1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄

1. чха пан̃н̃аттийо – кхандхапан̃н̃атти…пе… пуггалапан̃н̃аттӣти айам̣ та̄ва пуггалапан̃н̃аттийа̄ уддесо. таттха чха̄ти ган̣анапариччхедо. тена йе дхамме идха пан̃н̃апетука̄мо тесам̣ ган̣анавасена сам̣кхепато пан̃н̃аттипариччхедам̣ дассети. пан̃н̃аттийоти париччхиннадхамманидассанам̣. таттха ‘‘а̄чиккхати десети пан̃н̃апети пат̣т̣хапетӣ’’ти (сам̣. ни. 2.20) а̄гатат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄пана̄ дассана̄ пака̄сана̄ пан̃н̃атти на̄ма. ‘‘супан̃н̃аттам̣ ман̃чапӣт̣ха’’нти (па̄ра̄. 269) а̄гатат̣т̣ха̄не т̣хапана̄ никкхипана̄ пан̃н̃атти на̄ма. идха убхайампи ват̣т̣ати. чха пан̃н̃аттийоти хи чха пан̃н̃а̄пана̄, чха дассана̄ пака̄сана̄типи; чха т̣хапана̄ никкхипана̄типи идха адхиппетамева. на̄мапан̃н̃атти хи те те дхамме дассетипи, тена тена кот̣т̣ха̄сена т̣хапетипи.

кхандхапан̃н̃аттӣтиа̄ди пана сам̣кхепато та̄сам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпадассанам̣. таттха кхандха̄нам̣ ‘кхандха̄’ти пан̃н̃а̄пана̄ дассана̄ пака̄сана̄ т̣хапана̄ никкхипана̄ кхандхапан̃н̃атти на̄ма. а̄йатана̄нам̣ а̄йатана̄нӣти, дха̄тӯнам̣ дха̄туйоти, сачча̄нам̣ сачча̄нӣти, индрийа̄нам̣ индрийа̄нӣти, пуггала̄нам̣ пуггала̄ти пан̃н̃а̄пана̄ дассана̄ пака̄сана̄ т̣хапана̄ никкхипана̄ пуггалапан̃н̃атти на̄ма.

па̄л̣имуттакена пана ат̣т̣хакатха̄найена апара̄пи чха пан̃н̃аттийо – виджджама̄напан̃н̃атти, авиджджама̄напан̃н̃атти, виджджама̄нена авиджджама̄напан̃н̃атти, авиджджама̄нена виджджама̄напан̃н̃атти, виджджама̄нена виджджама̄напан̃н̃атти, авиджджама̄нена авиджджама̄напан̃н̃аттӣти. таттха кусала̄кусалассева саччикат̣т̣хапараматтхавасена виджджама̄насса сато самбхӯтасса дхаммасса пан̃н̃а̄пана̄ виджджама̄напан̃н̃атти на̄ма. татха̄ авиджджама̄насса локанируттиматтасиддхасса иттхипуриса̄дикасса пан̃н̃а̄пана̄ авиджджама̄напан̃н̃атти на̄ма. сабба̄ка̄ренапи анупалаббханеййасса ва̄ча̄ваттхуматтассева пан̃чамасачча̄дикасса титтхийа̄нам̣ ан̣упакатипуриса̄дикасса ва̄ пан̃н̃а̄пана̄пи авиджджама̄напан̃н̃аттийева. са̄ пана са̄сана̄вачара̄ на хотӣти идха на гахита̄. ити имесам̣ виджджама̄на̄виджджама̄на̄нам̣ викаппанавасена сеса̄ ведитабба̄. ‘тевиджджо’, ‘чхал̣абхин̃н̃о’тиа̄дӣсу хи тиссо виджджа̄ чха абхин̃н̃а̄ ча виджджама̄на̄, пуггало авиджджама̄но. тасма̄ тиссо виджджа̄ асса̄ти тевиджджо, чха абхин̃н̃а̄ асса̄ти чхал̣абхин̃н̃оти евам̣ виджджама̄нена авиджджама̄насса пан̃н̃а̄панато еварӯпа̄ виджджама̄нена авиджджама̄напан̃н̃атти на̄ма. ‘иттхирӯпам̣’, ‘пурисарӯпа’нтиа̄дӣсу пана иттхипуриса̄ авиджджама̄на̄, рӯпам̣ виджджама̄нам̣. тасма̄ иттхийа̄ рӯпам̣ иттхирӯпам̣, пурисасса рӯпам̣ пурисарӯпанти евам̣ авиджджама̄нена виджджама̄насса пан̃н̃а̄панато еварӯпа̄ авиджджама̄нена виджджама̄напан̃н̃атти на̄ма. чаккхусампхассо, сотасампхассотиа̄дӣсу чаккхусота̄дайопи пхассопи виджджама̄нойева. тасма̄ чаккхумхи сампхассо, чаккхуто джа̄то сампхассо, чаккхусса ва̄ пхалабхӯто сампхассо чаккхусампхассоти евам̣ виджджама̄нена виджджама̄насса пан̃н̃а̄панато еварӯпа̄ виджджама̄нена виджджама̄напан̃н̃атти на̄ма. кхаттийапутто, бра̄хман̣апутто, сет̣т̣хипуттотиа̄дӣсу кхаттийа̄дайопи авиджджама̄на̄, путтопи. тасма̄ кхаттийасса путто кхаттийапуттоти евам̣ авиджджама̄нена авиджджама̄насса пан̃н̃а̄панато еварӯпа̄ авиджджама̄нена авиджджама̄напан̃н̃атти на̄ма. та̄су имасмим̣ пакаран̣е пурима̄ тиссова пан̃н̃аттийо лаббханти. ‘‘кхандхапан̃н̃атти…пе… индрийапан̃н̃аттӣ’’ти имасмин̃хи т̣ха̄не виджджама̄нассева пан̃н̃а̄питатта̄ виджджама̄напан̃н̃атти лаббхати. ‘‘пуггалапан̃н̃аттӣ’’ти паде авиджджама̄напан̃н̃атти. парато пана ‘тевиджджо’, ‘чхал̣абхин̃н̃о’тиа̄дӣсу виджджама̄нена авиджджама̄напан̃н̃атти лаббхатӣти.

ат̣т̣хакатха̄муттакена пана а̄чарийанайена апара̄пи чха пан̃н̃аттийо – упа̄да̄пан̃н̃атти, упанидха̄пан̃н̃атти, самодха̄напан̃н̃атти, упаниккхиттапан̃н̃атти, таджджа̄пан̃н̃атти, сантатипан̃н̃аттӣти. таттха йо рӯпаведана̄дӣхи екаттена ва̄ ан̃н̃аттена ва̄ рӯпаведана̄дайо вийа саччикат̣т̣хапараматтхена анупалаббхасабха̄вопи рӯпаведана̄дибхеде кхандхе упа̄да̄йа нисса̄йа ка̄ран̣ам̣ катва̄ саммато сатто. та̄ни та̄ни ан̇га̄ни упа̄да̄йа ратхо гехам̣ мут̣т̣хи уддхананти ча; те тейева рӯпа̄дайо упа̄да̄йа гхат̣о пат̣о; чандасӯрийапариватта̄дайо упа̄да̄йа ка̄ло, диса̄; там̣ там̣ бхӯтанимиттан̃чева бха̄вана̄нисам̣сан̃ча упа̄да̄йа нисса̄йа ка̄ран̣ам̣ катва̄ самматам̣ тена тена̄ка̄рена упат̣т̣хитам̣ уггаханимиттам̣ пат̣ибха̄ганимиттанти айам̣ еварӯпа̄ упа̄да̄пан̃н̃атти на̄ма. пан̃н̃апетаббат̣т̣хена чеса̄ пан̃н̃атти на̄ма, на пан̃н̃а̄панат̣т̣хена. йа̄ пана тассаттхасса пан̃н̃а̄пана̄, айам̣ авиджджама̄напан̃н̃аттийева.

йа̄ пат̣хамадутийа̄дӣни упанидха̄йа дутийам̣ татийантиа̄дика̄, ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча упанидха̄йа дӣгхам̣ рассам̣, дӯрам̣, сантикантиа̄дика̄ пан̃н̃а̄пана̄; айам̣ упанидха̄пан̃н̃атти на̄ма. апичеса̄ упанидха̄пан̃н̃атти – тадан̃н̃а̄пеккхӯпанидха̄, хаттхагатӯпанидха̄, сампайуттӯпанидха̄, сама̄ропитӯпанидха̄, авидӯрагатӯпанидха̄, пат̣ибха̄гӯпанидха̄, таббахулӯпанидха̄, таббисит̣т̣хӯпанидха̄тиа̄дина̄ бхедена анекаппака̄ра̄.

таттха дутийам̣ татийантиа̄дика̄ва тадан̃н̃ам̣ апеккхитва̄ вуттата̄йа тадан̃н̃а̄пеккхӯпанидха̄ на̄ма. чхаттапа̄н̣и, саттхапа̄н̣ӣтиа̄дика̄ хаттхагатам̣ упанидха̄йа вуттата̄йа хаттхагатӯпанидха̄ на̄ма. кун̣д̣алӣ, сикхарӣ, кирит̣ӣтиа̄дика̄ сампайуттам̣ упанидха̄йа вуттата̄йа сампайуттӯпанидха̄ на̄ма. дхан̃н̃асакат̣ам̣, саппикумбхотиа̄дика̄ сама̄ропитам̣ упанидха̄йа вуттата̄йа сама̄ропитӯпанидха̄ на̄ма. индаса̄лагуха̄, пийан̇гугуха̄, серӣсакантиа̄дика̄ авидӯрагатам̣ упанидха̄йа вуттата̄йа авидӯрагатӯпанидха̄ на̄ма. суван̣н̣аван̣н̣о, усабхага̄мӣтиа̄дика̄ пат̣ибха̄гам̣ упанидха̄йа вуттата̄йа пат̣ибха̄гӯпанидха̄ на̄ма. падумассаро, бра̄хман̣ага̄мотиа̄дика̄ таббахулам̣ упанидха̄йа вуттата̄йа таббахулӯпанидха̄ на̄ма. ман̣икат̣акам̣, ваджиракат̣акантиа̄дика̄ таббисит̣т̣хам̣ упанидха̄йа вуттата̄йа таббисит̣т̣хӯпанидха̄ на̄ма.

йа̄ пана тесам̣ тесам̣ самодха̄намапеккхитва̄ тидан̣д̣ам̣, ат̣т̣хападам̣, дхан̃н̃ара̄си, пуппхара̄сӣтиа̄дика̄ пан̃н̃а̄пана̄, айам̣ самодха̄напан̃н̃атти на̄ма. йа̄ пуримасса пуримасса упаниккхипитва̄ две, тӣн̣и, чатта̄рӣтиа̄дика̄ пан̃н̃а̄пана̄, айам̣ упаниккхиттапан̃н̃атти на̄ма. йа̄ там̣ там̣ дхаммасабха̄вам̣ апеккхитва̄ патхавӣ, теджо, каккхал̣ата̄, ун̣хата̄тиа̄дика̄ пан̃н̃а̄пана̄, айам̣ таджджа̄пан̃н̃атти на̄ма. йа̄ пана сантативиччхеда̄бха̄вам̣ апеккхитва̄ а̄сӣтико, на̄вутикотиа̄дика̄ пан̃н̃а̄пана̄, айам̣ сантатипан̃н̃атти на̄ма. ета̄су пана таджджа̄пан̃н̃атти виджджама̄напан̃н̃аттийева. сеса̄ авиджджама̄напаккхан̃чева, авиджджама̄нена авиджджама̄напаккхан̃ча бхаджанти.

ат̣т̣хакатха̄муттакена а̄чарийанайенева апара̄пи чха пан̃н̃аттийо – киччапан̃н̃атти, сан̣т̣ха̄напан̃н̃атти, лин̇гапан̃н̃атти, бхӯмипан̃н̃атти, паччаттапан̃н̃атти, асан̇кхатапан̃н̃аттӣти. таттха бха̄н̣ако, дхаммакатхикотиа̄дика̄ киччавасена пан̃н̃а̄пана̄ киччапан̃н̃атти на̄ма. кисо, тхӯло, париман̣д̣ало, чатурассотиа̄дика̄ сан̣т̣ха̄навасена пан̃н̃а̄пана̄ сан̣т̣ха̄напан̃н̃атти на̄ма. иттхӣ, пурисотиа̄дика̄ лин̇гавасена пан̃н̃а̄пана̄ лин̇гапан̃н̃ати на̄ма. ка̄ма̄вачара̄, рӯпа̄вачара̄, арӯпа̄вачара̄, косалака̄, ма̄дхура̄тиа̄дика̄ бхӯмивасена пан̃н̃а̄пана̄ бхӯмипан̃н̃атти на̄ма. тиссо, на̄го, суманотиа̄дика̄ паччаттана̄макаран̣аматтавасена пан̃н̃а̄пана̄ паччаттапан̃н̃атти на̄ма. ниродхо, нибба̄нантиа̄дика̄ асан̇кхатадхаммасса пан̃н̃а̄пана̄ асан̇кхатапан̃н̃атти на̄ма. таттха екачча̄ бхӯмипан̃н̃атти асан̇кхатапан̃н̃атти ча виджджама̄напан̃н̃аттийева, киччапан̃н̃атти виджджама̄нена авиджджама̄напаккхам̣ бхаджати. сеса̄ авиджджама̄напан̃н̃аттийо на̄ма.

2. ида̄ни йа̄сам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ уддесава̄ре сан̇кхепато сарӯпадассанам̣ катам̣, сан̇кхепатойева та̄ва та̄сам̣ ваттхум̣ вибхаджитва̄ дассанавасена та̄ дассетум̣ китта̄вата̄тиа̄дима̄ха. таттха пуччха̄йа та̄ва еваматтхо ведитаббо – йа̄ айам̣ кхандха̄нам̣ ‘кхандха̄’ти пан̃н̃а̄пана̄, дассана̄, т̣хапана̄, са̄ киттакена хотӣти катхетукамйата̄пуччха̄. парато китта̄вата̄ а̄йатана̄нантиа̄дӣсупи есева найо. виссаджджанепи еваматтхо ведитаббо – йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато пан̃чаккхандха̄ти ва̄ пабхедато ‘‘рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти ва̄; татра̄пи рӯпаккхандхо ка̄ма̄вачаро, сеса̄ чатубхӯмика̄ти ва̄ еварӯпам̣ пан̃н̃а̄панам̣ хоти; еттакена кхандха̄нам̣ ‘кхандха̄’ти пан̃н̃атти хоти.

3. татха̄ йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато два̄даса̄йатана̄нӣти ва̄, пабхедато ‘‘чаккха̄йатанам̣…пе… дхамма̄йатана’’нти ва̄; татра̄пи даса̄йатана̄ ка̄ма̄вачара̄, два̄йатана̄ чатубхӯмика̄ти ва̄, еварӯпам̣ пан̃н̃а̄панам̣ хоти; еттакена а̄йатана̄нам̣ а̄йатана̄нӣти пан̃н̃атти хоти.

4. йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато ат̣т̣ха̄раса дха̄туйоти ва̄, пабхедато ‘‘чаккхудха̄ту…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти ва̄; татра̄пи сол̣аса дха̄туйо ка̄ма̄вачара̄, две дха̄туйо чатубхӯмика̄ти ва̄ еварӯпам̣ пан̃н̃а̄панам̣ хоти; еттакена дха̄тӯнам̣ дха̄тӯти пан̃н̃атти хоти.

5. йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато чатта̄ри сачча̄нӣти ва̄, пабхедато ‘‘дуккхасаччам̣…пе… ниродхасачча’’нти ва̄; татра̄пи две сачча̄ локийа̄, две сачча̄ локуттара̄ти ва̄ еварӯпам̣ пан̃н̃а̄панам̣ хоти; еттакена сачча̄нам̣ ‘сачча̄нӣ’ти пан̃н̃атти хоти.

6. йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато ба̄вӣсатиндрийа̄нӣти ва̄, пабхедато ‘‘чаккхундрийам̣…пе… ан̃н̃а̄та̄виндрийа’’нти ва̄; татра̄пи дасиндрийа̄ни ка̄ма̄вачара̄ни, навиндрийа̄ни миссака̄ни, тӣн̣и индрийа̄ни локуттара̄нӣти ва̄ еварӯпам̣ пан̃н̃а̄панам̣ хоти; еттакена индрийа̄нам̣ индрийа̄нӣти пан̃н̃атти хоти. етта̄вата̄ сан̇кхепато ваттхум̣ вибхаджитва̄ дассанавасена пан̃ча пан̃н̃аттийо дассита̄ хонти.

7. ида̄ни виттха̄рато ваттхум̣ вибхаджитва̄ дассанавасена пуггалапан̃н̃аттим̣ дассетум̣ самайавимутто асамайавимуттотиа̄дима̄ха. самма̄самбуддхена хи тиле виса̄райама̄нена вийа, ва̄ке хӣрайама̄нена вийа ча, хет̣т̣ха̄ вибхан̇гаппакаран̣е има̄сам̣ пан̃чаннам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ ваттхубхӯта̄ кхандха̄дайо ниппадесена катхита̄ти тена те идха екадесенева катхеси. чхат̣т̣ха̄ пуггалапан̃н̃атти хет̣т̣ха̄ акатхита̄ва. идха̄пи уддесава̄ре екадесенева катхита̄; тасма̄ там̣ виттха̄рато катхетука̄мо самайавимутто асамайавимуттоти екакато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва дасака̄ ма̄тикам̣ т̣хапесӣти.

ма̄тика̄ван̣н̣ана̄.