10. дасакама̄тика̄ван̣н̣ана̄
760. дасакама̄тика̄ ‘‘даса татха̄гатасса татха̄гатабала̄нӣ’’тиа̄дина̄ екенева дасакена никкхитта̄. таттха даса̄ти ган̣анапариччхедо. татха̄гатасса̄ти йатха̄ випассӣа̄дайо пуббака̄ исайо а̄гата̄ татха̄ а̄гатасса; йатха̄ ча те гата̄ татха̄ гатасса. татха̄гатабала̄нӣти ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣а̄ни татха̄гатассева бала̄ни; йатха̄ ва̄ пуббабуддха̄нам̣ бала̄ни пун̃н̃уссайасампаттийа̄ а̄гата̄ни татха̄ а̄гатабала̄нӣтипи аттхо. таттха дувидхам̣ татха̄гатасса балам̣ – ка̄йабалан̃ча н̃а̄н̣абалан̃ча. тесу ка̄йабалам̣ хаттхикула̄нуса̄ренева ведитаббам̣. вуттан̃хетам̣ пора̄н̣ехи –
ка̄л̣а̄вакан̃ча ган̇геййам̣, пан̣д̣арам̣ тамбапин̇галам̣;
гандхаман̇галахеман̃ча, упосатхачхаддантиме даса̄ти. –
има̄ни хи даса хаттхикула̄ни.
таттха ‘ка̄л̣а̄вака’нти пакатихаттхикулам̣ дат̣т̣хаббам̣. йам̣ дасаннам̣ пуриса̄нам̣ ка̄йабалам̣ там̣ екасса ка̄л̣а̄вакахаттхино. йам̣ дасаннам̣ ка̄л̣а̄вака̄нам̣ балам̣ там̣ екасса ган̇гейасса. йам̣ дасаннам̣ ган̇геййа̄нам̣ там̣ екасса пан̣д̣арасса. йам̣ дасаннам̣ пан̣д̣ара̄нам̣ там̣ екасса тамбасса. йам̣ дасаннам̣ тамба̄нам̣ там̣ екасса пин̇галасса. йам̣ дасаннам̣ пин̇гала̄нам̣ там̣ екасса гандхахаттхино. йам̣ дасаннам̣ гандхахаттхӣнам̣ там̣ екасса ман̇галасса. йам̣ дасаннам̣ ман̇гала̄нам̣ там̣ екасса хемаватасса. йам̣ дасаннам̣ хемавата̄нам̣ там̣ екасса упосатхасса. йам̣ дасаннам̣ упосатха̄нам̣ там̣ екасса чхаддантасса. йам̣ дасаннам̣ чхадданта̄нам̣ там̣ екасса татха̄гатасса. на̄ра̄йанасан̇кха̄табалантипи идамева вуччати. тадетам̣ пакатихаттхӣнам̣ ган̣ана̄йа хаттхикот̣исахасса̄нам̣, пурисаган̣ана̄йа дасаннам̣ пурисакот̣исахасса̄нам̣ балам̣ хоти. идам̣ та̄ва татха̄гатасса ка̄йабалам̣.
н̃а̄н̣абалам̣ пана идха та̄ва па̄л̣ийам̣ а̄гатамева дасабалан̃а̄н̣ам̣. маха̄сӣхана̄де (ма. ни. 1.146 а̄дайо) дасабалан̃а̄н̣ам̣, чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣, ат̣т̣хасу париса̄су акампанан̃а̄н̣ам̣, чатуйонипариччхедакан̃а̄н̣ам̣, пан̃чагатипариччхедакан̃а̄н̣ам̣, сам̣йуттаке (сам̣. ни. 2.33-34) а̄гата̄ни тесаттати н̃а̄н̣а̄ни, саттасаттати н̃а̄н̣а̄нӣти евам̣ ан̃н̃а̄нипи анека̄ни н̃а̄н̣асахасса̄ни – етам̣ н̃а̄н̣абалам̣ на̄ма. идха̄пи н̃а̄н̣абаламева адхиппетам̣ н̃а̄н̣ан̃хи акампийат̣т̣хена упаттхамбхакат̣т̣хена ча баланти вуттам̣.
йехи балехи саманна̄гатоти йехи дасахи н̃а̄н̣абалехи упето самупето. а̄сабхам̣ т̣ха̄нанти сет̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣ уттамат̣т̣ха̄нам̣; а̄сабха̄ ва̄ пуббабуддха̄, тесам̣ т̣ха̄нанти аттхо. апи ча гавасатаджет̣т̣хако усабхо, гавасахассаджет̣т̣хако васабхо; ваджасатаджет̣т̣хако ва̄ усабхо, ваджасахассаджет̣т̣хако васабхо; саббагавасет̣т̣хо саббапариссайасахо сето па̄са̄дико маха̄бха̄равахо асанисатасаддехипи акампанӣйо нисабхо. со идха усабхоти адхиппето. идампи хи тасса парийа̄йавачанам̣. усабхасса иданти а̄сабхам̣. т̣ха̄нанти чатӯхи па̄дехи патхавим̣ уппӣл̣етва̄ ачалат̣т̣ха̄нам̣. идам̣ пана а̄сабхам̣ вийа̄ти а̄сабхам̣. йатхева хи нисабхасан̇кха̄то усабхо усабхабалена саманна̄гато чатӯхи па̄дехи патхавим̣ уппӣл̣етва̄ ачалат̣т̣ха̄нена тит̣т̣хати, евам̣ татха̄гатопи дасахи татха̄гатабалехи саманна̄гато чатӯхи веса̄раджджапа̄дехи ат̣т̣хапарисапатхавим̣ уппӣл̣етва̄ садеваке локе кеначи паччаттхикена пачча̄миттена акампийо ачалат̣т̣ха̄нена тит̣т̣хати. евам̣ тит̣т̣хама̄но ча там̣ а̄сабхам̣ т̣ха̄нам̣ пат̣иджа̄на̄ти, упагаччхати, на паччаккха̄ти, аттани а̄ропети. тена вуттам̣ ‘‘а̄сабхам̣ т̣ха̄нам̣ пат̣иджа̄на̄тӣ’’ти.
париса̄сӯти ат̣т̣хасу париса̄су. сӣхана̄дам̣ надатӣти сет̣т̣хана̄дам̣ абхӣтана̄дам̣ надати, сӣхана̄дасадисам̣ ва̄ на̄дам̣ надати. айаматтхо сӣхана̄дасуттена дӣпетаббо. йатха̄ ва̄ сӣхо саханато ча хананато ча сӣхоти вуччати, евам̣ татха̄гато локадхамма̄нам̣ саханато параппава̄да̄нан̃ча хананато сӣхоти вуччати. евам̣ вуттасса сӣхасса на̄дам̣ сӣхана̄дам̣. таттха йатха̄ сӣхо сӣхабалена саманна̄гато саббаттха виса̄радо вигаталомахам̣со сӣхана̄дам̣ надати, евам̣ татха̄гатасӣхопи татха̄гатабалехи саманна̄гато ат̣т̣хасу париса̄су виса̄радо вигаталомахам̣со ‘‘ити рӯпа’’нтиа̄дина̄ найена на̄на̄видхадесана̄вила̄сасампаннам̣ сӣхана̄дам̣ надати. тена вуттам̣ ‘‘париса̄су сӣхана̄дам̣ надатӣ’’ти.
брахмачаккам̣ паваттетӣти еттха брахманти сет̣т̣хам̣ уттамам̣ висуддхам̣. чаккасаддо ча пана̄йам̣ –
сампаттийам̣ лаккхан̣е ча, ратхан̇ге ирийа̄патхе;
да̄не ратанадхаммӯра, чакка̄дӣсу ча диссати;
дхаммачакке идха мато, тан̃ча дведха̄ вибха̄вайе.
‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄на’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.31) хи айам̣ сампаттийам̣ диссати. ‘‘хет̣т̣ха̄ па̄даталесу чакка̄ни джа̄та̄нӣ’’ти (дӣ. ни. 2.35) еттха лаккхан̣е. ‘‘чаккам̣ва вахато пада’’нти (дха. па. 1) еттха ратхан̇ге. ‘‘чатучаккам̣ навадва̄ра’’нти (сам̣. ни. 1.29) еттха ирийа̄патхе. ‘‘дадам̣ бхун̃джа ма̄ ча пама̄до, чаккам̣ паваттайа саббапа̄н̣ина’’нти (джа̄. 1.7.149) еттха да̄не. ‘‘диббам̣ чаккаратанам̣ па̄турахосӣ’’ти еттха ратаначакке. ‘‘майа̄ паваттитам̣ чакка’’нти (су. ни. 562) еттха дхаммачакке. ‘‘иччха̄хатасса посасса чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти (джа̄. 1.1.104; 1.5.103) еттха урачакке. ‘‘кхурапарийантена чепи чаккена̄’’ти (дӣ. ни. 1.166) еттха пахаран̣ачакке. ‘‘асанивичакка’’нти (дӣ. ни. 3.61; сам̣. ни. 2.162) еттха асаниман̣д̣але. идха пана̄йам̣ дхаммачакке мато.
там̣ пана дхаммачаккам̣ дувидхам̣ хоти – пат̣иведхан̃а̄н̣ан̃ча десана̄н̃а̄н̣ан̃ча. таттха пан̃н̃а̄пабха̄витам̣ аттано арийапхала̄вахам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣; карун̣а̄пабха̄витам̣ са̄вака̄нам̣ арийапхала̄вахам̣ десана̄н̃а̄н̣ам̣. таттха пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ уппаджджама̄нам̣ уппаннанти дувидхам̣. тан̃хи абхиниккхаманато йа̄ва арахаттамагга̄ уппаджджама̄нам̣, пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма; туситабхаванато ва̄ йа̄ва маха̄бодхипаллан̇ке арахаттамагга̄ уппаджджама̄нам̣, пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма; дӣпан̇карабйа̄каран̣ато пат̣т̣ха̄йа ва̄ йа̄ва арахаттамагга̄ уппаджджама̄нам̣, пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма. десана̄н̃а̄н̣ампи паваттама̄нам̣ паваттанти дувидхам̣. тан̃хи йа̄ва ан̃н̃а̄кон̣д̣ан̃н̃асса сота̄паттимагга̄ паваттама̄нам̣, пхалаккхан̣е паваттам̣ на̄ма. тесу пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттарам̣, десана̄н̃а̄н̣ам̣ локийам̣. убхайампи панетам̣ ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ буддха̄нам̣йева орасан̃а̄н̣ам̣.
ида̄ни йехи дасахи балехи саманна̄гато татха̄гато а̄сабхам̣ т̣ха̄нам̣ пат̣иджа̄на̄ти, йа̄ни а̄дитова ‘‘даса татха̄гатасса татха̄гатабала̄нӣ’’ти никкхитта̄ни, та̄ни виттха̄рато дассетум̣ катама̄ни даса? идха татха̄гато т̣ха̄нан̃ча т̣ха̄натотиа̄дима̄ха. таттха т̣ха̄нан̃ча т̣ха̄натоти ка̄ран̣ан̃ча ка̄ран̣ато. ка̄ран̣ан̃хи йасма̄ таттха пхалам̣ тит̣т̣хати тада̄йаттавуттита̄йа уппаджджати чева паваттати ча, тасма̄ т̣ха̄нанти вуччати. там̣ бхагава̄ ‘‘йе йе дхамма̄ йесам̣ йесам̣ дхамма̄нам̣ хетӯ паччайа̄ уппа̄да̄йа там̣ там̣ т̣ха̄на’’нти ча ‘йе йе дхамма̄ йесам̣ йесам̣ дхамма̄нам̣ на хетӯ на паччайа̄ уппа̄да̄йа там̣ там̣ ат̣т̣ха̄на’нти ча паджа̄нанто т̣ха̄нан̃ча т̣ха̄нато ат̣т̣ха̄нан̃ча ат̣т̣ха̄нато йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. йампӣти йена н̃а̄н̣ена. идампи татха̄гатасса̄ти идампи т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ татха̄гатасса татха̄гатабалам̣ на̄ма хотӣти аттхо. евам̣ саббападесу йоджана̄ ведитабба̄.
каммасама̄да̄на̄нанти сама̄дийитва̄ ката̄нам̣ кусала̄кусалакамма̄нам̣; каммамева ва̄ каммасама̄да̄нам̣. т̣ха̄насо хетусоти паччайато чева хетуто ча. таттха гатиупадхика̄лапайога̄ випа̄касса т̣ха̄нам̣, каммам̣ хету.
саббаттха га̄мининти саббагатига̄минин̃ча агатига̄минин̃ча. пат̣ипаданти маггам̣. йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣти бахӯсупи мануссесу екамева па̄н̣ам̣ гха̄тентесу ‘имасса четана̄ нирайага̄минӣ бхависсати, имасса тираччха̄найонига̄минӣ’ти имина̄ найена екаваттхусмимпи кусала̄кусалачетана̄сан̇кха̄та̄нам̣ пат̣ипаттӣнам̣ авипарӣтато сабха̄вам̣ паджа̄на̄ти.
анекадха̄тунти чаккхудха̄туа̄дӣхи ка̄мадха̄туа̄дӣхи ва̄ дха̄тӯхи бахудха̄тум̣. на̄на̄дха̄тунти та̄сам̣йева дха̄тӯнам̣ вилаккхан̣ата̄йа на̄наппака̄радха̄тум̣. локанти кхандха̄йатанадха̄тулокам̣. йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣти та̄сам̣ та̄сам̣ дха̄тӯнам̣ авипарӣтато сабха̄вам̣ пат̣ивиджджхати.
на̄на̄дхимуттикатанти хӣна̄дӣхи адхимуттӣхи на̄на̄дхимуттикабха̄вам̣.
парасатта̄нанти падха̄насатта̄нам̣. парапуггала̄нанти тато паресам̣ хӣнасатта̄нам̣; екаттхамева ва̄ етам̣ пададвайам̣ венеййавасена пана дведха̄ вуттам̣. индрийапаропарийаттанти саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ парабха̄ван̃ча апарабха̄ван̃ча вуд̣д̣хин̃ча ха̄нин̃ча̄ти аттхо.
джха̄навимоккхасама̄дхисама̄паттӣнанти пат̣хама̄дӣнам̣ чатуннам̣ джха̄на̄нам̣, ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣнам̣ ат̣т̣ханнам̣ вимоккха̄нам̣, савитаккасавича̄ра̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ сама̄дхӣнам̣, пат̣хамаджджха̄насама̄паттиа̄дӣнан̃ча наваннам̣ анупуббасама̄паттӣнам̣. сам̣килесанти ха̄набха̄гийадхаммам̣. вода̄нанти висесабха̄гийадхаммам̣. вут̣т̣ха̄нанти йена ка̄ран̣ена джха̄на̄дӣхи вут̣т̣хаханти, там̣ ка̄ран̣ам̣.
пуббенива̄са̄нуссатинти пуббе нивуттхаккхандха̄нуссаран̣ам̣.
чутӯпапа̄танти чутин̃ча упапа̄тан̃ча.
а̄сава̄нам̣ кхайанти ка̄ма̄сава̄дӣнам̣ кхайасан̇кха̄там̣ а̄саваниродхам̣ нибба̄нам̣.
има̄нӣти йа̄ни хет̣т̣ха̄ ‘‘даса татха̄гатасса татха̄гатабала̄нӣ’’ти авоча, има̄ни та̄нӣти аппанам̣ каротӣти. еваметтха анупуббападаван̣н̣анам̣ н̃атва̄ ида̄ни йасма̄ татха̄гато пат̣хамам̣йева т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ена венеййасатта̄нам̣ а̄саваккхайа̄дхигамасса чева анадхигамасса ча т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄набхӯтам̣ килеса̄варан̣а̄бха̄вам̣ пассати, локийасамма̄дит̣т̣хит̣ха̄надассанато нийатамиччха̄дит̣т̣хит̣ха̄на̄бха̄вадассанато ча. атха несам̣ каммавипа̄кан̃а̄н̣ена випа̄ка̄варан̣а̄бха̄вам̣ пассати, тихетукапат̣исандхидассанато. саббаттхага̄минӣпат̣ипада̄н̃а̄н̣ена камма̄варан̣а̄бха̄вам̣ пассати, а̄нантарийакамма̄бха̄вадассанато. евам̣ ана̄варан̣а̄нам̣ анекадха̄туна̄на̄дха̄тун̃а̄н̣ена анукӯладхаммадесанаттхам̣ чарийа̄висесам̣ пассати, дха̄тувематтадассанато. атха несам̣ на̄на̄дхимуттиката̄н̃а̄н̣ена адхимуттим̣ пассати, пайогам̣ ана̄дийитва̄пи адхимуттивасена дхаммадесанаттхам̣. атхевам̣ дит̣т̣ха̄дхимуттӣнам̣ йатха̄сатти йатха̄балам̣ дхаммам̣ десетум̣ индрийапаропарийаттан̃а̄н̣ена индрийапаропарийаттам̣ пассати, саддха̄дӣнам̣ тиккхамудубха̄вадассанато. евам̣ парин̃н̃а̄тиндрийапаропарийатта̄пи панете саче дӯре хонти, атха джха̄на̄дипарин̃н̃а̄н̣ена джха̄на̄дӣсу васӣбхӯтатта̄ иддхивисесена кхиппам̣ упагаччхати. упагантва̄ ча несам̣ пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена пуббаджа̄тибха̄ванам̣, диббачаккха̄нубха̄вато паттаббена четопарийан̃а̄н̣ена сампаттичиттависесам̣ пассанто а̄саваккхайан̃а̄н̣а̄нубха̄вена а̄саваккхайага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа вигатасаммохатта̄ а̄саваккхайа̄йа дхаммам̣ десети. тасма̄ имина̄ ануккамена има̄ни дасабала̄ни вутта̄нӣти ведитабба̄ни. айам̣ та̄ва ма̄тика̄йа аттхаван̣н̣ана̄.
(1.) екаканиддесаван̣н̣ана̄
761. ида̄ни йатха̄никкхитта̄йа ма̄тика̄йа ‘‘пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ на хетумева̄’’тиа̄дина̄ найена а̄раддхе ниддесава̄ре на хетумева̄ти са̄дха̄ран̣ахетупат̣иккхепаниддесо. таттха ‘‘хетухету, паччайахету, уттамахету, са̄дха̄ран̣ахетӯти чатуббидхо хетӯ’’тиа̄дина̄ найена йам̣ ваттаббам̣ сийа̄, там̣ саббам̣ рӯпакан̣д̣е ‘‘саббам̣ рӯпам̣ на хетумева̄’’тиа̄дӣнам̣ аттхаван̣н̣ана̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 594) вуттамева. ахетукамева̄тиа̄дӣсу бйан̃джанасандхивасена мака̄ро ведитаббо; ахетука̄ ева̄ти аттхо. сесападесупи есева найо. апича ‘‘хетӯ дхамма̄ нахетӯ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. дукама̄тика̄ 1) дхаммакот̣т̣ха̄сесу пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни хетӯ дхамма̄ти ва̄ сахетука̄ дхамма̄ти ва̄ на хонти. екантена пана на хетӯйева, ахетука̄ йева̄ти има̄нипи найенеттха саббападесу аттхо ведитаббо. абйа̄катамева̄ти падам̣ випа̄ка̄бйа̄катавасена вуттам̣. са̄рамман̣амева̄ти олуббха̄рамман̣авасена. паччайа̄рамман̣ам̣ олуббха̄рамман̣анти хи дувидхам̣ а̄рамман̣ам̣. имасмим̣ пана т̣ха̄не олуббха̄рамман̣амева дхурам̣, паччайа̄рамман̣ампи лаббхатийева. ачетасикамева̄ти падам̣ читтам̣, рӯпам̣, нибба̄нанти тӣсу ачетасикесу читтамева сандха̄йа вуттам̣. но апарийа̄паннамева̄ти гатипарийа̄панначутипарийа̄паннасам̣са̄рават̣т̣абхавапарийа̄паннабха̄вато парийа̄панна̄ ева, но апарийа̄панна̄. локато ват̣т̣ато на ниййантӣти аниййа̄ника̄. уппаннам̣ мановин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййамева̄ти рӯпакан̣д̣е чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ паччуппанна̄нева рӯпа̄дӣни а̄раббха паваттито атӣта̄дивисайам̣ мановин̃н̃а̄н̣ампи пан̃чавин̃н̃а̄н̣асотапатитамева катва̄ ‘‘упапаннам̣ чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййа’’нти (дха. са. 584) вуттам̣. пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ пана йасма̄ паччуппанна̄пи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄ на хонти, мановин̃н̃а̄н̣ассева хонти, тасма̄ ‘‘мановин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййамева̄’’ти вуттам̣. аниччамева̄ти хутва̄ абха̄ват̣т̣хена аничча̄йева. джара̄бхибхӯтамева̄ти джара̄йа абхибхӯтатта̄ джара̄бхибхӯта̄ ева.
762. уппаннаваттхука̄ уппанна̄рамман̣а̄ти ана̄гатапат̣иккхепо. на хи те ана̄гатесу ваттха̄рамман̣есу уппаджджанти.
пуреджа̄таваттхука̄ пуреджа̄та̄рамман̣а̄ти сахуппаттипат̣иккхепо. на хи те сахуппаннам̣ ваттхум̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ ва̄ пат̣ичча уппаджджанти, сайам̣ пана паччха̄джа̄та̄ хутва̄ пуреджа̄тесу ваттха̄рамман̣есу уппаджджанти.
аджджхаттикаваттхука̄ти аджджхаттаджджхаттавасена вуттам̣. та̄ни хи аджджхаттике пан̃ча паса̄де ваттхум̣ катва̄ уппаджджанти. ба̄хира̄рамман̣а̄ти ба̄хирарӯпа̄диа̄рамман̣а̄. таттха чатуккам̣ ведитаббам̣ – пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ хи паса̄даваттхукатта̄ аджджхаттика̄ аджджхаттикаваттхука̄, мановин̃н̃а̄н̣ам̣ хадайарӯпам̣ ваттхум̣ катва̄ уппаджджанака̄ле аджджхаттикам̣ ба̄хираваттхукам̣, пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ тайо кхандха̄ ба̄хира̄ аджджхаттикаваттхука̄, мановин̃н̃а̄н̣асампайутта̄ тайо кхандха̄ хадайарӯпам̣ ваттхум̣ катва̄ уппаджджанака̄ле ба̄хира̄ ба̄хираваттхука̄.
асамбхиннаваттхука̄ти анируддхаваттхука̄. на хи те нируддхам̣ атӣтам̣ ваттхум̣ пат̣ичча уппаджджанти. асамбхинна̄рамман̣ата̄йапи есева найо.
ан̃н̃ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ваттху ча а̄рамман̣ан̃ча̄тиа̄дӣсу чаккхувин̃н̃а̄н̣асса хи ан̃н̃ам̣ ваттху, ан̃н̃ам̣ а̄рамман̣ам̣. ан̃н̃ам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣. чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ сотапаса̄да̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ ваттхум̣, садда̄дӣсу ва̄ ан̃н̃атарам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ каппато каппам̣ гантва̄пи на уппаджджати; чаккхупаса̄дамева пана ваттхум̣ катва̄ рӯпан̃ча а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаджджати. евамасса ваттхупи два̄рампи а̄рамман̣ампи нибаддхам̣, ан̃н̃ам̣ ваттхум̣ ва̄ два̄рам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ ва̄ на сан̇камати, нибаддхаваттху нибаддхадва̄рам̣ нибаддха̄рамман̣амева хутва̄ уппаджджати. сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣсупи есева найо.
763. на ан̃н̃аман̃н̃асса гочарависайам̣ паччанубхонтӣти еттха ан̃н̃аман̃н̃асса чаккху сотасса, сотам̣ ва̄ чаккхусса̄ти евам̣ екам̣ екасса гочарависайам̣ на паччанубхотӣти аттхо. саче хи нӣла̄дибхедам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ самодха̄нетва̄ сотиндрийасса упанеййа ‘ин̇гха та̄ва нам̣ ваваттха̄пехи вибха̄вехи – ким̣ на̄метам̣ а̄рамман̣а’нти, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ вина̄пи мукхена аттано дхаммата̄йа евам̣ вадеййа – ‘аре андхаба̄ла, вассасатампи вассасахассампи паридха̄вама̄но ан̃н̃атра майа̄ кухим̣ етасса джа̄нанакам̣ лабхиссаси; а̄хара нам̣ чаккхупаса̄де упанехи; ахаметам̣ а̄рамман̣ам̣ джа̄нисса̄ми – йади ва̄ нӣлам̣ йади ва̄ пӣтакам̣. на хи есо ан̃н̃асса висайо; майхамевесо висайо’ти. сесавин̃н̃а̄н̣есупи есева найо. евамете ан̃н̃аман̃н̃асса гочарависайам̣ на паччанубхонти на̄ма.
764. саманна̄харантасса̄ти а̄ваджджаненева саманна̄харантасса.
манасикаронтасса̄ти а̄ваджджаненева манасикаронтасса. ета̄ни хи читта̄ни а̄ваджджанена саманна̄хат̣ака̄ле манасикатака̄лейева ча уппаджджанти.
на аббокин̣н̣а̄ти ан̃н̃ена вин̃н̃а̄н̣ена аббокин̣н̣а̄ нирантара̄ва нуппаджджанти. етена тесам̣ анантарата̄ пат̣иккхитта̄.
765. на апуббам̣ ачариманти етена саббесампи сахуппатти пат̣иккхитта̄. на ан̃н̃аман̃н̃асса саманантара̄ти етена саманантарата̄ пат̣иккхитта̄.
766. а̄ват̣т̣ана̄ ва̄тиа̄дӣни чатта̄рипи а̄ваджджанассева на̄ма̄ни. тан̃хи бхаван̇гасса а̄ват̣т̣анато а̄ват̣т̣ана̄, тассева а̄бхуджанато а̄бхого, рӯпа̄дӣнам̣ саманна̄харан̣ато саманна̄ха̄ро, тесам̣йева манасикаран̣ато манасика̄роти вуччати. еваметтха сан̇кхепато пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ а̄ваджджанат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ а̄ваджджана̄дикиччам̣ ка̄тум̣ саматтхабха̄во пат̣иккхитто.
на кан̃чи дхаммам̣ пат̣ивиджа̄на̄тӣти ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти (дха. па. 1-2) евам̣ вуттам̣ екампи кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄ на пат̣ивиджа̄на̄ти.
ан̃н̃атра абхинипа̄таматта̄ти т̣хапетва̄ рӯпа̄дӣнам̣ абхинипа̄таматтам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – супан̣д̣итопи пурисо, т̣хапетва̄ а̄па̄тхагата̄ни рӯпа̄дӣни, ан̃н̃ам̣ кусала̄кусалесу екадхаммампи пан̃чахи вин̃н̃а̄н̣ехи на пат̣ивиджа̄на̄ти. чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ панеттха дассанаматтамева хоти. сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣни саванагха̄йанаса̄йанапхусанаматта̄нева. дассана̄диматтато пана мутта̄ ан̃н̃а̄ етесам̣ кусала̄дипат̣ивин̃н̃атти на̄ма наттхи.
манодха̄туйа̄пӣти сампат̣иччханаманодха̄туйа̄пи. сампин̣д̣анаттхо четтха пика̄ро. тасма̄ манодха̄туйа̄пи тато пара̄хи мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхипӣти саббехипи пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣ехи на кан̃чи кусала̄кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ивиджа̄на̄тӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.
на кан̃чи ирийа̄патхам̣ каппетӣтиа̄дӣсупи есева найо. на хи пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣ехи гамана̄дӣсу кан̃чи ирийа̄патхам̣ каппети, на ка̄йакаммам̣ на вачӣкаммам̣ пат̣т̣хапети, на кусала̄кусалам̣ дхаммам̣ сама̄дийати, на сама̄дхим̣ сама̄паджджати локийам̣ ва̄ локуттарам̣ ва̄, на сама̄дхито вут̣т̣ха̄ти локийа̄ ва̄ локуттара̄ ва̄, на бхавато чавати, на бхавантаре упападжджати. саббампи хетам̣ кусала̄кусаладхаммапат̣ивиджа̄нана̄дивачанапарийоса̄нам̣ киччам̣ манодва̄рикачиттенева хоти, на пан̃чадва̄рикена̄ти саббасса̄петасса киччасса каран̣е сахаджаванака̄ни вӣтхичитта̄ни пат̣иккхитта̄ни. йатха̄ четесам̣ ета̄ни кичча̄ни наттхи, евам̣ нийа̄моккамана̄дӣнипи. на хи пан̃чадва̄рикаджаванена миччхаттанийа̄мам̣ оккамати, на самматтанийа̄мам̣; на четам̣ джаванам̣ на̄маготтама̄раббха джавати, на касин̣а̄дипан̣н̣аттим̣; на лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄васена паваттати, на вут̣т̣ха̄нага̄минӣбалававипассана̄васена; на рӯпа̄рӯпадхамме а̄раббха джавати, на нибба̄нам̣; на четена саддхим̣ пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, на абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ам̣, на са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣ам̣, на паччекабодхин̃а̄н̣ам̣, на саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣. саббопи панеса пабхедо манодва̄рикаджаванейева лаббхати.
на супати на пат̣ибуджджхати на супинам̣ пассатӣти саббена̄пи ча пан̃чадва̄рикачиттена нева ниддам̣ оккамати, на нидда̄йати, на пат̣ибуджджхати, на кин̃ча супинам̣ пассатӣти имесу тӣсу т̣ха̄несу саха джаванена вӣтхичиттам̣ пат̣иккхиттам̣.
нидда̄йантасса хи маха̄ват̣т̣им̣ джа̄летва̄ дӣпе чаккхусамӣпе упанӣте пат̣хамам̣ чаккхудва̄рикам̣ а̄ваджджанам̣ бхаван̇гам̣ на а̄ват̣т̣ети, манодва̄рикамева а̄ват̣т̣ети. атха джаванам̣ джавитва̄ бхаван̇гам̣ отарати. дутийава̄ре чаккхудва̄рикам̣ а̄ваджджанам̣ бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣ети. тато чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни джаванапарийоса̄на̄ни паваттанти. таданантарам̣ бхаван̇гам̣ паваттати. татийава̄ре манодва̄рикаа̄ваджджанена бхаван̇ге а̄ват̣т̣ите манодва̄рикаджаванам̣ джавати. тена читтена н̃атва̄ ‘ким̣ айам̣ имасмим̣ т̣ха̄не а̄локо’ти джа̄на̄ти.
татха̄ нидда̄йантасса кан̣н̣асамӣпе тӯрийесу паггахитесу, гха̄насамӣпе сугандхесу ва̄ дуггандхесу ва̄ пуппхесу упанӣтесу, мукхе саппимхи ва̄ пха̄н̣ите ва̄ паккхитте, пит̣т̣хийам̣ па̄н̣ина̄ паха̄ре динне пат̣хамам̣ сотадва̄рика̄дӣни а̄ваджджана̄ни бхаван̇гам̣ на а̄ват̣т̣енти, манодва̄рикамева а̄ват̣т̣ети. атха джаванам̣ джавитва̄ бхаван̇гам̣ отарати. дутийава̄ре сотадва̄рика̄дӣни а̄ваджджана̄ни бхаван̇гам̣ а̄ват̣т̣енти. тато сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄дӣни джаванапарийоса̄на̄ни паваттанти. таданантарам̣ бхаван̇гам̣ паваттати. татийава̄ре манодва̄рикаа̄ваджджанена бхаван̇ге а̄ват̣т̣ите манодва̄рикаджаванам̣ джавати. тена читтена н̃атва̄ ‘ким̣ айам̣ имасмим̣ т̣ха̄не саддо – сан̇кхасаддо, бхерисаддо’ти ва̄ ‘ким̣ айам̣ имасмим̣ т̣ха̄не гандхо – мӯлагандхо, са̄рагандхо’ти ва̄ ‘ким̣ идам̣ майхам̣ мукхе паккхиттарасам̣ – саппӣти ва̄ пха̄н̣ита’нти ва̄ ‘кенамхи пит̣т̣хийам̣ пахато, атитхаддхо ме паха̄ро’ти ва̄ ватта̄ро хонти. евам̣ манодва̄рикаджаваненева пат̣ибуджджхати, на пан̃чадва̄рикена. супинампи тенева пассати, на пан̃чадва̄рикена.
тан̃ча панетам̣ супинам̣ пассанто чатӯхи ка̄ран̣ехи пассати – дха̄туккхобхато ва̄ анубхӯтапуббато ва̄ деватопасам̣ха̄рато ва̄ пуббанимиттато ва̄ти. таттха питта̄дӣнам̣ кхобхакаран̣апаччайайогена кхубхитадха̄туко ‘дха̄туккхобхато’ супинам̣ пассати. пассанто ча на̄на̄видхам̣ супинам̣ пассати – паббата̄ патанто вийа, а̄ка̄сена гаччханто вийа, ва̄л̣амигахаттхичора̄дӣхи анубаддхо вийа ча хоти. ‘анубхӯтапуббато’ пассанто пуббе анубхӯтапуббам̣ а̄рамман̣ам̣ пассати. ‘деватопасам̣ха̄рато’ пассантасса девата̄ аттхака̄мата̄йа ва̄ анаттхака̄мата̄йа ва̄ аттха̄йа ва̄ анаттха̄йа ва̄ на̄на̄видха̄ни а̄рамман̣а̄ни упасам̣харанти. со та̄сам̣ девата̄нам̣ а̄нубха̄вена та̄ни а̄рамман̣а̄ни пассати. пуббанимиттато пассанто пун̃н̃а̄пун̃н̃авасена уппаджджитука̄масса аттхасса ва̄ анаттхасса ва̄ пуббанимиттабхӯтам̣ супинам̣ пассати бодхисаттама̄та̄ вийа путтапат̣ила̄бханимиттам̣, бодхисатто вийа пан̃ча маха̄супине (а. ни. 5.196), косалара̄джа̄ вийа ча сол̣аса супинети (джа̄. 1.1.41).
таттха йам̣ дха̄туккхобхато анубхӯтапуббато ча супинам̣ пассати, на там̣ саччам̣ хоти. йам̣ деватопасам̣ха̄рато пассати, там̣ саччам̣ ва̄ хоти аликам̣ ва̄. куддха̄ хи девата̄ упа̄йена вина̄сетука̄ма̄ випарӣтампи катва̄ дассенти. татридам̣ ваттху – рохан̣е кира на̄гамаха̄виха̄ре маха̄тхеро бхиккхусан̇гхам̣ анапалокетва̄ва екам̣ на̄гаруккхам̣ чхинда̄песи. руккхе адхиваттха̄ девата̄ тхерасса куддха̄ пат̣хамамева нам̣ палобхетва̄ паччха̄ ‘ито те саттадивасаматтхаке упат̣т̣ха̄ко ра̄джа̄ мариссатӣ’ти супине а̄рочеси. тхеро нам̣ катхам̣ а̄харитва̄ ра̄джородха̄нам̣ а̄чиккхи. та̄ екаппаха̄ренева маха̄виравам̣ виравим̣су. ра̄джа̄ ‘ким̣ ета’нти пуччхи. та̄ ‘евам̣ тхерена вутта’нти а̄рочайим̣су. ра̄джа̄ дивасе ган̣а̄петва̄ сатта̄хе вӣтиватте куджджхитва̄ тхерасса хаттхапа̄де чхинда̄песи.
йам̣ пана пуббанимиттато пассати там̣ екантасаччамева хоти. етесан̃ча чатуннам̣ мӯлака̄ран̣а̄нам̣ сам̣саггабхедатопи супинабхедо хотийева. тан̃ча панетам̣ чатуббидхам̣ супинам̣ секкхапутхуджджана̄ва пассанти аппахӣнавипалла̄сатта̄; асеккха̄ на пассанти пахӣнавипалла̄сатта̄.
ким̣ пана там̣ пассанто сутто пассати, пат̣ибуддхо? уда̄ху нева сутто пассати на пат̣ибуддхоти? кин̃четтха йади та̄ва сутто пассати, абхидхаммавиродхо а̄паджджати. бхаван̇гачиттена хи супати. тан̃ча рӯпанимитта̄диа̄рамман̣ам̣ ра̄га̄дисампайуттам̣ ва̄ на хоти. супинам̣ пассантасса ча ӣдиса̄ни читта̄ни уппаджджанти. атха пат̣ибуддхо пассати, винайавиродхо а̄паджджати. йан̃хи пат̣ибуддхо пассати, там̣ саббоха̄рикачиттена пассати. саббоха̄рикачиттена ча кате вӣтиккаме ана̄патти на̄ма наттхи. супинам̣ пассантена пана кате вӣтиккаме екантам̣ ана̄патти ева. атха нева сутто на пат̣ибуддхо пассати, на супинам̣ на̄ма пассати. еван̃хи сати супинасса абха̄вова а̄паджджати? на абха̄во. касма̄? йасма̄ капимиддхапарето пассати. вуттам̣ хетам̣ – ‘‘капимиддхапарето кхо, маха̄ра̄джа, супинам̣ пассатӣ’’ти (ми. па. 5.3.5). ‘капимиддхапарето’ти маккат̣анидда̄йа йутто. йатха̄ хи маккат̣асса нидда̄ лахупариватта̄ хоти, евам̣ йа̄ нидда̄ пунаппунам̣ кусала̄дичиттавокин̣н̣атта̄ лахупариватта̄; йасса̄ паваттийам̣ пунаппунам̣ бхаван̇гато уттаран̣ам̣ хоти, та̄йа йутто супинам̣ пассати. тена̄йам̣ супино кусалопи хоти акусалопи абйа̄катопи 386. таттха супинанте четийаванданадхаммассаванадхаммадесана̄дӣни каронтасса кусало, па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни каронтасса акусало, двӣхи антехи мутто а̄ваджджанатада̄рамман̣аккхан̣е абйа̄катоти ведитаббо. супиненева ‘дит̣т̣хам̣ вийа ме, сутам̣ вийа ме’ти катханака̄лепи абйа̄катойева.
ким̣ пана супине катам̣ кусала̄кусалам̣ каммам̣ савипа̄кам̣ авипа̄канти? савипа̄кам̣; дуббалатта̄ пана пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хитум̣ на саккоти, динна̄йа ан̃н̃акаммена пат̣исандхийа̄ паватте веданӣйам̣ хоти.
евам̣ йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄ пан̃н̃а̄ти пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ на хетват̣т̣хо йа̄тха̄ват̣т̣хо. там̣ йа̄тха̄ват̣т̣хам̣ ваттхум̣ вибха̄ветӣти йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄. татха̄ пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ ахетукат̣т̣хо, джара̄бхибхӯтат̣т̣хо, на супинам̣ пассанат̣т̣хо, йа̄тха̄ват̣т̣хо. там̣ йа̄тха̄ват̣т̣хам̣ ваттхум̣ вибха̄ветӣти йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄. ити йа̄ хет̣т̣ха̄ ‘‘йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄ пан̃н̃а̄’’ти ма̄тика̄йа никкхитта̄, са̄ евам̣ йа̄тха̄вакаваттхувибха̄вана̄ пан̃н̃а̄ти ведитабба̄. тасса̄ ева ча васена евам̣ екавидхена н̃а̄н̣аваттхӯти евам̣ екекакот̣т̣ха̄сена н̃а̄н̣аган̣ана̄ екена ва̄ а̄ка̄рена н̃а̄н̣апариччхедо хоти.
екаканиддесаван̣н̣ана̄.
(2.) дуканиддесаван̣н̣ана̄
767. дувидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе чатӯсу бхӯмӣсу кусалети секкхапутхуджджана̄нам̣ чатубхӯмакакусалапан̃н̃а̄. пат̣исамбхида̄вибхан̇ге вуттесу пан̃часу аттхесу аттано аттано бхӯмипарийа̄паннам̣ випа̄касан̇кха̄там̣ аттхам̣ джа̄пети джанети паваттетӣти аттхаджа̄пика̄. арахато абхин̃н̃ам̣ уппа̄дентасса сама̄паттим̣ уппа̄дентасса кирийа̄бйа̄катети абхин̃н̃а̄йа чева сама̄паттийа̄ ча парикаммасамайе ка̄ма̄вачаракирийапан̃н̃а̄. са̄ хи абхин̃н̃а̄сама̄паттипабхедам̣ кирийасан̇кха̄там̣ аттхам̣ джа̄пети джанети паваттетӣти аттхаджа̄пика̄ пан̃н̃а̄ти вутта̄. айам̣ пана апаропи па̄л̣имуттако ат̣т̣хакатха̄найо – йа̄пи хи пурима̄ ка̄ма̄вачаракирийа̄ паччхима̄йа ка̄ма̄вачаракирийа̄йа анантара̄дивасена паччайо хоти, са̄пи там̣ кирийаттхам̣ джа̄петӣти аттхаджа̄пика̄ пан̃н̃а̄ на̄ма. рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаресупи есева найо.
дутийападаниддесе чатӯсу бхӯмӣсу випа̄кети ка̄ма̄вачаравипа̄ке пан̃н̃а̄ сахаджа̄та̄дипаччайавасена ка̄ма̄вачаравипа̄каттхам̣ джа̄петва̄ т̣хита̄ти джа̄питаттха̄. рӯпа̄вачара̄дивипа̄капан̃н̃а̄супи есева найо. сабба̄пи ва̄ еса̄ аттано аттано ка̄ран̣ехи джа̄пита̄ джанита̄ паваттита̄ сайампи аттхабхӯта̄типи джа̄питаттха̄. арахато уппанна̄йа абхин̃н̃а̄йа уппанна̄йа сама̄паттийа̄ти вуттакирийапан̃н̃а̄йапи есева найо. айам̣ пана апаропи па̄л̣имуттако ат̣т̣хакатха̄найо – ка̄ма̄вачаракирийапан̃н̃а̄пи хи сахаджа̄та̄дивасена ка̄ма̄вачаракирийасан̇кха̄там̣ аттхам̣ джа̄петва̄ т̣хита̄ти джа̄питаттха̄. рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаракирийапан̃н̃а̄супи есева найо. сабба̄пи ва̄ еса̄ аттано аттано ка̄ран̣ехи джа̄пита̄ джанита̄ паваттита̄ сайан̃ча аттхабхӯта̄типи джа̄питаттха̄. сесаметтха саббам̣ дхаммасан̇гахат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайатта̄ па̄кат̣амева̄ти.
дуканиддесаван̣н̣ана̄.
(3.) тиканиддесаван̣н̣ана̄
768. тивидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе йогавихитесӯти його вуччати пан̃н̃а̄; пан̃н̃а̄вихитесу пан̃н̃а̄парин̣а̄митесӯти аттхо. камма̄йатанесӯти еттха каммамева камма̄йатанам̣; атха ва̄ камман̃ча там̣ а̄йатанан̃ча а̄джӣва̄дӣнантипи камма̄йатанам̣. сиппа̄йатанесупи есева найо. таттха дувидхам̣ каммам̣ – хӣнан̃ча уккат̣т̣хан̃ча. таттха хӣнам̣ на̄ма вад̣д̣хакӣкаммам̣, пуппхачхад̣д̣акакамманти евама̄ди. уккат̣т̣хам̣ на̄ма каси, ван̣иджджа̄, гораккханти евама̄ди. сиппампи дувидхам̣ хӣнан̃ча уккат̣т̣хан̃ча. таттха хӣнам̣ сиппам̣ на̄ма нал̣ака̄расиппам̣, песака̄расиппам̣, кумбхака̄расиппам̣, чаммака̄расиппам̣, нха̄питасиппанти евама̄ди. уккат̣т̣хам̣ на̄ма сиппам̣ мудда̄, ган̣ана̄, лекхан̃ча̄ти евама̄ди виджджа̄ва виджджа̄т̣т̣ха̄нам̣. там̣ дхаммикамева гахитам̣. на̄гаман̣д̣алапариттасадисам̣, пхудхаманакамантасадисам̣, са̄ла̄кийам̣, саллакаттийантиа̄дӣни пана веджджасаттха̄ни ‘‘иччха̄махам̣, а̄чарийа, сиппам̣ сиккхиту’’нти (маха̄ва. 329) сиппа̄йатане павит̣т̣хатта̄ на гахита̄ни.
таттха еко пан̣д̣ито манусса̄нам̣ пха̄сувиха̄раттха̄йа аттано ча дхаммата̄йа гехапа̄са̄дайа̄нана̄ва̄дӣни уппа̄дети. со хи ‘име манусса̄ васанат̣т̣ха̄нена вина̄ дуккхита̄’ти хитакирийа̄йа т̣хатва̄ дӣгхачатурасса̄дибхедам̣ гехам̣ уппа̄дети, сӣтун̣хапат̣игха̄таттха̄йа екабхӯмикадвибхӯмика̄дибхеде па̄са̄де кароти, ‘йа̄не асати анусан̃чаран̣ам̣ на̄ма дуккха’нти джан̇гха̄киламатхапат̣ивиноданаттха̄йа вайхасакат̣асандама̄ника̄дӣни уппа̄дети, ‘на̄ва̄йа асати самудда̄дӣсу сан̃ча̄ро на̄ма наттхӣ’ти на̄наппака̄рам̣ на̄вам̣ уппа̄дети. со саббампетам̣ нева ан̃н̃ехи кайирама̄нам̣ пассати, на катам̣ угган̣ха̄ти, на катхента̄нам̣ сун̣а̄ти, аттано пана дхаммата̄йа чинта̄йа кароти. пан̃н̃авата̄ хи аттано дхаммата̄йа катампи ан̃н̃ехи угган̣хитва̄ каронтехи катасадисамева хоти. айам̣ та̄ва хӣнакамме найо.
уккат̣т̣хакаммепи ‘касикамме асати манусса̄нам̣ джӣвитам̣ на паваттатӣ’ти еко пан̣д̣ито манусса̄нам̣ пха̄сувиха̄раттха̄йа йуганан̇гала̄дӣни касибхан̣д̣а̄ни уппа̄дети; татха̄ на̄наппака̄рам̣ ва̄н̣иджакаммам̣ гораккхан̃ча уппа̄дети. со саббампетам̣ нева ан̃н̃ехи карийама̄нам̣ пассати…пе… катасадисамева хоти. айам̣ уккат̣т̣хакамме найо.
дувидхепи пана сиппа̄йатане еко пан̣д̣ито манусса̄нам̣ пха̄сувиха̄раттха̄йа нал̣ака̄расиппа̄дӣни хӣнасиппа̄ни, хаттхамудда̄йа ган̣анасан̇кха̄там̣ муддам̣, аччхиннакасан̇кха̄там̣ ган̣анам̣, ма̄тика̄ппабхедака̄дибхедан̃ча лекхам̣ уппа̄дети. со саббампетам̣ нева ан̃н̃ехи карийама̄нам̣ пассати…пе… катасадисамева хоти. айам̣ сиппа̄йатане найо.
екаччо пана пан̣д̣ито амануссасарӣсапа̄дӣхи упаддута̄нам̣ манусса̄нам̣ тикиччханаттха̄йа дхаммика̄ни на̄гаман̣д̣аламанта̄дӣни виджджа̄т̣т̣ха̄на̄ни уппа̄дети, та̄ни нева ан̃н̃ехи карийама̄на̄ни пассати, на ката̄ни угган̣ха̄ти, на катхента̄нам̣ сун̣а̄ти, аттано пана дхаммата̄йа чинта̄йа кароти. пан̃н̃авата̄ хи аттано дхаммата̄йа катампи ан̃н̃ехи угган̣хитва̄ каронтехи катасадисамева хоти.
каммассакатам̣ ва̄ти ‘‘идам̣ каммам̣ сатта̄нам̣ сакам̣, идам̣ но сака’’нти евам̣ джа̄нанан̃а̄н̣ам̣. сачча̄нуломикам̣ ва̄ти випассана̄н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи чатуннам̣ сачча̄нам̣ ануломанато сачча̄нуломиканти вуччати. ида̄нисса паваттана̄ка̄рам̣ дассетум̣ рӯпам̣ аниччанти ва̄тиа̄ди вуттам̣. еттха ча аниччалаккхан̣амева а̄гатам̣, на дуккхалаккхан̣аанатталаккхан̣а̄ни, аттхавасена пана а̄гата̄нева̄ти дат̣т̣хабба̄ни – йан̃хи аниччам̣ там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣ таданатта̄ти.
йам̣ еварӯпинти йам̣ евам̣ хет̣т̣ха̄ ниддит̣т̣хасабха̄вам̣ ануломикам̣. кхантинтиа̄дӣни сабба̄ни пан̃н̃а̄вевачана̄нева. са̄ хи хет̣т̣ха̄ вутта̄нам̣ камма̄йатана̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ ка̄ран̣а̄нам̣ апаччанӣкадассанена анулометӣти ануломика̄. татха̄ сатта̄нам̣ хитачарийа̄йа ануломети, маггасаччасса ануломети, параматтхасаччасса нибба̄насса ануломанато анулометӣтипи ануломика̄. сабба̄нипи ета̄ни ка̄ран̣а̄ни кхамати сахати дат̣т̣хум̣ саккотӣти кханти, пассатӣти дит̣т̣хи, рочетӣти ручи, мудатӣти муди, пеккхатӣти пеккха̄. саббеписса̄ те камма̄йатана̄дайо дхамма̄ ниджджха̄нам̣ кхаманти, висесато ча пан̃чаккхандхасан̇кха̄та̄ дхамма̄ пунаппунам̣ аниччадуккха̄наттавасена ниджджха̄йама̄на̄ там̣ ниджджха̄нам̣ кхамантӣти дхамманиджджха̄накхантӣ.
парато ассутва̄ пат̣илабхатӣти ан̃н̃асса упадесавачанам̣ ассутва̄ сайамева чинтенто пат̣илабхати. айам̣ вуччатӣти айам̣ чинта̄майа̄ пан̃н̃а̄ на̄ма вуччати. са̄ панеса̄ на йесам̣ кесан̃чи уппаджджати, абхин̃н̃а̄та̄нам̣ пана маха̄сатта̄намева уппаджджати. таттха̄пи сачча̄нуломикан̃а̄н̣ам̣ двиннам̣йева бодхисатта̄нам̣ уппаджджати. сесапан̃н̃а̄ саббесампи пӯритапа̄рамӣнам̣ маха̄пан̃н̃а̄нам̣ уппаджджатӣти ведитабба̄.
парато сутва̄ пат̣илабхатӣти еттха камма̄йатана̄дӣни парена карийама̄на̄ни ва̄ ката̄ни ва̄ дисва̄пи йасса кассачи катхайама̄насса вачанам̣ сутва̄пи а̄чарийасса сантике уггахетва̄пи пат̣иладдха̄ сабба̄ парато сутва̄йева пат̣иладдха̄ на̄ма̄ти ведитабба̄.
сама̄паннасса̄ти сама̄паттисаман̇гисса; антосама̄паттийам̣ паватта̄ пан̃н̃а̄ бха̄вана̄майа̄ на̄ма̄ти аттхо.
769. да̄нам̣ а̄раббха̄ти да̄нам̣ пат̣ичча; да̄начетана̄паччайа̄ти аттхо. да̄на̄дхигаччха̄ти да̄нам̣ адхигаччхантасса; па̄пун̣антасса̄ти аттхо. йа̄ уппаджджатӣти йа̄ евам̣ да̄начетана̄сампайутта̄ пан̃н̃а̄ уппаджджати, айам̣ да̄намайа̄ пан̃н̃а̄ на̄ма. са̄ панеса̄ ‘да̄нам̣ дасса̄мӣ’ти чинтентасса, да̄нам̣ дентасса, да̄нам̣ датва̄ там̣ паччавеккхантасса пуббачетана̄, мун̃чачетана̄, апарачетана̄ти тивидхена уппаджджати.
сӣлам̣ а̄раббха сӣла̄дхигаччха̄ти идха̄пи сӣлачетана̄сампайутта̄ва сӣламайа̄ пан̃н̃а̄ти адхиппета̄. айампи ‘сӣлам̣ пӯресса̄мӣ’ти чинтентасса, сӣлам̣ пӯрентасса, сӣлам̣ пӯретва̄ там̣ паччавеккхантасса пуббачетана̄, мун̃чачетана̄, апарачетана̄ти тивидхенева уппаджджати. бха̄вана̄майа̄ хет̣т̣ха̄ вутта̄йева.
770. адхисӣлапан̃н̃а̄дӣсу сӣла̄дӣни дувидхена ведитабба̄ни – сӣлам̣, адхисӣлам̣; читтам̣, адхичиттам̣; пан̃н̃а̄, адхипан̃н̃а̄ти. таттха ‘‘уппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ ануппа̄да̄ ва̄ татха̄гата̄нам̣ т̣хита̄ва са̄ дха̄ту дхаммат̣т̣хитата̄ дхамманийа̄мата̄’’ти (сам̣. ни. 2.20; а. ни. 3.137) има̄йа тантийа̄ сан̇гахитавасена пан̃чапи сӣла̄ни дасапи сӣла̄ни сӣлам̣ на̄ма. тан̃хи татха̄гате уппаннепи ануппаннепи хоти. ануппанне ке пан̃н̃а̄пентӣти? та̄пасапарибба̄джака̄, саббан̃н̃убодхисатта̄, чаккаваттира̄джа̄но ча пан̃н̃а̄пенти. уппанне самма̄самбуддхе бхиккхусан̇гхо, бхиккхунӣсан̇гхо, упа̄сака̄, упа̄сика̄йо ча пан̃н̃а̄пенти. па̄тимоккхасам̣варасӣлам̣ пана саббасӣлехи адхикам̣ уппаннейева татха̄гате уппаджджати, но ануппанне. саббан̃н̃убуддха̄йева ча нам̣ пан̃н̃а̄пенти. ‘‘имасмим̣ ваттхусмим̣ вӣтиккаме идам̣ на̄ма хотӣ’’ти пан̃н̃а̄панан̃хи ан̃н̃есам̣ ависайо, буддха̄нам̣йева еса висайо, буддха̄нам̣ балам̣. ити йасма̄ па̄тимоккхасам̣варо адхисӣлам̣, тасма̄ там̣ адхисӣлапан̃н̃ам̣ дассетум̣ па̄тимоккхасам̣варам̣ сам̣варантасса̄тиа̄ди вуттам̣.
хет̣т̣ха̄ вутта̄йа ева пана тантийа̄ сан̇гахитавасена ват̣т̣апа̄дика̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо читтам̣ на̄ма. тан̃хи татха̄гате уппаннепи хоти ануппаннепи. ануппанне ке ниббаттентӣти? та̄пасапарибба̄джака̄ чева саббан̃н̃убодхисатта̄ ча чаккаваттира̄джа̄но ча. уппанне бхагавати висесаттхика̄ бхиккхуа̄дайопи ниббаттентийева. випассана̄па̄дика̄ пана ат̣т̣ха сама̄паттийо саббачиттехи адхика̄, уппаннейева татха̄гате уппаджджанти, но ануппанне. саббан̃н̃убуддха̄ ева ча ета̄ пан̃н̃а̄пенти. ити йасма̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо адхичиттам̣, тасма̄ адхичиттапан̃н̃ам̣ дассетум̣ рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачарасама̄паттим̣ сама̄паджджантасса̄тиа̄ди вуттам̣.
хет̣т̣ха̄ вутта̄йа ева пана тантийа̄ сан̇гахитавасена каммассакатан̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄ на̄ма. тан̃хи татха̄гате уппаннепи хоти ануппаннепи. ануппанне вела̄мада̄навессантарада̄на̄дивасена уппаджджати; уппанне тена н̃а̄н̣ена маха̄да̄нам̣ паваттента̄нам̣ пама̄н̣ам̣ наттхи. маггапхалапан̃н̃а̄ пана саббапан̃н̃а̄хи адхика̄, уппаннейева татха̄гате виттха̄рика̄ хутва̄ паваттати, но ануппанне. ити йасма̄ маггапхалапан̃н̃а̄ адхипан̃н̃а̄, тасма̄ атирекапан̃н̃а̄йа пан̃н̃ам̣ дассетум̣ чатӯсу маггесӯтиа̄ди вуттам̣.
таттха сийа̄ – сӣлам̣, адхисӣлам̣; читтам̣, адхичиттам̣; пан̃н̃а̄, адхипан̃н̃а̄ти имесу чхасу кот̣т̣ха̄сесу випассана̄ пан̃н̃а̄ катарасанниссита̄ти? адхипан̃н̃а̄санниссита̄. тасма̄ йатха̄ омакатараппама̄н̣ам̣ чхаттам̣ ва̄ дхаджам̣ ва̄ упа̄да̄йа атирекаппама̄н̣ам̣ атичхаттам̣ атидхаджоти вуччати, евамидампи пан̃часӣлам̣ дасасӣлам̣ упа̄да̄йа па̄тимоккхасам̣варасӣлам̣ ‘адхисӣлам̣’ на̄ма; ват̣т̣апа̄дика̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо упа̄да̄йа випассана̄па̄дика̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо ‘адхичиттам̣’ на̄ма, каммассакатапан̃н̃ам̣ упа̄да̄йа випассана̄пан̃н̃а̄ ча маггапан̃н̃а̄ ча пхалапан̃н̃а̄ ча ‘адхипан̃н̃а̄’ на̄ма̄ти ведитабба̄.
771. а̄йакосалла̄диниддесе йасма̄ а̄йоти вуд̣д̣хи, са̄ анаттхаха̄нито аттхуппаттито ча дувидха̄; апа̄йоти авуд̣д̣хи, са̄пи аттхаха̄нито анаттхуппаттито ча дувидха̄; тасма̄ там̣ дассетум̣ име дхамме манасикарототиа̄ди вуттам̣. идам̣ вуччатӣти йа̄ имесам̣ акусаладхамма̄нам̣ ануппаттиппаха̄несу кусаладхамма̄нан̃ча уппаттит̣т̣хитӣсу пан̃н̃а̄ – идам̣ а̄йакосаллам̣ на̄ма вуччати. йа̄ панеса̄ кусаладхамма̄нам̣ ануппаджджананируджджханесу акусаладхамма̄нан̃ча уппаттит̣т̣хитӣсу пан̃н̃а̄ – идам̣ апа̄йакосаллам̣ на̄ма̄ти аттхо. а̄йакосаллам̣ та̄ва пан̃н̃а̄ хоту; апа̄йакосаллам̣ катхам̣ пан̃н̃а̄ на̄ма джа̄та̄ти? пан̃н̃ава̄йева хи ‘майхам̣ евам̣ манасикарото ануппанна̄ кусала̄ дхамма̄ нуппаджджанти уппанна̄ ча нируджджханти; ануппанна̄ акусала̄ дхамма̄ уппаджджанти, уппанна̄ павад̣д̣хантӣ’ти паджа̄на̄ти. со евам̣ н̃атва̄ ануппанна̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппаджджитум̣ на дети, уппанне паджахати; ануппанне кусале уппа̄дети, уппанне бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ па̄пети. евам̣ апа̄йакосаллампи пан̃н̃а̄ ева̄ти ведитаббам̣. сабба̄пи татрӯпа̄йа̄ пан̃н̃а̄ упа̄йакосалланти идам̣ пана ачча̄йикакичче ва̄ бхайе ва̄ уппанне тасса тикиччханаттхам̣ т̣ха̄нуппаттийака̄ран̣аджа̄нанавасенева ведитаббам̣. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.
тиканиддесаван̣н̣ана̄.
(4.) чатукканиддесаван̣н̣ана̄
793. чатуббидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе аттхи диннантиа̄дӣсу диннапаччайа̄ пхалам̣ аттхӣти имина̄ упа̄йена аттхо ведитаббо. идам̣ вуччатӣти йам̣ н̃а̄н̣ам̣ ‘идам̣ каммам̣ сакам̣, идам̣ но сака’нти джа̄на̄ти – идам̣ каммассакатан̃а̄н̣ам̣ на̄ма вуччатӣти аттхо. таттха тивидхам̣ ка̄йадуччаритам̣, чатуббидхам̣ вачӣдуччаритам̣, тивидхам̣ манодуччаританти идам̣ на сакакаммам̣ на̄ма. тӣсу два̄ресу дасавидхампи сучаритам̣ сакакаммам̣ на̄ма. аттано ва̄пи хоту парасса ва̄ саббампи акусалам̣ на сакакаммам̣ на̄ма. касма̄? аттхабхан̃джанато анаттхаджананато ча. аттано ва̄ хоту парасса ва̄ саббампи кусалам̣ сакакаммам̣ на̄ма. касма̄? анаттхабхан̃джанато аттхаджананато ча. евам̣ джа̄нанасаматтхе имасмим̣ каммассакатан̃а̄н̣е т̣хатва̄ бахум̣ да̄нам̣ датва̄ сӣлам̣ пӯретва̄ упосатхам̣ сама̄дийитва̄ сукхена сукхам̣ сампаттийа̄ сампаттим̣ анубхавитва̄ нибба̄нам̣ патта̄нам̣ ган̣анапариччхедо наттхи. йатха̄ хи садхано пурисо пан̃часу сакат̣асатесу саппимадхупха̄н̣ита̄дӣни чева лон̣атилатан̣д̣ула̄дӣни ча а̄ропетва̄ канта̄рамаггам̣ пат̣ипанно кеначидева каран̣ӣйена аттхе уппанне саббесам̣ упакаран̣а̄нам̣ гахитатта̄ на чинтети, на паритассати, сукхенева кхемантам̣ па̄пун̣а̄ти; евамева имасмимпи каммассакатан̃а̄н̣е т̣хатва̄ бахум̣ да̄нам̣ датва̄…пе… нибба̄нам̣ патта̄нам̣ ган̣анапатхо наттхи. т̣хапетва̄ сачча̄нуломикам̣ н̃а̄н̣анти маггасаччасса параматтхасаччасса ча ануломанато сачча̄нуломиканти ладдхана̄мам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣ т̣хапетва̄ авасеса̄ сабба̄пи са̄сава̄ кусала̄ пан̃н̃а̄ каммассакатан̃а̄н̣амева̄ти аттхо.
794. маггасаман̇гисса н̃а̄н̣ам̣ дуккхепетам̣ н̃а̄н̣анти еттха екамева магган̃а̄н̣ам̣ чатӯсу саччесу екапат̣иведхавасена чатӯсу т̣ха̄несу сан̇гахитам̣.
796. дхамме н̃а̄н̣анти еттха маггапан̃н̃а̄ та̄ва чатуннам̣ сачча̄нам̣ екапат̣иведхавасена дхамме н̃а̄н̣ам̣ на̄ма хоту; пхалапан̃н̃а̄ катхам̣ дхамме н̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄ти? ниродхасаччавасена. дувидха̄пи хеса̄ пан̃н̃а̄ апараппаччайе аттхапаччаккхе арийасаччадхамме киччато ча а̄рамман̣ато ча паваттатта̄ дхамме н̃а̄н̣анти ведитабба̄. со имина̄ дхаммена̄ти еттха магган̃а̄н̣ам̣ дхаммагочаратта̄ гочаравоха̄рена дхаммоти вуттам̣, упайогаттхе ва̄ каран̣авачанам̣; имам̣ дхаммам̣ н̃а̄тена̄ти аттхо; чатусаччадхаммам̣ джа̄нитва̄ т̣хитена магган̃а̄н̣ена̄ти вуттам̣ хоти. дит̣т̣хена̄ти дассанена; дхаммам̣ пасситва̄ т̣хитена̄ти аттхо. паттена̄ти чатта̄ри арийасачча̄ни патва̄ т̣хитатта̄ дхаммам̣ паттена. видитена̄ти магган̃а̄н̣ена чатта̄ри арийасачча̄ни видита̄ни па̄кат̣а̄ни ката̄ни. тасма̄ там̣ дхаммам̣ видитам̣ на̄ма хоти. тена видитадхаммена. парийога̄л̣хена̄ти чатусаччадхаммам̣ парийога̄хетва̄ т̣хитена. найам̣ нетӣти атӣте ча ана̄гате ча найам̣ нети харати песети. идам̣ пана на магган̃а̄н̣асса киччам̣, паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асса киччам̣. саттха̄ра̄ пана магган̃а̄н̣ам̣ атӣта̄на̄гате найам̣ найанасадисам̣ катам̣. касма̄? маггамӯлакатта̄. бха̄витамаггасса хи паччавеккхан̣а̄ на̄ма хоти. тасма̄ саттха̄ магган̃а̄н̣амева найам̣ найанасадисам̣ ака̄си. апича еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо – йадетам̣ имина̄ чатусаччагочарам̣ магган̃а̄н̣ам̣ адхигатам̣, тена н̃а̄н̣ена ка̄ран̣абхӯтена атӣта̄на̄гате паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ найам̣ нети.
ида̄ни йатха̄ тена найам̣ нети, там̣ а̄ка̄рам̣ дассетум̣ йе хи кечи атӣтамаддха̄нантиа̄дима̄ха. таттха аббхан̃н̃ам̣сӯти джа̄ним̣су пат̣ивиджджхим̣су. иман̃н̃ева̄ти йам̣ дуккхам̣ атӣте аббхан̃н̃ам̣су, йан̃ча ана̄гате абхиджа̄ниссанти, на тан̃н̃ева имам̣; сариккхат̣т̣хена пана евам̣ вуттам̣. атӣтепи хи т̣хапетва̄ тан̣хам̣ тебхӯмакаккхандхейева дуккхасаччанти пат̣ивиджджхим̣су, тан̣хам̣йева самудайасаччанти нибба̄намева ниродхасаччанти арийамаггамева маггасаччанти пат̣ивиджджхим̣су, ана̄гатепи евамева пат̣ивиджджхиссанти, етарахипи евамева пат̣ивиджджхантӣти сариккхат̣т̣хена ‘‘иман̃н̃ева̄’’ти вуттам̣. идам̣ вуччати анвайе н̃а̄н̣анти идам̣ анугаманан̃а̄н̣ам̣ найанан̃а̄н̣ам̣ ка̄ран̣ан̃а̄н̣анти вуччати.
парийе н̃а̄н̣анти читтапариччхедан̃а̄н̣ам̣. парасатта̄нанти т̣хапетва̄ атта̄нам̣ сесасатта̄нам̣. итарам̣ тассева вевачанам̣. четаса̄ чето паричча паджа̄на̄тӣти аттано читтена тесам̣ читтам̣ сара̄га̄дивасена париччхиндитва̄ на̄наппака̄рато джа̄на̄ти. сара̄гам̣ ва̄тиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ сатипат̣т̣ха̄навибхан̇ге вуттамева. айам̣ пана висесо – идха ануттарам̣ ва̄ читтам̣ вимуттам̣ ва̄ читтанти еттха локуттарампи лаббхати. авипассанӯпагампи хи парачиттан̃а̄н̣асса висайо хотийева.
авасеса̄ пан̃н̃а̄ти дхамме н̃а̄н̣а̄дика̄ тиссо пан̃н̃а̄ т̣хапетва̄ сеса̄ сабба̄пи пан̃н̃а̄ н̃а̄н̣анти саммататта̄ саммутин̃а̄н̣ам̣ на̄ма хоти. вачанаттхо панеттха саммутимхи н̃а̄н̣анти саммутин̃а̄н̣ам̣.
797. ка̄ма̄вачаракусале пан̃н̃а̄ти айан̃хи екантена ват̣т̣асмим̣ чутипат̣исандхим̣ а̄чинатева, тасма̄ ‘‘а̄чайа̄йа но апачайа̄йа̄’’ти вутта̄. локуттарамаггапан̃н̃а̄ пана йасма̄ чутипат̣исандхим̣ апачинатева, тасма̄ ‘‘апачайа̄йа но а̄чайа̄йа̄’’ти вутта̄. рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачарапан̃н̃а̄ чутипат̣исандхимпи а̄чинати, виккхамбханавасена килесе чева килесамӯлаке ча дхамме апачинати, тасма̄ ‘‘а̄чайа̄йа чева апачайа̄йа ча̄’’ти вутта̄. сеса̄ нева чутипат̣исандхим̣ а̄чинати на апачинати, тасма̄ ‘‘нева а̄чайа̄йа но апачайа̄йа̄’’ти вутта̄.
798. на ча абхин̃н̃а̄йо пат̣ивиджджхатӣти идам̣ пат̣хамаджджха̄напан̃н̃ам̣ сандха̄йа вуттам̣. са̄ хисса ка̄мавивекена паттаббатта̄ килесаниббида̄йа сам̣ваттати. та̄йа чеса ка̄месу вӣтара̄го хоти, абхин̃н̃а̄па̄дакабха̄вам̣ пана аппаттата̄йа нева пан̃ча абхин̃н̃а̄йо пат̣ивиджджхати, нимитта̄рамман̣атта̄ на сачча̄ни пат̣ивиджджхати. евамайам̣ пан̃н̃а̄ ниббида̄йа хоти но пат̣иведха̄йа. свева̄ти пат̣хамаджджха̄нам̣ патва̄ т̣хито. ка̄месу вӣтара̄го сама̄ноти татха̄ виккхамбхита̄нам̣йева ка̄ма̄нам̣ васена вӣтара̄го. абхин̃н̃а̄йо пат̣ивиджджхатӣти пан̃ча абхин̃н̃а̄йо пат̣ивиджджхати. идам̣ чатуттхаджджха̄напан̃н̃ам̣ сандха̄йа вуттам̣. чатуттхаджджха̄напан̃н̃а̄ хи абхин̃н̃а̄па̄дакабха̄вена̄пи пан̃ча абхин̃н̃а̄йо пат̣ивиджджхати, абхин̃н̃а̄бха̄ваппаттийа̄пи пат̣ивиджджхати ева. тасма̄ са̄ пат̣иведха̄йа хоти. пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄йа ева пана килесесупи ниббиндатта̄ но ниббида̄йа. йа̄ пана̄йам̣ дутийататийаджджха̄напан̃н̃а̄, са̄ катаракот̣т̣ха̄сам̣ бхаджатӣти? соманассавасена пат̣хамаджджха̄нампи бхаджати, авитаккавасена чатуттхаджджха̄нампи. евамеса̄ пат̣хамаджджха̄насанниссита̄ ва̄ чатуттхаджджха̄насанниссита̄ ва̄ ка̄табба̄. ниббида̄йа чева пат̣иведха̄йа ча̄ти маггапан̃н̃а̄ саббасмимпи ват̣т̣е ниббинданато ниббида̄йа, чхат̣т̣хам̣ абхин̃н̃ам̣ пат̣ивиджджханато пат̣иведха̄йа ча хоти.
799. пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхӣтиа̄дӣсу йва̄йам̣ аппагун̣асса пат̣хамаджджха̄насса ла̄бхӣ. там̣ тато вут̣т̣хитам̣ а̄рамман̣авасена ка̄масахагата̄ хутва̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ самуда̄чаранти туданти чоденти. тасса ка̄ма̄нупаккханда̄нам̣ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ васена са̄ пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ ха̄йати париха̄йати; тасма̄ ха̄набха̄гинӣти вутта̄. таданудхаммата̄ти таданурӯпасабха̄ва̄. сати сантит̣т̣хатӣти идам̣ миччха̄сатим̣ сандха̄йа вуттам̣, на самма̄сатим̣. йасса хи пат̣хамаджджха̄на̄нурӯпасабха̄ва̄ пат̣хамаджджха̄нам̣ сантато пан̣ӣтато дисва̄ асса̄дайама̄на̄ абхинандама̄на̄ никанти уппаджджати, тасса никантивасена са̄ пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ нева ха̄йати, на вад̣д̣хати, т̣хитикот̣т̣ха̄сика̄ хоти. тена вуттам̣ т̣хитибха̄гинӣ пан̃н̃а̄ти. авитаккасахагата̄ти авитаккам̣ дутийаджджха̄нам̣ сантато пан̣ӣтато манасикарото а̄рамман̣авасена авитаккасахагата̄. самуда̄чарантӣти пагун̣ато пат̣хамаджджха̄нато вут̣т̣хитам̣ дутийаджджха̄на̄дхигаматтха̄йа туданти чоденти. тасса упари дутийаджджха̄на̄нупаккханда̄нам̣ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ васена са̄ пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ висесабхӯтасса дутийаджджха̄насса уппаттит̣т̣ха̄ната̄йа висесабха̄гинӣти вутта̄. ниббида̄сахагата̄ти тамева пат̣хамаджджха̄нато вут̣т̣хитам̣ ниббида̄сан̇кха̄тена випассана̄н̃а̄н̣ена сахагата̄. випассана̄н̃а̄н̣ан̃хи джха̄нан̇габхеде ваттанте ниббиндати уккан̣т̣хати, тасма̄ ниббида̄ти вуччати. самуда̄чарантӣти нибба̄насаччхикирийаттха̄йа туданти чоденти. вира̄гӯпасан̃хита̄ти вира̄гасан̇кха̄тена нибба̄нена упасам̣хита̄. випассана̄н̃а̄н̣амхи сакка̄ имина̄ маггена вира̄гам̣ нибба̄нам̣ саччхика̄тунти паваттито ‘‘вира̄гӯпасан̃хита’’нти вуччати. там̣сампайутта̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄пи вира̄гӯпасан̃хита̄ ева на̄ма. тасса тесам̣ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄нам̣ васена са̄ пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ арийамаггапат̣иведхасса падат̣т̣ха̄ната̄йа ниббедхабха̄гинӣти вутта̄. евам̣ чатӯсу т̣ха̄несу пат̣хамаджджха̄напан̃н̃а̄ва катхита̄. дутийаджджха̄напан̃н̃а̄дӣсупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо.
801. киччхена касирена сама̄дхим̣ уппа̄дентасса̄ти локуттарасама̄дхим̣ уппа̄дентасса пуббабха̄ге а̄гаманака̄ле киччхена касирена дуккхена сасан̇кха̄рена саппайогена киламантасса килесе виккхамбхетва̄ а̄гатасса. дандхам̣ тан̣т̣ха̄нам̣ абхиджа̄нантасса̄ти виккхамбхитесу килесесу випассана̄парива̄се чирам̣ васитва̄ там̣ локуттарасама̄дхисан̇кха̄там̣ т̣ха̄нам̣ дандхам̣ сан̣икам̣ абхиджа̄нантасса пат̣ивиджджхантасса, па̄пун̣антасса̄ти аттхо. айам̣ вуччатӣти йа̄ еса̄ евам̣ уппаджджати, айам̣ килесавиккхамбханапат̣ипада̄йа дуккхатта̄, випассана̄парива̄сапан̃н̃а̄йа ча дандхатта̄ маггака̄ле екачиттаккхан̣е уппанна̄пи пан̃н̃а̄ а̄гаманавасена дуккхапат̣ипада̄ дандха̄бхин̃н̃а̄ на̄ма̄ти вуччати. упари тӣсу падесупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо.
802. сама̄дхисса на ника̄мала̄бхисса̄ти йо сама̄дхисса на ника̄мала̄бхӣ хоти, со тасса на ника̄мала̄бхӣ на̄ма. йасса сама̄дхи упарӯпари сама̄паджджанаттха̄йа уссаккитум̣ паччайо на хоти, тасса аппагун̣аджджха̄нала̄бхисса̄ти аттхо. а̄рамман̣ам̣ тхокам̣ пхарантасса̄ти паритте суппаматте ва̄ сара̄ваматте ва̄ а̄рамман̣е парикаммам̣ катва̄ таттхева аппанам̣ патва̄ там̣ авад̣д̣хитам̣ тхокамева а̄рамман̣ам̣ пхарантасса̄ти аттхо. сесападесупи есева найо. наника̄мала̄бхӣпат̣ипаккхато хи пагун̣аджджха̄нала̄бхӣ еттха ника̄мала̄бхӣти вутто. авад̣д̣хита̄рамман̣апат̣ипаккхато ча вад̣д̣хита̄рамман̣ам̣ випуланти вуттам̣. сесам̣ та̄дисамева.
джара̄маран̣епетам̣ н̃а̄н̣анти нибба̄намева а̄рамман̣ам̣ катва̄ чатуннам̣ сачча̄нам̣ екапат̣иведхавасена етам̣ вуттам̣.
джара̄маран̣ам̣ а̄раббха̄тиа̄дӣни пана екекам̣ ваттхум̣ а̄раббха паваттика̄ле пуббабха̄ге саччававаттха̄панавасена вутта̄ни. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.
чатукканиддесаван̣н̣ана̄.
(5.) пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄
804. пан̃чавидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе пӣтипхаран̣ата̄дӣсу пӣтим̣ пхарама̄на̄ уппаджджатӣти двӣсу джха̄несу пан̃н̃а̄ пӣтипхаран̣ата̄ на̄ма. сукхам̣ пхарама̄на̄ уппаджджатӣти тӣсу джха̄несу пан̃н̃а̄ сукхапхаран̣ата̄ на̄ма. паресам̣ четопхарама̄на̄ уппаджджатӣти четопарийапан̃н̃а̄ четопхаран̣ата̄ на̄ма. а̄локам̣ пхарама̄на̄ уппаджджатӣти диббачаккхупан̃н̃а̄ а̄локапхаран̣ата̄ на̄ма. паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ паччавеккхан̣а̄нимиттам̣ на̄ма. тенева вуттам̣ ‘‘двӣсу джха̄несу пан̃н̃а̄ пӣтипхаран̣ата̄’’тиа̄ди. таттха ча пӣтипхаран̣ата̄ сукхапхаран̣ата̄ две па̄да̄ вийа, четопхаран̣ата̄ а̄локапхаран̣ата̄ две хаттха̄ вийа, абхин̃н̃а̄па̄дакаджджха̄нам̣ маджджхимака̄йо вийа, паччавеккхан̣а̄нимиттам̣ сӣсам̣ вийа. ити бхагава̄ пан̃чан̇гикам̣ самма̄сама̄дхим̣ ан̇гапаччан̇гасампаннам̣ пурисам̣ вийа катва̄ дассеси. айам̣ пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхӣти айам̣ хаттхапа̄дасӣсасадисехи пан̃чахи ан̇гехи йутто самма̄сама̄дхӣти па̄дакаджджха̄насама̄дхим̣ катхеси.
айам̣ сама̄дхи паччуппаннасукхо чева̄тиа̄дӣсу арахаттапхаласама̄дхи адхиппето. со хи аппитаппитаккхан̣е сукхатта̄ паччуппаннасукхо. пуримо пуримо паччхимасса паччхимасса сама̄дхисукхасса паччайатта̄ а̄йатим̣ сукхавипа̄ко. сантам̣ сукхумам̣ пхалачиттам̣ пан̣ӣтам̣ мадхурарӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. пхаласама̄паттийа̄ вут̣т̣хитасса хи саббака̄йа̄нугатам̣ сукхасампхассам̣ пхот̣т̣хаббам̣ пат̣ичча сукхасахагатам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. имина̄пи парийа̄йена а̄йатим̣ сукхавипа̄ко. килесехи а̄ракатта̄ арийо. ка̄ма̄мисават̣т̣а̄мисалока̄миса̄нам̣ абха̄ва̄ нира̄мисо. буддха̄дӣхи маха̄пурисехи севитатта̄ ака̄пурисасевито. ан̇гасантата̄йа а̄рамман̣асантата̄йа саббакилесадаратхасантата̄йа ча санто. атаппанӣйат̣т̣хена пан̣ӣто. килесапат̣иппассаддхийа̄ ладдхатта̄ килесапат̣иппассаддхибха̄васса ва̄ ладдхатта̄ пат̣иппассаддхиладдхо. пат̣иппассаддхам̣ пат̣иппассаддхӣти хи идам̣ аттхато екам̣. пат̣иппассаддхакилесена ва̄ арахата̄ ладдхатта̄пи пат̣иппассаддхиладдхо. екодибха̄вена адхигататта̄ екодибха̄вамева ва̄ адхигататта̄ екодибха̄ва̄дхигато. аппагун̣аса̄савасама̄дхи вийа сасан̇кха̄рена саппайогена читтена паччанӣкадхамме ниггайха килесе ва̄ретва̄ анадхигататта̄ на сасан̇кха̄раниггайхава̄ритагато. тан̃ча сама̄дхим̣ сама̄паджджанто тато ва̄ вут̣т̣хаханто сативепуллаппаттатта̄ сатова сама̄паджджати сатова вут̣т̣хахати. йатха̄париччхиннака̄лавасена ва̄ сато сама̄паджджати сато вут̣т̣хахати. тасма̄ йадеттха ‘‘айам̣ сама̄дхи паччуппаннасукхо чева а̄йатин̃ча сукхавипа̄ко’’ти евам̣ паччавеккхама̄насса паччаттам̣йева апараппаччайам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати – там̣ екаман̇гам̣. еса найо сесесупи. евамимехи пан̃чахи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ехи айам̣ сама̄дхи пан̃чан̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхи на̄ма вуттоти.
пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄.
(6.) чхакканиддесаван̣н̣ана̄
805. чхаббидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе иддхивидхе н̃а̄н̣анти ‘‘екопи хутва̄ бахудха̄ хотӣ’’тиа̄динайаппаватте (дӣ. ни. 1.484; пат̣и. ма. 1.102) иддхивидхе н̃а̄н̣ам̣. имина̄ авитакка̄вича̄ра̄ упеккха̄сахагата̄ рӯпа̄вачара̄ бахудха̄бха̄ва̄диса̄дхика̄ екачиттаккхан̣ика̄ аппана̄пан̃н̃а̄ва катхита̄. сотадха̄тувисуддхийа̄ н̃а̄н̣анти дӯрасантика̄дибхедасадда̄рамман̣а̄йа диббасотадха̄туйа̄ н̃а̄н̣ам̣. имина̄пи авитакка̄вича̄ра̄ упеккха̄сахагата̄ рӯпа̄вачара̄ пакатисотависайа̄тӣтасадда̄рамман̣а̄ екачиттаккхан̣ика̄ аппана̄пан̃н̃а̄ва катхита̄. парачитте н̃а̄н̣анти парасатта̄нам̣ читтапариччхеде н̃а̄н̣ам̣. имина̄пи йатха̄вуттаппака̄ра̄ паресам̣ сара̄га̄дичитта̄рамман̣а̄ екачиттаккхан̣ика̄ аппана̄пан̃н̃а̄ва катхита̄. пуббенива̄са̄нуссатийа̄ н̃а̄н̣анти пуббенива̄са̄нуссатисампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣. имина̄пи йатха̄вуттаппака̄ра̄ пуббе нивуттхаккхандха̄нуссаран̣асатисампайутта̄ екачиттаккхан̣ика̄ аппана̄пан̃н̃а̄ва катхита̄. сатта̄нам̣ чутӯпапа̄те н̃а̄н̣анти сатта̄нам̣ чутийан̃ча упапа̄те ча н̃а̄н̣ам̣. имина̄пи йатха̄вуттаппака̄ра̄ чаванакаупападжджанака̄нам̣ сатта̄нам̣ ван̣н̣адха̄туа̄рамман̣а̄ екачиттаккхан̣ика̄ аппана̄пан̃н̃а̄ва катхита̄. а̄сава̄нам̣ кхайе н̃а̄н̣анти саччапариччхедаджа̄нанан̃а̄н̣ам̣. идам̣ локуттарамева. сеса̄ни локийа̄нӣти.
чхакканиддесаван̣н̣ана̄.
(7.) саттаканиддеса̄диван̣н̣ана̄
806. саттавидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣антиа̄дина̄ найена паваттиниваттивасена ека̄дасасу пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу екекасмим̣ ка̄латтайабхедато паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ ватва̄ пуна ‘‘йамписса там̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣а’’нти евам̣ тадева н̃а̄н̣ам̣ сан̇кхепато кхайадхаммата̄дӣхи пака̄рехи вуттам̣. таттха джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣, асати джа̄тийа̄ наттхи джара̄маран̣анти н̃а̄н̣адвайам̣ паччуппаннаддха̄навасена вуттам̣. атӣтампи аддха̄нам̣, ана̄гатампи аддха̄нанти евам̣ атӣте н̃а̄н̣адвайам̣, ана̄гате н̃а̄н̣адвайанти чха. та̄ни дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена саддхим̣ сатта. таттха дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти паччайа̄ка̄ран̃а̄н̣ам̣. паччайа̄ка̄ро хи дхамма̄нам̣ паваттит̣т̣хитика̄ран̣атта̄ дхаммат̣т̣хитӣти вуччати; таттха н̃а̄н̣ам̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣. етассева чхаббидхасса н̃а̄н̣ассетам̣ адхивачанам̣. евам̣ екекасмим̣ ан̇ге има̄ни сатта сатта катва̄ ека̄дасасу ан̇гесу саттасаттати хонти. таттха кхайадхамманти кхайагаманасабха̄вам̣. вайадхамманти вайагаманасабха̄вам̣. вира̄гадхамманти вираджджанасабха̄вам̣. ниродхадхамманти нируджджханасабха̄вам̣. имина̄ ким̣ катхитам̣? апаравипассана̄йа пуримавипассана̄саммасанам̣ катхитам̣. тена ким̣ катхитам̣ хоти? саттаккхаттум̣ випассана̄пат̣ивипассана̄ катхита̄. пат̣хаман̃а̄н̣ена хи саббасан̇кха̄ре аничча̄ дуккха̄ анатта̄ти дисва̄ там̣ н̃а̄н̣ам̣ дутийена дат̣т̣хум̣ ват̣т̣ати, дутийам̣ татийена, татийам̣ чатуттхена, чатуттхам̣ пан̃чамена, пан̃чамам̣ чхат̣т̣хена, чхат̣т̣хам̣ саттамена. евам̣ сатта випассана̄пат̣ивипассана̄ катхита̄ хонтӣти.
саттаканиддесаван̣н̣ана̄.
807. ат̣т̣хавидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе сота̄паттимагге пан̃н̃а̄ти сота̄паттимаггамхи пан̃н̃а̄. имина̄ сампайуттапан̃н̃а̄ва катхита̄. сесападесупи есева найоти.
ат̣т̣хаканиддесаван̣н̣ана̄.
808. нававидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе анупуббавиха̄расама̄паттӣсӯти анупуббавиха̄расан̇кха̄та̄су сама̄паттӣсу. та̄сам̣ анупуббена анупат̣ипа̄т̣ийа̄ виха̄ритаббат̣т̣хена анупуббавиха̄рата̄, сама̄паджджитаббат̣т̣хена сама̄паттита̄ дат̣т̣хабба̄. таттха пат̣хамаджджха̄насама̄паттийа̄ пан̃н̃а̄тиа̄дайо ат̣т̣ха сампайуттапан̃н̃а̄ ведитабба̄. навама̄ паччавеккхан̣апан̃н̃а̄. са̄ хи ниродхасама̄паттим̣ сантато пан̣ӣтато паччавеккхама̄насса паваттати. тена вуттам̣ – ‘‘сан̃н̃а̄ведайитаниродхасама̄паттийа̄ вут̣т̣хитасса паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а’’нти.
наваканиддесаван̣н̣ана̄.
(10.) дасаканиддесаван̣н̣ана̄
пат̣хамабаланиддесо
809. дасавидхена н̃а̄н̣аваттхуниддесе ат̣т̣ха̄нанти хетупат̣иккхепо. анавака̄соти паччайапат̣иккхепо. убхайена̄пи ка̄ран̣амева пат̣иккхипати. ка̄ран̣ан̃хи тада̄йаттавуттита̄йа аттано пхаласса т̣ха̄нанти ча авака̄соти ча вуччати. йанти йена ка̄ран̣ена. дит̣т̣хисампанноти маггадит̣т̣хийа̄ сампанно сота̄панно арийаса̄вако. кан̃чи сан̇кха̄ранти чатубхӯмакесу сан̇кхатасан̇кха̄ресу кан̃чи екам̣ сан̇кха̄рампи. ниччато упагаччхеййа̄ти ниччоти ган̣хеййа. нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ наттхи, на упалаббхати. йам̣ путхуджджаноти йена ка̄ран̣ена путхуджджано. т̣ха̄наметам̣ виджджатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ аттхи; сассатадит̣т̣хийа̄ хи со тебхӯмакесу сан̇кха̄ресу кан̃чи сан̇кха̄рам̣ ниччато ган̣хеййа̄ти аттхо. чатуттхабхӯмакасан̇кха̄ро пана теджуссадатта̄ дивасам̣ сантатто айогул̣о вийа маккхика̄нам̣ дит̣т̣хийа̄ ва̄ ан̃н̃есам̣ ва̄ акусала̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ на хоти. имина̄ найена кан̃чи сан̇кха̄рам̣ сукхатотиа̄дӣсупи аттхо ведитаббо. сукхато упагаччхеййа̄ти ‘‘екантасукхӣ атта̄ хоти арого параммаран̣а̄’’ти (ма. ни. 3.21) евам̣ аттадит̣т̣хивасена сукхато га̄хам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. дит̣т̣хивиппайуттачиттена пана арийаса̄вако парил̣а̄ха̄бхибхӯто парил̣а̄хавӯпасаматтхам̣, маттахаттхӣпарита̄сито вийа, сучика̄мо поккхабра̄хман̣о гӯтхам̣ кан̃чи сан̇кха̄рам̣ сукхато упагаччхати. аттава̄де касин̣а̄дипан̣н̣аттисан̇гахаттхам̣ сан̇кха̄ранти аватва̄ кан̃чи дхамманти вуттам̣. идха̄пи арийаса̄вакасса чатубхӯмакавасена париччхедо ведитаббо, путхуджджанасса тебхӯмакавасена; саббава̄ресу ва̄ арийаса̄вакасса̄пи тебхӯмакавасенева париччхедо ват̣т̣ати. йам̣ йан̃хи путхуджджано ган̣ха̄ти, тато тато арийаса̄вако га̄хам̣ винивет̣хети. путхуджджано хи йам̣ йам̣ ниччам̣ сукхам̣ атта̄ти ган̣ха̄ти, там̣ там̣ арийаса̄вако аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ти ган̣ханто га̄хам̣ винивет̣хети.
ма̄тарантиа̄дӣсу джаника̄ва ма̄та̄. мануссабхӯтова кхӣн̣а̄саво араха̄ти адхиппето. ким̣ пана арийаса̄вако ан̃н̃ам̣ джӣвита̄ воропеййа̄ти? етампи ат̣т̣ха̄нам̣. сачепи бхавантарагатам̣ арийаса̄вакам̣ аттано арийаса̄вакабха̄вам̣ аджа̄нантампи кочи евам̣ вадеййа – ‘имам̣ кунтхакипилликам̣ джӣвита̄ воропетва̄ сакалачаккава̄л̣агаббхе чаккаваттираджджам̣ пат̣ипаджджа̄хӣ’ти, нева со там̣ джӣвита̄ воропеййа. атха ва̄пи нам̣ евам̣ вадеййум̣ – ‘саче имам̣ на гха̄тессаси, сӣсам̣ те чхиндисса̄ма̄’ти, сӣсамевасса чхиндеййум̣, нева со там̣ гха̄теййа. путхуджджанабха̄васса пана маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхам̣ арийаса̄вакасса ча баладӣпанаттхаметам̣ вуттам̣. айан̃хеттха адхиппа̄йо – са̄ваджджо путхуджджанабха̄во, йатра хи на̄ма путхуджджано ма̄тугха̄та̄дӣнипи а̄нантарийа̄ни кариссати. маха̄бало арийаса̄вако; со ета̄ни камма̄ни на каротӣти.
падут̣т̣хена читтена̄ти досасампайуттена вадхакачиттена. лохитам̣ уппа̄деййа̄ти джӣвама̄накасарӣре кхуддакамаккхика̄йа пиванаматтампи лохитам̣ уппа̄деййа. сан̇гхам̣ бхиндеййа̄ти сама̄насам̣ва̄сакам̣ сама̄насӣма̄йам̣ т̣хитам̣ пан̃чахи ка̄ран̣ехи сан̇гхам̣ бхиндеййа, вуттан̃хетам̣ – ‘‘пан̃чахупа̄ли, а̄ка̄рехи сан̇гхо бхиджджати – каммена, уддесена, вохаранто, анусса̄ванена, сала̄кагга̄хена̄’’ти (пари. 458).
таттха ‘каммена̄’ти апалокана̄дӣсу чатӯсу каммесу ан̃н̃атарена каммена. ‘уддесена̄’ти пан̃часу па̄тимоккхуддесесу ан̃н̃атарена уддесена. ‘вохаранто’ти катхайанто, та̄хи та̄хи уппаттӣхи ‘адхаммам̣ дхаммо’тиа̄дӣни ат̣т̣ха̄раса бхедакараваттхӯни дӣпенто. ‘анусса̄ванена̄’ти ‘нану тумхе джа̄на̄тха майхам̣ учча̄кула̄ паббаджитабха̄вам̣ бахуссутабха̄ван̃ча! ма̄дисо на̄ма уддхаммам̣ уббинайам̣ саттхуса̄санам̣ га̄хеййа̄ти читтампи уппа̄детум̣ тумха̄кам̣ на йуттам̣. ким̣ майхам̣ авӣчи нӣлуппалаванам̣ вийа сӣтало? кимахам̣ апа̄йато на бха̄йа̄мӣ’тиа̄дина̄ найена кан̣н̣амӯле вачӣбхедам̣ катва̄ анусса̄ванена. ‘сала̄кагга̄хена̄’ти евам̣ анусса̄ветва̄ тесам̣ читтам̣ упаттхамбхетва̄ аниваттанадхамме катва̄ ‘‘ган̣хатха имам̣ сала̄ка’’нти сала̄кагга̄хена. еттха ча каммамева уддесо ва̄ пама̄н̣ам̣ воха̄ра̄нусса̄ванасала̄кагга̄ха̄ пана пуббабха̄га̄. ат̣т̣ха̄расаваттхудӣпанавасена хи вохарантена таттха ручиджананаттхам̣ анусса̄ветва̄ сала̄ка̄йа га̄хита̄йапи абхиннова хоти сан̇гхо. йада̄ пана евам̣ чатта̄ро ва̄ атирека̄ ва̄ сала̄кам̣ га̄хетва̄ а̄вен̣икам̣ каммам̣ ва̄ уддесам̣ ва̄ каронти, тада̄ сан̇гхо бхинно на̄ма хоти.
евам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало сан̇гхам̣ бхиндеййа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. етта̄вата̄ ма̄тугха̄та̄дӣни пан̃ча а̄нантарийакамма̄ни дассита̄ни хонти, йа̄ни путхуджджано кароти, на арийаса̄вако. тесам̣ а̄вибха̄ваттхам̣ –
каммато два̄рато чева, каппат̣т̣хитийато татха̄;
па̄каса̄дха̄ран̣а̄дӣхи, вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
таттха ‘каммато’ та̄ва – еттха хи мануссабхӯтассева мануссабхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄ апи париватталин̇гам̣ джӣвита̄ воропентасса каммам̣ а̄нантарийам̣ хоти. тасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хисса̄мӣ’ти сакалачаккава̄л̣ам̣ маха̄четийаппама̄н̣ехи кан̃чанатхӯпехи пӯретва̄пи, сакалачаккава̄л̣ам̣ пӯретва̄ нисиннабхиккхусан̇гхасса маха̄да̄нам̣ датва̄пи, буддхасса бхагавато сан̇гха̄т̣икан̣н̣ам̣ амун̃читва̄ва вичаритва̄пи, ка̄йасса бхеда̄ нирайамева упападжджати. йо пана сайам̣ мануссабхӯто тираччха̄набхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄, сайам̣ ва̄ тираччха̄набхӯто мануссабхӯтам̣, тираччха̄набхӯтойева ва̄ тираччха̄набхӯтам̣ джӣвита̄ воропети, тасса каммам̣ а̄нантарийам̣ на хоти, каммам̣ пана бха̄рийам̣ хоти, а̄нантарийам̣ а̄хаччева тит̣т̣хати. мануссаджа̄тика̄нам̣ пана васена айам̣ пан̃хо катхито.
еттха ел̣акачатуккам̣, сан̇га̄мачатуккам̣, чорачатуккан̃ча катхетаббам̣. ‘ел̣акам̣ ма̄ремӣ’ти абхисандхина̄пи хи ел̣акат̣т̣ха̄не т̣хитам̣ мануссо мануссабхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄ ма̄ренто а̄нантарийам̣ пхусати. ел̣ака̄бхисандхина̄ пана ма̄та̄питиабхисандхина̄ ва̄ ел̣акам̣ ма̄ренто а̄нантарийам̣ на пхусати. ма̄та̄питиабхисандхина̄ ма̄та̄питаро ма̄ренто пхусатева. еса найо итарасмимпи чатуккадвайе. йатха̄ ча ма̄та̄питӯсу, евам̣ арахантепи ета̄ни чатукка̄ни ведитабба̄ни. мануссаарахантамева ча ма̄ретва̄ а̄нантарийам̣ пхусати, на йаккхабхӯтам̣; каммам̣ пана бха̄рийам̣ а̄нантарийасадисамева. мануссаарахантасса ча путхуджджанака̄лейева саттхаппаха̄ре ва̄ висе ва̄ диннепи йади со арахаттам̣ патва̄ тенева марати, арахантагха̄то хотийева. йам̣ пана путхуджджанака̄ле диннам̣ да̄нам̣ арахаттам̣ патва̄ парибхун̃джати, путхуджджанассева там̣ диннам̣ хоти. сесаарийапуггале ма̄рентасса а̄нантарийам̣ наттхи, каммам̣ пана бха̄рийам̣ а̄нантарийасадисамева.
лохитуппа̄де татха̄гатасса абхеджджака̄йата̄йа парӯпаккамена чаммаччхедам̣ катва̄ лохитапаггхаран̣ам̣ на̄ма наттхи. сарӣрасса пана антойева екасмим̣ т̣ха̄не лохитам̣ самосарати. девадаттена пат̣ивиддхасила̄то бхиджджитва̄ гата̄ сакалика̄пи татха̄гатасса па̄дантам̣ пахари. пхарасуна̄ пахат̣о вийа па̄до антолохитойева ахоси. татха̄ каронтасса а̄нантарийам̣ хоти. джӣвако пана татха̄гатасса ручийа̄ саттхакена чаммам̣ чхиндитва̄ тамха̄ т̣ха̄на̄ дут̣т̣халохитам̣ нӣхаритва̄ пха̄сукамака̄си. татха̄ каронтасса пун̃н̃акаммамева хоти.
атха йе ча париниббуте татха̄гате четийам̣ бхинданти, бодхим̣ чхинданти, дха̄тумхи упаккаманти, тесам̣ ким̣ хотӣти? бха̄рийам̣ каммам̣ хоти а̄нантарийасадисам̣. садха̄тукам̣ пана тхӯпам̣ ва̄ пат̣имам̣ ва̄ ба̄дхайама̄нам̣ бодхиса̄кхан̃ча чхиндитум̣ ват̣т̣ати. сачепи таттха нилӣна̄ сакун̣а̄ четийе ваччам̣ па̄тенти, чхиндитум̣ ват̣т̣атийева. парибхогачетийато хи сарӣрачетийам̣ махантатарам̣. четийаваттхум̣ бхиндитва̄ гаччхантам̣ бодхимӯлампи чхиндитва̄ харитум̣ ват̣т̣ати. йа̄ пана бодхиса̄кха̄ бодхигхарам̣ ба̄дхати, там̣ гехараккхан̣аттхам̣ чхиндитум̣ на лаббхати. бодхиаттхан̃хи гехам̣, на гехаттха̄йа бодхи. а̄санагхарепи есева найо. йасмим̣ пана а̄санагхаре дха̄ту нихита̄ хоти, тасса раккхан̣аттха̄йа бодхиса̄кхам̣ чхиндитум̣ ват̣т̣ати. бодхиджагганаттхам̣ оджохаран̣аса̄кхам̣ ва̄ пӯтит̣т̣ха̄нам̣ ва̄ чхиндитум̣ ват̣т̣атийева; сарӣрапат̣иджаггане вийа пун̃н̃ампи хоти.
сан̇гхабхеде сӣмат̣т̣хакасан̇гхе асаннипатите висум̣ парисам̣ гахетва̄ катавоха̄ра̄нусса̄ванасала̄кагга̄хасса каммам̣ ва̄ каронтасса уддесам̣ ва̄ уддисантасса бхедо ча хоти а̄нантарийакамман̃ча. самаггасан̃н̃а̄йа пана ват̣т̣ати. самаггасан̃н̃а̄йа хи каронтасса нева бхедо хоти на а̄нантарийакаммам̣. татха̄ навато ӯнапариса̄йам̣. саббантимена пана париччхедена наваннам̣ джана̄нам̣ йо сан̇гхам̣ бхиндати, тасса а̄нантарийакаммам̣ хоти. ануваттака̄нам̣ адхаммава̄дӣнам̣ маха̄са̄ваджджам̣ каммам̣; дхаммава̄дино анаваджджа̄. таттха наваннамева сан̇гхабхеде идам̣ суттам̣ – ‘‘екато, упа̄ли, чатта̄ро хонти, екато чатта̄ро, навамо анусса̄вети сала̄кам̣ га̄хети – ‘айам̣ дхаммо, айам̣ винайо, идам̣ саттхуса̄санам̣, идам̣ ган̣хатха, идам̣ рочетха̄’ти. евам̣ кхо, упа̄ли, сан̇гхара̄джи чева хоти сан̇гхабхедо ча. наваннам̣ ва̄, упа̄ли, атиреканаваннам̣ ва̄ сан̇гхара̄джи чева хоти сан̇гхабхедо ча̄’’ти (чӯл̣ава. 351).
етесу ча пана пан̃часу сан̇гхабхедо вачӣкаммам̣, сеса̄ни ка̄йакамма̄нӣти. евам̣ камматопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
‘два̄рато’ти сабба̄нева чета̄ни ка̄йадва̄ратопи вачӣдва̄ратопи самут̣т̣хаханти. пурима̄ни панеттха чатта̄ри а̄н̣аттикавиджджа̄майапайогавасена вачӣдва̄рато самут̣т̣хахитва̄пи ка̄йадва̄рамева пӯренти. сан̇гхабхедо хаттхамудда̄йа бхедам̣ каронтасса ка̄йадва̄рато самут̣т̣хахитва̄пи вачӣдва̄рамева пӯретӣти. еваметтха два̄ратопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
‘каппат̣т̣хитийато’ти сан̇гхабхедойева четтха каппат̣т̣хитийо. сан̣т̣хаханте хи каппе каппавемаджджхе ва̄ сан̇гхабхедам̣ катва̄ каппавина̄сейева муччати. сачепи хи ‘све каппо винассиссатӣ’ти аджджа сан̇гхабхедам̣ кароти, свейева муччати, екадивасамева нирайе паччати. евам̣ каран̣ам̣ пана наттхи. сеса̄ни чатта̄ри камма̄ни а̄нантарийа̄нева хонти, на каппат̣т̣хитийа̄нӣти. еваметтха каппат̣т̣хитийатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
‘па̄като’ти йена ча пан̃чапета̄ни камма̄ни ката̄ни хонти, тасса сан̇гхабхедойева пат̣исандхивасена випаччати. сеса̄ни ‘‘ахоси каммам̣ на̄хоси каммавипа̄ко’’ти евама̄дӣсу сан̇кхам̣ гаччханти. сан̇гхабхеда̄бха̄ве лохитуппа̄до, тадабха̄ве арахантагха̄то, тадабха̄ве саче пита̄ сӣлава̄ хоти, ма̄та̄ дуссӣла̄ но ва̄ татха̄ сӣлаватӣ, питугха̄то пат̣исандхивасена випаччати. саче ма̄та̄ ма̄тугха̄то. двӣсупи сӣлена ва̄ дуссӣлена ва̄ сама̄несу ма̄тугха̄това пат̣исандхивасена випаччати; ма̄та̄ хи дуккарака̄рин̣ӣ бахӯпака̄ра̄ ча путта̄нанти. еваметтха па̄катопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
‘са̄дха̄ран̣а̄дӣхӣ’ти пурима̄ни чатта̄ри саббесампи гахат̣т̣хапаббаджита̄нам̣ са̄дха̄ран̣а̄ни. сан̇гхабхедо пана ‘‘на кхо, упа̄ли, бхиккхунӣ сан̇гхам̣ бхиндати, на сиккхама̄на̄, на са̄ман̣еро, на са̄ман̣ерӣ, на упа̄сако, на упа̄сика̄ сан̇гхам̣ бхиндати. бхиккху кхо, упа̄ли, пакататто сама̄насам̣ва̄сако сама̄насӣма̄йам̣ т̣хито сан̇гхам̣ бхиндатӣ’’ти (чӯл̣ава. 351) вачанато вуттаппака̄расса бхиккхунова хоти, на ан̃н̃асса; тасма̄ аса̄дха̄ран̣о. а̄дисаддена саббепете дуккхаведана̄сахагата̄ досамохасампайутта̄ ча̄ти еваметтха са̄дха̄ран̣а̄дӣхипи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
ан̃н̃ам̣ саттха̄ранти ‘айам̣ ме саттха̄ саттхукиччам̣ ка̄тум̣ саматтхо’ти бхавантарепи ан̃н̃ам̣ титтхакарам̣ ‘айам̣ ме саттха̄’ти евам̣ ган̣хеййа – нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти аттхо. ат̣т̣хамам̣ бхавам̣ ниббаттеййа̄ти саббамандапан̃н̃опи саттамам̣ бхавам̣ атиккамитва̄ ат̣т̣хамам̣ ниббаттеййа – нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. уттамакот̣ийа̄ хи саттамам̣ бхавам̣ сандха̄йевеса ‘‘нийато самбодхипара̄йан̣о’’ти вутто. ким̣ пана там̣ нийа̄мети? ким̣ пуббахету нийа̄мети уда̄ху пат̣иладдхамагго уда̄ху упари тайо магга̄ти? самма̄самбуддхена гахитам̣ на̄маматтаметам̣. пуггало пана нийато на̄ма наттхи. ‘‘пуббахету нийа̄метӣ’’ти вутте хи упари тин̣н̣ам̣ магга̄нам̣ упаниссайо вутто хоти, пат̣хамамаггасса упаниссайа̄бха̄во а̄паджджати. иччасса ахету аппаччайа̄ ниббаттим̣ па̄пун̣а̄ти. ‘‘пат̣иладдхамагго нийа̄метӣ’’ти вутте упари тайо магга̄ акиччака̄ хонти, пат̣хамамаггова сакиччако, пат̣хамамаггенева килесе кхепетва̄ паринибба̄йитаббам̣ хоти. ‘‘упари тайо магга̄ нийа̄ментӣ’’ти вутте пат̣хамамагго акиччако хоти, упари тайо магга̄ва сакиччака̄, пат̣хамамаггам̣ аниббаттетва̄ упари тайо магга̄ ниббаттетабба̄ хонти, пат̣хамамаггена ча ануппаджджитва̄ва килеса̄ кхепетабба̄ хонти. тасма̄ на ан̃н̃о кочи нийа̄мети, упари тин̣н̣ам̣ магга̄нам̣ випассана̄ва нийа̄мети. саче хи тесам̣ випассана̄ тиккха̄ сӯра̄ хутва̄ вахати, екам̣йева бхавам̣ ниббаттетва̄ арахаттам̣ патва̄ паринибба̄ти. тато мандатарапан̃н̃о дутийе ва̄ татийе ва̄ чатуттхе ва̄ пан̃чаме ва̄ чхат̣т̣хе ва̄ бхаве арахаттам̣ патва̄ паринибба̄ти. саббамандапан̃н̃о саттамам̣ бхавам̣ ниббаттетва̄ арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, ат̣т̣хаме бхаве пат̣исандхи на хоти. ити самма̄самбуддхена гахитам̣ на̄маматтаметам̣. саттха̄ хи буддхатула̄йа тулетва̄ саббан̃н̃утан̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ ‘айам̣ пуггало саббамаха̄пан̃н̃о тиккхавипассако екамева бхавам̣ ниббаттетва̄ арахаттам̣ ган̣хиссатӣ’ти ‘екабӣджӣ’ти на̄мам̣ ака̄си; ‘айам̣ пуггало дутийам̣, татийам̣, чатуттхам̣, пан̃чамам̣, чхат̣т̣хам̣ бхавам̣ ниббаттетва̄ арахаттам̣ ган̣хиссатӣ’ти ‘колам̣коло’ти на̄мам̣ ака̄си; ‘айам̣ пуггало саттамам̣ бхавам̣ ниббаттетва̄ арахаттам̣ ган̣хиссатӣ’ти ‘саттаккхаттупарамо’ти на̄мам̣ ака̄си.
кочи пана пуггало саттаннам̣ бхава̄нам̣ нийато на̄ма наттхи. арийаса̄вако пана йена кеначипи а̄ка̄рена мандапан̃н̃о сама̄но ат̣т̣хамам̣ бхавам̣ аппатва̄ антара̄ва паринибба̄ти. саккасадисопи ват̣т̣а̄бхирато саттамам̣йева бхавам̣ гаччхати. саттаме бхаве саббака̄рена пама̄давиха̄ринопи випассана̄н̃а̄н̣ам̣ парипа̄кам̣ гаччхати. аппаматтакепи а̄рамман̣е ниббиндитва̄ ниббутим̣ па̄пун̣а̄ти. сачепи хисса саттаме бхаве ниддам̣ ва̄ оккамантасса, параммукхам̣ ва̄ гаччхантасса, паччхато т̣хатва̄ тикхин̣ена асина̄ кочидева сӣсам̣ па̄теййа, удаке ва̄ оса̄детва̄ ма̄реййа, асани ва̄ панасса сӣсе патеййа, еварӯпепи ка̄ле саппат̣исандхика̄ ка̄лам̣кирийа̄ на̄ма на хоти, арахаттам̣ патва̄ва паринибба̄ти. тена вуттам̣ – ‘‘ат̣т̣хамам̣ бхавам̣ ниббаттеййа – нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти.
екисса̄ локадха̄туйа̄ти дасасахассилокадха̄туйа̄. тӣн̣и хи кхетта̄ни – джа̄тикхеттам̣, а̄н̣а̄кхеттам̣, висайаккхеттанти. таттха ‘джа̄тиккхеттам̣’ на̄ма дасасахассилокадха̄ту. са̄ хи татха̄гатасса ма̄тукуччхиоккаманака̄ле, никкхаманака̄ле, самбодхика̄ле, дхаммачаккапаваттане, а̄йусан̇кха̄равоссаджджане, паринибба̄не ча кампати. кот̣исатасахассачаккава̄л̣ам̣ пана ‘а̄н̣а̄кхеттам̣’ на̄ма. а̄т̣а̄на̄т̣ийаморапариттадхаджаггапариттаратанапаритта̄дӣнан̃хи еттха а̄н̣а̄ ваттати. ‘висайакхеттасса’ пана парима̄н̣ам̣ наттхи. буддха̄нан̃хи ‘‘йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣ та̄ватакам̣ н̃еййам̣, йа̄ватакам̣ н̃еййам̣ та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ н̃еййам̣, н̃еййапарийантикам̣ н̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 3.5) вачанато ависайо на̄ма наттхи.
имесу пана тӣсу кхеттесу, т̣хапетва̄ имам̣ чаккава̄л̣ам̣, ан̃н̃асмим̣ чаккава̄л̣е буддха̄ уппаджджантӣти суттам̣ наттхи, на уппаджджантӣти пана аттхи. тӣн̣и пит̣ака̄ни – винайапит̣акам̣, суттантапит̣акам̣, абхидхаммапит̣аканти. тиссо сан̇гӣтийо – маха̄кассапаттхерасса сан̇гӣти, йасаттхерасса сан̇гӣти, моггалипуттатиссаттхерасса сан̇гӣтӣти. има̄ тиссо сан̇гӣтийо а̄рул̣хе тепит̣аке буддхавачане имам̣ чаккава̄л̣ам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃аттха буддха̄ уппаджджантӣти суттам̣ наттхи, нуппаджджантӣти пана аттхи.
апуббам̣ ачариманти апуре апаччха̄; екато нуппаджджанти, пуре ва̄ паччха̄ ва̄ уппаджджантӣти вуттам̣ хоти. таттха бодхипаллан̇ке ‘‘бодхим̣ аппатва̄ на ут̣т̣хахисса̄мӣ’’ти нисиннака̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхиггахан̣ам̣ та̄ва пуббенти на ведитаббам̣. бодхисаттасса хи пат̣исандхиггахан̣е дасасахассачаккава̄л̣акампаненева джа̄тиккхеттапариггахо като, ан̃н̃асса буддхасса уппатти нива̄рита̄ хоти. паринибба̄нато пат̣т̣ха̄йа ча йа̄ва са̄сапаматта̄пи дха̄туйо тит̣т̣ханти та̄ва паччха̄ти на ведитаббам̣. дха̄тӯсу хи т̣хита̄су буддха̄ т̣хита̄ва хонти. тасма̄ еттхантаре ан̃н̃асса буддхасса уппатти нива̄рита̄ва хоти, дха̄тупаринибба̄не пана джа̄те ан̃н̃асса буддхасса уппатти на нива̄рита̄.
тӣн̣и хи антарадха̄на̄ни на̄ма – парийаттиантарадха̄нам̣, пат̣иведхаантарадха̄нам̣, пат̣ипаттиантарадха̄нанти. таттха ‘парийаттӣ’ти тӣн̣и пит̣ака̄ни; ‘пат̣иведхо’ти саччапат̣иведхо; ‘пат̣ипаттӣ’ти пат̣ипада̄. таттха пат̣иведхо ча пат̣ипатти ча хотипи на хотипи. екасмин̃хи ка̄ле пат̣иведхакара̄ бхиккхӯ бахӯ хонти; ‘еса бхиккху путхуджджано’ти ан̇гулим̣ паса̄ретва̄ дассетаббо хоти. имасмим̣йева дӣпе екава̄рам̣ кира путхуджджанабхиккху на̄ма на̄хоси. пат̣ипаттипӯрака̄пи када̄чи бахӯ хонти, када̄чи аппа̄. ити пат̣иведхо ча пат̣ипатти ча хотипи на хотипи.
са̄санат̣т̣хитийа̄ пана парийаттийева пама̄н̣ам̣. пан̣д̣ито хи тепит̣акам̣ сутва̄ двепи пӯрети. йатха̄ амха̄кам̣ бодхисатто а̄л̣а̄расса сантике пан̃ча̄бхин̃н̃а̄ сатта ча сама̄паттийо ниббаттетва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ парикаммам̣ пуччхи, со ‘на джа̄на̄мӣ’ти а̄ха; тато удакасса сантикам̣ гантва̄ адхигатависесам̣ сам̣сандетва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасса парикаммам̣ пуччхи; со а̄чиккхи; тасса вачанасаманантарамева маха̄сатто там̣ сампа̄деси; евамева пан̃н̃ава̄ бхиккху парийаттим̣ сутва̄ двепи пӯрети. тасма̄ парийаттийа̄ т̣хита̄йа са̄санам̣ т̣хитам̣ хоти. йада̄ пана са̄ антарадха̄йати тада̄ пат̣хамам̣ абхидхаммапит̣акам̣ нассати. таттха пат̣т̣ха̄нам̣ саббапат̣хамам̣ антарадха̄йати. ануккамена паччха̄ дхаммасан̇гахо. тасмим̣ антарахите итаресу двӣсу пит̣акесу т̣хитесу са̄санам̣ т̣хитамева хоти.
таттха суттантапит̣аке антарадха̄йама̄не пат̣хамам̣ ан̇гуттараника̄йо ека̄дасакато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва екака̄ антарадха̄йати. таданантарам̣ сам̣йуттаника̄йо чаккапеййа̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва огхатаран̣а̄ антарадха̄йати. таданантарам̣ маджджхиманика̄йо индрийабха̄ванато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва мӯлапарийа̄йа̄ антарадха̄йати. таданантарам̣ дӣгханика̄йо дасуттарато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва брахмаджа̄ла̄ антарадха̄йати. екисса̄пи двиннампи га̄тха̄нам̣ пуччха̄ аддха̄нам̣ гаччхати; са̄санам̣ дха̄ретум̣ на саккоти сабхийапуччха̄ (су. ни. 515 а̄дайо) вийа а̄л̣авакапуччха̄ (су. ни. 183 а̄дайо; сам̣. ни. 1.246) вийа ча. ета̄ кира кассапабуддхака̄лика̄ антара̄ са̄санам̣ дха̄ретум̣ на̄саккхим̣су.
двӣсу пана пит̣акесу антарахитесупи винайапит̣аке т̣хите са̄санам̣ тит̣т̣хати. парива̄ракхандхакесу антарахитесу убхатовибхан̇ге т̣хите т̣хитамева хоти. убхатовибхан̇ге антарахите ма̄тика̄йа т̣хита̄йапи т̣хитамева хоти. ма̄тика̄йа антарахита̄йа па̄тимоккхапаббаджджа̄упасампада̄су т̣хита̄су са̄санам̣ тит̣т̣хати. лин̇гам̣ аддха̄нам̣ гаччхати. сетаваттхасаман̣авам̣со пана кассапабуддхака̄лато пат̣т̣ха̄йа са̄санам̣ дха̄ретум̣ на̄саккхи. паччхимакасса пана саччапат̣иведхато паччхимакасса сӣлабхедато ча пат̣т̣ха̄йа са̄санам̣ осаккитам̣ на̄ма хоти. тато пат̣т̣ха̄йа ан̃н̃асса буддхасса уппатти на ва̄рита̄.
тӣн̣и паринибба̄на̄ни на̄ма – килесапаринибба̄нам̣, кхандхапаринибба̄нам̣, дха̄тупаринибба̄нанти. таттха ‘килесапаринибба̄нам̣’ бодхипаллан̇ке ахоси, ‘кхандхапаринибба̄нам̣’ кусина̄ра̄йам̣, ‘дха̄тупаринибба̄нам̣’ ана̄гате бхависсати. са̄санасса кира осакканака̄ле имасмим̣ тамбапан̣н̣идӣпе дха̄туйо саннипатитва̄ маха̄четийам̣ гамиссанти, маха̄четийато на̄гадӣпе ра̄джа̄йатаначетийам̣, тато маха̄бодхипаллан̇кам̣ гамиссанти. на̄габхаванатопи девалокатопи брахмалокатопи дха̄туйо маха̄бодхипаллан̇камева гамиссанти. са̄сапаматта̄пи дха̄ту на антара̄ нассиссати. сабба̄ дха̄туйо маха̄бодхипаллан̇ке ра̄сибхӯта̄ суван̣н̣аккхандхо вийа екагхана̄ хутва̄ чхаббан̣н̣арам̣сийо виссаджджессанти. та̄ дасасахассилокадха̄тум̣ пхариссанти. тато дасасахассачаккава̄л̣адевата̄ саннипатитва̄ ‘‘аджджа саттха̄ паринибба̄ти, аджджа са̄санам̣ осаккати, паччхимадассанам̣ да̄ни идам̣ амха̄ка’’нти дасабаласса париниббутадивасато махантатарам̣ ка̄рун̃н̃ам̣ кариссанти. т̣хапетва̄ ана̄га̄микхӣн̣а̄саве авасеса̄ сакабха̄вена сандха̄ретум̣ на саккхиссанти. дха̄тӯсу теджодха̄ту ут̣т̣хахитва̄ йа̄ва брахмалока̄ уггаччхиссати. са̄сапаматта̄йапи дха̄туйа̄ сати екаджа̄ла̄ва бхависсати; дха̄тӯсу парийа̄да̄нам̣ гата̄су паччхиджджиссати. евам̣ махантам̣ а̄нубха̄вам̣ дассетва̄ дха̄тӯсу антарахита̄су са̄санам̣ антарахитам̣ на̄ма хоти. йа̄ва евам̣ на антарадха̄йати та̄ва ачаримам̣ на̄ма хоти. евам̣ апуббам̣ ачаримам̣ уппаджджеййум̣ – нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати.
касма̄ пана апуббам̣ ачаримам̣ на уппаджджантӣти? аначчхарийатта̄. буддха̄ хи аччхарийаманусса̄, йатха̄ха – ‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе упаджджама̄но уппаджджати аччхарийамануссо. катамо екапуггало? татха̄гато, бхиккхаве, арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти (а. ни. 1.172). йади ча две ва̄ чатта̄ро ва̄ ат̣т̣ха ва̄ сол̣аса ва̄ екато уппаджджеййум̣, на аччхарийа̄ бхавеййум̣. екасмин̃хи виха̄ре двиннам̣ четийа̄нампи ла̄бхасакка̄ро ул̣а̄ро на хоти, бхиккхӯпи бахута̄йа на аччхарийа̄ джа̄та̄, евам̣ буддха̄пи бхавеййум̣; тасма̄ нуппаджджанти. десана̄йа ча висеса̄бха̄вато. йан̃хи сатипат̣т̣ха̄на̄дибхедам̣ дхаммам̣ еко десети, ан̃н̃ена уппаджджитва̄пи сова десетаббо сийа̄. тато аначчхарийо сийа̄. екасмим̣ пана дхаммам̣ десенте десана̄пи аччхарийа̄ хоти. вива̄дабха̄вато ча. бахӯсу ча буддхесу уппаннесу бахӯнам̣ а̄чарийа̄нам̣ антева̄сика̄ вийа ‘амха̄кам̣ буддхо па̄са̄дико, амха̄кам̣ буддхо мадхурассаро ла̄бхӣ пун̃н̃ава̄’ти вивадеййум̣; тасма̄пи евам̣ нуппаджджанти.
апичетам̣ ка̄ран̣ам̣ милиндаран̃н̃а̄ пут̣т̣хена на̄гасенаттхерена виттха̄ритамева. вуттан̃хи таттха (ми. па. 5.1.1) –
‘‘бханте на̄гасена, бха̄ситампетам̣ бхагавата̄ – ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со йам̣ екисса̄ локадха̄туйа̄ две араханто самма̄самбуддха̄ апуббам̣ ачаримам̣ уппаджджеййум̣ – нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (а. ни. 1.277; ма. ни. 3.129). десента̄ ча, бханте на̄гасена, саббепи татха̄гата̄ саттатим̣са бодхипаккхийадхамме десенти, катхайама̄на̄ ча чатта̄ри арийасачча̄ни катхенти, сиккха̄пента̄ ча тӣсу сиккха̄су сиккха̄пенти, ануса̄сама̄на̄ ча аппама̄дапат̣ипаттийам̣ ануса̄санти. йади, бханте на̄гасена, саббесампи татха̄гата̄нам̣ ека̄ десана̄ ека̄ катха̄ ека̄ сиккха̄ ека̄нусит̣т̣хи, кена ка̄ран̣ена две татха̄гата̄ екаккхан̣е нуппаджджанти? екенапи та̄ва буддхуппа̄дена айам̣ локо обха̄саджа̄то. йади дутийо буддхо бхавеййа, двиннам̣ пабха̄йа айам̣ локо бхиййосо матта̄йа обха̄саджа̄то бхавеййа. оваданта̄ ча две татха̄гата̄ сукхам̣ овадеййум̣, ануса̄сама̄на̄ ча сукхам̣ ануса̄сеййум̣. таттха ме ка̄ран̣ам̣ дассехи йатха̄хам̣ ниссам̣сайо бхавеййа’’нти.
‘‘айам̣, маха̄ра̄джа, дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ, екассева татха̄гатасса гун̣ам̣ дха̄рети. йади дутийо буддхо уппаджджеййа, на̄йам̣ дасасахассӣ локадха̄ту дха̄реййа, чалеййа кампеййа намеййа онамеййа винамеййа викиреййа видхамеййа виддхам̣сеййа, на т̣ха̄намупагаччхеййа.
‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, на̄ва̄ екапурисасандха̄ран̣ӣ бхавеййа, екасмим̣ пурисе абхирӯл̣хе са̄ на̄ва̄ самупа̄дика̄ бхавеййа. атха дутийо пурисо а̄гаччхеййа та̄дисо а̄йуна̄ ван̣н̣ена вайена пама̄н̣ена кисатхӯлена саббан̇гапаччан̇гена. со там̣ на̄вам̣ абхирӯхеййа. апину са̄, маха̄ра̄джа, на̄ва̄ двиннампи дха̄реййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, чалеййа кампеййа намеййа онамеййа винамеййа викиреййа видхамеййа виддхам̣сеййа, на т̣ха̄намупагаччхеййа, осӣдеййа удаке’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ екассева татха̄гатасса гун̣ам̣ дха̄рети. йади дутийо буддхо уппаджджеййа, на̄йам̣ дасасахассӣ локадха̄ту дха̄реййа, чалеййа…пе… на т̣ха̄намупагаччхеййа.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, пурисо йа̄вадаттхам̣ бходжанам̣ бхун̃джеййа чха̄дентам̣ йа̄вакан̣т̣хамабхипӯрайитва̄. со тато пӣн̣ито парипун̣н̣о нирантаро тандӣгато анонамитадан̣д̣аджа̄то пунадева таттакам̣ бходжанам̣ бхун̃джеййа. апину кхо со, маха̄ра̄джа, пурисо сукхито бхавеййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, саким̣ бхуттова мареййа̄’’ти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ…пе… на т̣ха̄намупагаччхеййа̄’’ти.
‘‘ким̣ ну кхо, бханте на̄гасена, атидхаммабха̄рена патхавӣ чалатӣ’’ти? ‘‘идха, маха̄ра̄джа, две сакат̣а̄ ратанапарипӯрита̄ бхавеййум̣ йа̄васма̄ мукхасама̄. ека сакат̣ато ратанам̣ гахетва̄ екамхи сакат̣е а̄киреййум̣. апину там̣, маха̄ра̄джа, сакат̣ам̣ двиннампи сакат̣а̄нам̣ ратанам̣ дха̄реййа̄’’ти? ‘‘на хи, бханте, на̄бхипи тасса чалеййа, ара̄пи тасса бхиджджеййум̣, немипи тасса опатеййа, аккхопи тасса бхиджджеййа̄’’ти. ‘‘кинну кхо, маха̄ра̄джа, атиратанабха̄рена сакат̣ам̣ бхиджджатӣ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте’’ти. ‘‘евамева кхо, маха̄ра̄джа, атидхаммабха̄рена патхавӣ чалатӣти.
‘‘апича, маха̄ра̄джа, имам̣ ка̄ран̣ам̣ буддхабалапаридӣпана̄йа оса̄ритам̣. ан̃н̃ампи таттха патирӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е нуппаджджанти. йади, маха̄ра̄джа, две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣, париса̄йа вива̄до уппаджджеййа – ‘тумха̄кам̣ буддхо, амха̄кам̣ буддхо’ти убхатопаккхаджа̄та̄ бхавеййум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, двиннам̣ балава̄мачча̄нам̣ париса̄йа вива̄до уппаджджеййа – ‘тумха̄кам̣ амаччо, амха̄кам̣ амаччо’ти убхатопаккхаджа̄та̄ хонти; евамева кхо, маха̄ра̄джа, йади две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣, тесам̣ париса̄йа вива̄до уппаджджеййа – ‘тумха̄кам̣ буддхо, амха̄кам̣ буддхо’ти убхатопаккхаджа̄та̄ бхавеййум̣. идам̣ та̄ва маха̄ра̄джа екам̣ ка̄ран̣ам̣ йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е нуппаджджанти.
‘‘апарампи уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е нуппаджджанти. йади, маха̄ра̄джа, две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣ ‘агго буддхо’ти йам̣ вачанам̣ там̣ миччха̄ бхавеййа, ‘джет̣т̣хо буддхо’ти ‘сет̣т̣хо буддхо’ти ‘висит̣т̣хо буддхо’ти ‘уттамо буддхо’ти ‘паваро буддхо’ти ‘асамо буддхо’ти ‘асамасамо буддхо’ти ‘аппат̣исамо буддхо’ти ‘аппат̣ибха̄гӣ буддхо’ти ‘аппат̣ипуггало буддхо’ти йам̣ вачанам̣ там̣ миччха̄ бхавеййа. идампи кхо твам̣, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣ татхато сампат̣иччха йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е нуппаджджанти.
‘‘апича, маха̄ра̄джа, буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ сабха̄вапакати еса̄ йам̣ екойева буддхо локе уппаджджати. касма̄ ка̄ран̣а̄? махантатта̄ саббан̃н̃убуддхагун̣а̄нам̣. ан̃н̃ампи, маха̄ра̄джа, йам̣ локе махантам̣ там̣ екам̣йева хоти. патхавӣ, маха̄ра̄джа, маханта̄, са̄ ека̄йева; са̄гаро маханто, со екойева; синеру гирира̄джа̄ маханто, со екойева; а̄ка̄со маханто, со екойева; сакко маханто, со екойева; маха̄брахма̄ маханто, со екойева; татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо маханто, со екойева локасмим̣. йаттха те уппаджджанти таттха ан̃н̃есам̣ ока̄со на хоти. тасма̄, маха̄ра̄джа, татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо екойева локе уппаджджатӣ’’ти.
‘‘сукатхито, бханте на̄гасена, пан̃хо опаммехи ка̄ран̣ехӣ’’ти (ми. па. 5.1.1).
екисса̄ локадха̄туйа̄ти екасмим̣ чаккава̄л̣е. хет̣т̣ха̄ имина̄ва падена даса чаккава̄л̣асахасса̄ни гахита̄ни. та̄нипи екачаккава̄л̣енева париччхиндитум̣ ват̣т̣анти. буддха̄ хи уппаджджама̄на̄ имасмим̣йева чаккава̄л̣е уппаджджанти; уппаджджанат̣т̣ха̄не пана ва̄рите ито ан̃н̃есу чаккава̄л̣есу на уппаджджантӣти ва̄ритамева хоти. апуббам̣ ачариманти еттха чаккаратанапа̄тубха̄вато пуббе пуббам̣, тассева антарадха̄нато паччха̄ чаримам̣. таттха двидха̄ чаккаратанасса антарадха̄нам̣ хоти – чаккаваттино ка̄лакирийа̄йа ва̄ паббаджджа̄йа ва̄. антарадха̄йама̄нан̃ча пана там̣ ка̄лакирийато ва̄ паббаджджато ва̄ саттаме дивасе антарадха̄йати. тато парам̣ чаккаваттино па̄тубха̄во ава̄рито. касма̄ пана екачаккава̄л̣е две чаккаваттино нуппаджджантӣти? вива̄дупаччхедато аначчхарийабха̄вато чаккаратанасса маха̄нубха̄вато ча. двӣсу хи уппаджджантесу ‘амха̄кам̣ ра̄джа̄ маханто, амха̄кам̣ ра̄джа̄ маханто’ти вива̄до уппаджджеййа. ‘екасмим̣ дӣпе чаккаваттӣ, екасмим̣ дӣпе чаккаваттӣ’ти ча аначчхарийо бхавеййа. йо ча̄йам̣ чаккаратанасса двисахассадӣпапарива̄ресу чатӯсу маха̄дӣпесу иссарийа̄нуппада̄насаматтхо маха̄нубха̄во, со париха̄йеййа. ити вива̄дупаччхедато аначчхарийабха̄вато чаккаратанасса маха̄нубха̄вато ча на екачаккава̄л̣е две уппаджджанти.
йам̣ иттхо арахам̣ асса самма̄самбуддхоти еттха тит̣т̣хату та̄ва саббан̃н̃угун̣е ниббаттетва̄ локатта̄ран̣асаматтхо буддхабха̄во, пан̣идха̄наматтампи иттхийа̄ на сампаджджати.
‘‘мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣;
паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;
ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣ’’ти. (бу. вам̣. 2.59);