(1.) екаканиддесаван̣н̣ана̄

761. ида̄ни йатха̄никкхитта̄йа ма̄тика̄йа ‘‘пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ на хетумева̄’’тиа̄дина̄ найена а̄раддхе ниддесава̄ре на хетумева̄ти са̄дха̄ран̣ахетупат̣иккхепаниддесо. таттха ‘‘хетухету, паччайахету, уттамахету, са̄дха̄ран̣ахетӯти чатуббидхо хетӯ’’тиа̄дина̄ найена йам̣ ваттаббам̣ сийа̄, там̣ саббам̣ рӯпакан̣д̣е ‘‘саббам̣ рӯпам̣ на хетумева̄’’тиа̄дӣнам̣ аттхаван̣н̣ана̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 594) вуттамева. ахетукамева̄тиа̄дӣсу бйан̃джанасандхивасена мака̄ро ведитаббо; ахетука̄ ева̄ти аттхо. сесападесупи есева найо. апича ‘‘хетӯ дхамма̄ нахетӯ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 1) дхаммакот̣т̣ха̄сесу пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни хетӯ дхамма̄ти ва̄ сахетука̄ дхамма̄ти ва̄ на хонти. екантена пана на хетӯйева, ахетука̄ йева̄ти има̄нипи найенеттха саббападесу аттхо ведитаббо. абйа̄катамева̄ти падам̣ випа̄ка̄бйа̄катавасена вуттам̣. са̄рамман̣амева̄ти олуббха̄рамман̣авасена. паччайа̄рамман̣ам̣ олуббха̄рамман̣анти хи дувидхам̣ а̄рамман̣ам̣. имасмим̣ пана т̣ха̄не олуббха̄рамман̣амева дхурам̣, паччайа̄рамман̣ампи лаббхатийева. ачетасикамева̄ти падам̣ читтам̣, рӯпам̣, нибба̄нанти тӣсу ачетасикесу читтамева сандха̄йа вуттам̣. но апарийа̄паннамева̄ти гатипарийа̄панначутипарийа̄паннасам̣са̄рават̣т̣абхавапарийа̄паннабха̄вато парийа̄панна̄ ева, но апарийа̄панна̄. локато ват̣т̣ато на ниййантӣти аниййа̄ника̄. уппаннам̣ мановин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййамева̄ти рӯпакан̣д̣е чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ паччуппанна̄нева рӯпа̄дӣни а̄раббха паваттито атӣта̄дивисайам̣ мановин̃н̃а̄н̣ампи пан̃чавин̃н̃а̄н̣асотапатитамева катва̄ ‘‘упапаннам̣ чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййа’’нти (дха. са. 584) вуттам̣. пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ пана йасма̄ паччуппанна̄пи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄ на хонти, мановин̃н̃а̄н̣ассева хонти, тасма̄ ‘‘мановин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййамева̄’’ти вуттам̣. аниччамева̄ти хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аничча̄йева. джара̄бхибхӯтамева̄ти джара̄йа абхибхӯтатта̄ джара̄бхибхӯта̄ ева.

762. уппаннаваттхука̄ уппанна̄рамман̣а̄ти ана̄гатапат̣иккхепо. на хи те ана̄гатесу ваттха̄рамман̣есу уппаджджанти.

пуреджа̄таваттхука̄ пуреджа̄та̄рамман̣а̄ти сахуппаттипат̣иккхепо. на хи те сахуппаннам̣ ваттхум̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ ва̄ пат̣ичча уппаджджанти, сайам̣ пана паччха̄джа̄та̄ хутва̄ пуреджа̄тесу ваттха̄рамман̣есу уппаджджанти.

аджджхаттикаваттхука̄ти аджджхаттаджджхаттавасена вуттам̣. та̄ни хи аджджхаттике пан̃ча паса̄де ваттхум̣ катва̄ уппаджджанти. ба̄хира̄рамман̣а̄ти ба̄хирарӯпа̄диа̄рамман̣а̄. таттха чатуккам̣ ведитаббам̣ – пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ хи паса̄даваттхукатта̄ аджджхаттика̄ аджджхаттикаваттхука̄, мановин̃н̃а̄н̣ам̣ хадайарӯпам̣ ваттхум̣ катва̄ уппаджджанака̄ле аджджхаттикам̣ ба̄хираваттхукам̣, пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ тайо кхандха̄ ба̄хира̄ аджджхаттикаваттхука̄, мановин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ тайо кхандха̄ хадайарӯпам̣ ваттхум̣ катва̄ уппаджджанака̄ле ба̄хира̄ ба̄хираваттхука̄.

асамбхиннаваттхука̄ти анируддхаваттхука̄. на хи те нируддхам̣ атӣтам̣ ваттхум̣ пат̣ичча уппаджджанти. асамбхинна̄рамман̣ата̄йапи есева найо.

ан̃н̃ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ваттху ча а̄рамман̣ан̃ча̄тиа̄дӣсу чаккхувин̃н̃а̄н̣асса хи ан̃н̃ам̣ ваттху, ан̃н̃ам̣ а̄рамман̣ам̣. ан̃н̃ам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣. чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ сотапаса̄да̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ ваттхум̣, садда̄дӣсу ва̄ ан̃н̃атарам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ каппато каппам̣ гантва̄пи на уппаджджати; чаккхупаса̄дамева пана ваттхум̣ катва̄ рӯпан̃ча а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджати. евамасса ваттхупи два̄рампи а̄рамман̣ампи нибаддхам̣, ан̃н̃ам̣ ваттхум̣ ва̄ два̄рам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ ва̄ на сан̇камати, нибаддхаваттху нибаддхадва̄рам̣ нибаддха̄рамман̣амева хутва̄ уппаджджати. сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣсупи есева найо.

763. на ан̃н̃аман̃н̃асса гочарависайам̣ паччанубхонтӣти еттха ан̃н̃аман̃н̃асса чаккху сотасса, сотам̣ ва̄ чаккхусса̄ти евам̣ екам̣ екасса гочарависайам̣ на паччанубхотӣти аттхо. саче хи нӣла̄дибхедам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ самодха̄нетва̄ сотиндрийасса упанеййа ‘ин̇гха та̄ва нам̣ ваваттха̄пехи вибха̄вехи – ким̣ на̄метам̣ а̄рамман̣а’нти, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ вина̄пи мукхена аттано дхаммата̄йа евам̣ вадеййа – ‘аре андхаба̄ла, вассасатампи вассасахассампи паридха̄вама̄но ан̃н̃атра майа̄ кухим̣ етасса джа̄нанакам̣ лабхиссаси; а̄хара нам̣ чаккхупаса̄де упанехи; ахаметам̣ а̄рамман̣ам̣ джа̄нисса̄ми – йади ва̄ нӣлам̣ йади ва̄ пӣтакам̣. на хи есо ан̃н̃асса висайо; майхамевесо висайо’ти. сесавин̃н̃а̄н̣есупи есева найо. евамете ан̃н̃аман̃н̃асса гочарависайам̣ на паччанубхонти на̄ма.

764. саманна̄харантасса̄ти а̄ваджджаненева саманна̄харантасса.

манасикаронтасса̄ти а̄ваджджаненева манасикаронтасса. ета̄ни хи читта̄ни а̄ваджджанена саманна̄хат̣ака̄ле манасикатака̄лейева ча уппаджджанти.

на аббокин̣н̣а̄ти ан̃н̃ена вин̃н̃а̄н̣ена аббокин̣н̣а̄ нирантара̄ва нуппаджджанти. етена тесам̣ анантарата̄ пат̣иккхитта̄.

765. на апуббам̣ ачариманти етена саббесампи сахуппатти пат̣иккхитта̄. на ан̃н̃аман̃н̃асса саманантара̄ти етена саманантарата̄ пат̣иккхитта̄.

766. а̄ват̣т̣ана̄ ва̄тиа̄дӣни чатта̄рипи а̄ваджджанассева на̄ма̄ни. тан̃хи бхаван̇гасса а̄ват̣т̣анато а̄ват̣т̣ана̄, тассева а̄бхуджанато а̄бхого, рӯпа̄дӣнам̣ саманна̄харан̣ато саманна̄ха̄ро, тесам̣йева манасикаран̣ато манасика̄роти вуччати. еваметтха сан̇кхепато пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ а̄ваджджанат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ а̄ваджджана̄дикиччам̣ ка̄тум̣ саматтхабха̄во пат̣иккхитто.

на кан̃чи дхаммам̣ пат̣ивиджа̄на̄тӣти ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти (дха. па. 1-2) евам̣ вуттам̣ екампи кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄ на пат̣ивиджа̄на̄ти.

ан̃н̃атра абхинипа̄таматта̄ти т̣хапетва̄ рӯпа̄дӣнам̣ абхинипа̄таматтам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – супан̣д̣итопи пурисо, т̣хапетва̄ а̄па̄тхагата̄ни рӯпа̄дӣни, ан̃н̃ам̣ кусала̄кусалесу екадхаммампи пан̃чахи вин̃н̃а̄н̣ехи на пат̣ивиджа̄на̄ти. чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ панеттха дассанаматтамева хоти. сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣни саванагха̄йанаса̄йанапхусанаматта̄нева. дассана̄диматтато пана мутта̄ ан̃н̃а̄ етесам̣ кусала̄дипат̣ивин̃н̃атти на̄ма наттхи.

манодха̄туйа̄пӣти сампат̣иччханаманодха̄туйа̄пи. сампин̣д̣анаттхо четтха пика̄ро. тасма̄ манодха̄туйа̄пи тато пара̄хи мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхипӣти саббехипи пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣ехи на кан̃чи кусала̄кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ивиджа̄на̄тӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

на кан̃чи ирийа̄патхам̣ каппетӣтиа̄дӣсупи есева найо. на хи пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣ехи гамана̄дӣсу кан̃чи ирийа̄патхам̣ каппети, на ка̄йакаммам̣ на вачӣкаммам̣ пат̣т̣хапети, на кусала̄кусалам̣ дхаммам̣ сама̄дийати, на сама̄дхим̣ сама̄паджджати локийам̣ ва̄ локуттарам̣ ва̄, на сама̄дхито вут̣т̣ха̄ти локийа̄ ва̄ локуттара̄ ва̄, на бхавато чавати, на бхавантаре упападжджати. саббампи хетам̣ кусала̄кусаладхаммапат̣ивиджа̄нана̄дивачанапарийоса̄нам̣ киччам̣ манодва̄рикачиттенева хоти, на пан̃чадва̄рикена̄ти саббасса̄петасса киччасса каран̣е сахаджаванака̄ни вӣтхичитта̄ни пат̣иккхитта̄ни. йатха̄ четесам̣ ета̄ни кичча̄ни наттхи, евам̣ нийа̄моккамана̄дӣнипи. на хи пан̃чадва̄рикаджаванена миччхаттанийа̄мам̣ оккамати, на самматтанийа̄мам̣; на четам̣ джаванам̣ на̄маготтама̄раббха джавати, на касин̣а̄дипан̣н̣аттим̣; на лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄васена паваттати, на вут̣т̣ха̄нага̄минӣбалававипассана̄васена; на рӯпа̄рӯпадхамме а̄раббха джавати, на нибба̄нам̣; на четена саддхим̣ пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, на абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ам̣, на са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣ам̣, на паччекабодхин̃а̄н̣ам̣, на саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣. саббопи панеса пабхедо манодва̄рикаджаванейева лаббхати.

на супати на пат̣ибуджджхати на супинам̣ пассатӣти саббена̄пи ча пан̃чадва̄рикачиттена нева ниддам̣ оккамати, на нидда̄йати, на пат̣ибуджджхати, на кин̃ча супинам̣ пассатӣти имесу тӣсу т̣ха̄несу саха джаванена вӣтхичиттам̣ пат̣иккхиттам̣.

нидда̄йантасса хи маха̄ват̣т̣им̣ джа̄летва̄ дӣпе чаккхусамӣпе упанӣте пат̣хамам̣ чаккхудва̄рикам̣ а̄ваджджанам̣ бхаван̇гам̣ на а̄ват̣т̣ети, манодва̄рикамева а̄ват̣т̣ети. атха джаванам̣ джавитва̄ бхаван̇гам̣ отарати. дутийава̄ре чаккхудва̄рикам̣ а̄ваджджанам̣ бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣ети. тато чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни джаванапарийоса̄на̄ни паваттанти. таданантарам̣ бхаван̇гам̣ паваттати. татийава̄ре манодва̄рикаа̄ваджджанена бхаван̇ге а̄ват̣т̣ите манодва̄рикаджаванам̣ джавати. тена читтена н̃атва̄ ‘ким̣ айам̣ имасмим̣ т̣ха̄не а̄локо’ти джа̄на̄ти.

татха̄ нидда̄йантасса кан̣н̣асамӣпе тӯрийесу паггахитесу, гха̄насамӣпе сугандхесу ва̄ дуггандхесу ва̄ пуппхесу упанӣтесу, мукхе саппимхи ва̄ пха̄н̣ите ва̄ паккхитте, пит̣т̣хийам̣ па̄н̣ина̄ паха̄ре динне пат̣хамам̣ сотадва̄рика̄дӣни а̄ваджджана̄ни бхаван̇гам̣ на а̄ват̣т̣енти, манодва̄рикамева а̄ват̣т̣ети. атха джаванам̣ джавитва̄ бхаван̇гам̣ отарати. дутийава̄ре сотадва̄рика̄дӣни а̄ваджджана̄ни бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣енти. тато сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄дӣни джаванапарийоса̄на̄ни паваттанти. таданантарам̣ бхаван̇гам̣ паваттати. татийава̄ре манодва̄рикаа̄ваджджанена бхаван̇ге а̄ват̣т̣ите манодва̄рикаджаванам̣ джавати. тена читтена н̃атва̄ ‘ким̣ айам̣ имасмим̣ т̣ха̄не саддо – сан̇кхасаддо, бхерисаддо’ти ва̄ ‘ким̣ айам̣ имасмим̣ т̣ха̄не гандхо – мӯлагандхо, са̄рагандхо’ти ва̄ ‘ким̣ идам̣ майхам̣ мукхе паккхиттарасам̣ – саппӣти ва̄ пха̄н̣ита’нти ва̄ ‘кенамхи пит̣т̣хийам̣ пахато, атитхаддхо ме паха̄ро’ти ва̄ ватта̄ро хонти. евам̣ манодва̄рикаджаваненева пат̣ибуджджхати, на пан̃чадва̄рикена. супинампи тенева пассати, на пан̃чадва̄рикена.

тан̃ча панетам̣ супинам̣ пассанто чатӯхи ка̄ран̣ехи пассати – дха̄туккхобхато ва̄ анубхӯтапуббато ва̄ деватопасам̣ха̄рато ва̄ пуббанимиттато ва̄ти. таттха питта̄дӣнам̣ кхобхакаран̣апаччайайогена кхубхитадха̄туко ‘дха̄туккхобхато’ супинам̣ пассати. пассанто ча на̄на̄видхам̣ супинам̣ пассати – паббата̄ патанто вийа, а̄ка̄сена гаччханто вийа, ва̄л̣амигахаттхичора̄дӣхи анубаддхо вийа ча хоти. ‘анубхӯтапуббато’ пассанто пуббе анубхӯтапуббам̣ а̄рамман̣ам̣ пассати. ‘деватопасам̣ха̄рато’ пассантасса девата̄ аттхака̄мата̄йа ва̄ анаттхака̄мата̄йа ва̄ аттха̄йа ва̄ анаттха̄йа ва̄ на̄на̄видха̄ни а̄рамман̣а̄ни упасам̣харанти. со та̄сам̣ девата̄нам̣ а̄нубха̄вена та̄ни а̄рамман̣а̄ни пассати. пуббанимиттато пассанто пун̃н̃а̄пун̃н̃авасена уппаджджитука̄масса аттхасса ва̄ анаттхасса ва̄ пуббанимиттабхӯтам̣ супинам̣ пассати бодхисаттама̄та̄ вийа путтапат̣ила̄бханимиттам̣, бодхисатто вийа пан̃ча маха̄супине (а. ни. 5.196), косалара̄джа̄ вийа ча сол̣аса супинети (джа̄. 1.1.41).

таттха йам̣ дха̄туккхобхато анубхӯтапуббато ча супинам̣ пассати, на там̣ саччам̣ хоти. йам̣ деватопасам̣ха̄рато пассати, там̣ саччам̣ ва̄ хоти аликам̣ ва̄. куддха̄ хи девата̄ упа̄йена вина̄сетука̄ма̄ випарӣтампи катва̄ дассенти. татридам̣ ваттху – рохан̣е кира на̄гамаха̄виха̄ре маха̄тхеро бхиккхусан̇гхам̣ анапалокетва̄ва екам̣ на̄гаруккхам̣ чхинда̄песи. руккхе адхиваттха̄ девата̄ тхерасса куддха̄ пат̣хамамева нам̣ палобхетва̄ паччха̄ ‘ито те саттадивасаматтхаке упат̣т̣ха̄ко ра̄джа̄ мариссатӣ’ти супине а̄рочеси. тхеро нам̣ катхам̣ а̄харитва̄ ра̄джородха̄нам̣ а̄чиккхи. та̄ екаппаха̄ренева маха̄виравам̣ виравим̣су. ра̄джа̄ ‘ким̣ ета’нти пуччхи. та̄ ‘евам̣ тхерена вутта’нти а̄рочайим̣су. ра̄джа̄ дивасе ган̣а̄петва̄ сатта̄хе вӣтиватте куджджхитва̄ тхерасса хаттхапа̄де чхинда̄песи.

йам̣ пана пуббанимиттато пассати там̣ екантасаччамева хоти. етесан̃ча чатуннам̣ мӯлака̄ран̣а̄нам̣ сам̣саггабхедатопи супинабхедо хотийева. тан̃ча панетам̣ чатуббидхам̣ супинам̣ секкхапутхуджджана̄ва пассанти аппахӣнавипалла̄сатта̄; асеккха̄ на пассанти пахӣнавипалла̄сатта̄.

ким̣ пана там̣ пассанто сутто пассати, пат̣ибуддхо? уда̄ху нева сутто пассати на пат̣ибуддхоти? кин̃четтха йади та̄ва сутто пассати, абхидхаммавиродхо а̄паджджати. бхаван̇гачиттена хи супати. тан̃ча рӯпанимитта̄диа̄рамман̣ам̣ ра̄га̄дисампайуттам̣ ва̄ на хоти. супинам̣ пассантасса ча ӣдиса̄ни читта̄ни уппаджджанти. атха пат̣ибуддхо пассати, винайавиродхо а̄паджджати. йан̃хи пат̣ибуддхо пассати, там̣ саббоха̄рикачиттена пассати. саббоха̄рикачиттена ча кате вӣтиккаме ана̄патти на̄ма наттхи. супинам̣ пассантена пана кате вӣтиккаме екантам̣ ана̄патти ева. атха нева сутто на пат̣ибуддхо пассати, на супинам̣ на̄ма пассати. еван̃хи сати супинасса абха̄вова а̄паджджати? на абха̄во. касма̄? йасма̄ капимиддхапарето пассати. вуттам̣ хетам̣ – ‘‘капимиддхапарето кхо, маха̄ра̄джа, супинам̣ пассатӣ’’ти (ми. па. 5.3.5). ‘капимиддхапарето’ти маккат̣анидда̄йа йутто. йатха̄ хи маккат̣асса нидда̄ лахупариватта̄ хоти, евам̣ йа̄ нидда̄ пунаппунам̣ кусала̄дичиттавокин̣н̣атта̄ лахупариватта̄; йасса̄ паваттийам̣ пунаппунам̣ бхаван̇гато уттаран̣ам̣ хоти, та̄йа йутто супинам̣ пассати. тена̄йам̣ супино кусалопи хоти акусалопи абйа̄катопи 386. таттха супинанте четийаванданадхаммассаванадхаммадесана̄дӣни каронтасса кусало, па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни каронтасса акусало, двӣхи антехи мутто а̄ваджджанатада̄рамман̣аккхан̣е абйа̄катоти ведитаббо. супиненева ‘дит̣т̣хам̣ вийа ме, сутам̣ вийа ме’ти катханака̄лепи абйа̄катойева.

ким̣ пана супине катам̣ кусала̄кусалам̣ каммам̣ савипа̄кам̣ авипа̄канти? савипа̄кам̣; дуббалатта̄ пана пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хитум̣ на саккоти, динна̄йа ан̃н̃акаммена пат̣исандхийа̄ паватте веданӣйам̣ хоти.

евам̣ йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄ пан̃н̃а̄ти пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ на хетват̣т̣хо йа̄тха̄ват̣т̣хо. там̣ йа̄тха̄ват̣т̣хам̣ ваттхум̣ вибха̄ветӣти йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄. татха̄ пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ ахетукат̣т̣хо, джара̄бхибхӯтат̣т̣хо, на супинам̣ пассанат̣т̣хо, йа̄тха̄ват̣т̣хо. там̣ йа̄тха̄ват̣т̣хам̣ ваттхум̣ вибха̄ветӣти йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄. ити йа̄ хет̣т̣ха̄ ‘‘йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄ пан̃н̃а̄’’ти ма̄тика̄йа никкхитта̄, са̄ евам̣ йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄ пан̃н̃а̄ти ведитабба̄. тасса̄ ева ча васена евам̣ екавидхена н̃а̄н̣аваттхӯти евам̣ екекакот̣т̣ха̄сена н̃а̄н̣аган̣ана̄ екена ва̄ а̄ка̄рена н̃а̄н̣апариччхедо хоти.

екаканиддесаван̣н̣ана̄.