5. индрийавибхан̇го

1. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄

219. ида̄ни таданантаре индрийавибхан̇ге ба̄вӣсатӣти ган̣анапариччхедо. индрийа̄нӣти париччхиннадхамманидассанам̣. ида̄ни та̄ни сарӯпато дассенто чаккхундрийантиа̄дима̄ха. таттха чаккхудва̄ре индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти чаккхундрийам̣. сотагха̄надживха̄ка̄йадва̄ре индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти ка̄йиндрийам̣. виджа̄наналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти маниндрийам̣. иттхибха̄ве индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти иттхиндрийам̣. пурисабха̄ве индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти пурисиндрийам̣. анупа̄ланалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти джӣвитиндрийам̣. сукхалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти сукхиндрийам̣. дуккхасоманасса доманасса упеккха̄лаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти упеккхиндрийам̣. адхимоккхалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти саддхиндрийам̣. паггахалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти вӣрийиндрийам̣. упат̣т̣ха̄налаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти сатиндрийам̣. авиккхепалаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти сама̄дхиндрийам̣. дассаналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти пан̃н̃индрийам̣. анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣти паватте джа̄наналаккхан̣е индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣. н̃а̄та̄нам̣йева дхамма̄нам̣ пуна а̄джа̄нане индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти ан̃н̃индрийам̣. ан̃н̃а̄та̄вӣбха̄ве индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣.

идха суттантабха̄джанӣйам̣ на̄ма на гахитам̣. касма̄? суттанте има̄йа пат̣ипа̄т̣ийа̄ ба̄вӣсатийа̄ индрийа̄нам̣ ана̄гататта̄. суттантасмин̃хи каттхачи две индрийа̄ни катхита̄ни, каттхачи тӣн̣и, каттхачи пан̃ча. евам̣ пана нирантарам̣ два̄вӣсати а̄гата̄ни на̄ма наттхи. айам̣ та̄веттха ат̣т̣хакатха̄найо. айам̣ пана апаро найо – етесу хи

аттхато лаккхан̣а̄дӣхи, камато ча виджа̄нийа̄;

бхеда̄бхеда̄ татха̄ кичча̄, бхӯмито ча виниччхайам̣.

таттха чаккха̄дӣнам̣ та̄ва ‘‘чаккхатӣти чаккхӯ’’тиа̄дина̄ найена аттхо пака̄сито. паччхимесу пана тӣсу пат̣хамам̣ ‘пуббабха̄ге анан̃н̃а̄там̣ аматам̣ падам̣ чатусаччадхаммам̣ ва̄ джа̄нисса̄мӣ’ти евам̣ пат̣ипаннасса уппаджджанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийанти вуттам̣. дутийам̣ а̄джа̄нанато ча индрийат̣т̣хасамбхавато ча ан̃н̃индрийам̣. татийам̣ ан̃н̃а̄та̄вино чатӯсу саччесу нит̣т̣хитан̃а̄н̣акиччасса кхӣн̣а̄савассева уппаджджанато индрийат̣т̣хасамбхавато ча ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣.

ко панеса индрийат̣т̣хо на̄ма̄ти? индалин̇гат̣т̣хо индрийат̣т̣хо, индадеситат̣т̣хо индрийат̣т̣хо, индадит̣т̣хат̣т̣хо индрийат̣т̣хо, индасит̣т̣хат̣т̣хо индрийат̣т̣хо, индаджут̣т̣хат̣т̣хо индрийат̣т̣хо. со саббопи идха йатха̄йогам̣ йуджджати. бхагава̄ хи самма̄самбуддхо парамиссарийабха̄вато индо. кусала̄кусалан̃ча каммам̣ каммесу кассачи иссарийа̄бха̄вато. теневеттха каммасан̃джанита̄ни индрийа̄ни кусала̄кусалакаммам̣ уллин̇генти. тена ча сит̣т̣ха̄нӣти индалин̇гат̣т̣хена индасит̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. сабба̄нева панета̄ни бхагавата̄ йатха̄бхӯтато пака̄сита̄ни ча абхисамбуддха̄ни ча̄ти индадеситат̣т̣хена индадит̣т̣хат̣т̣хена ча индрийа̄ни. тенева бхагавата̄ муниндена ка̄ничи гочара̄севана̄йа, ка̄ничи бха̄вана̄севана̄йа севита̄нӣти индаджут̣т̣хат̣т̣хенапи индрийа̄ни. апича а̄дхипаччасан̇кха̄тена иссарийат̣т̣хена̄пи ета̄ни индрийа̄ни. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄диппаваттийан̃хи чаккха̄дӣнам̣ сиддхама̄дхипаччам̣; тасмим̣ тиккхе тиккхатта̄ манде ча мандатта̄ти. айам̣ та̄веттха ‘аттхато’ виниччхайо.

‘лаккхан̣а̄дӣхӣ’ти лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄нехипи чаккха̄дӣнам̣ виниччхайам̣ виджа̄нийа̄ти аттхо. та̄ни несам̣ лаккхан̣а̄дӣни хет̣т̣ха̄ вуттанайа̄нева. пан̃н̃индрийа̄дӣни хи чатта̄ри аттхато амохойева. сеса̄ни таттха сарӯпенева̄гата̄ни.

‘камато’ти айампи десана̄ккамова. таттха аджджхаттадхаммам̣ парин̃н̃а̄йа арийабхӯмипат̣ила̄бхо хотӣти аттабха̄вапарийа̄панна̄ни чаккхундрийа̄дӣни пат̣хамам̣ десита̄ни. со панаттабха̄во йам̣ дхаммам̣ упа̄да̄йа иттхӣти ва̄ пурисоти ва̄ сан̇кхам̣ гаччхати, айам̣ соти нидассанаттхам̣ тато иттхиндрийам̣ пурисиндрийан̃ча. со дувидхопи джӣвитиндрийапат̣ибаддхавуттӣти н̃а̄панаттхам̣ тато джӣвитиндрийам̣. йа̄ва тасса паватти та̄ва етесам̣ ведайита̄нам̣ аниватти. йам̣ кин̃чи ведайитам̣ саббам̣ там̣ сукхадуккханти н̃а̄панаттхам̣ тато сукхиндрийа̄дӣни. там̣ниродхаттхам̣ пана ете дхамма̄ бха̄ветабба̄ти пат̣ипаттидассанаттхам̣ тато саддха̄дӣни. има̄йа пат̣ипаттийа̄ еса дхаммо пат̣хамам̣ аттани па̄тубхаватӣти пат̣ипаттийа̄ амогхабха̄вадассанаттхам̣ тато анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣. тассева пхалатта̄ тато анантарам̣ бха̄ветаббатта̄ ча тато ан̃н̃индрийам̣. ито парам̣ бха̄вана̄йа имасса адхигамо, адхигате ча панимасмим̣ наттхи кин̃чи уттари каран̣ӣйанти н̃а̄панаттхам̣ анте парамасса̄сабхӯтам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ деситанти айаметтха камо.

‘бхеда̄бхеда̄’ти джӣвитиндрийассева четтха бхедо. тан̃хи рӯпаджӣвитиндрийам̣ арӯпаджӣвитиндрийанти дувидхам̣ хоти. сеса̄нам̣ абхедоти еваметтха бхеда̄бхедато виниччхайам̣ виджа̄нийа̄.

‘кичча̄’ти ким̣ индрийа̄нам̣ киччанти че? чаккхундрийасса та̄ва ‘‘чаккха̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ индрийапаччайена паччайо’’ти вачанато йам̣ там̣ индрийапаччайабха̄вена са̄дхетаббам̣ аттано тиккхаманда̄дибха̄вена чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дидхамма̄нам̣ тиккхаманда̄дисан̇кха̄там̣ атта̄ка̄ра̄нуватта̄панам̣ идам̣ ‘киччам̣’. евам̣ сотагха̄надживха̄ка̄йа̄нам̣. маниндрийасса пана сахаджа̄тадхамма̄нам̣ аттано васаватта̄панам̣, джӣвитиндрийасса сахаджа̄тадхамма̄нупа̄ланам̣, иттхиндрийапурисиндрийа̄нам̣ иттхипурисанимиттакутта̄каппа̄ка̄ра̄нувидха̄нам̣, сукхадуккхасоманассадоманассиндрийа̄нам̣ сахаджа̄тадхамме абхибхавитва̄ йатха̄сакам̣ ол̣а̄рика̄ка̄ра̄нупа̄панам̣, упеккхиндрийасса сантапан̣ӣтамаджджхатта̄ка̄ра̄нупа̄панам̣, саддха̄дӣнам̣ пат̣ипаккха̄бхибхаванам̣ сампайуттадхамма̄нан̃ча пасанна̄ка̄ра̄дибха̄васампа̄панам̣, анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийасса сам̣йоджанаттайаппаха̄нан̃чева сампайуттака̄нан̃ча таппаха̄на̄бхимукхабха̄вакаран̣ам̣, ан̃н̃индрийасса ка̄мара̄габйа̄па̄да̄дитанукаран̣апаха̄нан̃чева сахаджа̄та̄нан̃ча аттано васа̄нуватта̄панам̣, ан̃н̃а̄та̄виндрийасса саббакиччесу уссуккаппаха̄нан̃чева амата̄бхимукхабха̄вапаччайата̄ ча сампайутта̄нанти еваметтха киччато виниччхайам̣ виджа̄нийа̄.

‘бхӯмито’ти чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йаиттхипурисасукхадуккхадоманассиндрийа̄ни четтха ка̄ма̄вачара̄нева. маниндрийаджӣвитиндрийаупеккхиндрийа̄ни, саддха̄вӣрийасатисама̄дхипан̃н̃индрийа̄ни ча чатубхӯмипарийа̄панна̄ни. соманассиндрийам̣ ка̄ма̄вачара-рӯпа̄вачара-локуттаравасена бхӯмиттайапарийа̄паннам̣. аваса̄не тӣн̣и локуттара̄нева̄ти евам̣ бхӯмито виниччхайам̣ виджа̄нийа̄. еван̃хи виджа̄нанто –

сам̣вегабахуло бхиккху, т̣хито индрийасам̣варе;

индрийа̄ни парин̃н̃а̄йа, дуккхассантам̣ нигаччхатӣти.

220. ниддесава̄ре ‘‘йам̣ чаккху чатуннам̣ маха̄бхӯта̄на’’нтиа̄ди саббам̣ дхаммасан̇ган̣ийам̣ падабха̄джане (дха. са. ат̣т̣ха. 595 а̄дайо) вуттанайенева ведитаббам̣. вӣрийиндрийасама̄дхиндрийаниддеса̄дӣсу ча самма̄ва̄йа̄мо миччха̄ва̄йа̄мо самма̄сама̄дхи миччха̄сама̄дхӣтиа̄дӣни на вутта̄ни. касма̄? саббасан̇га̄хакатта̄. саббасан̇га̄хака̄ни хи идха индрийа̄ни катхита̄ни. евам̣ сантепеттха даса индрийа̄ни локийа̄ни ка̄ма̄вачара̄нева, тӣн̣и локуттара̄ни, нава локийалокуттарамиссака̄нӣти.

абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄.

2. пан̃ха̄пуччхакаван̣н̣ана̄

221. пан̃ха̄пуччхаке саббесампи индрийа̄нам̣ кусала̄дивибха̄го па̄л̣инайа̄нуса̄ренева ведитаббо.

223. а̄рамман̣аттикесу пана саттиндрийа̄ ана̄рамман̣а̄ти чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йаиттхипурисиндрийа̄ни сандха̄йа вуттам̣. джӣвитиндрийам̣ пана арӯпамиссакатта̄ идха ана̄бхат̣т̣хам̣. двиндрийа̄ти две индрийа̄; сукхадуккхадвайам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. тан̃хи екантапаритта̄рамман̣ам̣. доманассиндрийам̣ сийа̄ паритта̄рамман̣ам̣, сийа̄ махаггата̄рамман̣анти ка̄ма̄вачарадхамме а̄раббха паваттика̄ле паритта̄рамман̣ам̣ хоти, рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаре пана а̄раббха паваттика̄ле махаггата̄рамман̣ам̣, пан̣н̣аттим̣ а̄раббха паваттика̄ле наваттабба̄рамман̣ам̣. навиндрийа̄ сийа̄ паритта̄рамман̣а̄ти маниндрийаджӣвитиндрийасоманассиндрийаупеккхиндрийа̄ни чева саддха̄дипан̃чакан̃ча сандха̄йа идам̣ вуттам̣. джӣвитиндрийан̃хи рӯпамиссакатта̄ ана̄рамман̣есу рӯпадхаммесу сан̇гахитампи арӯпакот̣т̣ха̄сена сийа̄паккхе сан̇гахитам̣.

чатта̄ри индрийа̄нӣти сукхадуккхадоманассаан̃н̃а̄та̄виндрийа̄ни. та̄ни хи магга̄рамман̣аттике на бхаджанти. маггахетуканти сахаджа̄тахетум̣ сандха̄йа вуттам̣. вӣрийавӣмам̣са̄джет̣т̣хакака̄ле сийа̄ магга̄дхипати, чхандачиттаджет̣т̣хакака̄ле сийа̄ наваттабба̄.

дасиндрийа̄ сийа̄ уппанна̄, сийа̄ уппа̄диноти сатта рӯпиндрийа̄ни тӣн̣и ча випа̄киндрийа̄ни сандха̄йетам̣ вуттам̣. дасиндрийа̄ни доманассена саддхим̣ хет̣т̣ха̄ вутта̄нева. таттха доманассиндрийам̣ пан̣н̣аттим̣ а̄раббха паваттика̄ле наваттабба̄рамман̣ам̣, сеса̄ни нибба̄напаччавеккхан̣ака̄лепи. тӣн̣индрийа̄ни бахиддха̄рамман̣а̄нӣти тӣн̣и локуттариндрийа̄ни. чатта̄рӣти сукхадуккхасоманассадоманасса̄ни. та̄ни хи аджджхаттадхаммепи бахиддха̄дхаммепи а̄раббха паваттанти. ат̣т̣хиндрийа̄ти маниндрийаджӣвитиндрийаупеккхиндрийа̄ни чева саддха̄дипан̃чакан̃ча. таттха а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанака̄ле наваттабба̄рамман̣ата̄ ведитабба̄.

ити имасмимпи пан̃ха̄пуччхаке дасиндрийа̄ни ка̄ма̄вачара̄ни, тӣн̣и локуттара̄ни, нава локийалокуттарамиссака̄нева катхита̄нӣти. айампи абхидхаммабха̄джанӣйена саддхим̣ екапариччхедова хоти. айам̣ пана индрийавибхан̇го двепариват̣т̣ам̣ нӣхаритва̄ бха̄джетва̄ дасситоти.

саммохавиноданийа̄ вибхан̇гат̣т̣хакатха̄йа

индрийавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.