1. паччайачатуккам̣

таттха йадетам̣ саббапат̣хаме авиджджа̄мӯлаке найе паччайачатуккам̣, тасмим̣ пат̣хамо на̄марӯпат̣т̣ха̄не на̄масса, сал̣а̄йатанат̣т̣ха̄не чхат̣т̣ха̄йатанасса ча вуттатта̄ апарипун̣н̣аан̇гадвайайутто два̄дасан̇гикава̄ро на̄ма. дутийо на̄марӯпат̣т̣ха̄не на̄массева, сал̣а̄йатанат̣т̣ха̄не ча на кассачи вуттатта̄ апарипун̣н̣аекан̇гайутто ека̄дасан̇гикава̄ро на̄ма. татийо сал̣а̄йатанат̣т̣ха̄не чхат̣т̣ха̄йатанасса вуттатта̄ парипун̣н̣аекан̇гайутто два̄дасан̇гикава̄ро на̄ма. чатуттхо пана парипун̣н̣адва̄дасан̇гикойева.

таттха сийа̄ – айампи чхат̣т̣ха̄йатанапаччайа̄ пхассоти вуттатта̄ апарипун̣н̣екан̇гайуттойева̄ти? на, тасса анан̇гатта̄. пхассойева хеттха ан̇гам̣, на чхат̣т̣ха̄йатанам̣. тасма̄ тасса анан̇гатта̄ на̄йам̣ апарипун̣н̣екан̇гайуттоти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вуттам̣ – ‘‘пат̣хамо саббасан̇га̄хикат̣т̣хена, дутийо паччайависесат̣т̣хена, татийо габбхасеййакасатта̄нам̣ васена, чатуттхо опапа̄тикасатта̄нам̣ васена гахито. татха̄ пат̣хамо саббасан̇га̄хикат̣т̣хена, дутийо паччайависесат̣т̣хена, татийо апарипун̣н̣а̄йатанавасена, чатуттхо парипун̣н̣а̄йатанавасена гахито. татха̄ пат̣хамо саббасан̇га̄хикат̣т̣хена, дутийо маха̄нида̄насуттантавасена (дӣ. ни. 2.95 а̄дайо), татийо рӯпабхававасена, чатуттхо ка̄мабхававасена гахито’’ти.

таттха пат̣хамо имесу дутийа̄дӣсу тӣсу ва̄ресу на каттхачи на пависатӣти саббасан̇га̄хикоти вутто. сеса̄нам̣ висесо парато а̄вибхависсати. тасса̄вибха̄ваттхам̣ –

йам̣ йаттха ан̃н̃атха̄ вуттам̣, авуттан̃ча̄пи йам̣ йахим̣;

йам̣ йатха̄ паччайо йасса, там̣ саббамупалаккхайе.

татра̄йам̣ найо – ависесена та̄ва чатӯсупи етесу суттантабха̄джанийе вийа сан̇кха̄ра̄ти аватва̄ сан̇кха̄роти вуттам̣, там̣ касма̄ти? екачиттаккхан̣икатта̄. татра хи на̄на̄читтаккхан̣ико паччайа̄ка̄ро вибхатто. идха екачиттаккхан̣ико а̄раддхо. екачиттаккхан̣е ча бахӯ четана̄ на сантӣти сан̇кха̄ра̄ти аватва̄ сан̇кха̄роти вуттам̣.

пат̣хамава̄ре панеттха екачиттаккхан̣апарийа̄паннадхаммасан̇гахан̣ато саббат̣т̣ха̄наса̄дха̄ран̣ато ча рӯпам̣ чхад̣д̣етва̄ ‘‘вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄ма’’нтвева вуттам̣. тан̃хи екачиттаккхан̣апарийа̄паннам̣ саббат̣т̣ха̄наса̄дха̄ран̣ан̃ча, на каттхачи вин̃н̃а̄н̣аппаваттит̣т̣ха̄не на паваттати. йасма̄ ча екачиттаккхан̣апарийа̄панно ековеттха пхассо, тасма̄ тасса̄нурӯпам̣ паччайабхӯтам̣ а̄йатанам̣ ган̣ханто сал̣а̄йатанат̣т̣ха̄не ‘‘на̄мапаччайа̄ чхат̣т̣ха̄йатана’’нти екам̣ мана̄йатанам̣йева а̄ха. тан̃хи екасса акусалапхассасса анурӯпам̣ паччайабхӯтам̣. ка̄ман̃четам̣ сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣анти еттха̄пи вуттам̣, хетупхалависесадассанаттхам̣ пана ан̇гапун̣н̣аттхан̃ча пуна идха гахитам̣. татра хи етасса висесена сан̇кха̄ро хету, ависесена на̄мам̣ пхалам̣. идха панасса ависесена на̄мам̣ хету, висесена пхассо пхаланти. сока̄дайо пана йасма̄ саббе екачиттаккхан̣е на самбхаванти, саббасмин̃ча читтаппаваттит̣т̣ха̄не чева читте ча на паваттанти, тасма̄ на гахита̄. джа̄тиджара̄маран̣а̄ни пана ачиттаккхан̣аматта̄нипи сама̄на̄ни читтаккхан̣е антогадхатта̄ ан̇гапарипӯран̣аттхам̣ гахита̄ни. евам̣ та̄веттха ‘йам̣ ан̃н̃атха̄ вуттам̣. йан̃ча авуттам̣’ там̣ ведитаббам̣.

йам̣ панеттха ито паресу ва̄ресу вуттам̣, тассаттхо вуттанайенева ведитаббо. йасмим̣ йасмим̣ пана ва̄ре йо йо висесо а̄гато, там̣ там̣ таттха таттхева пака̄сайисса̄ма.

‘йам̣ йатха̄ паччайо йасса̄’ти еттха пана сан̇кха̄расса авиджджа̄ сампайуттадхаммаса̄дха̄ран̣ехи сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайасампайуттааттхиавигатапаччайехи чхахи хетупаччайена ча̄ти саттадха̄ паччайо. таттха йасма̄ парато хетучатукка̄дӣни тӣн̣и чатукка̄ни авигатасампайуттаан̃н̃аман̃н̃апаччайавасена вутта̄ни, тасма̄ идха та̄ни апанетва̄ авасеса̄нам̣ васена авиджджа̄ сан̇кха̄расса чатудха̄ паччайоти ведитаббо.

сан̇кха̄ро вин̃н̃а̄н̣асса са̄дха̄ран̣ехи чхахи, камма̄ха̄рапаччайехи ча̄ти ат̣т̣хадха̄ паччайо. идха пана тейева тайо апанетва̄ пан̃чадха̄. вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄масса са̄дха̄ран̣ехи чхахи, индрийа̄ха̄ра̄дхипатӣхи ча̄ти навадха̄. идха пана тайо апанетва̄ чхадха̄. на̄мам̣ чхат̣т̣ха̄йатанасса са̄дха̄ран̣ехи чхахи. кин̃чи панеттха адхипатипаччайена, кин̃чи а̄ха̄рапаччайа̄дӣхӣти анекадха̄. идха пана тейева тайо апанетва̄ тидха̄ чатудха̄ пан̃чадха̄ ва̄. чхат̣т̣ха̄йатанам̣ пхассасса йатха̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄масса. евам̣ пхассо ведана̄йа са̄дха̄ран̣ехи чхахи а̄ха̄рапаччайена ча̄ти саттадха̄. идха пана тейева тайо апанетва̄ чатудха̄. ведана̄ тан̣ха̄йа са̄дха̄ран̣ехи чхахи джха̄ниндрийапаччайехи ча̄ти ат̣т̣хадха̄. идха пана тейева тайо апанетва̄ пан̃чадха̄. тан̣ха̄ упа̄да̄насса, йатха̄ авиджджа̄ сан̇кха̄расса. евам̣ упа̄да̄нам̣ бхавасса са̄дха̄ран̣ехи чхахи маггапаччайена ча̄ти саттадха̄. идха пана тейева тайо апанетва̄ чатудха̄. бхаво джа̄тийа̄, йасма̄ джа̄тӣти идха сан̇кхаталаккхан̣ам̣ адхиппетам̣, тасма̄ парийа̄йена упаниссайапаччайенева паччайо. татха̄ джа̄ти джара̄маран̣асса̄ти.

йе пана евам̣ ваданти – ‘‘имасмим̣ чатукке саббесампи сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ авиджджа̄дайо сахаджа̄тапаччайена паччайа̄ хонти. сахаджа̄тапаччайавасенева хи пат̣хамава̄ро а̄раддхо’’ти, те бхава̄дӣнам̣ татха̄ абха̄вам̣ сесапаччайа̄нан̃ча самбхавам̣ дассетва̄ пат̣иккхипитабба̄. на хи бхаво джа̄тийа̄ сахаджа̄тапаччайо хоти, на джа̄ти джара̄маран̣асса. йе четесам̣ сан̇кхара̄дӣнам̣ авасеса̄ паччайа̄ вутта̄, тепи самбхавантийева. тасма̄ на сакка̄ чхад̣д̣етунти. евам̣ та̄ва пат̣хамава̄ре йам̣ йаттха ан̃н̃атха̄ вуттам̣, авуттан̃ча̄пи йам̣ йахим̣, йан̃ча йатха̄ йасса паччайо хоти, там̣ ведитаббам̣. дутийава̄ра̄дӣсупи есева найо.

айам̣ пана висесо – дутийава̄ре ‘‘на̄мапаччайа̄ пхассо’’ти ватва̄ сал̣а̄йатанат̣т̣ха̄не на кин̃чи вуттам̣, там̣ киматтханти? паччайависесадассанаттхан̃чева маха̄нида̄надесана̄сан̇гахаттхан̃ча. пхассасса хи на кевалан̃ча чхат̣т̣ха̄йатанамева паччайо, ведана̄ккхандха̄дайо пана тайо кхандха̄пи паччайа̄йева. маха̄нида̄насуттанте часса ‘‘аттхи идаппаччайа̄ пхассоти ити пут̣т̣хена сата̄, а̄нанда, аттхӣтисса вачанӣйам̣. ким̣ паччайа̄ пхассоти? ити че вадеййа, на̄мапаччайа̄ пхассоти иччасса вачанӣйа’’нти (дӣ. ни. 2.96). евам̣ сал̣а̄йатанам̣ чхад̣д̣етва̄ ека̄дасан̇гико пат̣иччасамуппа̄до вутто. тасма̄ имасса паччайависесасса дассанаттхам̣ имисса̄ ча маха̄нида̄насуттантадесана̄йа париггахаттхам̣ дутийава̄ре ‘‘на̄мапаччайа̄ пхассо’’ти ватва̄ сал̣а̄йатанат̣т̣ха̄не на кин̃чи вуттанти. еса та̄ва дутийава̄ре висесо.

татийава̄ре пана ‘‘вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпа’’нти суттантабха̄джанӣйе а̄гатамева чатуттхаман̇гам̣ вуттам̣, там̣ екачиттаккхан̣икатта̄ паччайа̄ка̄расса идха айуттанти че? там̣ на̄йуттам̣. касма̄? сакаккхан̣е паччайабха̄вато. сачепи хи таттха рӯпам̣ читтаккхан̣ато уддхам̣ тит̣т̣хати, татха̄писса там̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сакаккхан̣е паччайо хоти. катхам̣? пуреджа̄тасса та̄ва читтасамут̣т̣ха̄насса ан̃н̃асса ва̄ паччха̄джа̄тапаччайена. вуттан̃четам̣ ‘‘паччха̄джа̄та̄ читтачетасика̄ дхамма̄ пуреджа̄тасса имасса ка̄йасса паччха̄джа̄тапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.11). сахаджа̄тасса пана читтасамут̣т̣ха̄насса ниссайапаччайена паччайо. йатха̄ха ‘‘читтачетасика̄ дхамма̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ ниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.8).

йади евам̣, пуримава̄ресу касма̄ евам̣ на вуттанти? рӯпаппаваттидесам̣ сандха̄йа деситатта̄. айан̃хи паччайа̄ка̄ро рӯпаппаваттидесе ка̄мабхаве габбхасеййака̄нан̃чева апарипун̣н̣а̄йатанаопапа̄тика̄нан̃ча рӯпа̄вачарадева̄нан̃ча васена десито. теневеттха ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатана’’нти аватва̄ чхат̣т̣ха̄йатананти вуттам̣. таттха на̄мам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. рӯпам̣ пана хадайарӯпам̣ ведитаббам̣. там̣ панетасса чхат̣т̣ха̄йатанасса ниссайапаччайена чева пуреджа̄тапаччайена ча̄ти двидха̄ паччайо хотӣти еса татийава̄ре висесо.

чатуттхава̄ро пана йонивасена опапа̄тика̄нам̣, а̄йатанавасена парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣, бхававасена ка̄ма̄вачарасатта̄нам̣ васена вутто. теневеттха ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатана’’нти вуттам̣. таттха на̄мам̣ чхат̣т̣ха̄йатанасса сахаджа̄та̄дӣхи, чаккха̄йатана̄дӣнам̣ паччха̄джа̄тапаччайена. рӯпе хадайарӯпам̣ чхат̣т̣ха̄йатанасса ниссайапаччайапуреджа̄тапаччайехи, чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни чаккха̄йатана̄дӣнам̣ сахаджа̄таниссайааттхиавигатехи. йасма̄ панеса екачиттаккхан̣ико паччайа̄ка̄ро, тасма̄ еттха сал̣а̄йатанапаччайа̄ти аватва̄ ‘‘чхат̣т̣ха̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти вуттоти айам̣ чатуттхава̄ре висесо.

еваметесам̣ на̄на̄каран̣ам̣ н̃атва̄ пуна саббесвева тесу висесена пат̣хамака̄ две ва̄ра̄ арӯпабхаве паччайа̄ка̄радассанаттхам̣ вутта̄ти ведитабба̄. арӯпабхавасмин̃хи рӯпена асаммисса̄ни пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄ни паваттанти. татийо рӯпабхаве паччайа̄ка̄радассанаттхам̣ вутто. рӯпабхавасмин̃хи сатипи рӯпасаммиссатте сал̣а̄йатанам̣ на паваттати. чатуттхо ка̄мабхаве паччайа̄ка̄радассанаттхам̣ вутто. ка̄мабхавасмин̃хи сакалам̣ сал̣а̄йатанам̣ паваттати. татийо ва̄ рӯпабхаве чева ка̄мабхаве ча апарипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ акусалаппаваттиккхан̣ам̣ сандха̄йа вутто. чатуттхо ва̄ ка̄мабхаве парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣. пат̣хамо ва̄ саббаттхага̄митам̣ сандха̄йа вутто. со хи на каттхачи читтаппаваттидесе на паваттати. дутийо паччайависесам̣ сандха̄йа вутто. ека̄дасан̇гикаттан̃хеттха пхассасса ча на̄мапаччайаттам̣ паччайависесо. татийо пуримайонидвайам̣ сандха̄йа вутто. пурима̄су хи двӣсу йонӣсу со самбхавати, таттха сада̄ сал̣а̄йатанасса асамбхавато. чатуттхо паччхимайонидвайам̣ сандха̄йа вутто. паччхима̄су хи со двӣсу йонӣсу самбхавати, таттха сада̄ сал̣а̄йатанасса самбхаватоти.

етта̄вата̄ ча йам̣ вуттам̣ чатӯсупи ва̄ресу –

йам̣ йаттха ан̃н̃атха̄ вуттам̣, авуттан̃ча̄пи йам̣ йахим̣;

йам̣ йатха̄ паччайо йасса, там̣ саббамупалаккхайети.

га̄тха̄йа аттхадӣпана̄ ката̄ хоти.

етенева̄нуса̄рена, саббаметам̣ найам̣ ито;

висесо йо ча там̣ джан̃н̃а̄, чатуккесу паресупи.