣ сукхумам̣, каммаджам̣ балавам̣, караджака̄йасса сукхуматта̄, каммаджасса балаватта̄ ека̄ха̄рампи атиккамитва̄ на тит̣т̣ханти, ун̣хапа̄са̄н̣е т̣хапитасаппипин̣д̣и вийа вилӣйантӣти саббам̣ брахмаджа̄ле вуттанайенева ведитаббам̣. тасма̄ бхагава̄ саккасса тиссо ведана̄ а̄рабхи. дувидхан̃хи каммат̣т̣ха̄нам̣ – рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣, арӯпакаммат̣т̣ха̄нан̃ча. рӯпапариггахо, арӯпапариггахотипи етадева вуччати. таттха бхагава̄ йасса рӯпам̣ па̄кат̣ам̣, тасса сан̇кхепаманасика̄равасена ва̄ виттха̄раманасика̄равасена ва̄ чатудха̄туваваттха̄нам̣ виттха̄ренто рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхети. йасса арӯпам̣ па̄кат̣ам̣, тасса арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхети. катхенто ча тасса ваттхубхӯтам̣ рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ дассетва̄ва катхети, дева̄нам̣ пана арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ па̄кат̣анти арӯпакаммат̣т̣ха̄навасена ведана̄ а̄рабхи.

тивидхо хи арӯпакаммат̣т̣ха̄не абхинивесо – пхассавасена, ведана̄васена, читтавасена̄ти. катхам̣? екаччасса хи сан̇кхиттена ва̄ виттха̄рена ва̄ париггахите рӯпакаммат̣т̣ха̄не тасмим̣ а̄рамман̣е читтачетасика̄нам̣ пат̣хама̄бхинипа̄то там̣ а̄рамман̣ам̣ пхусанто уппаджджама̄но пхассо па̄кат̣о хоти. екаччасса там̣ а̄рамман̣ам̣ анубхавантӣ уппаджджама̄на̄ ведана̄ па̄кат̣а̄ хоти. екаччасса там̣ а̄рамман̣ам̣ париггахетва̄ там̣ виджа̄нантам̣ уппаджджама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хоти.

таттха йасса пхассо па̄кат̣о хоти, сопи на кевалам̣ пхассова уппаджджати, тена саддхим̣ тадева а̄рамман̣ам̣ анубхавама̄на̄ ведана̄пи уппаджджати, сан̃джа̄нама̄на̄ сан̃н̃а̄пи, четайама̄на̄ четана̄пи, виджа̄нама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣти пхассапан̃чамакейева паригган̣ха̄ти. йасса ведана̄ па̄кат̣а̄ хоти, сопи на кевалам̣ ведана̄ва уппаджджати, та̄йа саддхим̣ тадева а̄рамман̣ам̣ пхусама̄но пхассопи уппаджджати, сан̃джа̄нама̄на̄ сан̃н̃а̄пи, четайама̄на̄ четана̄пи, виджа̄нама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ампи уппаджджатӣти пхассапан̃чамакейева паригган̣ха̄ти. йасса вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, сопи на кевалам̣ вин̃н̃а̄н̣амева уппаджджати, тена саддхим̣ тадева̄рамман̣ам̣ пхусама̄но пхассопи уппаджджати, анубхавама̄на̄ ведана̄пи, сан̃джа̄нама̄на̄ сан̃н̃а̄пи, четайама̄на̄ четана̄пи уппаджджатӣти пхассапан̃чамакейева паригган̣ха̄ти.

со ‘‘име пхассапан̃чамака̄ дхамма̄ ким̣ ниссита̄’’ти упадха̄ренто ‘‘ваттхуниссита̄’’ти паджа̄на̄ти. ваттху на̄ма караджака̄йо, йам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘идан̃ча пана ме вин̃н̃а̄н̣ам̣ еттха ситам̣ еттха пат̣ибаддха’’нти. со аттхато бхӯта̄ни чева упа̄да̄рӯпа̄ни ча. еваметтха ваттху рӯпам̣, пхассапан̃чамака̄ на̄манти на̄марӯпаматтамева пассати. рӯпан̃четтха рӯпаккхандхо, на̄мам̣ чатта̄ро арӯпино кхандха̄ти пан̃чаккхандхаматтам̣ хоти. на̄марӯпавинимутта̄ хи пан̃чаккхандха̄, пан̃чаккхандхавинимуттам̣ ва̄ на̄марӯпам̣ наттхи. со ‘‘име пан̃чаккхандха̄ ким̣ хетука̄’’ти упапариккханто ‘‘авиджджа̄дихетука̄’’ти пассати. тато ‘‘паччайо чева паччайуппаннан̃ча идам̣, ан̃н̃о сатто ва̄ пуггало ва̄ наттхи, суддхасан̇кха̄рапун̃джаматтамева̄’’ти саппаччайана̄марӯпавасена тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ випассана̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти саммасанто вичарати, со аджджа аджджа̄ти пат̣иведхам̣ а̄кан̇кхама̄но татха̄рӯпе дивасе утусаппа̄йам̣, пуггаласаппа̄йам̣, бходжанасаппа̄йам̣, дхаммасаванасаппа̄йам̣ ва̄ лабхитва̄ екапаллан̇кена нисиннова випассанам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ арахатте патит̣т̣ха̄ти. евамимесампи тин̣н̣ам̣ джана̄нам̣ йа̄ва арахатта̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ катхитам̣ хоти.

идха пана бхагава̄ арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхенто ведана̄сӣсена катхеси. пхассавасена хи вин̃н̃а̄н̣авасена ва̄ катхийама̄нам̣ етасса на па̄кат̣ам̣ хоти, андхака̄рам̣ вийа кха̄йати. ведана̄васена пана па̄кат̣ам̣ хоти. касма̄? ведана̄нам̣ уппаттийа̄ па̄кат̣ата̄йа. сукхадуккхаведана̄нан̃хи уппатти па̄кат̣а̄. йада̄ сукхам̣ уппаджджати, тада̄ сакалам̣ сарӣрам̣ кхобхентам̣ маддантам̣ пхарама̄нам̣ абхисандайама̄нам̣ сатадхотасаппим̣ кха̄да̄пайантам̣ вийа, сатапа̄кателам̣ маккхайама̄нам̣ вийа, гхат̣асахассена парил̣а̄хам̣ нибба̄пайама̄нам̣ вийа, ‘‘ахо сукхам̣, ахо сукха’’нти ва̄чам̣ ниччха̄райама̄намева уппаджджати. йада̄ дуккхам̣ уппаджджати, тада̄ сакаласарӣрам̣ кхобхентам̣ маддантам̣ пхарама̄нам̣ абхисандайама̄нам̣ таттапха̄лам̣ павесентам̣ вийа, вилӣнатамбалохена а̄син̃чантам̣ вийа, суккхатин̣аванаппатимхи аран̃н̃е да̄руукка̄кала̄пам̣ кхипама̄нам̣ вийа ‘‘ахо дуккхам̣, ахо дуккха’’нти виппала̄пайама̄намева уппаджджати. ити сукхадуккхаведана̄нам̣ уппатти па̄кат̣а̄ хоти.

адуккхамасукха̄ пана дуддӣпана̄ андхака̄рена вийа абхибхӯта̄. са̄ сукхадуккха̄нам̣ апагаме са̄та̄са̄тапат̣иккхепавасена маджджхатта̄ка̄рабхӯта̄ адуккхамасукха̄ ведана̄ти найато ган̣хантасса па̄кат̣а̄ хоти. йатха̄ ким̣? йатха̄ антара̄ пит̣т̣хипа̄са̄н̣ам̣ а̄рухитва̄ пала̄тасса мигасса анупадам̣ гаччханто мигалуддако пит̣т̣хипа̄са̄н̣асса орабха̄гепи парабха̄гепи падам̣ дисва̄ маджджхе апассантопи ‘‘ито а̄рул̣хо, ито орул̣хо, маджджхе пит̣т̣хипа̄са̄н̣е имина̄ падесена гато бхависсатӣ’’ти найато джа̄на̄ти. евам̣ а̄рул̣хат̣т̣ха̄не падам̣ вийа хи сукхаведана̄йа уппатти па̄кат̣а̄ хоти, орул̣хат̣т̣ха̄не падам̣ вийа дуккхаведана̄йа уппатти па̄кат̣а̄ хоти, ито а̄руйха, ито оруйха, маджджхе евам̣ гатоти найато гахан̣ам̣ вийа сукхадуккха̄нам̣ апагаме са̄та̄са̄тапат̣иккхепавасена маджджхатта̄ка̄рабхӯта̄ адуккхамасукха̄ ведана̄ти найато ган̣хантасса па̄кат̣а̄ хоти. евам̣ бхагава̄ пат̣хамам̣ рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхетва̄ паччха̄ арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ ведана̄васена ниваттетва̄ дассеси.

на кевалан̃ча идхева евам̣ дассеси, маха̄сатипат̣т̣ха̄не, маджджхиманика̄йамхи сатипат̣т̣ха̄не, чӯл̣атан̣ха̄сан̇кхайе, маха̄тан̣ха̄сан̇кхайе, чӯл̣аведалласутте, маха̄ведалласутте, рат̣т̣хапа̄ласутте, ма̄ган̣д̣ийасутте, дха̄тувибхан̇ге, а̄нен̃джасаппа̄йе, сакале ведана̄сам̣йуттети евам̣ анекесу суттантесу пат̣хамам̣ рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхетва̄ паччха̄ арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ ведана̄васена ниваттетва̄ дассеси. йатха̄ ча тесу тесу, евам̣ имасмимпи саккапан̃хе пат̣хамам̣ рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ катхетва̄ паччха̄ арӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ ведана̄васена ниваттетва̄ дассеси. рӯпакаммат̣т̣ха̄нам̣ панеттха ведана̄йа а̄рамман̣аматтакам̣йева сан̇кхиттам̣, тасма̄ па̄л̣ийам̣ на̄рул̣хам̣ бхависсати.

360. арӯпакаммат̣т̣ха̄не йам̣ тасса па̄кат̣ам̣ ведана̄васена абхинивесамукхам̣, тамева дассетум̣ соманассам̣па̄хам̣, дева̄наминда̄тиа̄дима̄ха. таттха дувидхена̄ти двивидхена, двӣхи кот̣т̣ха̄сехӣти аттхо. еварӯпам̣ соманассам̣ на севитаббанти еварӯпам̣ гехаситасоманассам̣ на севитаббам̣. гехаситасоманассам̣ на̄ма ‘‘таттха катама̄ни чха гехасита̄ни соманасса̄ни? чаккхувин̃н̃еййа̄нам̣ рӯпа̄нам̣ ит̣т̣ха̄нам̣ канта̄нам̣ мана̄па̄нам̣ манорама̄нам̣ лока̄мисапат̣исам̣йутта̄нам̣ пат̣ила̄бхам̣ ва̄ пат̣ила̄бхато саманупассато, пуббе ва̄ пат̣иладдхапуббам̣ атӣтам̣ нируддхам̣ випарин̣атам̣ самануссарато уппаджджати соманассам̣, йам̣ еварӯпам̣ соманассам̣, идам̣ вуччати гехаситам̣ соманасса’’нти евам̣ чхасу два̄ресу вуттака̄магун̣анисситам̣ соманассам̣ (ма. ни. 3.306).

еварӯпам̣ соманассам̣ севитаббанти еварӯпам̣ неккхаммаситам̣ соманассам̣ севитаббам̣. неккхаммаситам̣ соманассам̣ на̄ма – ‘‘таттха катама̄ни чха неккхаммасита̄ни соманасса̄ни? рӯпа̄нам̣ твева аниччатам̣ видитва̄ випарин̣а̄мавира̄ганиродхам̣ пуббе чева рӯпа̄ етарахи ча саббе те рӯпа̄ аничча̄, дуккха̄, випарин̣а̄мадхамма̄ти еваметам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассато уппаджджати соманассам̣, йам̣ еварӯпам̣ соманассам̣, идам̣ вуччати неккхаммаситам̣ соманасса’’нти (ма. ни. 3.308) евам̣ чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате аничча̄дивасена випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ уссукка̄петум̣ сакконтасса ‘‘уссуккита̄ ме випассана̄’’ти соманассаджа̄тасса уппаннам̣ соманассам̣. севитаббанти идам̣ неккхаммавасена, випассана̄васена, ануссативасена, пат̣хамаджджха̄на̄дивасена ча уппаджджанакасоманассам̣ севитаббам̣ на̄ма.

таттха йам̣ че савитаккам̣ савича̄ранти тасмимпи неккхаммасите соманассе йам̣ неккхаммавасена, випассана̄васена, ануссативасена, пат̣хамаджджха̄навасена ча уппаннам̣ савитаккам̣ савича̄рам̣ соманассанти джа̄неййа. йам̣ че авитаккам̣ авича̄ранти йам̣ пана дутийататийаджджха̄навасена уппаннам̣ авитаккам̣ авича̄рам̣ соманассанти джа̄неййа. йе авитакке авича̄ре, те пан̣ӣтатарети етесупи двӣсу йам̣ авитаккам̣ авича̄рам̣, там̣ пан̣ӣтатаранти аттхо.

имина̄ ким̣ катхитам̣ хоти? двиннам̣ арахаттам̣ катхитам̣. катхам̣? еко кира бхиккху савитаккасавича̄ре соманассе випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ ‘‘идам̣ соманассам̣ ким̣ ниссита’’нти упадха̄ренто ‘‘ваттхуниссита’’нти паджа̄на̄тӣти пхассапан̃чамаке вуттанайенева ануккамена арахатте патит̣т̣ха̄ти. еко авитаккаавича̄ре соманассе випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ вуттанайенева арахатте патит̣т̣ха̄ти. таттха абхинивит̣т̣хасоманассесупи савитаккасавича̄рато авитаккаавича̄рам̣ пан̣ӣтатарам̣. савитаккасавича̄расоманассавипассана̄топи авитаккаавича̄равипассана̄ пан̣ӣтатара̄. савитаккасавича̄расоманассапхаласама̄паттитопи авитаккаавича̄расоманассапхаласама̄паттийева пан̣ӣтатара̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘йе авитакке авича̄ре, те пан̣ӣтатаре’’ти.

361. еварӯпам̣ доманассам̣ на севитаббанти еварӯпам̣ гехаситадоманассам̣ на севитаббам̣. гехаситадоманассам̣ на̄ма – ‘‘таттха катама̄ни чха гехасита̄ни доманасса̄ни? чаккхувин̃н̃еййа̄нам̣ рӯпа̄нам̣ ит̣т̣ха̄нам̣ канта̄нам̣ мана̄па̄нам̣ манорама̄нам̣ лока̄мисапат̣исам̣йутта̄нам̣ аппат̣ила̄бхам̣ ва̄ аппат̣ила̄бхато саманупассато пуббе ва̄ апат̣иладдхапуббам̣ атӣтам̣ нируддхам̣ випарин̣атам̣ самануссарато уппаджджати доманассам̣, йам̣ еварӯпам̣ доманассам̣, идам̣ вуччати гехаситадоманасса’’нти (ма. ни. 3.307). евам̣ чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ на̄нубхавим̣, на̄нубхависса̄ми, на̄нубхава̄мӣти витаккайато уппаннам̣ ка̄магун̣анисситам̣ доманассам̣.

еварӯпам̣ доманассам̣ севитаббанти еварӯпам̣ неккхаммаситадоманассам̣ севитаббам̣. неккхаммаситадоманассам̣ на̄ма – ‘‘таттха катама̄ни чха неккхаммасита̄ни доманасса̄ни? рӯпа̄нам̣ твева аниччатам̣ видитва̄ випарин̣а̄мавира̄ганиродхам̣ пуббе чева рӯпа̄ етарахи ча саббе те рӯпа̄ аничча̄, дуккха̄, випарин̣а̄мадхамма̄ти еваметам̣ йатха̄бхӯтам̣ сампаппан̃н̃а̄йа дисва̄ ануттаресу вимоккхесу пихам̣ упат̣т̣ха̄пети ‘куда̄ссу на̄ма̄хам̣ тада̄йатанам̣, упасампаджджа вихарисса̄ми, йадарийа̄ етарахи а̄йатанам̣ упасампаджджа вихарантӣ’ти. ити ануттаресу вимоккхесу пихам̣ упат̣т̣ха̄пайато уппаджджати пихапаччайа̄ доманассам̣, йам̣ еварӯпам̣ доманассам̣, идам̣ вуччати неккхаммаситадоманасса’’нти (ма. ни. 3.307) евам̣ чхасу два̄ресу ит̣т̣ха̄рамман̣е а̄па̄тхагате ануттаравимоккхасан̇кха̄таарийапхаладхаммесу пихам̣ упат̣т̣хапетва̄ тададхигама̄йа аничча̄дивасена випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ уссукка̄петумасакконтасса имампи паккхам̣, имампи ма̄сам̣, имампи сам̣ваччхарам̣ випассанам̣ уссукка̄петва̄ арийабхӯмим̣ па̄пун̣итум̣ на̄саккхинти анусочато уппаннам̣ доманассам̣. севитаббанти идам̣ неккхаммавасена, випассана̄васена, ануссативасена, пат̣хамаджджха̄на̄дивасена ча уппаджджанакадоманассам̣ севитаббам̣ на̄ма.

таттха йам̣ че савитаккасавича̄ранти тасмимпи дувидхе доманассе гехаситадоманассамева савитаккасавича̄радоманассам̣ на̄ма. неккхаммавасена, випассана̄васена, ануссативасена, пат̣хамадутийаджджха̄навасена ча уппаннадоманассам̣ пана авитаккаавича̄радоманассанти ведитаббам̣. ниппарийа̄йена пана авитаккаавича̄радоманассам̣ на̄ма наттхи. доманассиндрийан̃хи екам̣сена акусалан̃чева савитаккасавича̄ран̃ча, етасса пана бхиккхуно ман̃н̃анавасена савитаккасавича̄ранти ча авитаккаавича̄ранти ча вуттам̣.

татра̄йам̣ найо – идха бхиккху доманассапаччайабхӯте савитаккасавича̄радхамме авитаккаавича̄радхамме ча доманассапаччайа̄ ева уппанне маггапхаладхамме ча ан̃н̃есам̣ пат̣ипаттидассанавасена доманассанти гахетва̄ ‘‘када̄ ну кхо ме савитаккасавича̄радоманассе випассана̄ пат̣т̣хапита̄ бхависсати, када̄ авитаккаавича̄радоманассе’’ти ча ‘‘када̄ ну кхо ме савитаккасавича̄радоманассапхаласама̄патти ниббаттита̄ бхависсати, када̄ авитаккаавича̄радоманассапхаласама̄паттӣ’’ти чинтетва̄ тема̄сикам̣, чхама̄сикам̣, навама̄сикам̣ ва̄ пат̣ипадам̣ ган̣ха̄ти. тема̄сикам̣ гахетва̄ пат̣хамама̄се екам̣ йа̄мам̣ джаггати, две йа̄ме нидда̄йа ока̄сам̣ кароти, маджджхиме ма̄се две йа̄ме джаггати, екам̣ йа̄мам̣ нидда̄йа ока̄сам̣ кароти, паччхимама̄се чан̇каманисаджджа̄йева йа̄пети. евам̣ че арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, иччетам̣ кусалам̣. но че па̄пун̣а̄ти, висесетва̄ чхама̄сикам̣ ган̣ха̄ти. татра̄пи две две ма̄се вуттанайена пат̣ипаджджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ асакконто висесетва̄ навама̄сикам̣ ган̣ха̄ти. татра̄пи тайо тайо ма̄се татхева пат̣ипаджджитва̄ арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ асакконтасса ‘‘на ладвам̣ вата ме сабрахмача̄рӣхи саддхим̣ висуддхипава̄ран̣ам̣ пава̄рету’’нти а̄ваджджато доманассам̣ уппаджджати, ассудха̄ра̄ паваттанти га̄мантапаббха̄рава̄сӣмаха̄сӣваттхерасса вийа.