4. саччавибхан̇го

1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄

189. ида̄ни таданантаре саччавибхан̇ге чатта̄рӣти ган̣анапариччхедо. арийасачча̄нӣти париччхиннадхамманидассанам̣. дуккхам̣ арийасаччантиа̄димхи пана уддесава̄ре –

вибха̄гато ниббачана-лаккхан̣а̄диппабхедато;

аттхаттхуддха̄рато чева, анӯна̄дхикато татха̄.

камато арийасаччесу, йам̣ н̃а̄н̣ам̣ тасса киччато;

антогадха̄нам̣ пабхедо, упама̄то чатуккато.

сун̃н̃атекавидха̄дӣхи, сабха̄гависабха̄гато;

виниччхайо ведитаббо, вин̃н̃уна̄ са̄санаккаме.

таттха ‘вибха̄гато’ти дуккха̄дӣнан̃хи чатта̄ро чатта̄ро аттха̄ вибхатта̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄, йе дуккха̄дӣни абхисаментехи абхисаметабба̄. йатха̄ха, ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо, сан̇кхатат̣т̣хо, санта̄пат̣т̣хо, випарин̣а̄мат̣т̣хо – име чатта̄ро дуккхасса дуккхат̣т̣ха̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄. самудайасса а̄йӯханат̣т̣хо, нида̄нат̣т̣хо, сам̣йогат̣т̣хо, палибодхат̣т̣хо…пе… ниродхасса ниссаран̣ат̣т̣хо, вивекат̣т̣хо, асан̇кхатат̣т̣хо, аматат̣т̣хо…пе… маггасса ниййа̄нат̣т̣хо, хетват̣т̣хо, дассанат̣т̣хо, а̄дхипатеййат̣т̣хо – име чатта̄ро маггасса маггат̣т̣ха̄ татха̄ авитатха̄ анан̃н̃атха̄’’ти (пат̣и. ма. 2.8). татха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо, сан̇кхатат̣т̣хо, санта̄пат̣т̣хо, випарина̄мат̣т̣хо, абхисамайат̣т̣хо’’ти (пат̣и. ма. 2.11) евама̄ди. ити евам̣ вибхатта̄нам̣ чатуннам̣ чатуннам̣ аттха̄нам̣ васена дуккха̄дӣни ведитабба̄нӣти. айам̣ та̄веттха вибха̄гато виниччхайо ведитаббо.

‘ниббачаналаккхан̣а̄диппабхедато’ти еттха пана ‘ниббачанато’ та̄ва идха ‘ду’ити айам̣ саддо куччхите диссати; куччхитан̃хи путтам̣ дупуттоти ваданти. ‘кхам̣’саддо пана туччхе; туччхан̃хи а̄ка̄сам̣ кханти вуччати. идан̃ча пат̣хамасаччам̣ куччхитам̣ анекаупаддава̄дхит̣т̣ха̄нато, туччхам̣ ба̄ладжанапарикаппитадхувасубхасукхаттабха̄вавирахитато. тасма̄ куччхитатта̄ туччхатта̄ ча дуккханти вуччати. ‘сам̣’ити ча айам̣ саддо ‘‘сама̄гамо самета’’нтиа̄дӣсу (вибха. 199; дӣ. ни. 2.396) сам̣йогам̣ дӣпети; ‘у’ити айам̣ саддо ‘‘уппаннам̣ удита’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 172; чӯл̣ани. кхаггависа̄н̣асуттаниддеса 141) уппаттим̣. ‘айа’саддо пана ка̄ран̣ам̣ дӣпети. идан̃ча̄пи дутийасаччам̣ авасесапаччайасама̄йоге сати дуккхассуппаттика̄ран̣ам̣. ити дуккхасса сам̣йоге уппаттика̄ран̣атта̄ дуккхасамудайанти вуччати.

татийасаччам̣ пана йасма̄ ‘ни’саддо абха̄вам̣ ‘родха’саддо ча ча̄ракам̣ дӣпети, тасма̄ абха̄во еттха сам̣са̄рача̄ракасан̇кха̄тасса дуккхародхасса саббагатисун̃н̃атта̄, самадхигате ва̄ тасмим̣ сам̣са̄рача̄ракасан̇кха̄тасса дуккхародхасса абха̄во хоти таппат̣ипаккхатта̄типи дуккханиродханти вуччати, дуккхасса ва̄ ануппа̄даниродхапаччайатта̄ дуккханиродханти. чатуттхасаччам̣ пана йасма̄ етам̣ дуккханиродхам̣ гаччхати а̄рамман̣авасена тадабхимукхӣбхӯтатта̄, пат̣ипада̄ ча хоти дуккханиродхаппаттийа̄, тасма̄ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти вуччати.

йасма̄ панета̄ни буддха̄дайо арийа̄ пат̣ивиджджханти, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччанти. йатха̄ха – ‘‘чата̄рима̄ни, бхиккхаве, арийасачча̄ни (сам̣. ни. 5.1097). катама̄ни…пе… има̄ни кхо, бхиккхаве, чатта̄ри арийасачча̄ни. арийа̄ има̄ни пат̣ивиджджханти, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти. апича арийасса сачча̄нӣтипи арийасачча̄ни. йатха̄ха – ‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… садеваманусса̄йа татха̄гато арийо, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти. атха ва̄ етесам̣ абхисамбуддхатта̄ арийабха̄васиддхитопи арийасачча̄ни. йатха̄ха – ‘‘имесам̣ кхо, бхиккхаве, чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ йатха̄бхӯтам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо ‘арийо’ти вуччатӣ’’ти. апича кхо пана арийа̄ни сачча̄нӣтипи арийасачча̄ни; арийа̄нӣти татха̄ни авитатха̄ни ависам̣ва̄дака̄нӣти аттхо. йатха̄ха – ‘‘има̄ни кхо, бхиккхаве, чатта̄ри арийасачча̄ни татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни, тасма̄ арийасачча̄нӣти вуччантӣ’’ти. еваметтха ниббачанато виниччхайо ведитаббо.

катхам̣ ‘лаккхан̣а̄диппабхедато’? еттха хи ба̄дханалаккхан̣ам̣ дуккхасаччам̣, санта̄панарасам̣, паваттипаччупат̣т̣ха̄нам̣. пабхавалаккхан̣ам̣ самудайасаччам̣, анупаччхедакаран̣арасам̣, палибодхапаччупат̣т̣ха̄нам̣. сантилаккхан̣ам̣ ниродхасаччам̣, аччутирасам̣, анимиттапаччупат̣т̣ха̄нам̣. ниййа̄налаккхан̣ам̣ маггасаччам̣, килесаппаха̄накаран̣арасам̣, вут̣т̣ха̄напаччупат̣т̣ха̄нам̣. апича паваттипаваттаканиваттиниваттакалаккхан̣а̄ни пат̣ипа̄т̣ийа̄. татха̄ сан̇кхататан̣ха̄асан̇кхатадассаналаккхан̣а̄ни ча̄ти еваметтха ‘лаккхан̣а̄диппабхедато’ виниччхайо ведитаббо.

‘аттхаттхуддха̄рато чева̄’ти еттха пана аттхато та̄ва ко саччат̣т̣хоти че? йо пан̃н̃а̄чаккхуна̄ упапариккхама̄на̄нам̣ ма̄йа̄ва випарӣтако, марӣчӣва висам̣ва̄дако, титтхийа̄нам̣ атта̄ва анупалаббхасабха̄во ча на хоти; атха кхо ба̄дханапабхавасантиниййа̄наппака̄рена таччха̄випарӣтабхӯтабха̄вена арийан̃а̄н̣асса гочаро хотийева; еса аггилаккхан̣ам̣ вийа, локапакати вийа ча таччха̄випарӣтабхӯтабха̄во саччат̣т̣хоти ведитаббо. йатха̄ха – ‘‘идам̣ дуккханти кхо, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. апича –

на̄ба̄дхакам̣ йато дуккхам̣, дуккха̄ ан̃н̃ам̣ на ба̄дхакам̣;

ба̄дхакаттанийа̄мена, тато саччамидам̣ матам̣.

там̣ вина̄ на̄н̃н̃ато дуккхам̣, на хоти на ча там̣ тато;

дуккхахетунийа̄мена, ити саччам̣ висаттика̄.

на̄н̃н̃а̄ нибба̄нато санти, сантам̣ на ча на там̣ йато;

сантабха̄ванийа̄мена, тато саччамидам̣ матам̣.

магга̄ ан̃н̃ам̣ на ниййа̄нам̣, аниййа̄но на ча̄пи со;

таччханиййа̄набха̄ватта̄, ити со саччасаммато.

ити таччха̄випалла̄са-бхӯтабха̄вам̣ чатӯсупи;

дуккха̄дӣсвависесена, саччат̣т̣хам̣ а̄ху пан̣д̣ита̄ти.

евам̣ ‘аттхато’ виниччхайо ведитаббо.

катхам̣ ‘аттхуддха̄рато’? идха̄йам̣ ‘сачча’саддо анекесу аттхесу диссати, сеййатхидам̣ – ‘‘саччам̣ бхан̣е, на куджджхеййа̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 224) ва̄ча̄сачче. ‘‘сачче т̣хита̄ саман̣абра̄хман̣а̄ ча̄’’тиа̄дӣсу (джа̄. 2.21.433) виратисачче. ‘‘касма̄ ну сачча̄ни ваданти на̄на̄, пава̄дийа̄се кусала̄вада̄на̄’’тиа̄дӣсу (су. ни. 891) дит̣т̣хисачче. ‘‘екан̃хи саччам̣ на дутийаматтхӣ’’тиа̄дӣсу (су. ни. 890) параматтхасачче нибба̄не чева магге ча. ‘‘чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ кати кусала̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 216) арийасачче. сва̄йамидха̄пи арийасачче ваттатӣти еваметтха ‘аттхуддха̄рато’пи виниччхайо ведитаббо.

‘анӯна̄дхикато’ти касма̄ пана чатта̄рева арийасачча̄ни вутта̄ни, анӯна̄ни анадхика̄нӣти че? ан̃н̃асса̄самбхавато, ан̃н̃атарасса ча анапанеййабха̄вато; на хи етехи ан̃н̃ам̣ адхикам̣ ва̄ етесам̣ ва̄ екампи апанетаббам̣ самбхоти. йатха̄ха – ‘‘идха, бхиккхаве, а̄гаччхеййа саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ ‘нетам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣, ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ йам̣ саман̣ена готамена деситам̣. ахаметам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ пан̃н̃апесса̄мӣ’ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’тиа̄ди. йатха̄ ча̄ха – ‘‘йо хи кочи, бхиккхаве, саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ евам̣ вадеййа ‘нетам̣ дуккхам̣ пат̣хамам̣ арийасаччам̣, йам̣ саман̣ена готамена деситам̣. ахаметам̣ дуккхам̣ пат̣хамам̣ арийасаччам̣ паччаккха̄йа ан̃н̃ам̣ дуккхам̣ пат̣хамам̣ арийасаччам̣ пан̃н̃апесса̄мӣ’ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.1086).

апича паваттима̄чиккханто бхагава̄ сахетукам̣ а̄чиккхи, ниваттин̃ча саупа̄йам̣. ити паваттиниваттитадубхайахетӯнам̣ етаппарамато чатта̄рева вутта̄ни. татха̄ парин̃н̃еййа паха̄табба саччхика̄табба бха̄ветабба̄нам̣, тан̣ха̄ваттхутан̣ха̄тан̣ха̄ниродхатан̣ха̄ниродхупа̄йа̄нам̣, а̄лайа̄лайара̄мата̄а̄лайасамуггха̄таа̄лайасамуггха̄тӯпа̄йа̄нан̃ча васена̄пи чатта̄рева вутта̄нӣти. еваметтха ‘анӯна̄дхикато’ виниччхайо ведитаббо.

‘камато’ти айампи десана̄ккамова. еттха ча ол̣а̄рикатта̄ саббасаттаса̄дха̄ран̣атта̄ ча сувин̃н̃еййанти дуккхасаччам̣ пат̣хамам̣ вуттам̣, тассева хетудассанаттхам̣ таданантарам̣ самудайасаччам̣, хетуниродха̄ пхаланиродхоти н̃а̄панаттхам̣ тато ниродхасаччам̣, тададхигамупа̄йадассанаттхам̣ анте маггасаччам̣. бхавасукхасса̄дагадхита̄нам̣ ва̄ сатта̄нам̣ сам̣вегаджананаттхам̣ пат̣хамам̣ дуккхама̄ха. там̣ нева акатам̣ а̄гаччхати, на иссаранимма̄на̄дито хоти, ито пана хотӣти н̃а̄панаттхам̣ таданантарам̣ самудайам̣. тато сахетукена дуккхена абхибхӯтатта̄ сам̣виггама̄наса̄нам̣ дуккханиссаран̣агавесӣнам̣ ниссаран̣адассанена асса̄саджананаттхам̣ ниродхам̣. тато ниродха̄дхигаматтхам̣ ниродхасампа̄пакам̣ магганти еваметтха ‘камато’ виниччхайо ведитаббо.

‘арийасаччесу йам̣ н̃а̄н̣ам̣ тасса киччато’ти саччан̃а̄н̣акиччатопи виниччхайо ведитабботи аттхо. дувидхан̃хи саччан̃а̄н̣ам̣ – анубодхан̃а̄н̣ан̃ча пат̣иведхан̃а̄н̣ан̃ча. таттха анубодхан̃а̄н̣ам̣ локийам̣ ануссава̄дивасена ниродхе магге ча паваттати. пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттарам̣ ниродха̄рамман̣ам̣ катва̄ киччато чатта̄рипи сачча̄ни пат̣ивиджджхати. йатха̄ха – ‘‘йо, бхиккхаве, дуккхам̣ пассати дуккхасамудайампи со пассати, дуккханиродхампи пассати, дуккханиродхага̄миним̣ пат̣ипадампи пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1100) саббам̣ ваттаббам̣. йам̣ панетам̣ локийам̣, таттха дуккхан̃а̄н̣ам̣ парийут̣т̣ха̄на̄бхибхаванавасена паваттама̄нам̣ сакка̄йадит̣т̣хим̣ ниваттети, самудайан̃а̄н̣ам̣ уччхедадит̣т̣хим̣, ниродхан̃а̄н̣ам̣ сассатадит̣т̣хим̣, магган̃а̄н̣ам̣ акирийадит̣т̣хим̣; дуккхан̃а̄н̣ам̣ ва̄ дхувасубхасукхаттабха̄варахитесу кхандхесу дхувасубхасукхаттабха̄васан̃н̃а̄сан̇кха̄там̣ пхале виппат̣ипаттим̣, самудайан̃а̄н̣ам̣ иссараппадха̄нака̄ласабха̄ва̄дӣхи локо паваттатӣти ака̄ран̣е ка̄ран̣а̄бхима̄наппаваттам̣ хетумхи виппат̣ипаттим̣, ниродхан̃а̄н̣ам̣ арӯпалокалокатхӯпика̄дӣсу апаваггагга̄хабхӯтам̣ ниродхе виппат̣ипаттим̣, магган̃а̄н̣ам̣ ка̄масукхалликааттакиламатха̄нуйогаппабхеде ависуддхимагге висуддхимаггагга̄хавасена паваттам̣ упа̄йе виппат̣ипаттим̣ ниваттети. тенетам̣ вуччати –

локе локаппабхаве, локаттхагаме сиве ча тадупа̄йе;

саммуйхати та̄ва наро, на виджа̄на̄ти йа̄ва сачча̄нӣти.

еваметтха ‘н̃а̄н̣акиччато’пи виниччхайо ведитаббо.

‘антогадха̄нам̣ пабхеда̄’ти дуккхасаччасмин̃хи, т̣хапетва̄ тан̣хан̃чева ана̄савадхамме ча, сеса̄ саббадхамма̄ антогадха̄; самудайасачче чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни; ниродхасаччам̣ асаммиссам̣; маггасачче самма̄дит̣т̣химукхена вӣмам̣сиддхипа̄дапан̃н̃индрийапан̃н̃а̄баладхаммавичайасамбоджджхан̇га̄ни. самма̄сан̇каппа̄падесена тайо неккхаммавитакка̄дайо, самма̄ва̄ча̄падесена чатта̄ри вачӣсучарита̄ни, самма̄камманта̄падесена тӣн̣и ка̄йасучарита̄ни, самма̄а̄джӣвамукхена аппиччхата̄ сантут̣т̣хита̄ ча, саббесам̣йева ва̄ етесам̣ самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄нам̣ арийакантасӣлатта̄ сӣласса ча саддха̄хаттхена пат̣иггахетаббатта̄ тесам̣ аттхита̄йа ча аттхибха̄вато саддхиндрийасаддха̄балачхандиддхипа̄да̄, самма̄ва̄йа̄ма̄падесена чатуббидхасаммаппадха̄навӣрийиндрийавӣрийабалавӣрийасамбоджджхан̇га̄ни, самма̄сатиападесена чатуббидхасатипат̣т̣ха̄насатиндрийасатибаласатисамбоджджхан̇га̄ни, самма̄сама̄дхиападесена савитаккасавича̄ра̄дайо тайо тайо сама̄дхӣ, читтасама̄дхисама̄дхиндрийасама̄дхибалапӣтипассаддхисама̄дхиупеккха̄самбоджджхан̇га̄ни антогадха̄нӣти. еваметтха ‘антогадха̄нам̣ пабхеда̄’пи виниччхайо ведитаббо.

‘упама̄то’ти бха̄ро вийа хи дуккхасаччам̣ дат̣т̣хаббам̣, бха̄ра̄да̄намива самудайасаччам̣, бха̄раниккхепанамива ниродхасаччам̣, бха̄раниккхепанӯпа̄йо вийа маггасаччам̣; рого вийа ча дуккхасаччам̣, роганида̄намива самудайасаччам̣, рогавӯпасамо вийа ниродхасаччам̣, бхесаджджамива маггасаччам̣; дуббхиккхамива ва̄ дуккхасаччам̣, дуббут̣т̣хи вийа самудайасаччам̣, субхиккхамива ниродхасаччам̣, сувут̣т̣хи вийа маггасаччам̣. апича верӣверамӯлаверасамуггха̄таверасамуггха̄тупа̄йехи, висаруккхаруккхамӯламӯлупаччхедатадупаччхедупа̄йехи, бхайабхайамӯланиббхайатададхигамупа̄йехи, ориматӣрамахогхапа̄риматӣратам̣сампа̄пакава̄йа̄мехи ча йоджетва̄пета̄ни упама̄то ведитабба̄нӣти. еваметтха ‘упама̄то’ виниччхайо ведитаббо.

‘чатуккато’ти аттхи четтха дуккхам̣ на арийасаччам̣, аттхи арийасаччам̣ на дуккхам̣, аттхи дуккхан̃чева арийасаччан̃ча, аттхи нева дуккхам̣ на арийасаччам̣. еса найо самудайа̄дӣсу. таттха маггасампайутта̄ дхамма̄ са̄ман̃н̃апхала̄ни ча ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккха’’нти (сам̣. ни. 3.15) вачанато сан̇кха̄радуккхата̄йа дуккхам̣ на арийасаччам̣. ниродхо арийасаччам̣ на дуккхам̣. итарам̣ пана арийасаччадвайам̣ сийа̄ дуккхам̣ аниччато, на пана йасса парин̃н̃а̄йа бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттхена. сабба̄ка̄рена пана упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣ дуккхан̃чева арийасаччан̃ча ан̃н̃атра тан̣ха̄йа. маггасампайутта̄ дхамма̄ са̄ман̃н̃апхала̄ни ча йасса парин̃н̃аттхам̣ бхагавати брахмачарийам̣ вуссати татхаттхена нева дуккхам̣ на арийасаччам̣. евам̣ самудайа̄дӣсупи йатха̄йогам̣ йоджетва̄ ‘чатуккато’петтха виниччхайо ведитаббо.

‘сун̃н̃атекавидха̄дӣхӣ’ти еттха сун̃н̃ато та̄ва параматтхена хи сабба̄нева сачча̄ни ведакака̄раканиббутагамака̄бха̄вато сун̃н̃а̄нӣти ведитабба̄ни. тенетам̣ вуччати –

дуккхамева хи на кочи дуккхито, ка̄рако на кирийа̄ва виджджати;

аттхи ниббути на ниббуто пума̄, маггаматтхи гамако на виджджатӣти.

атха ва̄ –

дхувасубхасукхаттасун̃н̃ам̣, пуримадвайаматтасун̃н̃амаматападам̣;

дхувасукхааттавирахито, магго ити сун̃н̃ато тесу.

ниродхасун̃н̃а̄ни ва̄ тӣн̣и, ниродхо ча сесаттайасун̃н̃о. пхаласун̃н̃о ва̄ еттха хету самудайе дуккхасса̄бха̄вато магге ча ниродхасса, на пхалена сагаббхо пакатива̄дӣнам̣ пакати вийа. хетусун̃н̃ан̃ча пхалам̣ дуккхасамудайа̄нам̣ ниродхамагга̄нан̃ча асамава̄йа̄, на хетусамаветам̣ хетупхалам̣ хетупхаласамава̄йава̄дӣнам̣ двиан̣ука̄дӣни вийа. тенетам̣ вуччати –

тайамидха ниродхасун̃н̃ам̣, тайена тена̄пи ниббути сун̃н̃а̄;

сун̃н̃о пхалена хету, пхалампи там̣ хетуна̄ сун̃н̃анти.

евам̣ та̄ва ‘сун̃н̃ато’ виниччхайо ведитаббо.

‘екавидха̄дӣхӣ’ти саббамева четтха дуккхам̣ екавидхам̣ паваттибха̄вато, дувидхам̣ на̄марӯпато, тивидхам̣ ка̄марӯпа̄рӯпӯпапатибхавабхедато, чатуббидхам̣ чатуа̄ха̄рабхедато, пан̃чавидхам̣ пан̃чупа̄да̄наккхандхабхедато. самудайопи екавидхо паваттакабха̄вато, дувидхо дит̣т̣хисампайутта̄сампайуттато, тивидхо ка̄мабхававибхаватан̣ха̄бхедато, чатуббидхо чатумаггаппахеййато, пан̃чавидхо рӯпа̄бхинандана̄дибхедато, чхаббидхо чхатан̣ха̄ка̄йабхедато. ниродхопи екавидхо асан̇кхатадха̄тубха̄вато, парийа̄йена пана дувидхо саупа̄дисесаанупа̄дисесато, тивидхо бхаваттайавӯпасамато, чатуббидхо чатумагга̄дхигаманӣйато, пан̃чавидхо пан̃ча̄бхинанданавӯпасамато, чхаббидхо чхатан̣ха̄ка̄йаккхайабхедато. маггопи екавидхо бха̄ветаббато, дувидхо саматхавипассана̄бхедато дассанабха̄вана̄бхедато ва̄, тивидхо кхандхаттайабхедато. айан̃хи саппадесатта̄ нагарам̣ вийа раджджена ниппадесехи тӣхи кхандхехи сан̇гахито. йатха̄ха –

‘‘на кхо, а̄вусо виса̄кха, арийена ат̣т̣хан̇гикена маггена тайо кхандха̄ сан̇гахита̄. тӣхи ча кхо, а̄вусо виса̄кха, кхандхехи арийо ат̣т̣хан̇гико магго сан̇гахито. йа̄ ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄ча̄, йо ча самма̄камманто, йо ча самма̄а̄джӣво – име дхамма̄ сӣлаккхандхе сан̇гахита̄; йо ча самма̄ва̄йа̄мо, йа̄ ча самма̄сати, йо ча самма̄сама̄дхи – име дхамма̄ сама̄дхиккхандхе сан̇гахита̄; йа̄ ча самма̄дит̣т̣хи, йо ча самма̄сан̇каппо – име дхамма̄ пан̃н̃а̄ккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462).

еттха хи самма̄ва̄ча̄дайо тайо сӣламева. тасма̄ те саджа̄тито сӣлаккхандхена сан̇гахита̄. кин̃ча̄пи хи па̄л̣ийам̣ сӣлаккхандхети бхуммена ниддесо като, аттхо пана каран̣авасенева ведитаббо. самма̄ва̄йа̄ма̄дӣсу пана тӣсу сама̄дхи аттано дхаммата̄йа а̄рамман̣е екаггабха̄вена аппетум̣ на саккоти, вӣрийе пана паггахакиччам̣ са̄дхенте сатийа̄ ча апила̄панакиччам̣ са̄дхентийа̄ ладдхӯпака̄ро хутва̄ саккоти.

татра̄йам̣ упама̄ – йатха̄ хи наккхаттам̣ кӣл̣исса̄ма̄ти уййа̄нам̣ павит̣т̣хесу тӣсу саха̄йесу еко супуппхитам̣ чампакаруккхам̣ дисва̄ хаттхам̣ уккхипитва̄пи гахетум̣ на саккун̣еййа. атхасса дутийо онамитва̄ пит̣т̣хим̣ дадеййа. со тасса пит̣т̣хийам̣ т̣хатва̄пи кампама̄но гахетум̣ на саккун̣еййа. атхасса итаро ам̣сакӯт̣ам̣ упана̄меййа. со екасса пит̣т̣хийам̣ т̣хатва̄ екасса ам̣сакӯт̣ам̣ олуббха йатха̄ручи пуппха̄ни очинитва̄ пил̣андхитва̄ наккхаттам̣ кӣл̣еййа. евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣.

екато уййа̄нам̣ павит̣т̣ха̄ тайо саха̄йа̄ вийа хи екато джа̄та̄ самма̄ва̄йа̄ма̄дайо тайо дхамма̄, супуппхитачампакаруккхо вийа а̄рамман̣ам̣, хаттхам̣ уккхипитва̄пи гахетум̣ асакконто вийа аттано дхаммата̄йа а̄рамман̣е екаггабха̄вена аппетум̣ асакконто сама̄дхи, пит̣т̣хим̣ датва̄ онатасаха̄йо вийа ва̄йа̄мо, ам̣сакӯт̣ам̣ датва̄ т̣хитасаха̄йо вийа сати. йатха̄ тесу екасса пит̣т̣хийам̣ т̣хатва̄ екасса ам̣сакӯт̣ам̣ олуббха итаро йатха̄ручи пуппхам̣ гахетум̣ саккоти, евамева вӣрийе паггахакиччам̣ са̄дхенте сатийа̄ ча апила̄панакиччам̣ са̄дхентийа̄ ладдхӯпака̄ро сама̄дхи саккоти а̄рамман̣е екаггабха̄вена аппетум̣. тасма̄ сама̄дхийеветтха саджа̄тито сама̄дхиккхандхена сан̇гахито. ва̄йа̄масатийо пана кирийато сан̇гахита̄ хонти.

самма̄дит̣т̣хисамма̄сан̇каппесупи пан̃н̃а̄ аттано дхаммата̄йа ‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’ти а̄рамман̣ам̣ ниччхетум̣ на саккоти, витакке пана а̄кот̣етва̄ а̄кот̣етва̄ денте саккоти. катхам̣? йатха̄ хи херан̃н̃ико каха̄пан̣ам̣ хаттхе т̣хапетва̄ саббабха̄гесу олокетука̄мо сама̄нопи на чаккхуталенева париваттетум̣ саккоти, ан̇гулипаббехи пана париваттетва̄ париваттетва̄ ито чито ча олокетум̣ саккоти; евамева на пан̃н̃а̄ аттано дхаммата̄йа аничча̄дивасена а̄рамман̣ам̣ ниччхетум̣ саккоти, абхиниропаналаккхан̣ена пана а̄хананапарийа̄хананарасена витаккена а̄кот̣ентена вийа париваттентена вийа ча а̄да̄йа а̄да̄йа диннамева ниччхетум̣ саккоти. тасма̄ идха̄пи самма̄дит̣т̣хийева саджа̄тито пан̃н̃а̄ккхандхена сан̇гахита̄, самма̄сан̇каппо пана кирийато сан̇гахито хоти. ити имехи тӣхи кхандхехи магго сан̇гахам̣ гаччхати. тена вуттам̣ – ‘‘тивидхо кхандхаттайабхедато’’ти. чатуббидхо сота̄паттимагга̄дивасена.

апича сабба̄нева сачча̄ни екавидха̄ни авитатхатта̄ абхин̃н̃еййатта̄ ва̄, дувидха̄ни локийалокуттарато сан̇кхата̄сан̇кхатато ча, тивидха̄ни дассанабха̄вана̄хи паха̄таббато аппаха̄таббато невапаха̄таббана̄паха̄таббато ча, чатуббидха̄ни парин̃н̃еййа̄дибхедатоти. еваметтха ‘екавидха̄дӣхи’ виниччхайо ведитаббо.

‘сабха̄гависабха̄гато’ти сабба̄нева ча сачча̄ни ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сабха̄га̄ни авитатхато аттасун̃н̃ато дуккарапат̣иведхато ча. йатха̄ха –

‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, а̄нанда, катамам̣ ну кхо дуккаратарам̣ ва̄ дурабхисамбхаватарам̣ ва̄ – йо дӯратова сукхумена та̄лаччхиггал̣ена асанам̣ атипа̄теййа пон̇кха̄нупон̇кхам̣ авира̄дхитам̣, йо ва̄ саттадха̄ бхиннасса ва̄ласса кот̣ийа̄ кот̣им̣ пат̣ивиджджхеййа̄’’ти? ‘‘етадева, бханте, дуккаратаран̃чева дурабхисамбхаватаран̃ча – йо саттадха̄ бхиннасса ва̄ласса кот̣ийа̄ кот̣им̣ пат̣ивиджджхеййа̄’’ти. ‘‘тато кхо те, а̄нанда, дуппат̣ивиджджхатарам̣ пат̣ивиджджханти йе идам̣ дуккханти йатха̄бхӯтам̣ пат̣ивиджджханти…пе… айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти йатха̄бхӯтам̣ пат̣ивиджджхантӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1115).

висабха̄га̄ни салаккхан̣ававаттха̄нато. пурима̄ни ча две сабха̄га̄ни дуравага̄хаттхена гамбхӣратта̄ локийатта̄ са̄саватта̄ ча, висабха̄га̄ни пхалахетубхедато парин̃н̃еййаппаха̄таббато ча. паччхима̄нипи две сабха̄га̄ни гамбхӣраттхена дуравага̄хатта̄ локуттаратта̄ ана̄саватта̄ ча, висабха̄га̄ни висайависайӣбхедато саччхика̄таббабха̄ветаббато ча. пат̣хамататийа̄ни ча̄пи сабха̄га̄ни пхала̄падесато, висабха̄га̄ни сан̇кхата̄сан̇кхатато. дутийачатуттха̄ни ча̄пи сабха̄га̄ни хетуападесато, висабха̄га̄ни екантакусала̄кусалато. пат̣хамачатуттха̄ни ча̄пи сабха̄га̄ни сан̇кхатато, висабха̄га̄ни локийалокуттарато. дутийататийа̄ни ча̄пи сабха̄га̄ни невасеккха̄на̄секкхабха̄вато, висабха̄га̄ни са̄рамман̣а̄на̄рамман̣ато.

ити евам̣ пака̄рехи, найехи ча вичаккхан̣о;

виджан̃н̃а̄ арийасачча̄нам̣, сабха̄гависабха̄гатанти.

суттантабха̄джанӣйауддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

1. дуккхасаччаниддесаван̣н̣ана̄

джа̄тиниддесо

190. ида̄ни сан̇кхепато уддит̣т̣ха̄ни дуккха̄дӣни вибхаджитва̄ дассетум̣ айам̣ таттха катамам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ джа̄типи дуккха̄ти ниддесава̄ро а̄раддхо. таттха джа̄ти ведитабба̄, джа̄тийа̄ дуккхат̣т̣хо ведитаббо; джара̄, маран̣ам̣, соко, паридево, дуккхам̣, доманассам̣, упа̄йа̄со, аппийасампайого, пийавиппайого ведитаббо; аппийасампайогасса пийавиппайогасса дуккхат̣т̣хо ведитаббо; иччха̄ ведитабба̄, иччха̄йа дуккхат̣т̣хо ведитаббо; кхандха̄ ведитабба̄, кхандха̄нам̣ дуккхат̣т̣хо ведитаббо.

таттха дуккхасса арийасаччасса катханаттха̄йа айам̣ ма̄тика̄ – идан̃хи дуккхам̣ на̄ма анекам̣ на̄наппака̄рам̣, сеййатхидам̣ – дуккхадуккхам̣, випарин̣а̄мадуккхам̣, сан̇кха̄радуккхам̣, пат̣иччханнадуккхам̣, аппат̣иччханнадуккхам̣, парийа̄йадуккхам̣, ниппарийа̄йадуккханти.

таттха ка̄йикачетасика̄ дуккхаведана̄ сабха̄вато ча на̄мато ча дуккхатта̄ ‘дуккхадуккхам̣’ на̄ма. сукхаведана̄ випарин̣а̄мена дуккхуппаттихетуто ‘випарин̣а̄мадуккхам̣’ на̄ма. упеккха̄ведана̄ чева авасеса̄ ча тебхӯмака̄ сан̇кха̄ра̄ удайаббайапӣл̣итатта̄ ‘сан̇кха̄радуккхам̣’ на̄ма. татха̄ пӣл̣анам̣ пана маггапхала̄нампи аттхи. тасма̄ ете дхамма̄ дуккхасаччапарийа̄паннаттена сан̇кха̄радуккхам̣ на̄ма̄ти ведитабба̄. кан̣н̣асӯладантасӯлара̄гаджапарил̣а̄хадосаджапарил̣а̄ха̄ди ка̄йикачетасико а̄ба̄дхо пуччхитва̄ джа̄нитаббато упаккамасса ча апа̄кат̣абха̄вато ‘пат̣иччханнадуккхам̣’ на̄ма, апа̄кат̣адуккхантипи вуччати. дваттим̣сакаммака̄ран̣а̄дисамут̣т̣ха̄но а̄ба̄дхо апуччхитва̄ва джа̄нитаббато упаккамасса ча па̄кат̣абха̄вато ‘аппат̣иччханнадуккхам̣’ на̄ма, па̄кат̣адуккхантипи вуччати. т̣хапетва̄ дуккхадуккхам̣ сесам̣ дуккхасаччавибхан̇ге а̄гатам̣ джа̄тиа̄ди саббампи тасса тасса дуккхасса ваттхубха̄вато ‘парийа̄йадуккхам̣’ на̄ма. дуккхадуккхам̣ ‘ниппарийа̄йадуккхам̣’ на̄ма.

таттха парийа̄йадуккхам̣ ниппарийа̄йадуккханти имасмим̣ пададвайе т̣хатва̄ дуккхам̣ арийасаччам̣ катхетаббам̣. арийасаччан̃ча на̄метам̣ па̄л̣ийам̣ сан̇кхепатопи а̄гаччхати виттха̄ратопи. сан̇кхепато а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кхепенапи виттха̄ренапи катхетум̣ ват̣т̣ати. виттха̄рато а̄гатат̣т̣ха̄не пана виттха̄ренева катхетум̣ ват̣т̣ати, на сан̇кхепена. там̣ идам̣ имасмим̣ т̣ха̄не виттха̄рена а̄гатанти виттха̄ренева катхетаббам̣. тасма̄ йам̣ там̣ ниддесава̄ре ‘‘таттха катамам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣? джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дӣни пада̄ни гахетва̄ ‘‘джа̄ти ведитабба̄, джа̄тийа̄ дуккхат̣т̣хо ведитаббо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха джа̄тиа̄дӣни та̄ва ‘‘таттха катама̄ джа̄ти? йа̄ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ тамхи тамхи саттаника̄йе джа̄ти сан̃джа̄тӣ’’ти имасса пана падабха̄джанӣйасса васена ведитабба̄ни.

191. татра̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄ – тесам̣ тесам̣ сатта̄нанти айам̣ сан̇кхепато анекесам̣ сатта̄нам̣ са̄дха̄ран̣аниддесо. йа̄ девадаттасса джа̄ти, йа̄ сомадаттасса джа̄тӣти еван̃хи дивасампи катхийама̄не нева сатта̄ парийа̄да̄нам̣ гаччханти, на саббам̣ апараттхадӣпанам̣ сиджджхати. имехи пана двӣхи падехи на кочи сатто апарийа̄динно хоти, на кин̃чи апараттхадӣпанам̣ на сиджджхати. тена вуттам̣ – ‘‘йа̄ тесам̣ тесам̣ сатта̄на’’нти. тамхи тамхӣти айам̣ джа̄тигативасена анекесам̣ саттаника̄йа̄нам̣ са̄дха̄ран̣аниддесо. саттаника̄йети сатта̄нам̣ ника̄йе, саттагхат̣а̄йам̣ саттасамӯхети аттхо.

джа̄тӣти айам̣ джа̄тисаддо анекаттхо. татха̄ хеса ‘‘екампи джа̄тим̣, двепи джа̄тийо’’ти (па̄ра̄. 12; ма. ни. 2.257) еттха бхаве а̄гато. ‘‘аттхи виса̄кхе, ниган̣т̣ха̄ на̄ма саман̣аджа̄тика̄’’ти (а. ни. 3.71) еттха ника̄йе. ‘‘тирийа̄ на̄ма тин̣аджа̄ти на̄бхийа̄ уггантва̄ набхам̣ а̄хачча т̣хита̄ ахосӣ’’ти (а. ни. 5.196) еттха пан̃н̃аттийам̣. ‘‘джа̄ти двӣхи кхандхехи сан̇гахита̄’’ти (дха̄ту. 71) еттха сан̇кхаталаккхан̣е. ‘‘йам̣, бхиккхаве, ма̄тукуччхимхи пат̣хамам̣ читтам̣ уппаннам̣, пат̣хамам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ па̄тубхӯтам̣, тадупа̄да̄йа са̄васса джа̄тӣ’’ти (маха̄ва. 124) еттха пат̣исандхийам̣. ‘‘сампатиджа̄то, а̄нанда, бодхисатто’’ти (ма. ни. 3.207) еттха пасӯтийам̣. ‘‘анупаккут̣т̣хо джа̄тива̄дена̄’’ти (дӣ. ни. 1.331) еттха куле. ‘‘йатохам̣, бхагини, арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄то’’ти (ма. ни. 2.351) еттха арийасӣле. идха пана̄йам̣ савика̄ресу пат̣хама̄бхиниббаттаккхандхесу ваттати. тасма̄ джа̄йама̄накавасена джа̄тӣти идаметтха сабха̄вапаччаттам̣. сан̃джа̄йанавасена сан̃джа̄тӣти упасаггена падам̣ вад̣д̣хитам̣. оккаманавасена окканти. джа̄йанат̣т̣хена ва̄ джа̄ти, са̄ апарипун̣н̣а̄йатанавасена йутта̄. сан̃джа̄йанат̣т̣хена сан̃джа̄ти, са̄ парипун̣н̣а̄йатанавасена йутта̄. оккаманат̣т̣хена окканти, са̄ ан̣д̣аджаджала̄буджавасена йутта̄. те хи ан̣д̣акосан̃ча ваттхикосан̃ча оккаманти, оккаманта̄пи пависанта̄ вийа пат̣исандхим̣ ган̣ханти. абхиниббаттанат̣т̣хена абхиниббатти. са̄ сам̣седаджаопапа̄тикавасена йутта̄. те хи па̄кат̣а̄ ева хутва̄ ниббаттанти. айам̣ та̄ва саммутикатха̄.

ида̄ни параматтхакатха̄ хоти. кхандха̄ ева хи параматтхато па̄тубхаванти, на сатта̄. таттха ча кхандха̄нанти екавока̄рабхаве екасса, чатувока̄рабхаве чатуннам̣, пан̃чавока̄рабхаве пан̃чаннам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. па̄тубха̄воти уппатти. а̄йатана̄нанти еттха татра татра уппаджджама̄на̄йатанавасена сан̇гахо ведитаббо. пат̣ила̄бхоти сантатийам̣ па̄тубха̄войева; па̄тубхаванта̄нева хи та̄ни пат̣иладдха̄ни на̄ма хонти. айам̣ вуччати джа̄тӣти айам̣ джа̄ти на̄ма катхийати. са̄ панеса̄ таттха таттха бхаве пат̣хама̄бхиниббаттилаккхан̣а̄, нӣййа̄танараса̄, атӣтабхавато идха уммуджджанапаччупат̣т̣ха̄на̄, пхалавасена дуккхавичиттата̄паччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄.

ида̄ни ‘джа̄тийа̄ дуккхат̣т̣хо ведитаббо’ти айан̃хи джа̄ти сайам̣ на дуккха̄, дуккхуппаттийа̄ пана ваттхубха̄вена дуккха̄ти вутта̄. катарадуккхасса пана̄йам̣ ваттхӯти? йам̣ там̣ ба̄лапан̣д̣итасутта̄дӣсу (ма. ни. 3.246 а̄дайо) бхагавата̄пи упама̄васена пака̄ситам̣ а̄па̄йикам̣дуккхам̣, йан̃ча сугатийам̣ мануссалоке габбхоккантимӯлака̄дибхедам̣ дуккхам̣ уппаджджати, тасса саббасса̄пи еса̄ ваттху. татридам̣ габбхоккантимӯлака̄дибхедам̣ дуккхам̣ – айан̃хи сатто ма̄тукуччхимхи ниббаттама̄но на уппалападумапун̣д̣арӣка̄дӣсу ниббаттати. атха кхо хет̣т̣ха̄ а̄ма̄сайасса упари пакка̄сайасса ударапат̣алапит̣т̣хикан̣д̣ака̄нам̣ вемаджджхе парамасамба̄дхе тиббандхака̄ре на̄на̄кун̣апагандхапарибха̄вите асучипарамадуггандхапаванавичарите адхиматтаджегуччхе куччхиппадесе пӯтимаччхапӯтикумма̄сачанданика̄дӣсу кими вийа ниббаттати. со таттха ниббатто даса ма̄се ма̄тукуччхисамбхавена усмана̄ пут̣апа̄кам̣ вийа паччама̄но пит̣т̣хапин̣д̣и вийа седийама̄но самин̃джанапаса̄ран̣а̄дирахито адхиматтам̣ дуккхам̣ паччанубхотӣти. идам̣ та̄ва ‘габбхоккантимӯлакам̣’ дуккхам̣.

йам̣ пана со ма̄ту сахаса̄ упаккхаланагамананисӣданаут̣т̣ха̄напариваттана̄дӣсу сура̄дхуттахаттхагато ел̣ако вийа ахигун̣т̣хикахаттхагато саппапотако вийа ча а̄кад̣д̣ханапарикад̣д̣ханаодхунананиддхунана̄дина̄ упаккамена адхиматтам̣ дуккхаманубхавати, йан̃ча ма̄ту сӣтудакапа̄нака̄ле сӣтанаракӯпапанно вийа, ун̣хайа̄губхатта̄диаджджхохаран̣ака̄ле ан̇га̄равут̣т̣хисампарикин̣н̣о вийа, лон̣амбила̄диаджджхохаран̣ака̄ле кха̄ра̄пат̣иччхака̄дикаммака̄ран̣аппатто вийа тиббам̣ дуккхаманубхоти – идам̣ ‘габбхапарихаран̣амӯлакам̣’ дуккхам̣.

йам̣ панасса мӯл̣хагаббха̄йа ма̄туйа̄ митта̄маччасухаджджа̄дӣхипи адассана̄рахе дуккхуппаттит̣т̣ха̄не чхеданапха̄лана̄дӣхи дуккхам̣ уппаджджати – идам̣ ‘габбхавипаттимӯлакам̣’ дуккхам̣. йам̣ виджа̄йама̄на̄йа ма̄туйа̄ каммаджехи ва̄техи париваттетва̄ наракапапа̄там̣ вийа атибхайа̄накам̣ йонимаггам̣ пат̣ипа̄тийама̄насса парамасамба̄дхена йонимукхена та̄л̣аччхиггал̣ена вийа никкад̣д̣хийама̄насса маха̄на̄гасса наракасаттасса вийа ча сан̇гха̄т̣апаббатехи вичун̣н̣ийама̄насса дуккхам̣ уппаджджати – идам̣ ‘виджа̄йанамӯлакам̣’ дуккхам̣. йам̣ пана джа̄тасса тарун̣аван̣асадисасса сукума̄расарӣрасса хаттхаггахан̣анха̄панадхованачол̣апаримаджджана̄дика̄ле сӯчимукхакхурадха̄равиджджханапха̄ланасадисам̣ дуккхам̣ уппаджджати – идам̣ ма̄тукуччхито ‘бахи никкхаманамӯлакам̣’ дуккхам̣. йам̣ тато парам̣ паваттийам̣ аттана̄ва атта̄нам̣ вадхантасса, ачелакавата̄дивасена а̄та̄панапарита̄пана̄нуйогамануйуттасса, кодхавасена абхун̃джантасса, уббандхантасса ча дуккхам̣ хоти – идам̣ ‘аттӯпаккамамӯлакам̣’ дуккхам̣.

йам̣ пана парато вадхабандхана̄дӣни анубхавантасса дуккхам̣ уппаджджати – идам̣ ‘парӯпаккамамӯлакам̣’ дуккханти. ити имасса саббасса̄пи дуккхасса айам̣ джа̄ти ваттхумева хотӣти. тенетам̣ вуччати –

джа̄йетха но че наракесу сатто,

таттхаггида̄ха̄дикамаппасайхам̣;

лабхетха дуккхам̣ ну кухим̣ патит̣т̣хам̣,

ичча̄ха дуккха̄ти мунӣдха джа̄ти.

дуккхам̣ тираччхесу каса̄патода-

дан̣д̣а̄бхигха̄та̄дибхавам̣ анекам̣;

йам̣ там̣ катхам̣ таттха бхавеййа джа̄тим̣,

вина̄ тахим̣ джа̄ти татопи дуккха̄.

петесу дуккхам̣ пана кхуппипа̄са̄-

ва̄та̄тапа̄диппабхавам̣ вичиттам̣;

йасма̄ аджа̄тасса на таттха аттхи,

тасма̄пи дуккхам̣ муни джа̄тима̄ха.

тиббандхака̄ре ча асайхасӣте,

локантаре йам̣ асуресу дуккхам̣;

на там̣ бхаве таттха на часса джа̄ти,

йато айам̣ джа̄ти татопи дуккха̄.

йан̃ча̄пи гӯтханараке вийа ма̄тугаббхе,

сатто васам̣ чирамато бахи никкхаманан̃ча;

паппоти дуккхаматигхорамидампи наттхи,

джа̄тим̣ вина̄ итипи джа̄тирайан̃хи дуккха̄.

ким̣ бха̄ситена бахуна̄ нану йам̣ кухин̃чи,

аттхӣдха кин̃чидапи дуккхамидам̣ када̄чи;

неваттхи джа̄тивирахе йадато махесӣ,

дуккха̄ти саббапат̣хамам̣ имама̄ха джа̄тинти.

джара̄ниддесо

192. джара̄ниддесе джара̄ти сабха̄вапаччаттам̣. джӣран̣ата̄ти а̄ка̄раниддесо. кхан̣д̣иччантиа̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄. паччхима̄ две пакатиниддеса̄. айан̃хи джара̄ти имина̄ падена сабха̄вато дӣпита̄, тенасса̄ идам̣ сабха̄вапаччаттам̣. джӣран̣ата̄ти имина̄ а̄ка̄рато, тенасса̄йам̣ а̄ка̄раниддесо. кхан̣д̣иччанти имина̄ ка̄ла̄тиккаме дантанакха̄нам̣ кхан̣д̣итабха̄вакаран̣акиччато. па̄личчанти имина̄ кесалома̄нам̣ палитабха̄вакаран̣акиччато. валиттачата̄ти имина̄ мам̣сам̣ мила̄петва̄ таче валиттабха̄вакаран̣акиччато дӣпита̄. тенасса̄ име кхан̣д̣иччанти а̄дайо тайо ка̄ла̄тиккаме киччаниддеса̄. техи имесам̣ вика̄ра̄нам̣ дассанавасена па̄кат̣ӣбхӯта̄ти па̄кат̣аджара̄ дассита̄. йатхева хи удакасса ва̄ ва̄тасса ва̄ аггино ва̄ тин̣аруккха̄дӣнам̣ сам̣саггапалибхаггата̄йа ва̄ джха̄мата̄йа ва̄ гатамагго па̄кат̣о хоти, на ча со гатамагго та̄нева удака̄дӣни, евамева джара̄йа данта̄дӣсу кхан̣д̣ичча̄дивасена гатамагго па̄кат̣о, чаккхум̣ уммӣлетва̄пи гайхати. на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄; на хи джара̄ чаккхувин̃н̃еййа̄ хоти.

а̄йуно сам̣ха̄ни индрийа̄нам̣ парипа̄коти имехи пана падехи ка̄ла̄тиккамейева абхибйатта̄йа а̄йуккхайачаккха̄дииндрийапарипа̄касан̇кха̄та̄йа пакатийа̄ дӣпита̄. тенассиме паччхима̄ две пакатиниддеса̄ти ведитабба̄. таттха йасма̄ джарам̣ паттасса а̄йу ха̄йати тасма̄ джара̄ ‘‘а̄йуно сам̣ха̄нӣ’’ти пхалӯпача̄рена вутта̄. йасма̄ дахарака̄ле суппасанна̄ни сукхумампи аттано висайам̣ сукхенева ган̣ханасаматтха̄ни чаккха̄дӣни индрийа̄ни джарам̣ паттасса парипакка̄ни а̄лул̣ита̄ни ависада̄ни ол̣а̄рикампи аттано висайам̣ гахетум̣ асаматтха̄ни хонти, тасма̄ ‘‘индрийа̄нам̣ парипа̄ко’’ти пхалӯпача̄ренева вутта̄.

са̄ панеса̄ евам̣ ниддит̣т̣ха̄ сабба̄пи джара̄ па̄кат̣а̄ пат̣иччханна̄ти дувидха̄ хоти. таттха данта̄дӣсу кхан̣д̣а̄дибха̄вадассанато рӯпадхаммесу джара̄ ‘па̄кат̣аджара̄’ на̄ма. арӯпадхаммесу пана джара̄ та̄дисасса вика̄расса адассанато ‘пат̣иччханнаджара̄’ на̄ма. таттха йва̄йам̣ кхан̣д̣а̄дибха̄во диссати, со та̄диса̄нам̣ данта̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ ван̣н̣ойева. там̣ чаккхуна̄ дисва̄ манодва̄рена чинтетва̄ ‘‘име данта̄ джара̄йа пахат̣а̄’’ти джарам̣ джа̄на̄ти, удакат̣т̣ха̄не баддха̄ни госин̇га̄дӣни олокетва̄ хет̣т̣ха̄ удакасса аттхибха̄вам̣ джа̄нанам̣ вийа. пуна авӣчи савӣчӣти евампи айам̣ джара̄ дувидха̄ хоти. таттха ман̣иканакараджатапава̄л̣ачандасӯрийа̄дӣнам̣ мандадасака̄дӣсу па̄н̣ӣнам̣ вийа ча пуппхапхалапаллава̄дӣсу апа̄н̣ӣнам̣ вийа ча антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ дуббин̃н̃еййатта̄ джара̄ ‘авӣчиджара̄’ на̄ма, нирантараджара̄ти аттхо. тато ан̃н̃есу пана йатха̄вуттесу антарантара̄ ван̣н̣ависеса̄дӣнам̣ сувин̃н̃еййатта̄ джара̄ ‘савӣчиджара̄’ на̄ма.

таттха савӣчиджара̄ упа̄динна̄нупа̄диннакавасена евам̣ дӣпетабба̄ – дахаракума̄рака̄нан̃хи пат̣хамамева кхӣраданта̄ на̄ма ут̣т̣хаханти, на те тхира̄. тесу пана патитесу пуна данта̄ ут̣т̣хаханти. те пат̣хамамева сета̄ хонти, джара̄ва̄тена пана пахат̣ака̄ле ка̄л̣ака̄ хонти. кеса̄ пана пат̣хамамева тамба̄пи хонти ка̄л̣ака̄пи сета̄пи. чхави пана салохитика̄ хоти. вад̣д̣ханта̄нам̣ вад̣д̣ханта̄нам̣ ода̄та̄нам̣ ода̄табха̄во, ка̄л̣ака̄нам̣ ка̄л̣акабха̄во пан̃н̃а̄йати, джара̄ва̄тена пана пахат̣ака̄ле вал̣им̣ ган̣ха̄ти. саббампи сассам̣ вапитака̄ле сетам̣ хоти, паччха̄ нӣлам̣, джара̄ва̄тена пана пахат̣ака̄ле пан̣д̣укам̣ хоти. амбан̇курена̄пи дӣпетум̣ ват̣т̣ати ева. айам̣ вуччати джара̄ти айам̣ джара̄ на̄ма катхийати. са̄ панеса̄ кхандхапарипа̄калаккхан̣а̄, маран̣ӯпанайанараса̄, йоббанавина̄сапаччупат̣т̣ха̄на̄.

‘джара̄йа дуккхат̣т̣хо ведитаббо’ти еттха пана айампи сайам̣ на дуккха̄, дуккхасса пана ваттхубха̄вена дуккха̄ти вутта̄. катарасса дуккхасса? ка̄йадуккхасса чева доманассадуккхасса ча. джин̣н̣асса хи аттабха̄во джарасакат̣ам̣ вийа дуббало хоти, т̣ха̄тум̣ ва̄ гантум̣ ва̄ нисӣдитум̣ ва̄ ва̄йамантасса балавам̣ ка̄йадуккхам̣ уппаджджати; путтада̄ре йатха̄пуре асаллаккхенте доманассам̣ уппаджджати. ити имесам̣ двиннампи дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вена дуккха̄ти ведитабба̄. апича –

ан̇га̄нам̣ ситхилабха̄ва̄, индрийа̄нам̣ вика̄рато;

йоббанасса вина̄сена, баласса упагха̄тато.

виппава̄са̄ сата̄дӣнам̣, путтада̄рехи аттано;

апаса̄данӣйато чева, бхӣййо ба̄латтапаттийа̄.

паппоти дуккхам̣ йам̣ маччо, ка̄йикам̣ ма̄насам̣ татха̄;

саббаметам̣ джара̄хету, йасма̄ тасма̄ джара̄ дукха̄ти.

маран̣аниддесо

193. маран̣аниддесе чаванакавасена чути; екачатупан̃чаккхандха̄йа чутийа̄ са̄ман̃н̃авачанаметам̣. чаваната̄ти бха̄вавачанена лаккхан̣анидассанам̣. бхедоти чутикхандха̄нам̣ бхан̇гуппаттипаридӣпанам̣. антарадха̄нанти гхат̣асса вийа бхиннасса бхинна̄нам̣ чутикхандха̄нам̣ йена кеначи парийа̄йена т̣ха̄на̄бха̄вапаридӣпанам̣. маччу маран̣анти маччусан̇кха̄там̣ маран̣ам̣. ка̄ло на̄ма антако, тасса кирийа̄ ка̄лакирийа̄. етта̄вата̄ саммутийа̄ маран̣ам̣ дӣпитам̣ хоти.

ида̄ни параматтхена дӣпетум̣ кхандха̄нам̣ бхедотиа̄дима̄ха. параматтхена хи кхандха̄йева бхиджджанти, на сатто на̄ма кочи марати. кхандхесу пана бхиджджама̄несу сатто марати бхиннесу матоти воха̄ро хоти. еттха ча чатупан̃чавока̄равасена кхандха̄нам̣ бхедо, екавока̄равасена кал̣еварасса никкхепо; чатувока̄равасена ва̄ кхандха̄нам̣ бхедо, сесадвайавасена кал̣еварасса никкхепо ведитаббо. касма̄? бхавадвайепи рӯпака̄йасан̇кха̄тасса кал̣еварасса самбхавато. йасма̄ ва̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄дӣсу кхандха̄ бхиджджантева, на кин̃чи никкхипати, тасма̄ тесам̣ васена кхандха̄нам̣ бхедо. манусса̄дӣсу кал̣еварасса никкхепо. еттха ча кал̣еварасса никкхепакаран̣ато маран̣ам̣ ‘‘кал̣еварасса никкхепо’’ти вуттам̣.

джӣвитиндрийасса упаччхедоти имина̄ индрийабаддхассева маран̣ам̣ на̄ма хоти, аниндрийабаддхасса маран̣ам̣ на̄ма наттхӣти дассети. ‘сассам̣ матам̣, руккхо мато’ти идам̣ пана воха̄раматтамева. аттхато пана еварӯпа̄ни вачана̄ни сасса̄дӣнам̣ кхайавайабха̄вамева дӣпенти. идам̣ вуччати маран̣анти идам̣ саббампи маран̣ам̣ на̄ма катхийати.

апичеттха кхан̣икамаран̣ам̣, саммутимаран̣ам̣, самуччхедамаран̣анти айампи бхедо ведитаббо. таттха ‘кхан̣икамаран̣ам̣’ на̄ма паватте рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ бхедо. ‘тиссо мато, пхуссо мато’ти идам̣ ‘саммутимаран̣ам̣’ на̄ма. кхӣн̣а̄савасса аппат̣исандхика̄ ка̄лакирийа̄ ‘самуччхедамаран̣ам̣’ на̄ма. имасмим̣ панаттхе саммутимаран̣ам̣ адхиппетам̣. джа̄тиккхайамаран̣ам̣, упаккамамаран̣ам̣, сарасамаран̣ам̣, а̄йуккхайамаран̣ам̣, пун̃н̃аккхайамаран̣антипи тассева на̄мам̣. тайидам̣ чутилаккхан̣ам̣, вийогарасам̣, виппава̄сапаччупат̣т̣ха̄нам̣.

‘маран̣асса дуккхат̣т̣хо ведитаббо’ти еттха пана идампи сайам̣ на дуккхам̣, дуккхасса пана ваттхубха̄вена дуккханти вуттам̣. маран̣антика̄пи хи са̄рӣрика̄ ведана̄, пат̣ива̄те гахита̄ а̄диттатин̣укка̄ вийа, сарӣрам̣ нидаханти. нараканимитта̄дӣнам̣ упат̣т̣ха̄нака̄ле балавадоманассам̣ уппаджджати. ити имесам̣ двиннампи дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вена дуккханти ведитаббам̣. апи ча –

па̄пасса па̄пакамма̄ди, нимиттаманупассато;

бхаддасса̄пасахантасса, вийогам̣ пийаваттхукам̣.

мӣйама̄насса йам̣ дуккхам̣, ма̄насам̣ ависесато;

саббесан̃ча̄пи йам̣ сандхи-бандханаччхедана̄дикам̣.

витуджджама̄намамма̄нам̣, хоти дуккхам̣ сарӣраджам̣;

асайхамаппат̣ика̄рам̣, дуккхассетассидам̣ йато;

маран̣ам̣ ваттху тенетам̣, дуккхамиччева бха̄ситанти.

апича има̄ни джа̄тиджара̄маран̣а̄ни на̄ма имесам̣ сатта̄нам̣ вадхакапачча̄митта̄ вийа ота̄рам̣ гавесанта̄ни вичаранти. йатха̄ хи пурисасса тӣсу пачча̄миттесу ота̄ра̄пеккхесу вичарантесу еко вадеййа – ‘‘ахам̣ асукааран̃н̃асса на̄ма ван̣н̣ам̣ катхетва̄ етам̣ а̄да̄йа таттха гамисса̄ми, еттха майхам̣ дуккарам̣ наттхӣ’’ти. дутийо вадеййа ‘‘ахам̣ тава етам̣ гахетва̄ гатака̄ле потхетва̄ дуббалам̣ карисса̄ми, еттха майхам̣ дуккарам̣ наттхӣ’’ти. татийо вадеййа – ‘‘тайа̄ етасмим̣ потхетва̄ дуббале кате тин̣хена асина̄ сӣсаччхеданам̣ на̄ма майхам̣ бха̄ро хотӯ’’ти. те евам̣ ватва̄ татха̄ кареййум̣.

таттха пат̣хамапачча̄миттасса аран̃н̃асса ван̣н̣ам̣ катхетва̄ там̣ а̄да̄йа таттха гатака̄ло вийа сухаджджан̃а̄тиман̣д̣алато никкад̣д̣хитва̄ йаттха каттхачи ниббатта̄панам̣ на̄ма джа̄тийа̄ киччам̣. дутийасса потхетва̄ дуббалакаран̣ам̣ вийа ниббаттаккхандхесу нипатитва̄ пара̄дхӣнаман̃чапара̄йан̣абха̄вакаран̣ам̣ джара̄йа киччам̣. татийасса тин̣хена асина̄ сӣсаччхеданам̣ вийа джӣвитаккхайапа̄панам̣ маран̣асса киччанти ведитаббам̣.

апичеттха джа̄тидуккхам̣ са̄дӣнавамаха̄канта̄раппавесо вийа дат̣т̣хаббам̣. джара̄дуккхам̣ таттха аннапа̄нарахитасса дуббалйам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣. маран̣адуккхам̣ дуббаласса ирийа̄патхапаваттане вихатапараккамасса ва̄л̣а̄дӣхи анайабйасана̄па̄данам̣ вийа дат̣т̣хаббанти.

соканиддесо

194. соканиддесе бйасатӣти бйасанам̣; хитасукхам̣ кхипати виддхам̣сетӣти аттхо. н̃а̄тӣнам̣ бйасанам̣ н̃а̄тибйасанам̣; чорарогабхайа̄дӣхи н̃а̄тиккхайо н̃а̄тивина̄соти аттхо. тена н̃а̄тибйасанена пхут̣т̣хасса̄ти аджджхоттхат̣асса абхибхӯтасса саманна̄гатасса̄ти аттхо. сесесупи есева найо. айам̣ пана висесо – бхога̄нам̣ бйасанам̣ бхогабйасанам̣; ра̄джачора̄дивасена бхогаккхайо бхогавина̄соти аттхо. рогойева бйасанам̣ рогабйасанам̣; рого хи а̄рогйам̣ бйасати вина̄сетӣти бйасанам̣. сӣласса бйасанам̣ сӣлабйасанам̣; дуссӣлйассетам̣ на̄мам̣. самма̄дит̣т̣хим̣ вина̄сайама̄на̄ уппанна̄ дит̣т̣хийева бйасанам̣ дит̣т̣хибйасанам̣. еттха ча пурима̄ни две аниппханна̄ни, паччхима̄ни тӣн̣и ниппханна̄ни тилаккхан̣аббха̄хата̄ни. пурима̄ни ча тӣн̣и нева кусала̄ни на акусала̄ни. сӣладит̣т̣хибйасанадвайам̣ акусалам̣.

ан̃н̃атаран̃н̃атарена̄ти гахитесу ва̄ йена кеначи аггахитесу ва̄ митта̄маччабйасана̄дӣсу йена кеначи. саманна̄гатасса̄ти саманубандхасса апаримуччама̄насса. ан̃н̃атаран̃н̃атарена дуккхадхаммена̄ти йена кеначи сокадуккхасса уппаттихетуна̄. сокоти сочанакавасена соко; идам̣ техи ка̄ран̣ехи упаджджанакасокасса сабха̄вапаччаттам̣. сочана̄ти сочана̄каро. сочитаттанти сочитабха̄во. антосокоти аббхантаре соко. дутийападам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣. со хи аббхантаре суккха̄пенто вийа парисуккха̄пенто вийа уппаджджатӣти ‘‘антосоко антопарисоко’’ти вуччати.

четасо париджджха̄йана̄ти читтасса джха̄йана̄ка̄ро. соко хи уппаджджама̄но агги вийа читтам̣ джха̄пети паридахати, ‘‘читтам̣ ме джха̄мам̣, на ме кин̃чи пат̣ибха̄тӣ’’ти вада̄пети. дуккхито мано думмано, тасса бха̄во доманассам̣. анупавит̣т̣хат̣т̣хена сокова салланти сокасаллам̣. айам̣ вуччати сокоти айам̣ соко на̄ма катхийати. со пана̄йам̣ кин̃ча̄пи аттхато доманассаведана̄ва хоти, евам̣ сантепи антониджджха̄налаккхан̣о, четасо париниджджха̄йанарасо, анусочанапаччупат̣т̣ха̄но.

‘сокасса дуккхат̣т̣хо ведитаббо’ти еттха пана айам̣ сабха̄вадуккхатта̄ чева дуккхасса ча ваттхубха̄вена дуккхоти вутто. катарадуккхасса̄ти? ка̄йикадуккхасса чева джаванаккхан̣е ча доманассадуккхасса. сокавегена хи хадайе маха̄ган̣д̣о ут̣т̣хахитва̄ парипаччитва̄ бхиджджати, мукхато ва̄ ка̄л̣алохитам̣ никкхамати, балавам̣ ка̄йадуккхам̣ уппаджджати. ‘‘еттака̄ ме н̃а̄тайо кхайам̣ гата̄, еттака̄ ме бхога̄’’ти чинтентасса ча балавам̣ доманассам̣ уппаджджати. ити имесам̣ двиннам̣ дуккха̄нам̣ ваттхубха̄венапеса дуккхоти ведитаббо. апича –

сатта̄нам̣ хадайам̣ соко, саллам̣ вийа витуджджати;

аггитаттова на̄ра̄чо, бхусан̃ча д̣ахате пуна.

сама̄вахати ча бйа̄дхи-джара̄маран̣абхеданам̣;

дуккхампи вивидхам̣ йасма̄, тасма̄ дуккхоти вуччатӣти.

паридеваниддесо

195. паридеваниддесе ‘майхам̣ дхӣта̄, майхам̣ путто’ти евам̣ а̄дисса а̄дисса деванти роданти етена̄ти а̄дево. там̣ там̣ ван̣н̣ам̣ парикиттетва̄ парикиттетва̄ деванти етена̄ти паридево. тато пара̄ни две две пада̄ни пуримадвайассева а̄ка̄рабха̄ваниддесавасена вутта̄ни. ва̄ча̄ти вачанам̣. пала̄поти туччхам̣ нираттхакавачанам̣. упад̣д̣хабхан̣итаан̃н̃абхан̣ита̄дивасена вирӯпо пала̄по виппала̄по. ла̄лаппоти пунаппунам̣ лапанам̣. ла̄лаппана̄ка̄ро ла̄лаппана̄. ла̄лаппитасса бха̄во ла̄лаппитаттам̣. айам̣ вуччати паридевоти айам̣ паридево на̄ма катхийати. со ла̄лаппаналаккхан̣о, гун̣адосапарикиттанарасо, самбхамапаччупат̣т̣ха̄но.

‘паридевасса дуккхат̣т̣хо ведитаббо’ти еттха пана айампи сайам̣ на дуккхо, ка̄йадуккхадоманассадуккха̄нам̣ пана ваттхубха̄вена дуккхоти вутто. паридеванто хи аттано кхандхам̣ мут̣т̣хӣхи потхети, убхохи хаттхехи урам̣ пахарати пим̣сати, сӣсена бхиттийа̄ саддхим̣ йуджджхати. тенасса балавам̣ ка̄йадуккхам̣ уппаджджати. ‘еттака̄ ме н̃а̄тайо кхайам̣ вайам̣ аббхаттхам̣ гата̄’тиа̄дӣни чинтети. тенасса балавам̣ доманассам̣ уппаджджати. ити имесам̣ двиннампи дуккха̄нам̣ ваттхубха̄вена дуккхоти ведитаббо. апича –

йам̣ сокасаллавихато паридевама̄но,

кан̣т̣хот̣т̣хата̄луталасосаджамаппасайхам̣;

бхиййодхиматтамадхигаччхатийева дуккхам̣,

дуккхоти тена бхагава̄ паридевама̄ха̄ти.

дуккхадоманассаниддесо

196-7. дуккхадоманассаниддеса̄ хет̣т̣ха̄ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йам̣ ван̣н̣итатта̄ па̄кат̣а̄ ева. лаккхан̣а̄дӣни пана тесам̣ таттха вутта̄нева.

‘дуккхасса дуккхат̣т̣хо ведитаббо, доманассасса дуккхат̣т̣хо ведитаббо’ти еттха пана убхайампетам̣ сайан̃ча дуккхатта̄ ка̄йикачетасикадуккха̄нан̃ча ваттхубха̄вена дуккханти вуттам̣. хаттхапа̄да̄нан̃хи кан̣н̣ана̄сика̄нан̃ча чхеданадуккхена дуккхитасса, ана̄тхаса̄ла̄йам̣ уччхит̣т̣хакапа̄лам̣ пурато катва̄ нипаннасса, ван̣амукхехи пул̣увакесу никкхамантесу балавам̣ ка̄йадуккхам̣ уппаджджати; на̄на̄ран̇гараттаваттхаманун̃н̃а̄лан̇ка̄рам̣ наккхаттам̣ кӣл̣антам̣ маха̄джанам̣ дисва̄ балавадоманассам̣ уппаджджати. евам̣ та̄ва дуккхасса двиннампи дуккха̄нам̣ ваттхубха̄во ведитаббо. апича –

пӣл̣ети ка̄йикамидам̣, дуккхам̣ дуккхан̃ча ма̄насам̣ бхиййо;

джанайати йасма̄ тасма̄, дуккханти висесато вуттанти.

четодуккхасамаппита̄ пана кесе пакирийа ура̄ни патиписенти, а̄ват̣т̣анти, виват̣т̣анти, чхиннапапа̄там̣ папатанти, саттхам̣ а̄харанти, висам̣ кха̄данти, раджджуйа̄ уббандханти, аггим̣ пависанти. там̣ там̣ випарӣтам̣ ваттхум̣ татха̄ татха̄ виппат̣иса̄рино парид̣айхама̄начитта̄ чинтенти. евам̣ доманассасса убхиннампи дуккха̄нам̣ ваттхубха̄во ведитаббо. апича –

пӣл̣ети йато читтам̣, ка̄йасса ча пӣл̣анам̣ сама̄вахати;

дуккханти доманассампи, доманассам̣ тато ахӯти.

упа̄йа̄саниддесо