3. никкхепакан̣д̣о
тиканиккхепакатха̄
985. етта̄вата̄ кусалаттико саббесам̣ кусала̄дидхамма̄нам̣ падабха̄джананайена виттха̄рито хоти. йасма̄ пана йва̄йам̣ кусалаттикасса вибхаджананайо вутто, сесатикадука̄нампи есева вибхаджананайо хоти – йатха̄ хи еттха, евам̣ ‘катаме дхамма̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄? йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… йе ва̄ пана тасмим̣ самайе ан̃н̃епи аттхи пат̣иччасамуппанна̄ арӯпино дхамма̄ т̣хапетва̄ ведана̄кхандхам̣, име дхамма̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄’тиа̄дина̄ ануккамена саббатикадукесу сакка̄ пан̣д̣итехи вибха̄джананайам̣ саллаккхетум̣ – тасма̄ там̣ виттха̄радесанам̣ никкхипитва̄, ан̃н̃ена на̄тисан̇кхепана̄тивиттха̄ранайена саббатикадукадхаммавибха̄гам̣ дассетум̣ катаме дхамма̄ кусала̄ти никкхепакан̣д̣ам̣ а̄раддхам̣. читтуппа̄дакан̣д̣ан̃хи виттха̄радесана̄, ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣ам̣ сан̇кхепадесана̄. идам̣ пана никкхепакан̣д̣ам̣ читтуппа̄дакан̣д̣ам̣ упа̄да̄йа сан̇кхепо, ат̣т̣хакатха̄кан̣д̣ам̣ упа̄да̄йа виттха̄роти сан̇кхиттавиттха̄радха̄тукам̣ хоти. тайидам̣, виттха̄радесанам̣ никкхипитва̄ деситатта̄пи, хет̣т̣ха̄ вуттака̄ран̣авасена̄пи, никкхепакан̣д̣ам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣. вуттан̃хетам̣ –
мӯлато кхандхато ча̄пи, два̄рато ча̄пи бхӯмито;
аттхато дхаммато ча̄пи, на̄мато ча̄пи лин̇гато;
никкхипитва̄ деситатта̄, никкхепоти павуччатӣти.
идан̃хи тӣн̣и кусаламӯла̄нӣтиа̄дина̄ найена мӯлато никкхипитва̄ деситам̣. там̣сампайутто ведана̄ккхандхоти кхандхато. там̣самут̣т̣ха̄нам̣ ка̄йакамманти два̄рато. ка̄йадва̄раппаваттан̃хи каммам̣ ка̄йакамманти вуччати. сукхабхӯмийам̣, ка̄ма̄вачарети бхӯмито никкхипитва̄ деситам̣. таттха таттха аттхадхаммана̄малин̇га̄нам̣ васена деситатта̄ аттха̄дӣхи никкхипитва̄ деситам̣ на̄ма̄ти ведитаббам̣.
таттха кусалападаниддесе та̄ва тӣн̣ӣти ган̣анапариччхедо. кусала̄ни ча та̄ни мӯла̄ни ча, кусала̄нам̣ ва̄ дхамма̄нам̣ хетупаччайапабхаваджанакасамут̣т̣ха̄наниббаттакат̣т̣хена мӯла̄нӣти кусаламӯла̄ни. евам̣ аттхавасена дассетва̄ ида̄ни на̄мавасена дассетум̣ алобхо адосо амохоти а̄ха. етта̄вата̄ йасма̄ мӯлена муттам̣ кусалам̣ на̄ма наттхи, тасма̄ чатубхӯмакакусалам̣ тӣхи мӯлехи парийа̄дийитва̄ дассеси дхаммара̄джа̄. там̣сампайуттоти техи алобха̄дӣхи сампайутто. таттха алобхена сампайутте сан̇кха̄раккхандхе, адоса̄моха̄пи алобхена сампайуттасан̇кха̄раккхандхаган̣анам̣йева гаччханти. сесадвайавасена сампайогепи есева найо. ити чатубхӯмакакусалам̣ пуна там̣сампайуттакачатуккхандхавасена парийа̄дийитва̄ дассеси дхаммара̄джа̄. там̣самут̣т̣ха̄нанти техи алобха̄дӣхи самут̣т̣хитам̣. имина̄пи найена тадева чатубхӯмикакусалам̣ тин̣н̣ам̣ каммадва̄ра̄нам̣ васена парийа̄дийитва̄ дассеси дхаммара̄джа̄. евам̣ та̄ва кусалам̣ тӣсу т̣ха̄несу парийа̄дийитва̄ дасситам̣.
986. акусалепи есева найо. два̄дасаннан̃хи акусалачитта̄нам̣ екампи мӯлена муттам̣ на̄ма наттхӣти мӯлена парийа̄дийитва̄ дассеси дхаммара̄джа̄. там̣сампайуттачатуккхандхато ча уддхам̣ акусалам̣ на̄ма наттхӣти та̄нева два̄даса акусалачитта̄ни чатуккхандхавасена парийа̄дийитва̄ дассеси. дхаммара̄джа̄ ка̄йакамма̄дивасена пана несам̣ паваттисаббха̄вато каммадва̄равасена парийа̄дийитва̄ дассеси дхаммара̄джа̄. йам̣ панеттха тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄тиа̄ди вуттам̣, таттха екасмим̣ читте пуггале ва̄ т̣хитанти ‘екат̣т̣хам̣’. таттха екасмим̣ читте т̣хитам̣ сахаджекат̣т̣хам̣ на̄ма хоти. екасмим̣ пуггале т̣хитам̣ паха̄некат̣т̣хам̣ на̄ма. тена лобха̄дина̄ ан̃н̃ена ва̄ таттха таттха ниддит̣т̣хена саха екасмим̣ т̣хитанти тадекат̣т̣хам̣. таттха ‘катаме дхамма̄ сам̣килит̣т̣хасам̣килесика̄? тӣн̣и акусаламӯла̄ни – лобхо досо мохо, тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’ти сам̣килит̣т̣хаттике; ‘катаме дхамма̄ хӣна̄? тӣн̣и акусаламӯла̄ни – лобхо досо мохо, тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’ти хӣнаттике ‘катаме дхамма̄ акусала̄? тӣн̣и акусаламӯла̄ни – лобхо досо мохо, тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’ти имасмим̣ кусалаттике; ‘катаме дхамма̄ сам̣килит̣т̣ха̄? тӣн̣и акусаламӯла̄ни – лобхо досо мохо, тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’ти килесагоччхаке ‘катаме дхамма̄ саран̣а̄? тӣн̣и акусаламӯла̄ни – лобхо досо мохо, тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄ти саран̣адуке’ти – имесу еттакесу т̣ха̄несу ‘сахаджекат̣т̣хам̣’ а̄гатам̣.
дассаненапаха̄таббаттике пана ‘има̄ни тӣн̣и сам̣йоджана̄ни, тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’ти, дассаненапаха̄таббахетукаттикепи ‘има̄ни тӣн̣и сам̣йоджана̄ни, тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’ти, пуна таттхева тӣн̣и сам̣йоджана̄ни – сакка̄йадит̣т̣хи вичикиччха̄ сӣлаббатапара̄ма̄со, име дхамма̄ дассаненапаха̄табба̄; тадекат̣т̣хо лобхо досо мохо, име дхамма̄ дассаненапаха̄таббахетӯ; тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄ там̣сампайутто ведана̄кхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, там̣самут̣т̣ха̄нам̣ ка̄йакаммам̣ вачӣкаммам̣ манокаммам̣, име дхамма̄ дассаненапаха̄таббахетука̄ти; саммаппадха̄навибхан̇ге ‘‘таттха катаме па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄? тӣн̣и акусаламӯла̄ни – лобхо досо мохо, тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’’ти (вибха. 391) – имесу пана еттакесу т̣ха̄несу ‘паха̄некат̣т̣хам̣’ а̄гатанти ведитаббам̣.
987. абйа̄катападаниддесо утта̄наттхойева̄ти. имасмим̣ тике тӣн̣и лаккхан̣а̄ни тиссо пан̃н̃аттийо касин̣уггха̄т̣има̄ка̄сам̣ аджат̣а̄ка̄сам̣ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасса а̄рамман̣ам̣ ниродхасама̄патти ча на лаббхатӣти вуттам̣.
988. ведана̄ттиканиддесе сукхабхӯмийанти еттха йатха̄ тамбабхӯми кан̣хабхӯмӣти тамбакан̣хабхӯмийова вуччанти, евам̣ сукхампи сукхабхӯми на̄ма. йатха̄ уччхубхӯми са̄либхӯмӣти уччхуса̄лӣнам̣ уппаджджанат̣т̣ха̄на̄ни вуччанти, евам̣ сукхасса уппаджджанат̣т̣ха̄нам̣ читтампи сукхабхӯми на̄ма. там̣ идха адхиппетам̣. йасма̄ пана са̄ ка̄ма̄вачаре ва̄ хоти, рӯпа̄вачара̄дӣсу ва̄, тасма̄сса̄ там̣ пабхедам̣ дассетум̣ ка̄ма̄вачаретиа̄ди вуттам̣. сукхаведанам̣ т̣хапетва̄ти йа̄ са̄ сукхабхӯмийам̣ сукхаведана̄, там̣ т̣хапетва̄. там̣сампайуттоти та̄йа т̣хапита̄йа сукхаведана̄йа сампайутто. сесапададвайепи имина̄ва найена аттхо ведитабботи.
имасмим̣ тике тиссо ведана̄, саббам̣ рӯпам̣, нибба̄нанти идампи на лаббхати. айан̃хи тико кусалаттике ча алаббхама̄нехи имехи ча тӣхи кот̣т̣ха̄сехи муттако на̄ма. ито паресу пана тикадукесу па̄л̣ито ча аттхато ча йам̣ ваттаббам̣ сийа̄ там̣ саббам̣ пада̄нуккамена ма̄тика̄катха̄йан̃чева кусала̄дӣнам̣ ниддесе ча вуттамева. йам̣ пана йаттха висесаматтам̣ тадева ваккха̄ма.
991. таттха випа̄каттике та̄ва кин̃ча̄пи арӯпадхамма̄ вийа рӯпадхамма̄пи каммасамут̣т̣ха̄на̄ аттхи, ана̄рамман̣атта̄ пана те каммасариккхака̄ на хонтӣти са̄рамман̣а̄ арӯпадхамма̄ва каммасариккхакатта̄ випа̄ка̄ти вутта̄, бӣджасариккхакам̣ пхалам̣ вийа. са̄либӣджасмин̃хи вапите ан̇курапатта̄дӣсу никкхантесупи са̄липхаланти на вуччати. йада̄ пана са̄лисӣсам̣ паккам̣ хоти парин̣атам̣, тада̄ бӣджасариккхако са̄ли ева са̄липхаланти вуччати. ан̇курапатта̄дӣни пана бӣджаджа̄та̄ни бӣджато ниббатта̄нӣти вуччанти, евамева рӯпампи каммаджанти ва̄ упа̄дин̣н̣анти ва̄ ваттум̣ ват̣т̣ати.
994. упа̄дин̣н̣аттике кин̃ча̄пи кхӣн̣а̄савасса кхандха̄ ‘амха̄кам̣ ма̄тулаттхеро амха̄кам̣ чӯл̣апитуттхеро’ти ваданта̄нам̣ паресам̣ упа̄да̄насса паччайа̄ хонти, маггапхаланибба̄на̄ни пана аггахита̄ни апара̄мат̣т̣ха̄ни анупа̄дин̣н̣а̄нева. та̄ни хи, йатха̄ дивасам̣ сантатто айогул̣о маккхика̄нам̣ абхинисӣданасса паччайо на хоти, евамева теджуссадатта̄ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хивасена гахан̣асса паччайа̄ на хонти. тена вуттам̣ – име дхамма̄ анупа̄дин̣н̣аанупа̄да̄нийа̄ти.
998. асам̣килит̣т̣хаасам̣килесикесупи есева найо.
1000. витаккаттике витаккасахаджа̄тена вича̄рена саддхим̣ кусалаттике алаббхама̄на̄ва на лаббханти.
1003. пӣтисахагататтике пӣтиа̄дайо аттана̄ сахаджа̄тадхамма̄нам̣ пӣтисахагата̄дибха̄вам̣ датва̄ сайам̣ пит̣т̣хиват̣т̣ака̄ джа̄та̄. имасмин̃хи тике две доманассасахагатачиттуппа̄да̄ дуккхасахагатам̣ ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ упеккха̄ведана̄ рӯпам̣ нибба̄нанти – идампи на лаббхати. айан̃хи тико кусалаттике ча алаббхама̄нехи имехи ча пан̃чахи кот̣т̣ха̄сехи муттако на̄ма.
1006. дассаненапаха̄таббаттике сан̃н̃оджана̄нӣти бандхана̄ни. сакка̄йадит̣т̣хӣти виджджама̄нат̣т̣хена сати кхандхапан̃чакасан̇кха̄те ка̄йе; сайам̣ ва̄ сатӣ тасмим̣ ка̄йе дит̣т̣хӣти ‘сакка̄йадит̣т̣хи’. сӣлена суджджхитум̣ сакка̄, ватена суджджхитум̣ сакка̄, сӣлаватехи суджджхитум̣ сакка̄ти гахитасама̄да̄нам̣ пана сӣлаббатапара̄ма̄со на̄ма.
1007. идха̄ти деса̄падесе нипа̄то. сва̄йам̣ каттхачи локам̣ упа̄да̄йа вуччати. йатха̄ха – ‘‘идха татха̄гато локе уппаджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.189). каттхачи са̄санам̣. йатха̄ха – ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о идха дутийо саман̣о’’ти (ма. ни. 1.139; а. ни. 4.241). каттхачи ока̄сам̣. йатха̄ха –
‘‘идхева тит̣т̣хама̄насса, девабхӯтасса ме сато;
пунара̄йу ча ме ладдхо, евам̣ джа̄на̄хи ма̄риса̄’’ти. (дӣ. ни. 2.369);
каттхачи падапӯран̣аматтамева. йатха̄ха – ‘‘идха̄хам̣, бхиккхаве, бхутта̄вӣ ассам̣ пава̄рито’’ти (ма. ни. 1.30). идха пана локам̣ упа̄да̄йа вуттоти ведитаббо.
ассутава̄ путхуджджаноти еттха пана ‘а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ ити’. йасса хи кхандхадха̄туа̄йатанапаччайа̄ка̄расатипат̣т̣ха̄на̄дӣсу уггахапарипуччха̄виниччхайарахитатта̄ дит̣т̣хипат̣иседхако нева ‘а̄гамо’, пат̣ипаттийа̄ адхигантаббасса анадхигататта̄ нева ‘адхигамо’ аттхи, со ‘а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ ити’. сва̄йам̣ –
путхӯнам̣ джанана̄дӣхи, ка̄ран̣ехи путхуджджано;
путхуджджанантогадхатта̄, путхува̄йам̣ джано ити. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.2; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.51; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.1.130; чӯл̣ани. ат̣т̣ха. 88; нетти. ат̣т̣ха. 56);
со хи путхӯнам̣ на̄наппака̄ра̄нам̣ килеса̄дӣнам̣ джанана̄дӣхи ка̄ран̣ехи путхуджджано. йатха̄ха – ‘‘путху килесе джанентӣти путхуджджана̄. путху авихатасакка̄йадит̣т̣хика̄ти путхуджджана̄. путху саттха̄ра̄нам̣ мукхуллокика̄ти путхуджджана̄. путху саббагатӣхи авут̣т̣хита̄ти путхуджджана̄. путху на̄на̄бхисан̇кха̄ре абхисан̇кхаронтӣти путхуджджана̄. путху на̄на̄огхехи вуйхантӣти путхуджджана̄. путху на̄на̄санта̄пехи сантаппантӣти путхуджджана̄. путху на̄на̄парил̣а̄хехи парид̣айхантӣти путхуджджана̄. путху пан̃часу ка̄магун̣есу ратта̄ гиддха̄ гадхита̄ муччхита̄ аджджхосанна̄ лагга̄ лаггита̄ палибуддха̄ти путхуджджана̄. путху пан̃чахи нӣваран̣ехи а̄вута̄ нивута̄ овута̄ пихита̄ пат̣иччханна̄ пат̣икуджджита̄ти путхуджджана̄’’ти (маха̄ни. 94). путхӯнам̣ ва̄ ган̣анапатхаматӣта̄нам̣ арийадхаммапараммукха̄нам̣ нӣчадхаммасама̄ча̄ра̄нам̣ джана̄нам̣ антогадхатта̄пи путхуджджана̄. путху ва̄ айам̣ – висум̣йева сан̇кхйам̣ гато, висам̣сат̣т̣хо сӣласута̄дигун̣айуттехи арийехи – джанотипи путхуджджано. еваметехи ‘ассутава̄ путхуджджано’ти двӣхи падехи йе те –
‘‘дуве путхуджджана̄ вутта̄, буддхена̄диччабандхуна̄;
андхо путхуджджано еко, калйа̄н̣еко путхуджджано’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.7; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.51; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 2.1.130; чӯл̣ани. ат̣т̣ха. 88);
две путхуджджана̄ вутта̄, тесу андхапутхуджджано вутто хотӣти ведитаббо.
арийа̄нам̣ адасса̄вӣтиа̄дӣсу арийа̄ти а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ирийанато, садевакена локена ча аран̣ӣйато буддха̄ ча паччекабуддха̄ ча буддхаса̄вака̄ ча вуччанти. буддха̄ ева ва̄ идха арийа̄. йатха̄ха – ‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… татха̄гато арийоти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.1098).
саппуриса̄ти еттха пана паччекабуддха̄ татха̄гатаса̄вака̄ ча саппуриса̄ти ведитабба̄. те хи локуттарагун̣айогена собхана̄ пуриса̄ти саппуриса̄. саббева ва̄ ете дведха̄пи вутта̄. буддха̄пи хи арийа̄ ча саппуриса̄ ча паччекабуддха̄ буддхаса̄вака̄пи. йатха̄ха –
‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро,
калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хоти;
дукхитасса саккачча кароти киччам̣,
татха̄видхам̣ саппурисам̣ вадантӣ’’ти. (джа̄. 2.17.78);
‘калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хотӣ’ти етта̄вата̄ хи буддхаса̄вако вутто. катан̃н̃ута̄дӣхи паччекабуддха̄ буддха̄ти. ида̄ни йо тесам̣ арийа̄нам̣ адассанасӣло, на ча дассане са̄дхука̄рӣ, со арийа̄нам̣ адасса̄вӣти ведитаббо. со чаккхуна̄ адасса̄вӣ н̃а̄н̣ена адасса̄вӣти дувидхо. тесу н̃а̄н̣ена адасса̄вӣ идха адхиппето. мам̣сачаккхуна̄ хи диббачаккхуна̄ ва̄ арийа̄ дит̣т̣ха̄пи адит̣т̣ха̄ва хонти, тесам̣ чаккхӯнам̣ ван̣н̣аматтаггахан̣ато, на арийабха̄вагочарато. сон̣асин̇га̄ла̄дайопи чаккхуна̄ арийе пассанти, на ча те арийа̄нам̣ дасса̄вино.
татридам̣ ваттху – читталапаббатава̄сино кира кхӣн̣а̄саваттхерасса упат̣т̣ха̄ко вуд̣д̣хапаббаджито екадивасам̣ тхерена саддхим̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ тхерасса паттачӣварам̣ гахетва̄ пит̣т̣хито а̄гаччханто тхерам̣ пуччхи – ‘арийа̄ на̄ма бханте кӣдиса̄’ти? тхеро а̄ха – ‘идхекаччо махаллако арийа̄нам̣ паттачӣварам̣ гахетва̄ ваттапат̣ипаттим̣ катва̄ саха чарантопи нева арийе джа̄на̄ти, евам̣дуджджа̄на̄вусо, арийа̄’ти. евам̣ вуттепи со нева ан̃н̃а̄си. тасма̄ на чаккхуна̄ дассанам̣ ‘дассанам̣’, н̃а̄н̣адассанамева ‘дассанам̣’. йатха̄ха – ‘‘ким̣ те ваккали имина̄ пӯтика̄йена дит̣т̣хена? йо кхо, ваккали, дхаммам̣ пассати, со мам̣ пассатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.87). тасма̄ чаккхуна̄ пассантопи, н̃а̄н̣ена арийехи дит̣т̣хам̣ аничча̄дилаккхан̣ам̣ апассанто, арийа̄дхигатан̃ча дхаммам̣ анадхигаччханто, арийакарадхамма̄нам̣ арийабха̄васса ча адит̣т̣хатта̄, ‘арийа̄нам̣ адасса̄вӣ’ти ведитаббо.
арийадхаммасса аковидоти сатипат̣т̣ха̄на̄дибхеде арийадхамме акусало. арийадхамме авинӣтоти, еттха пана
дувидхо винайо на̄ма, екамекеттха пан̃чадха̄;
абха̄вато тасса айам̣, авинӣтоти вуччати.
айан̃хи сам̣варавинайо паха̄навинайоти дувидхо винайо. еттха ча дувидхепи винайе екамеко винайо пан̃чадха̄ бхиджджати. сам̣варавинайопи хи сӣласам̣варо сатисам̣варо н̃а̄н̣асам̣варо кхантисам̣варо вӣрийасам̣вароти пан̃чавидхо. паха̄навинайопи тадан̇гапаха̄нам̣ виккхамбханапаха̄нам̣ самуччхедапаха̄нам̣ пат̣иппассаддхипаха̄нам̣ ниссаран̣апаха̄нанти пан̃чавидхо.
таттха ‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето’’ти (вибха. 511) айам̣ сӣласам̣варо. ‘‘раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе сам̣варам̣ а̄паджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 1.213; ма. ни. 1.295; сам̣. ни. 4.239; а. ни. 3.16) айам̣ сатисам̣варо.
‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣, (аджита̄ти бхагава̄)
сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;
сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми,
пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти. (су. ни. 1041) –
айам̣ н̃а̄н̣асам̣варо на̄ма. ‘‘кхамо хоти сӣтасса ун̣хасса̄’’ти (ма. ни. 1.24; а. ни. 4.114; 6.58) айам̣ кхантисам̣варо. ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитаккам̣ на̄дхива̄сетӣ’’ти (ма. ни. 1.26; а. ни. 4.114; 6.58) айам̣ вӣрийасам̣варо. саббопи ча̄йам̣ сам̣варо йатха̄сакам̣ сам̣варитабба̄нам̣ винетабба̄нан̃ча ка̄йадуччарита̄дӣнам̣ сам̣варан̣ато сам̣варо, винайанато винайоти вуччати. евам̣ та̄ва ‘сам̣варавинайо’ пан̃чадха̄ бхиджджатӣти ведитаббо.
татха̄ йам̣ на̄марӯпапариччхеда̄дӣсу випассана̄н̃а̄н̣есу пат̣ипаккхабха̄вато, дӣпа̄локенева тамасса, тена тена випассана̄н̃а̄н̣ена тасса тасса анаттхасса паха̄нам̣, сеййатхидам̣ – на̄марӯпававаттха̄нена сакка̄йадит̣т̣хийа̄, паччайапариггахена ахетувисамахетудит̣т̣хӣнам̣, тассева апарабха̄гена кан̇кха̄витаран̣ена катхам̣катхибха̄васса, кала̄пасаммасанена ‘ахам̣ мама̄’ти га̄хасса, магга̄маггававаттха̄нена амагге маггасан̃н̃а̄йа, удайадассанена уччхедадит̣т̣хийа̄, вайадассанена сассатадит̣т̣хийа̄, бхайадассанена сабхайе абхайасан̃н̃а̄йа, а̄дӣнавадассанена асса̄дасан̃н̃а̄йа, ниббида̄нупассана̄йа абхиратисан̃н̃а̄йа, муччитукамйата̄н̃а̄н̣ена амуччитука̄мата̄йа, упеккха̄н̃а̄н̣ена анупеккха̄йа, ануломена дхаммат̣т̣хитийам̣ нибба̄не ча пат̣иломабха̄васса, готрабхуна̄ сан̇кха̄ранимиттагга̄хасса паха̄нам̣, етам̣ ‘тадан̇гапаха̄нам̣’ на̄ма.
йам̣ пана упача̄раппана̄бхедена сама̄дхина̄ паваттибха̄ванива̄ран̣ато, гхат̣аппаха̄ренева удакапит̣т̣хе сева̄ласса, тесам̣ тесам̣ нӣваран̣а̄дидхамма̄нам̣ паха̄нам̣, етам̣ ‘виккхамбханапаха̄нам̣’ на̄ма. ‘‘йам̣ чатуннам̣ арийамагга̄нам̣ бха̄витатта̄ там̣там̣маггавато аттано аттано санта̄не дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 277) найена вуттасса самудайапаккхикасса килесаган̣асса аччантам̣ аппаваттибха̄вена паха̄нам̣, идам̣ ‘самуччхедапаха̄нам̣’ на̄ма. йам̣ пана пхалаккхан̣е пат̣иппассаддхаттам̣ килеса̄нам̣, етам̣ ‘пат̣иппассаддхипаха̄нам̣’ на̄ма. йам̣ саббасан̇кхатаниссат̣атта̄ пахӣнасаббасан̇кхатам̣ нибба̄нам̣, етам̣ ‘ниссаран̣апаха̄нам̣’ на̄ма. саббампи четам̣ паха̄нам̣ йасма̄ ча̄гат̣т̣хена паха̄нам̣, винайанат̣т̣хена винайо, тасма̄ ‘паха̄навинайо’ти вуччати. там̣там̣паха̄навато ва̄ тасса тасса винайасса самбхаватопетам̣ паха̄навинайоти вуччати. евам̣ паха̄навинайопи пан̃чадха̄ бхиджджатӣти ведитаббо.
евамайам̣ сан̇кхепато дувидхо, бхедато ча дасавидхо винайо, бхиннасам̣варатта̄, паха̄таббасса ча аппахӣнатта̄, йасма̄ етасса ассутавато путхуджджанасса наттхи, тасма̄ абха̄вато тасса, айам̣ ‘авинӣто’ти вуччатӣти. еса найо саппуриса̄нам̣ адасса̄вӣ саппурисадхаммасса аковидо саппурисадхамме авинӣтоти еттха̄пи. нинна̄на̄каран̣ан̃хетам̣ аттхато. йатха̄ха – ‘‘йева те арийа̄ тева те саппуриса̄, йева те саппуриса̄ тева те арийа̄. йо ева со арийа̄нам̣ дхаммо со ева со саппуриса̄нам̣ дхаммо, йо ева со саппуриса̄нам̣ дхаммо со ева со арийа̄нам̣ дхаммо. йева те арийавинайа̄ тева те саппурисавинайа̄, йева те саппурисавинайа̄ тева те арийавинайа̄. арийети ва̄ саппурисети ва̄, арийадхаммети ва̄ саппурисадхаммети ва̄, арийавинайети ва̄ саппурисавинайети ва̄, есесе еке екат̣т̣хе саме самабха̄ге таджджа̄те тан̃н̃ева̄’’ти.
рӯпам̣ аттато саманупассатӣти идхекаччо рӯпам̣ аттато саманупассати – ‘йам̣ рӯпам̣ со ахам̣, йо ахам̣ там̣ рӯпа’нти рӯпан̃ча атта̄нан̃ча адвайам̣ саманупассати. ‘‘сеййатха̄пи на̄ма телаппадӣпасса джха̄йато йа̄ аччи со ван̣н̣о, йо ван̣н̣о са̄ аччӣти аччин̃ча ван̣н̣ан̃ча адвайам̣ саманупассати,’’ евамева идхекаччо рӯпам̣ аттато саманупассатӣти евам̣ рӯпам̣ атта̄ти дит̣т̣хипассана̄йа пассати. рӯпавантам̣ ва̄ атта̄нанти ‘арӯпам̣ атта̄’ти гахетва̄, чха̄йа̄вантам̣ руккхам̣ вийа, там̣ рӯпавантам̣ саманупассати. аттани ва̄ рӯпанти ‘арӯпамева атта̄’ти гахетва̄, пуппхамхи гандхам̣ вийа, аттани рӯпам̣ саманупассати. рӯпасмим̣ ва̄ атта̄нанти ‘арӯпамева атта̄’ти гахетва̄, каран̣д̣аке ман̣им̣ вийа, атта̄нам̣ рӯпасмим̣ саманупассати. ведана̄дӣсупи есева найо.
таттха ‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’ти суддхарӯпамева атта̄ти катхитам̣. ‘рӯпавантам̣ ва̄ атта̄нам̣, аттани ва̄ рӯпам̣, рӯпасмим̣ ва̄ атта̄нам̣; веданам̣ аттато саманупассати… сан̃н̃ам̣… сан̇кха̄ре… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттато саманупассатӣ’ти имесу саттасу т̣ха̄несу ‘арӯпам̣ атта̄’ти катхитам̣. ведана̄вантам̣ ва̄ атта̄нам̣, аттани ва̄ веданам̣, ведана̄йа ва̄ атта̄нанти евам̣ чатӯсу кхандхесу тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ васена два̄дасасу т̣ха̄несу ‘рӯпа̄рӯпамиссако атта̄’ катхито. таттха ‘рӯпам̣ аттато саманупассати веданам̣… сан̃н̃ам̣… сан̇кха̄ре… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттато саманупассатӣ’ти имесу пан̃часу т̣ха̄несу уччхедадит̣т̣хи катхита̄. авасесесу сассатадит̣т̣хи. еваметтха паннараса бхавадит̣т̣хийо пан̃ча вибхавадит̣т̣хийо хонти. та̄ сабба̄пи магга̄варан̣а̄, на сагга̄варан̣а̄, пат̣хамамаггаваджджха̄ти ведитабба̄.
1008. саттхари кан̇кхатӣти саттху сарӣре ва̄ гун̣е ва̄ убхайаттха ва̄ кан̇кхати. сарӣре кан̇кхама̄но ‘дваттим̣саваралаккхан̣апат̣иман̣д̣итам̣ на̄ма сарӣрам̣ аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кхати. гун̣е кан̇кхама̄но ‘атӣта̄на̄гатапаччуппаннаджа̄нанасаматтхам̣ саббан̃н̃утан̃а̄н̣ам̣ аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кхати. убхайаттха кан̇кхама̄но ‘асӣтианубйан̃джанабйа̄маппабха̄нуран̃джита̄йа сарӣраниппхаттийа̄ саманна̄гато саббан̃еййаджа̄нанасаматтхам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ивиджджхитва̄ т̣хито локата̄рако буддхо на̄ма аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кхати. айан̃хисса аттабха̄ве гун̣е ва̄ кан̇кханато убхайаттха кан̇кхати на̄ма. вичикиччхатӣти а̄рамман̣ам̣ ниччхетум̣ асакконто киччхати киламати. на̄дхимуччатӣти таттхева адхимоккхам̣ на лабхати. на сампасӣдатӣти читтам̣ ана̄вилам̣ катва̄ пасӣдитум̣ на саккоти, гун̣есу наппасӣдати.
дхамме кан̇кхатӣтиа̄дӣсу пана ‘килесе паджаханта̄ чатта̄ро арийамагга̄, пат̣иппассаддхакилеса̄ни чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни, маггапхала̄нам̣ а̄рамман̣апаччайабхӯтам̣ аматам̣ маха̄нибба̄нам̣ на̄ма аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кхантопи ‘айам̣ дхаммо ниййа̄нико ну кхо аниййа̄нико’ти кан̇кхантопи дхамме кан̇кхати на̄ма. ‘чатта̄ро маггат̣т̣хака̄ чатта̄ро пхалат̣т̣хака̄ти идам̣ сан̇гхаратанам̣ аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кхантопи, ‘айам̣ сан̇гхо суппат̣ипанно ну кхо дуппат̣ипанно’ти кан̇кхантопи, ‘етасмим̣ сан̇гхаратане диннасса випа̄капхалам̣ аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кхантопи сан̇гхе кан̇кхати на̄ма. ‘тиссо пана сиккха̄ аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кхантопи, ‘тиссо сиккха̄ сиккхитапаччайена а̄нисам̣со аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кхантопи сиккха̄йа кан̇кхати на̄ма.
пуббанто вуччати атӣта̄ни кхандхадха̄та̄йатана̄ни. апаранто ана̄гата̄ни. таттха атӣтесу кхандха̄дӣсу ‘атӣта̄ни ну кхо, на ну кхо’ти кан̇кханто пуббанте кан̇кхати на̄ма. ана̄гатесу ‘ана̄гата̄ни ну кхо, на ну кхо’ти кан̇кханто апаранте кан̇кхати на̄ма. убхайаттха кан̇кханто пуббанта̄паранте кан̇кхати на̄ма. ‘два̄дасападикам̣ паччайават̣т̣ам̣ аттхи ну кхо наттхӣ’ти кан̇кханто идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннесу дхаммесу кан̇кхати на̄ма. татра̄йам̣ вачанаттхо – имесам̣ джара̄маран̣а̄дӣнам̣ паччайа̄ ‘идаппаччайа̄’. идаппаччайа̄нам̣ бха̄во ‘идаппаччайата̄’. идаппаччайа̄ ева ва̄ ‘идаппаччайата̄’; джа̄тиа̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. джа̄тиа̄дӣсу там̣ там̣ пат̣ичча а̄гамма самуппанна̄ти ‘пат̣иччасамуппанна̄’. идам̣ вуттам̣ хоти – идаппаччайата̄йа ча пат̣иччасамуппаннесу ча дхаммесу кан̇кхатӣти.
1009. сӣлена̄ти госӣла̄дина̄. ватена̄ти говата̄дина̄ва. сӣлаббатена̄ти тадубхайена. суддхӣти килесасуддхи; параматтхасуддхибхӯтам̣ ва̄ нибба̄намева. тадекат̣т̣ха̄ти идха паха̄некат̣т̣хам̣ дхурам̣. имисса̄ ча па̄л̣ийа̄ дит̣т̣хикилесо вичикиччха̄килесоти двейева а̄гата̄. лобхо досо мохо ма̄но тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти име пана ат̣т̣ха ана̄гата̄. а̄харитва̄ пана дӣпетабба̄. еттха хи дит̣т̣хивичикиччха̄су пахӣйама̄на̄су апа̄йагаманӣйо лобхо досо мохо ма̄но тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти саббепиме паха̄некат̣т̣ха̄ хутва̄ пахӣйанти. сахаджекат̣т̣хам̣ пана а̄харитва̄ дӣпетаббам̣. сота̄паттимаггена хи чатта̄ри дит̣т̣хисахагата̄ни вичикиччха̄сахагатан̃ча̄ти пан̃ча читта̄ни пахӣйанти. таттха двӣсу асан̇кха̄рикадит̣т̣хичиттесу пахӣйантесу техи сахаджа̄то лобхо мохо уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти име килеса̄ сахаджекат̣т̣хавасена пахӣйанти. сесадит̣т̣хикилесо ча вичикиччха̄килесо ча паха̄некат̣т̣хавасена пахӣйанти. дит̣т̣хигатасампайуттасасан̇кха̄рикачиттесупи пахӣйантесу техи сахаджа̄то лобхо мохо тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти име килеса̄ сахаджекат̣т̣хавасена пахӣйанти. сесадит̣т̣хикилесо ча вичикиччха̄килесо ча паха̄некат̣т̣хавасена пахӣйанти. евам̣ паха̄некат̣т̣хасмим̣йева сахаджекат̣т̣хам̣ лаббхатӣти идам̣ сахаджекат̣т̣хам̣ а̄харитва̄ дӣпайим̣су.
там̣сампайуттоти техи тадекат̣т̣хехи ат̣т̣хахи килесехи сампайутто. виниббхогам̣ ва̄ катва̄ тена лобхена тена досена̄ти евам̣ екекена сампайуттата̄ дӣпетабба̄. таттха лобхе гахите, мохо ма̄но тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти айам̣ сан̇кха̄раккхандхе килесаган̣о лобхасампайутто на̄ма. досе гахите, мохо тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти айам̣ килесаган̣о досасампайутто на̄ма. мохе гахите, лобхо досо ма̄но тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти айам̣ килесаган̣о мохасампайутто на̄ма. ма̄не гахите, тена сахуппанно лобхо мохо тхинам̣ уддхаччам̣ ахирикам̣ аноттаппанти айам̣ килесаган̣о ма̄насампайутто на̄ма. имина̄ упа̄йена тена тхинена тена уддхаччена тена ахирикена тена аноттаппена сампайутто там̣сампайуттоти йоджана̄ ка̄табба̄. там̣самут̣т̣ха̄нанти тена лобхена…пе… тена аноттаппена самут̣т̣хитанти аттхо.
име дхамма̄ дассанена паха̄табба̄ти еттха дассанам̣ на̄ма сота̄паттимагго; тена паха̄табба̄ти аттхо. ‘касма̄ пана сота̄паттимагго дассанам̣ на̄ма джа̄то’ти? ‘пат̣хамам̣ нибба̄надассанато’. ‘нану готрабху пат̣хаматарам̣ пассатӣ’ти? ‘но на пассати; дисва̄пи каттаббакиччам̣ пана на кароти, сам̣йоджана̄нам̣ аппаха̄нато. тасма̄ пассатӣ’ти на ваттаббо. йаттха каттхачи ра̄джа̄нам̣ дисва̄пи пан̣н̣а̄ка̄рам̣ датва̄ киччаниппхаттийа̄ адит̣т̣хатта̄ ‘аджджа̄пи ра̄джа̄нам̣ на пасса̄мӣ’ти ваданто четтха джа̄нападапурисо нидассанам̣.
1011. авасесо лобхоти дассанена пахӣна̄васесо. лобхо досамохесупи есева найо. дассанена хи апа̄йагаманӣйа̄ва пахӣна̄. техи пана ан̃н̃е дассетум̣ идам̣ вуттам̣. ‘тадекат̣т̣ха̄’ти техи па̄л̣ийам̣ а̄гатехи тӣхи килесехи сампайогатопи паха̄натопи екат̣т̣ха̄ пан̃ча килеса̄. нева дассанена на бха̄вана̄йа̄ти идам̣ сам̣йоджана̄дӣнам̣ вийа техи маггехи аппаха̄таббатам̣ сандха̄йа вуттам̣. йам̣ пана ‘‘сота̄паттимагган̃а̄н̣ена абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродхена сатта бхаве т̣хапетва̄ анаматагге сам̣са̄рават̣т̣е йе уппаджджеййум̣, на̄ман̃ча рӯпан̃ча еттхете нируджджхантӣ’’тиа̄дина̄ найена кусала̄дӣнампи паха̄нам̣ анун̃н̃а̄там̣, там̣ тесам̣ магга̄нам̣ абха̄витатта̄ йе уппаджджеййум̣, те упаниссайапаччайа̄нам̣ килеса̄нам̣ пахӣнатта̄ пахӣна̄ти имам̣ парийа̄йам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣.
1013. дассаненапаха̄таббахетукаттике име дхамма̄ дассанена паха̄таббахетука̄ти нит̣т̣хапетва̄, пуна ‘тӣн̣и сам̣йоджана̄нӣ’тиа̄ди паха̄таббе дассетва̄, тадекат̣т̣хабха̄вена хетӯ чева сахетуке ча дассетум̣ вуттам̣. таттха ‘кин̃ча̄пи дассанена паха̄таббесу хетӯсу лобхасахагато мохо лобхена сахетуко хоти, досасахагато мохо досена, лобхадоса̄ ча мохена̄ти паха̄таббахетукападепете сан̇гахам̣ гаччханти, вичикиччха̄сахагато пана мохо ан̃н̃асса сампайуттахетуно абха̄вена хетуйева, на сахетукоти тасса паха̄нам̣ дассетум̣ име дхамма̄ дассанена паха̄таббахетӯ’ти вуттам̣.
1018. дутийападе уддхаччасахагатасса мохасса паха̄нам̣ дассетум̣ име дхамма̄ бха̄вана̄йа паха̄таббахетӯти вуттам̣. со хи аттана̄ сампайуттадхамме сахетуке катва̄ пит̣т̣хиват̣т̣ако джа̄то, вичикиччха̄сахагато вийа ан̃н̃асса сампайуттахетуно абха̄ва̄ паха̄таббахетукападам̣ на бхаджати. татийападе авасеса̄ акусала̄ти пуна акусалаггахан̣ам̣ вичикиччхуддхаччасахагата̄нам̣ моха̄нам̣ сан̇гахаттхам̣ катам̣. те хи сампайуттахетуно абха̄ва̄ паха̄таббахетука̄ на̄ма на хонти.
1029. паритта̄рамман̣аттике а̄раббха̄ти а̄рамман̣ам̣ катва̄. сайан̃хи паритта̄ ва̄ хонту махаггата̄ ва̄, париттадхамме а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппанна̄ паритта̄рамман̣а̄, махаггате а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппанна̄ махаггата̄рамман̣а̄, аппама̄н̣е а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппанна̄ аппама̄н̣а̄рамман̣а̄. те пана паритта̄пи хонти махаггата̄пи аппама̄н̣а̄пи.
1035. миччхаттаттике а̄нантарика̄нӣти анантара̄йена пхалада̄йака̄ни; ма̄тугха̄такакамма̄дӣнаметам̣ адхивачанам̣. тесу хи екасмимпи камме кате там̣ пат̣иба̄хитва̄ ан̃н̃ам̣ каммам̣ аттано випа̄касса ока̄сам̣ ка̄тум̣ на саккоти. синеруппама̄н̣епи хи суван̣н̣атхӯпе катва̄ чаккава̄л̣аматтам̣ ва̄ ратанамайапа̄ка̄рам̣ виха̄рам̣ ка̄ретва̄ там̣ пӯретва̄ нисиннасса буддхаппамукхасса сан̇гхасса йа̄ваджӣвам̣ чатта̄ро паччайе дадатопи там̣ каммам̣ етесам̣ камма̄нам̣ випа̄кам̣ пат̣иба̄хетум̣ на саккоти ева. йа̄ ча миччха̄дит̣т̣хи нийата̄ти ахетукава̄даакирийава̄данаттхикава̄десу ан̃н̃атара̄. тан̃хи гахетва̄ т̣хитам̣ пуггалам̣ буддхасатампи буддхасахассампи бодхетум̣ на саккоти.
1038. магга̄рамман̣аттике арийамаггам̣ а̄раббха̄ти локуттарамаггам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄. те пана паритта̄пи хонти махаггата̄пи.
1039. маггахетуканиддесе пат̣хаманайена паччайат̣т̣хена хетуна̄ маггасампайутта̄нам̣ кхандха̄нам̣ сахетукабха̄во дассито. дутийанайена маггабхӯтена самма̄дит̣т̣хисан̇кха̄тена хетуна̄ сесамагган̇га̄нам̣ сахетукабха̄во дассито. татийанайена магге уппаннахетӯхи самма̄дит̣т̣хийа̄ сахетукабха̄во дасситоти ведитаббо.
1040. адхипатим̣ каритва̄ти а̄рамман̣а̄дхипатим̣ катва̄. те ча кхо париттадхамма̄ва хонти. арийаса̄вака̄нан̃хи аттано маггам̣ гарум̣ катва̄ паччавеккхан̣ака̄ле а̄рамман̣а̄дхипати лаббхати. четопарийан̃а̄н̣ена пана арийаса̄вако парасса маггам̣ паччавеккхама̄но гарум̣ каронтопи аттана̄ пат̣ивиддхамаггам̣ вийа гарум̣ на кароти. ‘йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ каронтам̣ татха̄гатам̣ дисва̄ тасса маггам̣ гарум̣ кароти на каротӣ’ти? кароти, на пана аттано маггам̣ вийа. араха̄ на кин̃чи дхаммам̣ гарум̣ кароти т̣хапетва̄ маггам̣ пхалам̣ нибба̄нанти. еттха̄пи айамеваттхо. вӣмам̣са̄дхипатеййанти идам̣ сахаджа̄та̄дхипатим̣ дассетум̣ вуттам̣. чхандан̃хи джет̣т̣хакам̣ катва̄ маггам̣ бха̄вентасса чхандо адхипати на̄ма хоти, на магго. сесадхамма̄пи чханда̄дхипатино на̄ма хонти, на магга̄дхипатино. читтепи есева найо. вӣмам̣сам̣ пана джет̣т̣хакам̣ катва̄ маггам̣ бха̄вентасса вӣмам̣са̄дхипати чева хоти магго ча̄ти. сесадхамма̄ магга̄дхипатино на̄ма хонти. вӣрийепи есева найо.
1041. уппаннаттиканиддесе джа̄та̄ти ниббатта̄, пат̣иладдхаттабха̄ва̄. бхӯта̄тиа̄дӣни тесам̣йева вевачана̄ни. джа̄та̄ ева хи бха̄ваппаттийа̄ бхӯта̄. паччайасам̣йоге джа̄татта̄ сан̃джа̄та̄. ниббаттилаккхан̣аппаттатта̄ ниббатта̄. упасаггена пана падам̣ вад̣д̣хетва̄ абхиниббатта̄ти вутта̄. па̄кат̣ӣбхӯта̄ти па̄тубхӯта̄. пуббантато уддхам̣ панна̄ти уппанна̄. упасаггена падам̣ вад̣д̣хетва̄ самуппанна̄ти вутта̄. ниббаттат̣т̣хенева уддхам̣ т̣хита̄ти ут̣т̣хита̄. паччайасам̣йоге ут̣т̣хита̄ти самут̣т̣хита̄. пуна уппанна̄тивачане ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. уппаннам̣сена сан̇гахита̄ти уппаннакот̣т̣ха̄сена ган̣анам̣ гата̄. рӯпам̣ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣анти идам̣ несам̣ сабха̄вадассанам̣. дутийападаниддесо вуттапат̣иседханайена ведитаббо. татийападаниддесо утта̄наттхойева.
айам̣ пана тико двиннам̣ аддха̄нам̣ васена пӯретва̄ дассито. ладдхока̄сасса хи каммасса випа̄ко дувидхо – кхан̣аппатто, ча аппатто ча. таттха ‘кхан̣аппатто’ уппанно на̄ма. ‘аппатто’ читта̄нантаре ва̄ уппаджджату, каппасатасахасса̄тиккаме ва̄. дхувапаччайат̣т̣хена наттхи на̄ма на хоти, уппа̄дино дхамма̄ на̄ма джа̄то. йатха̄ хи – ‘‘тит̣т̣хатева са̄йам̣, пот̣т̣хапа̄да, арӯпӣ атта̄ сан̃н̃а̄майо. атха имасса пурисасса ан̃н̃а̄ ча сан̃н̃а̄ уппаджджанти ан̃н̃а̄ ча сан̃н̃а̄ нируджджхантӣ’’ти (дӣ. ни. 1.419). еттха а̄руппе ка̄ма̄вачарасан̃н̃а̄паваттика̄ле кин̃ча̄пи мӯлабхаван̇гасан̃н̃а̄ нируддха̄ ка̄ма̄вачарасан̃н̃а̄йа пана нируддхака̄ле авассам̣ са̄ уппаджджиссатӣти арӯпасан̇кха̄то атта̄ наттхӣти сан̇кхйам̣ агантва̄ ‘тит̣т̣хатева’ на̄ма̄ти джа̄то. евамева ладдхока̄сасса каммасса випа̄ко дувидхо…пе… дхувапаччайат̣т̣хена наттхи на̄ма на хоти, уппа̄дино дхамма̄ на̄ма джа̄то.
йади пана а̄йӯхитам̣ кусала̄кусалакаммам̣ саббам̣ випа̄кам̣ дадеййа, ан̃н̃асса ока̄со на бхавеййа. там̣ пана дувидхам̣ хоти – дхувавипа̄кам̣, адхувавипа̄кан̃ча. таттха пан̃ча а̄нантарийакамма̄ни, ат̣т̣ха сама̄паттийо, чатта̄ро арийамагга̄ти етам̣ ‘дхувавипа̄кам̣’ на̄ма. там̣ пана кхан̣аппаттампи аттхи, аппаттампи. таттха ‘кхан̣аппаттам̣’ уппаннам̣ на̄ма. ‘аппаттам̣’ ануппаннам̣ на̄ма. тасса випа̄ко читта̄нантаре ва̄ уппаджджату каппасатасахасса̄тиккаме ва̄. дхувапаччайат̣т̣хена ануппаннам̣ на̄ма на хоти, уппа̄дино дхамма̄ на̄ма джа̄там̣. меттеййабодхисаттасса магго ануппанно на̄ма, пхалам̣ уппа̄дино дхамма̄йева на̄ма джа̄там̣.
1044. атӣтаттиканиддесе атӣта̄ти кхан̣аттайам̣ атикканта̄. нируддха̄ти ниродхаппатта̄. вигата̄ти вибхавам̣ гата̄, вигаччхита̄ ва̄. випарин̣ата̄ти пакативиджаханена випарин̣а̄мам̣ гата̄. ниродхасан̇кха̄там̣ аттхам̣ гата̄ти аттхан̇гата̄. аббхаттхан̇гата̄ти упасаггена падам̣ вад̣д̣хитам̣. уппаджджитва̄ вигата̄ти ниббаттитва̄ вигаччхита̄. пуна атӣтавачане ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. парато ана̄гата̄дӣсупи есева найо. атӣтам̣сена сан̇гахита̄ти атӣтакот̣т̣ха̄сена ган̣анам̣ гата̄. катаме тети? рӯпам̣ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣. парато ана̄гата̄дӣсупи есева найо.
1047. атӣта̄рамман̣аттиканиддесе атӣте дхамме а̄раббха̄тиа̄дӣсу париттамахаггата̄ва дхамма̄ ведитабба̄. те хи атӣта̄дӣни а̄раббха уппаджджанти.
1050. аджджхаттаттиканиддесе тесам̣ тесанти пададвайена саббасатте парийа̄дийати. аджджхаттам̣ паччаттанти убхайам̣ нийакаджджхатта̄дхивачанам̣. нийата̄ти аттани джа̄та̄. па̄т̣ипуггалика̄ти па̄т̣ийеккасса па̄т̣ийеккасса пуггаласса сантака̄. упа̄дин̣н̣а̄ти сарӣрат̣т̣хака̄. те хи камманиббатта̄ ва̄ хонту ма̄ ва̄, а̄диннагахитапара̄мат̣т̣хавасена пана идха упа̄дин̣н̣а̄ти вутта̄.
1051. парасатта̄нанти атта̄нам̣ т̣хапетва̄ авасесасатта̄нам̣. парапуггала̄нанти тассева вевачанам̣. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттасадисамева. тадубхайанти там̣ убхайам̣.
1053. аджджхатта̄рамман̣аттикасса пат̣хамападе париттамахаггата̄ дхамма̄ ведитабба̄. дутийе аппама̄н̣а̄пи. татийе париттамахаггата̄ва. аппама̄н̣а̄ пана ка̄лена бахиддха̄ ка̄лена аджджхаттам̣ а̄рамман̣ам̣ на каронти. санидассанаттиканиддесо утта̄нойева̄ти.
дуканиккхепакатха̄
1062. дукесу адосаниддесе метта̄йанавасена метти. метта̄ка̄ро метта̄йана̄. метта̄йа айитасса метта̄саман̇гино читтасса бха̄во метта̄йитаттам̣. анудайатӣти анудда̄, раккхатӣти аттхо. анудда̄ка̄ро анудда̄йана̄. анудда̄йитасса бха̄во анудда̄йитаттам̣. хитасса есанавасена хитесита̄. анукампанавасена анукампа̄. саббехипи имехи падехи упача̄раппана̄ппатта̄ метта̄ва вутта̄. сесападехи локийалокуттаро адосо катхито.
1063. амоханиддесе дуккхе н̃а̄н̣анти дуккхасачче пан̃н̃а̄. дуккхасамудайетиа̄дӣсупи есева найо. еттха ча дуккхе н̃а̄н̣ам̣ саванасаммасанапат̣иведхапаччавеккхан̣а̄су ваттати. татха̄ дуккхасамудайе. ниродхе пана саванапат̣иведхапаччавеккхан̣а̄су ева. татха̄ пат̣ипада̄йа. пуббантети атӣтакот̣т̣ха̄се. апарантети ана̄гатакот̣т̣ха̄се. пуббанта̄парантети тадубхайе. идаппаччайата̄пат̣иччасамуппаннесу дхаммесу н̃а̄н̣анти айам̣ паччайо, идам̣ паччайуппаннам̣, идам̣ пат̣ичча идам̣ ниббаттанти, евам̣ паччайесу ча паччайуппаннадхаммесу ча н̃а̄н̣ам̣.
1065. лобханиддесепи хет̣т̣ха̄ ана̄гата̄нам̣ пада̄нам̣ айаматтхо – ран̃джанавасена ра̄го. балаваран̃джанат̣т̣хена са̄ра̄го. висайесу сатта̄нам̣ анунайанато анунайо. ануруджджхатӣти ануродхо, ка̄метӣти аттхо. йаттха каттхачи бхаве сатта̄ ета̄йа нанданти, сайам̣ ва̄ нандатӣти нандӣ. нандӣ ча са̄ ран̃джанат̣т̣хена ра̄го ча̄ти нандӣра̄го. таттха екасмим̣ а̄рамман̣е саким̣ уппанна̄ тан̣ха̄ ‘нандӣ’. пунаппунам̣ уппаджджама̄на̄ ‘нандӣра̄го’ти вуччати. читтасса са̄ра̄готи йо хет̣т̣ха̄ балаваран̃джанат̣т̣хена са̄ра̄готи вутто, со на саттасса, читтассева са̄ра̄готи аттхо.
иччханти ета̄йа а̄рамман̣а̄нӣти иччха̄. бахалакилесабха̄вена муччханти ета̄йа па̄н̣иноти муччха̄. гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄ гахан̣авасена аджджхоса̄нам̣. имина̄ сатта̄ гиджджханти, гедхам̣ а̄паджджантӣти гедхо; бахалат̣т̣хена ва̄ гедхо. ‘‘гедхам̣ ва̄ паванасан̣д̣а’’нти хи бахалат̣т̣хенева вуттам̣. анантарападам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣. саббатобха̄гена ва̄ гедхоти палигедхо. сан̃джанти етена̄ти сан̇го; лагганат̣т̣хена ва̄ сан̇го. осӣданат̣т̣хена пан̇ко. а̄кад̣д̣ханавасена еджа̄. ‘‘еджа̄ имам̣ пурисам̣ парикад̣д̣хати тасса тассева бхавасса абхиниббаттийа̄’’ти хи вуттам̣. ван̃чанат̣т̣хена ма̄йа̄. ват̣т̣асмим̣ сатта̄нам̣ джананат̣т̣хена джаника̄. ‘‘тан̣ха̄ джанети пурисам̣ читтамасса видха̄ватӣ’’ти (сам̣. ни. 1.55-57) хи вуттам̣. ват̣т̣асмим̣ сатте дуккхена сам̣йоджайама̄на̄ джанетӣти сан̃джананӣ. гхат̣анат̣т̣хена сиббинӣ. айан̃хи ват̣т̣асмим̣ сатте чутипат̣исандхивасена сиббати гхат̣ети, туннака̄ро вийа пилотика̄йа пилотикам̣; тасма̄ гхат̣анат̣т̣хена сиббинӣти вутта̄. анекаппака̄рам̣ висайаджа̄лам̣ тан̣ха̄виппхандитанивесасан̇кха̄там̣ ва̄ джа̄ламасса̄ аттхӣти джа̄линӣ.
а̄кад̣д̣ханат̣т̣хена сӣгхасота̄ сарита̄ вийа̄ти сарита̄. аллат̣т̣хена ва̄ сарита̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘сарита̄ни синехита̄ни ча соманасса̄ни бхаванти джантуно’’ти (дха. па. 341). алла̄ни чева синиддха̄ни ча̄ти айан̃хеттха аттхо. висата̄ти висаттика̄. висат̣а̄ти висаттика̄. виса̄ла̄ти висаттика̄. висаккатӣти висаттика̄. висам̣ва̄дика̄ти висаттика̄. висам̣харатӣти висаттика̄. висамӯла̄ти висаттика̄. висапхала̄ти висаттика̄. висапарибхога̄ти висаттика̄. висата̄ ва̄ пана са̄ тан̣ха̄ рӯпе садде гандхе расе пхот̣т̣хаббе дхамме куле ган̣е виттхата̄ти висаттика̄ (маха̄ни. 3). анайабйасанапа̄панат̣т̣хена кумма̄нубандхасуттакам̣ вийа̄ти суттам̣. вуттан̃хетам̣ – ‘‘суттаканти кхо, бхиккхаве, нандӣра̄гассетам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 2.159). рӯпа̄дӣсу виттхатат̣т̣хена висат̣а̄. тасса тасса пат̣ила̄бхаттха̄йа сатте а̄йӯха̄петӣти а̄йӯхинӣ. уккан̣т̣хитум̣ аппада̄нато саха̄йат̣т̣хена дутийа̄. айан̃хи сатта̄нам̣ ват̣т̣асмим̣ уккан̣т̣хитум̣ на дети, гатагатат̣т̣ха̄не пийасаха̄йо вийа абхирама̄пети. тена вуттам̣ –
‘‘тан̣ха̄дутийо пурисо, дӣгхамаддха̄на сам̣сарам̣;
иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣, сам̣са̄рам̣ на̄тиваттатӣ’’ти. (а. ни. 4.9; итиву. 15; маха̄ни. 191; чӯл̣ани. па̄ра̄йана̄нугӣтига̄тха̄ниддеса 107);
пан̣идха̄накавасена пан̣идхи. бхаванеттӣти бхавараджджу. ета̄йа хи сатта̄, раджджуйа̄ гӣва̄йа баддха̄ гон̣а̄ вийа, иччхитиччхитат̣т̣ха̄нам̣ ниййанти. там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ ванати бхаджати аллӣйатӣти ванам̣. ванати йа̄чатӣти ва̄ ванам̣. ванатхоти бйан̃джанена падам̣ вад̣д̣хитам̣. анаттхадуккха̄нам̣ ва̄ самут̣т̣ха̄панат̣т̣хена гаханат̣т̣хена ча ванам̣ вийа̄ти ‘ванам̣’; балаватан̣ха̄йетам̣ на̄мам̣. гаханатарат̣т̣хена пана тато балаватаро ‘ванатхо’ на̄ма. тена вуттам̣ –
‘‘ванам̣ чхиндатха ма̄ руккхам̣, ванато джа̄йате бхайам̣;
чхетва̄ ванан̃ча ванатхан̃ча, ниббана̄ хотха бхиккхаво’’ти. (дха. па. 283);
сантхаванавасена сантхаво; сам̣сагготи аттхо. со дувидхо – тан̣ха̄сантхаво миттасантхаво ча. тесу идха тан̣ха̄сантхаво адхиппето. синехавасена синехо. а̄лайакаран̣авасена апеккхатӣти апеккха̄. вуттампи четам̣ – ‘‘има̄ни те дева чатура̄сӣтинагарасахасса̄ни куса̄ватӣра̄джадха̄нӣпамукха̄ни. еттха дева чхандам̣ джанехи, джӣвите апеккхам̣ карохӣ’’ти (дӣ. ни. 2.266). а̄лайам̣ карохӣти айан̃хеттха аттхо. па̄т̣ийекке па̄т̣ийекке а̄рамман̣е бандхатӣти пат̣ибандху. н̃а̄такат̣т̣хена ва̄ па̄т̣ийекко бандхӯтипи пат̣ибандху. ниччасаннисситат̣т̣хена хи сатта̄нам̣ тан̣ха̄само бандху на̄ма наттхи.
а̄рамман̣а̄нам̣ асанато а̄са̄. аджджхоттхаран̣ато чева титтим̣ анупагантва̄ва парибхун̃джанато ча̄ти аттхо. а̄сисанавасена а̄сисана̄. а̄сиситасса бха̄во а̄сиситаттам̣. ида̄ни тасса̄ паваттит̣т̣ха̄нам̣ дассетум̣ рӯпа̄са̄тиа̄ди вуттам̣. таттха а̄сисанавасена а̄са̄ти а̄са̄йа аттхам̣ гахетва̄ рӯпе а̄са̄ рӯпа̄са̄ти евам̣ навапи пада̄ни ведитабба̄ни. еттха ча пурима̄ни пан̃ча пан̃чака̄магун̣авасена вутта̄ни. париккха̄ралобхавасена чхат̣т̣хам̣. там̣ висесато паббаджита̄нам̣. тато пара̄ни тӣн̣и атиттийаваттхувасена гахат̣т̣ха̄нам̣. на хи тесам̣ дханапуттаджӣвитехи ан̃н̃ам̣ пийатарам̣ аттхи. ‘етам̣ майхам̣ етам̣ майха’нти ва̄ ‘асукена ме идам̣ диннам̣ идам̣ динна’нти ва̄ евам̣ сатте джаппа̄петӣти джаппа̄. парато две пада̄ни упасаггена вад̣д̣хита̄ни. тато парам̣ ан̃н̃ена̄ка̄рена вибхаджитум̣ а̄раддхатта̄ пуна джаппа̄ти вуттам̣. джаппана̄ка̄ро джаппана̄. джаппитасса бха̄во джаппитаттам̣. пунаппунам̣ висайе лумпати а̄кад̣д̣хатӣти лолупо. лолупасса бха̄во лолуппам̣. лолуппа̄ка̄ро лолуппа̄йана̄. лолуппасаман̇гино бха̄во лолуппа̄йитаттам̣.
пуччхан̃джиката̄ти йа̄йа тан̣ха̄йа ла̄бхат̣т̣ха̄несу, пуччхам̣ ча̄лайама̄на̄ сунакха̄ вийа, кампама̄на̄ вичаранти, там̣ тасса̄ кампанатан̣ха̄йа на̄мам̣. са̄дху мана̄памана̄пе висайе ка̄метӣти са̄дхука̄мо. тасса бха̄во са̄дхукамйата̄. ма̄та̄ ма̄туччха̄тиа̄дике айуттат̣т̣ха̄не ра̄готи адхаммара̄го. йуттат̣т̣ха̄непи балава̄ хутва̄ уппанналобхо висамалобхо. ‘‘ра̄го висама’’нтиа̄дивачанато (вибха. 924) ва̄ йуттат̣т̣ха̄не ва̄ айуттат̣т̣ха̄не ва̄ уппанно чхандара̄го адхаммат̣т̣хена ‘адхаммара̄го’, висамат̣т̣хена ‘висамалобхо’ти ведитаббо.
а̄рамман̣а̄нам̣ ника̄манавасена никанти. ника̄мана̄ка̄ро ника̄мана̄. паттхана̄васена паттхана̄. пиха̄йанавасена пихана̄. сут̣т̣ху паттхана̄ сампаттхана̄. пан̃часу ка̄магун̣есу тан̣ха̄ ка̄матан̣ха̄. рӯпа̄рӯпабхаве тан̣ха̄ бхаватан̣ха̄. уччхедасан̇кха̄те вибхаве тан̣ха̄ вибхаватан̣ха̄. суддхе рӯпабхавасмим̣йева тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄. арӯпабхаве тан̣ха̄ арӯпатан̣ха̄. уччхедадит̣т̣хисахагато ра̄го дит̣т̣хира̄го. ниродхе тан̣ха̄ ниродхатан̣ха̄. рӯпе тан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄. садде тан̣ха̄ саддатан̣ха̄. гандхатан̣ха̄дӣсупи есева найо. огха̄дайо вуттаттха̄ва.
кусаладхамме а̄варатӣти а̄варан̣ам̣. чха̄данавасена чха̄данам̣. сатте ват̣т̣асмим̣ бандхатӣти бандханам̣. читтам̣ упагантва̄ килиссати сам̣килит̣т̣хам̣ каротӣти упаккилесо. тха̄магатат̣т̣хена анусетӣти анусайо. уппаджджама̄на̄ читтам̣ парийут̣т̣ха̄тӣти парийут̣т̣ха̄нам̣; уппаджджитум̣ аппада̄нена кусалача̄рам̣ ган̣ха̄тӣти аттхо. ‘‘чора̄ магге парийут̣т̣хим̣су дхутта̄ магге парийут̣т̣хим̣сӯ’’тиа̄дӣсу (чӯл̣ава. 430) хи маггам̣ ган̣хим̣сӯти аттхо. евамидха̄пи гахан̣ат̣т̣хена парийут̣т̣ха̄нам̣ ведитаббам̣. паливет̣ханат̣т̣хена лата̄ вийа̄ти лата̄. ‘‘лата̄ уббхиджджа тит̣т̣хатӣ’’ти (дха. па. 340) а̄гатат̣т̣ха̄непи айам̣ тан̣ха̄ лата̄ти вутта̄. вивидха̄ни ваттхӯни иччхатӣти вевиччхам̣. ват̣т̣адуккхасса мӯланти дуккхамӯлам̣. тассева дуккхасса нида̄нанти дуккханида̄нам̣. там̣ дуккхам̣ ито пабхаватӣти дуккхаппабхаво. бандханат̣т̣хена па̄со вийа̄ти па̄со. ма̄расса па̄со ма̄рапа̄со. дуруггиланат̣т̣хена бал̣исам̣ вийа̄ти бал̣исам̣. ма̄расса бал̣исам̣ ма̄рабал̣исам̣. тан̣ха̄бхибхӯта̄ ма̄расса висайам̣ на̄тиккаманти, тесам̣ упари ма̄ро васам̣ ваттетӣти имина̄ парийа̄йена ма̄расса висайоти ма̄рависайо. санданат̣т̣хена тан̣ха̄ва надӣ тан̣ха̄надӣ. аджджхоттхаран̣ат̣т̣хена тан̣ха̄ва джа̄лам̣ тан̣ха̄джа̄лам̣. йатха̄ сунакха̄ гаддулабаддха̄ йадиччхакам̣ нӣйанти, евам̣ тан̣ха̄баддха̄ сатта̄пӣти дал̣хабандханат̣т̣хена гаддулам̣ вийа̄ти гаддулам̣. тан̣ха̄ва гаддулам̣ тан̣ха̄гаддулам̣. дуппӯран̣ат̣т̣хена тан̣ха̄ва самуддо тан̣ха̄самуддо.
1066. досаниддесе анаттхам̣ ме ачарӣти авуд̣д̣хим̣ ме ака̄си. имина̄ упа̄йена саббападесу аттхо ведитаббо. ат̣т̣ха̄не ва̄ пана а̄гха̄тоти ака̄ран̣е копо – екаччо хи ‘дево ативассатӣ’ти куппати, ‘на вассатӣ’ти куппати, ‘сӯрийо таппатӣ’ти куппати, ‘на таппатӣ’ти куппати, ва̄те ва̄йантепи куппати, ава̄йантепи куппати, саммаджджитум̣ асакконто бодхипан̣н̣а̄нам̣ куппати, чӣварам̣ па̄рупитум̣ асакконто ва̄тасса куппати, упаккхалитва̄ кха̄н̣укасса куппати идам̣ сандха̄йа вуттам̣ – ат̣т̣ха̄не ва̄ пана а̄гха̄то джа̄йатӣти. таттха хет̣т̣ха̄ навасу т̣ха̄несу сатте а̄раббха уппаннатта̄ каммапатхабхедо хоти. ат̣т̣ха̄на̄гха̄то пана сан̇кха̄ресу уппанно каммапатхабхедам̣ на кароти. читтам̣ а̄гха̄тенто уппанноти читтасса а̄гха̄то. тато балаватаро пат̣игха̄то. пат̣ихан̃н̃анавасена пат̣игхам̣. пат̣ивируджджхатӣти пат̣ивиродхо. куппанавасена копо. пакопо сампакопоти упасаггена падам̣ вад̣д̣хитам̣. дуссанавасена досо. падосо сампадосоти упасаггена падам̣ вад̣д̣хитам̣. читтасса бйа̄паттӣти читтасса випанната̄, випариваттана̄ка̄ро. манам̣ падӯсайама̄но уппаджджатӣти манопадосо. куджджханавасена кодхо. куджджхана̄ка̄ро куджджхана̄. куджджхитасса бха̄во куджджхитаттам̣.
ида̄ни акусаланиддесе вуттанайам̣ дассетум̣ досо дуссана̄тиа̄ди вуттам̣. тасма̄ ‘‘йо еварӯпо читтасса а̄гха̄то…пе… куджджхитатта’’нти ча идха вутто, ‘‘досо дуссана̄’’тиа̄дина̄ найена хет̣т̣ха̄ вутто, айам̣ вуччати досоти. еваметтха йоджана̄ ка̄табба̄. еван̃хи сати пунаруттидосо пат̣иседхито хоти. моханиддесо амоханиддесе вуттапат̣ипаккханайена ведитаббо. сабба̄ка̄рена панеса вибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄ви бхависсати.
1079. техи дхаммехи йе дхамма̄ сахетука̄ти техи хетудхаммехи йе ан̃н̃е хетудхамма̄ ва̄ нахетудхамма̄ ва̄ те сахетука̄. ахетукападепи есева найо. еттха ча хету хетуйева ча хоти, тин̣н̣ам̣ ва̄ двиннам̣ ва̄ екато уппаттийам̣ сахетуко ча. вичикиччхуддхаччасахагато пана мохо хету ахетуко. хетусампайуттадуканиддесепи есева найо.
1091. сан̇кхатадуканиддесе пуримадуке вуттам̣ асан̇кхатадха̄тум̣ сандха̄йа йо ева со дхаммоти екавачананиддесо като. пуримадуке пана бахувачанавасена пуччха̄йа уддхат̣атта̄ име дхамма̄ аппаччайа̄ти пуччха̄нусандхинайена бахувачанам̣ катам̣. име дхамма̄ санидассана̄тиа̄дӣсупи есева найо.
1101. кеначи вин̃н̃еййадуканиддесе чаккхувин̃н̃еййа̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ена виджа̄нитабба̄. сесападесупи есева найо. еттха ча кеначи вин̃н̃еййа̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу кеначи екена чаккхувин̃н̃а̄н̣ена ва̄ сотавин̃н̃а̄н̣ена ва̄ виджа̄нитабба̄. кеначи на вин̃н̃еййа̄ти тенева чаккхувин̃н̃а̄н̣ена ва̄ сотавин̃н̃а̄н̣ена ва̄ на виджа̄нитабба̄. ‘евам̣ санте двиннампи пада̄нам̣ аттхана̄наттато дуко хотӣ’ти хет̣т̣ха̄ вуттатта̄ ‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄ на те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄’ти айам̣ дуко на хоти. рӯпам̣ пана чаккхувин̃н̃еййам̣ саддо на чаккхувин̃н̃еййоти имаматтхам̣ гахетва̄ ‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄ на те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄, йе ва̄ пана те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄ на те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄’ти айамеко дукоти ведитаббо. евам̣ екекаиндрийамӯлаке чатта̄ро чатта̄ро катва̄ вӣсати дука̄ вибхатта̄ти ведитабба̄.
ким̣ пана ‘мановин̃н̃а̄н̣ена кеначи вин̃н̃еййа̄ кеначи на вин̃н̃еййа̄’ наттхи? тенеттха дука̄ на вутта̄ти? но наттхи, ваваттха̄на̄бха̄вато пана на вутта̄. на хи, йатха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ена авин̃н̃еййа̄ ева̄ти ваваттха̄нам̣ аттхи, евам̣ мановин̃н̃а̄н̣ена̄пӣти ваваттха̄на̄бха̄вато еттха дука̄ на вутта̄. мановин̃н̃а̄н̣ена пана кеначи вин̃н̃еййа̄ чева авин̃н̃еййа̄ ча̄ти айаматтхо аттхи. тасма̄ со авуттопи йатха̄ла̄бхавасена ведитаббо. мановин̃н̃а̄н̣анти хи сан̇кхйам̣ гатехи ка̄ма̄вачарадхаммехи ка̄ма̄вачарадхамма̄ ева та̄ва кехичи вин̃н̃еййа̄ кехичи авин̃н̃еййа̄. техийева рӯпа̄вачара̄дидхамма̄пи кехичи вин̃н̃еййа̄ кехичи авин̃н̃еййа̄. рӯпа̄вачарехипи ка̄ма̄вачара̄ кехичи вин̃н̃еййа̄ кехичи авин̃н̃еййа̄. техева рӯпа̄вачара̄дайопи кехичи вин̃н̃еййа̄ кехичи авин̃н̃еййа̄. арӯпа̄вачарехи пана ка̄ма̄вачара̄ рӯпа̄вачара̄ апарийа̄панна̄ ча нева вин̃н̃еййа̄. арӯпа̄вачара̄ пана кехичи вин̃н̃еййа̄ кехичи авин̃н̃еййа̄. тепи ча кечидева вин̃н̃еййа̄ кечи авин̃н̃еййа̄. апарийа̄паннехи ка̄ма̄вачара̄дайо нева вин̃н̃еййа̄. апарийа̄панна̄ пана нибба̄нена авин̃н̃еййатта̄ кехичи вин̃н̃еййа̄ кехичи авин̃н̃еййа̄. тепи ча маггапхала̄нам̣ авин̃н̃еййатта̄ кечидева вин̃н̃еййа̄ кечи авин̃н̃еййа̄ти.
1102. а̄саваниддесе пан̃чака̄магун̣ико ра̄го ка̄ма̄саво на̄ма. рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го джха̄наниканти сассатадит̣т̣хисахаджа̄то ра̄го бхававасена паттхана̄ бхава̄саво на̄ма. два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо дит̣т̣ха̄саво на̄ма. ат̣т̣хасу т̣ха̄несу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄саво на̄ма. таттха таттха а̄гатесу пана а̄савесу асаммохаттхам̣ екавидха̄дибхедо ведитаббо. аттхато хете чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена а̄сава̄ти евам̣ екавидха̄ва хонти. винайе пана ‘‘дит̣т̣хадхаммика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ сам̣вара̄йа сампара̄йика̄нам̣ а̄сава̄нам̣ пат̣игха̄та̄йа̄’’ти (па̄ра̄. 39) дувидхена а̄гата̄. суттанте сал̣а̄йатане та̄ва ‘‘тайоме, а̄вусо, а̄сава̄ – ка̄ма̄саво бхава̄саво авиджджа̄саво’’ти (сам̣. ни. 4.321) тивидхена а̄гата̄. ниббедхикапарийа̄йе ‘‘аттхи, бхиккхаве, а̄сава̄ нирайагаманӣйа̄, аттхи а̄сава̄ тираччха̄найонигаманӣйа̄, аттхи а̄сава̄ петтивисайагаманӣйа̄, аттхи а̄сава̄ мануссалокагаманӣйа̄, аттхи а̄сава̄ девалокагаманӣйа̄’’ти (а. ни. 6.63) пан̃чавидхена а̄гата̄. чхакканипа̄те а̄хунеййасутте – ‘‘аттхи а̄сава̄ сам̣вара̄ паха̄табба̄, аттхи а̄сава̄ пат̣исевана̄ паха̄табба̄, аттхи а̄сава̄ адхива̄сана̄ паха̄табба̄, аттхи а̄сава̄ париваджджана̄ паха̄табба̄, аттхи а̄сава̄ винодана̄ паха̄табба̄, аттхи а̄сава̄ бха̄вана̄ паха̄табба̄’’ти (а. ни. 6.58) чхаббидхена а̄гата̄. сабба̄савапарийа̄йе (ма. ни. 1.14 а̄дайо) ‘дассанапаха̄таббехи’ саддхим̣ саттавидхена а̄гата̄. идха панете ка̄ма̄сава̄дибхедато чатуббидхена а̄гата̄. татра̄йам̣ вачанаттхо – пан̃чака̄магун̣асан̇кха̄те ка̄ме а̄саво ‘ка̄ма̄саво’. рӯпа̄рӯпасан̇кха̄те каммато ча упапаттито ча дувидхепи бхаве а̄саво ‘бхава̄саво’. дит̣т̣хи ева а̄саво ‘дит̣т̣ха̄саво’. авиджджа̄ва а̄саво ‘авиджджа̄саво’.
1103. ка̄месӯти пан̃часу ка̄магун̣есу. ка̄маччхандоти ка̄масан̇кха̄то чхандо, на каттукамйата̄чхандо, на дхаммаччхандо. ка̄манавасена раджджанавасена ча ка̄мойева ра̄го ка̄мара̄го. ка̄манавасена нанданавасена ча ка̄мова нандӣти ка̄манандӣ. евам̣ саббаттха ка̄маттхам̣ видитва̄ тан̣ха̄йанат̣т̣хена ка̄матан̣ха̄, синеханат̣т̣хена ка̄масинехо, парид̣айханат̣т̣хена ка̄мапарил̣а̄хо, муччханат̣т̣хена ка̄мамуччха̄, гилитва̄ паринит̣т̣ха̄панат̣т̣хена ка̄маджджхоса̄нанти ведитаббам̣. айам̣ вуччатӣти айам̣ ат̣т̣хахи падехи вибхатто ка̄ма̄саво на̄ма вуччати.
1104. бхавесу бхавачхандоти рӯпа̄рӯпабхавесу бхавапаттхана̄васенева паватто чхандо ‘бхавачхандо’. сесапада̄нипи имина̄ва найена ведитабба̄ни.
1105. сассато локоти ва̄тиа̄дӣхи дасаха̄ка̄рехи дит̣т̣хиппабхедова вутто. таттха сассато локоти еттха кхандхапан̃чакам̣ локоти гахетва̄ ‘айам̣ локо ниччо дхуво саббака̄лико’ти ган̣хантасса ‘сассата’нти гахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. асассатоти тамева локам̣ ‘уччхиджджати винассатӣ’ти ган̣хантасса уччхедагахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. антава̄ти париттакасин̣ала̄бхино ‘суппаматте ва̄ сара̄ваматте ва̄’ касин̣е сама̄паннасса антосама̄паттийам̣ паваттитарӯпа̄рӯпадхамме локоти ча касин̣апариччхедантена ча ‘антава̄’ти ган̣хантасса ‘антава̄ локо’ти гахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. са̄ сассатадит̣т̣хипи хоти уччхедадит̣т̣хипи. випулакасин̣ала̄бхино пана тасмим̣ касин̣е сама̄паннасса антосама̄паттийам̣ паваттитарӯпа̄рӯпадхамме локоти ча касин̣апариччхедантена ча ‘ананто’ти ган̣хантасса ‘анантава̄ локо’ти гахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. са̄ сассатадит̣т̣хипи хоти, уччхедадит̣т̣хипи.
там̣ джӣвам̣ там̣ сарӣранти бхеданадхаммасса сарӣрассева ‘джӣва’нти гахитатта̄ сарӣре уччхиджджама̄не ‘джӣвампи уччхиджджатӣ’ти уччхедагахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. дутийападе сарӣрато ан̃н̃асса джӣвасса гахитатта̄ сарӣре уччхиджджама̄непи ‘джӣвам̣ на уччхиджджатӣ’ти сассатагахан̣а̄ка̄раппаватта̄ дит̣т̣хи. хоти татха̄гато парам̣ маран̣а̄тиа̄дӣсу сатто татха̄гато на̄ма. со парам̣ маран̣а̄ хотӣти ган̣хато пат̣хама̄ сассатадит̣т̣хи. на хотӣти ган̣хато дутийа̄ уччхедадит̣т̣хи. хоти ча на ча хотӣти ган̣хато татийа̄ екаччасассатадит̣т̣хи. нева хоти на нахотӣти ган̣хато чатуттха̄ амара̄виккхепадит̣т̣хи. име дхамма̄ а̄сава̄ти име ка̄ма̄саван̃ча бхава̄саван̃ча ра̄гавасена екато катва̄, сан̇кхепато тайо, виттха̄рато чатта̄ро дхамма̄ а̄сава̄ на̄ма.
йо пана брахма̄нам̣ вима̄накаппаруккхаа̄бхаран̣есу чхандара̄го уппаджджати, со ка̄ма̄саво хоти на хотӣти? на хоти. касма̄? пан̃чака̄магун̣икасса ра̄гасса идхева пахӣнатта̄. хетугоччхакам̣ пана патва̄ лобхо хету на̄ма хоти. гантхагоччхакам̣ патва̄ абхиджджха̄ка̄йагантхо на̄ма. килесагоччхакам̣ патва̄ лобхо килесо на̄ма хоти. дит̣т̣хисахаджа̄то пана ра̄го ка̄ма̄саво хоти на хотӣти? на хоти; дит̣т̣хира̄го на̄ма хоти. вуттан̃хетам̣ ‘‘дит̣т̣хира̄гаратте пурисапуггале диннада̄нам̣ на махаппхалам̣ хоти, на маха̄нисам̣са’’нти (пат̣и. ма. 1.129).
име пана а̄саве килесапат̣ипа̄т̣ийа̄пи а̄харитум̣ ват̣т̣ати, маггапат̣ипа̄т̣ийа̄пи. килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ ка̄ма̄саво ана̄га̄мимаггена пахӣйати, бхава̄саво арахаттамаггена, дит̣т̣ха̄саво сота̄паттимаггена, авиджджа̄саво арахаттамаггена. маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ сота̄паттимаггена дит̣т̣ха̄саво пахӣйати, ана̄га̄мимаггена ка̄ма̄саво, арахаттамаггена бхава̄саво авиджджа̄саво ча̄ти.
1121. сам̣йоджанесу ма̄наниддесе сеййохамасмӣти ма̄ноти уттамат̣т̣хена ‘ахам̣ сеййо’ти евам̣ уппаннама̄но. садисохамасмӣти ма̄ноти самасамат̣т̣хена ‘ахам̣ садисо’ти евам̣ уппаннама̄но. хӣнохамасмӣти ма̄ноти ла̄макат̣т̣хена ‘ахам̣ хӣно’ти евам̣ уппаннама̄но. евам̣ сеййама̄но садисама̄но хӣнама̄ноти име тайо ма̄на̄ тин̣н̣ам̣ джана̄нам̣ уппаджджанти. сеййасса̄пи хи ‘ахам̣ сеййо садисо хӣно’ти тайо ма̄на̄ уппаджджанти. садисасса̄пи, хӣнасса̄пи. таттха сеййасса сеййама̄нова йа̄тха̄вама̄но, итаре две айа̄тха̄вама̄на̄. садисасса садисама̄нова…пе… хӣнасса хӣнама̄нова йа̄тха̄вама̄но, итаре две айа̄тха̄вама̄на̄. имина̄ ким̣ катхитам̣? екасса тайо ма̄на̄ уппаджджантӣти катхитам̣. кхуддакаваттхуке пана пат̣хамакама̄набха̄джанӣйе еко ма̄но тин̣н̣ам̣ джана̄нам̣ уппаджджатӣти катхито.
ма̄накаран̣авасена ма̄но. ман̃н̃ана̄ ман̃н̃итаттанти а̄ка̄рабха̄ваниддеса̄. усситат̣т̣хена уннати. йассуппаджджати там̣ пуггалам̣ унна̄мети, уккхипитва̄ т̣хапетӣти уннамо. самусситат̣т̣хена дхаджо. уккхипанат̣т̣хена читтам̣ сампагган̣ха̄тӣти сампагга̄хо. кету вуччати бахӯсу дхаджесу аччуггатадхаджо. ма̄нопи пунаппунам̣ уппаджджама̄но апара̄паре упа̄да̄йа аччуггатат̣т̣хена кету вийа̄ти ‘кету’. кетум̣ иччхатӣти кетукамйам̣, тасса бха̄во кетукамйата̄. са̄ пана читтасса, на аттано. тена вуттам̣ – ‘кетукамйата̄ читтасса̄’ти. ма̄насампайуттан̃хи читтам̣ кетум̣ иччхати. тасса ча бха̄во кетукамйата̄; кетусан̇кха̄то ма̄ноти.
1126. исса̄ниддесе йа̄ парала̄бхасакка̄рагарука̄рама̄нанаванданапӯджана̄су исса̄ти йа̄ етесу паресам̣ ла̄бха̄дӣсу ‘ким̣ имина̄ имеса’нти парасампаттикхиййаналаккхан̣а̄ исса̄. таттха ла̄бхоти чӣвара̄дӣнам̣ чатуннам̣ паччайа̄нам̣ пат̣ила̄бхо. иссукӣ хи пуггало парасса там̣ ла̄бхам̣ кхиййати, ‘ким̣ имасса имина̄’ти на иччхати. сакка̄роти тесам̣йева паччайа̄нам̣ суката̄нам̣ сундара̄нам̣ пат̣ила̄бхо. гарука̄роти гарукирийа̄, бха̄рийакаран̣ам̣. ма̄нананти манена пийакаран̣ам̣. вандананти пан̃чапатит̣т̣хитена ванданам̣. пӯджана̄ти гандхама̄ла̄дӣхи пӯджана̄. исса̄йанавасена исса̄. исса̄ка̄ро исса̄йана̄. исса̄йитабха̄во исса̄йитаттам̣. усӯйа̄дӣни исса̄дивевачана̄ни.
имисса̄ пана исса̄йа кхиййаналаккхан̣ам̣ а̄га̄рикена̄пи ана̄га̄рикена̄пи дӣпетаббам̣. а̄га̄рико хи екаччо касиван̣иджджа̄дӣсу ан̃н̃атарена а̄джӣвена аттано пурисака̄рам̣ нисса̄йа бхаддакам̣ йа̄нам̣ ва̄ ва̄ханам̣ ва̄ ратанам̣ ва̄ лабхати. апаро тасса ала̄бхаттхико тена ла̄бхена на туссати. ‘када̄ ну кхо еса има̄йа сампаттийа̄ париха̄йитва̄ капан̣о хутва̄ чариссатӣ’ти чинтетва̄ екена ка̄ран̣ена тасмим̣ та̄йа сампаттийа̄ парихӣне аттамано хоти. ана̄га̄рикопи еко исса̄манако ан̃н̃ам̣ аттано сутапарийаттиа̄дӣни нисса̄йа уппаннала̄бха̄дисампаттим̣ дисва̄ ‘када̄ ну кхо есо имехи ла̄бха̄дӣхи париха̄йиссатӣ’ти чинтетва̄, йада̄ там̣ екена ка̄ран̣ена парихӣнам̣ пассати, тада̄ аттамано хоти. евам̣ парасампаттикхиййаналаккхан̣а̄ ‘исса̄’ти ведитабба̄.
1127. маччхарийаниддесе ваттхуто маччхарийадассанаттхам̣ ‘пан̃ча маччхарийа̄ни а̄ва̄самаччхарийа’нтиа̄ди вуттам̣. таттха а̄ва̄се маччхарийам̣ а̄ва̄самаччхарийам̣. сесападесупи есева найо.
а̄ва̄со на̄ма сакала̄ра̄мопи паривен̣ампи ековаракопи раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄на̄дӣнипи. тесу васанта̄ сукхам̣ васанти паччайе лабханти. еко бхиккху ваттасампаннассева песаласса бхиккхуно таттха а̄гаманам̣ на иччхати. а̄гатопи ‘кхиппам̣ гаччхатӯ’ти чинтети. идам̣ ‘а̄ва̄самаччхарийам̣’ на̄ма. бхан̣д̣анака̄рака̄дӣнам̣ пана таттха ва̄сам̣ аниччхато а̄ва̄самаччхарийам̣ на̄ма на хоти.
куланти упат̣т̣ха̄какулампи н̃а̄тикулампи. таттха ан̃н̃асса упасан̇каманам̣ аниччхато куламаччхарийам̣ хоти. па̄папуггаласса пана упасан̇каманам̣ аниччхантопи маччхарӣ на̄ма на хоти. со хи тесам̣ паса̄дабхеда̄йа пат̣ипаджджати. паса̄дам̣ раккхитум̣ саматтхассева пана бхиккхуно таттха упасан̇каманам̣ аниччханто маччхарӣ на̄ма хоти.
ла̄бхоти чатупаччайала̄бхова. там̣ ан̃н̃асмим̣ сӣлавантейева лабханте ‘ма̄ лабхатӯ’ти чинтентасса ла̄бхамаччхарийам̣ хоти. йо пана саддха̄деййам̣ винипа̄тети, апарибхогадуппарибхога̄дивасена вина̄сети, пӯтибха̄вам̣ гаччхантампи ан̃н̃асса на дети, там̣ дисва̄ ‘саче имам̣ еса на лабхеййа, ан̃н̃о сӣлава̄ лабхеййа, парибхогам̣ гаччхеййа̄’ти чинтентасса маччхарийам̣ на̄ма наттхи.
ван̣н̣о на̄ма сарӣраван̣н̣опи гун̣аван̣н̣опи. таттха сарӣраван̣н̣е маччхарипуггало ‘паро па̄са̄дико рӯпава̄’ти вутте там̣ на катхетука̄мо хоти. гун̣аван̣н̣амаччхарӣ сӣлена дхутан̇гена пат̣ипада̄йа а̄ча̄рена ван̣н̣ам̣ на катхетука̄мо хоти.
дхаммоти парийаттидхаммо ча пат̣иведхадхаммо ча. таттха арийаса̄вака̄ пат̣иведхадхаммам̣ на маччхара̄йанти, аттана̄ пат̣ивиддхадхамме садевакасса локасса пат̣иведхам̣ иччханти. там̣ пана пат̣иведхам̣ ‘паре джа̄нантӯ’ти иччханти. тантидхаммейева пана дхаммамаччхарийам̣ на̄ма хоти. тена саманна̄гато пуггало йам̣ гул̣хам̣ гантхам̣ ва̄ катха̄маггам̣ ва̄ джа̄на̄ти там̣ ан̃н̃ам̣ на джа̄на̄петука̄мо хоти. йо пана пуггалам̣ упапариккхитва̄ дхамма̄нуггахена, дхаммам̣ ва̄ упапариккхитва̄ пуггала̄нуггахена на дети, айам̣ дхаммамаччхарӣ на̄ма на хоти.
таттха екаччо пуггало лоло хоти, ка̄лена саман̣о хоти, ка̄лена бра̄хман̣о, ка̄лена ниган̣т̣хо. йо хи бхиккху ‘айам̣ пуггало павен̣иа̄гатам̣ тантим̣ сан̣хам̣ сукхумам̣ дхаммантарам̣ бхиндитва̄ а̄лул̣иссатӣ’ти на дети, айам̣ пуггалам̣ упапариккхитва̄ дхамма̄нуггахена на дети на̄ма. йо пана ‘айам̣ дхаммо сан̣хо сукхумо, сача̄йам̣ пуггало ган̣хиссати ан̃н̃ам̣ бйа̄каритва̄ атта̄нам̣ а̄викатва̄ нассиссатӣ’ти на дети, айам̣ дхаммам̣ упапариккхитва̄ пуггала̄нуггахена на дети на̄ма. йо пана ‘сача̄йам̣ имам̣ дхаммам̣ ган̣хиссати, амха̄кам̣ самайам̣ бхиндитум̣ саматтхо бхависсатӣ’ти на дети, айам̣ дхаммамаччхарӣ на̄ма хоти.
имесу пан̃часу маччхарийесу а̄ва̄самаччхарийена та̄ва йаккхо ва̄ пето ва̄ хутва̄ тассева а̄ва̄сасса сан̇ка̄рам̣ сӣсена уккхипитва̄ вичарати. куламаччхарийена тасмим̣ куле ан̃н̃есам̣ да̄нама̄нана̄дӣни каронте дисва̄ ‘бхиннам̣ ватидам̣ кулам̣ мама̄’ти чинтайато лохитампи мукхато уггаччхати, куччхивиречанампи хоти, анта̄нипи кхан̣д̣а̄кхан̣д̣а̄ни хутва̄ никкхаманти. ла̄бхамаччхарийена сан̇гхасса ва̄ ган̣асса ва̄ сантаке ла̄бхе маччхара̄йитва̄ пуггаликапарибхогам̣ вийа парибхун̃джитва̄ йаккхо ва̄ пето ва̄ маха̄аджагаро ва̄ хутва̄ ниббаттати. сарӣраван̣н̣агун̣аван̣н̣амаччхарена парийаттидхаммамаччхарийена ча аттанова ван̣н̣ам̣ ван̣н̣ети, паресам̣ ван̣н̣е ‘ким̣ ван̣н̣о есо’ти там̣ там̣ досам̣ ваданто парийаттидхамман̃ча кассачи кин̃чи аденто дуббан̣н̣о чева ел̣амӯго ча хоти.
апича а̄ва̄самаччхарийена лохагехе паччати. куламаччхарийена аппала̄бхо хоти. ла̄бхамаччхарийена гӯтханирайе ниббаттати. ван̣н̣амаччхарийена бхаве бхаве ниббаттасса ван̣н̣о на̄ма на хоти. дхаммамаччхарийена куккул̣анирайе ниббаттатӣти.
маччхара̄йанавасена маччхерам̣. маччхара̄йана̄ка̄ро маччхара̄йана̄. маччхарена айитасса маччхерасаман̇гино бха̄во маччхара̄йитаттам̣. ‘майхамева хонту ма̄ ан̃н̃асса̄’ти сабба̄пи аттано сампаттийо бйа̄петум̣ на иччхатӣти вивиччхо. вивиччхасса бха̄во вевиччхам̣, мудумаччхарийассетам̣ на̄мам̣. кадарийо вуччати ана̄даро. тасса бха̄во кадарийам̣. тхаддхамаччхарийассетам̣ на̄мам̣. тена хи саманна̄гато пуггало парампи паресам̣ дадама̄нам̣ нива̄рети. вуттампи четам̣ –
кадарийо па̄пасан̇каппо, миччха̄дит̣т̣хи ана̄даро;
дадама̄нам̣ нива̄рети, йа̄чама̄на̄на бходжананти. (сам̣. ни. 1.132);
йа̄чаке дисва̄ кат̣укабха̄вена читтам̣ ан̃чати сан̇кочетӣти кат̣укан̃чуко. тасса бха̄во кат̣укан̃чуката̄. апаро найо – кат̣укан̃чуката̄ вуччати кат̣аччхугга̄хо. саматиттикапун̣н̣а̄йа хи уккхалийа̄ бхаттам̣ ган̣ханто саббатобха̄гена сан̇кут̣итена аггакат̣аччхуна̄ ган̣ха̄ти, пӯретва̄ гахетум̣ на саккоти; евам̣ маччхарипуггаласса читтам̣ сан̇кучати. тасмим̣ сан̇кучите ка̄йопи татхева сан̇кучати, пат̣икут̣ати, пат̣иниваттати, на сампаса̄рийатӣти маччхерам̣ ‘кат̣укан̃чуката̄’ти вуттам̣.
аггахитаттам̣ читтасса̄ти паресам̣ упака̄ракаран̣е да̄на̄дина̄ а̄ка̄рена йатха̄ на сампаса̄рийати, евам̣ а̄варитва̄ гахитабха̄во читтасса. йасма̄ пана маччхарипуггало аттано сантакам̣ паресам̣ ада̄тука̄мо хоти парасантакам̣ ган̣хитука̄мо, тасма̄ ‘идам̣ аччхарийам̣ майхамева хоту, ма̄ ан̃н̃асса̄’ти паваттивасенасса аттасампаттинигӯханалаккхан̣ата̄ аттасампаттиггахан̣алаккхан̣ата̄ ва̄ ведитабба̄. сесам̣ имасмим̣ гоччхаке утта̄наттхамева.
има̄ни пана сам̣йоджана̄ни килесапат̣ипа̄т̣ийа̄пи а̄харитум̣ ват̣т̣ати маггапат̣ипа̄т̣ийа̄пи. килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ ка̄мара̄гапат̣игхасам̣йоджана̄ни ана̄га̄мимаггена пахӣйанти, ма̄насам̣йоджанам̣ арахаттамаггена, дит̣т̣хивичикиччха̄сӣлаббатапара̄ма̄са̄ сота̄паттимаггена, бхавара̄гасам̣йоджанам̣ арахаттамаггена, исса̄маччхарийа̄ни сота̄паттимаггена, авиджджа̄ арахаттамаггена. маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ дит̣т̣хивичикиччха̄сӣлаббатапара̄ма̄саисса̄маччхарийа̄ни сота̄паттимаггена пахӣйанти, ка̄мара̄гапат̣игха̄ ана̄га̄мимаггена, ма̄набхавара̄гаавиджджа̄ арахаттамаггена̄ти.
1140. гантхагоччхаке на̄мака̄йам̣ гантхети, чутипат̣исандхивасена ват̣т̣асмим̣ гхат̣етӣти ка̄йагантхо. саббан̃н̃убха̄ситампи пат̣иккхипитва̄ сассато локо идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти имина̄ а̄ка̄рена абхинивисатӣти идам̣сачча̄бхинивесо. йасма̄ пана абхиджджха̄ка̄мара̄га̄нам̣ висесо аттхи, тасма̄ абхиджджха̄ка̄йагантхасса падабха̄джане ‘‘йо ка̄месу ка̄маччхандо ка̄мара̄го’’ти аватва̄ йо ра̄го са̄ра̄готиа̄ди вуттам̣. имина̄ йам̣ хет̣т̣ха̄ вуттам̣ ‘брахма̄нам̣ вима̄на̄дӣсу чхандара̄го ка̄ма̄саво на хоти, гантхагоччхакам̣ патва̄ абхиджджха̄ка̄йагантхо хотӣ’ти там̣ сувуттанти ведитаббам̣. парато килесагоччхакепи есева найо. т̣хапетва̄ сӣлаббатапара̄ма̄санти идам̣ йасма̄ сӣлаббатапара̄ма̄со ‘идамева сачча’нтиа̄дина̄ а̄ка̄рена на̄бхинивисати, ‘сӣлена суддхӣ’тиа̄дина̄ ева пана абхинивисати, тасма̄ миччха̄дит̣т̣хибхӯтампи там̣ пат̣иккхипанто ‘т̣хапетва̄’ти а̄ха.
1162. нӣваран̣агоччхакасса тхинамиддханиддесе читтасса акаллата̄ти читтасса гила̄набха̄во. гила̄но хи акаллакоти вуччати. винайепи вуттам̣ – ‘‘на̄хам̣, бханте, акаллако’’ти (па̄ра̄. 151). акамман̃н̃ата̄ти читтагелан̃н̃асан̇кха̄това акамман̃н̃ата̄ка̄ро. олӣйана̄ти олӣйана̄ка̄ро. ирийа̄патхикачиттан̃хи ирийа̄патхам̣ сандха̄ретум̣ асакконтам̣, руккхе ваггули вийа, кхӣле лаггитапха̄н̣итава̄рако вийа ча, олӣйати. тасса там̣ а̄ка̄рам̣ сандха̄йа олӣйана̄ти вуттам̣. дутийападам̣ упасаггавасена вад̣д̣хитам̣. лӣнанти авиппха̄риката̄йа пат̣икут̣итам̣. итаре две а̄ка̄рабха̄ваниддеса̄. тхинанти саппипин̣д̣о вийа авиппха̄риката̄йа гханабха̄вена т̣хитам̣. тхийана̄ти а̄ка̄раниддесо. тхийитабха̄во тхийитаттам̣, авиппха̄равасенева тхаддхата̄ти аттхо.
1163. ка̄йасса̄ти кхандхаттайасан̇кха̄тасса на̄мака̄йасса. акаллата̄ акамман̃н̃ата̄ти хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. мегхо вийа а̄ка̄сам̣ ка̄йам̣ онайхатӣти она̄хо. саббатобха̄гена она̄хо парийона̄хо. аббхантаре саморундхатӣти антосамородхо. йатха̄ хи нагаре рундхитва̄ гахите манусса̄ бахи никкхамитум̣ на лабханти, евампи миддхена саморуддха̄ дхамма̄ виппха̄равасена никкхамитум̣ на лабханти. тасма̄ антосамородхоти вуттам̣. медхатӣти миддхам̣; акамман̃н̃абха̄вена вихим̣сатӣти аттхо. супанти тена̄ти соппам̣. аккхидала̄дӣнам̣ пачалабха̄вам̣ каротӣти пачала̄йика̄. супана̄ супитаттанти а̄ка̄рабха̄ваниддеса̄. йам̣ пана тесам̣ пурато соппападам̣ тасса пунавачане ка̄ран̣ам̣ вуттамева. идам̣ вуччати тхинамиддханӣваран̣анти идам̣ тхинан̃ча миддхан̃ча екато катва̄ а̄варан̣ат̣т̣хена тхинамиддханӣваран̣анти вуччати. йам̣ йебхуййена секкхапутхуджджана̄нам̣ нидда̄йа пуббабха̄гаапарабха̄гесу уппаджджати там̣ арахаттамаггена самуччхиджджати. кхӣн̣а̄сава̄нам̣ пана караджака̄йасса дуббалабха̄вена бхаван̇готаран̣ам̣ хоти, тасмим̣ асаммиссе ваттама̄не те супанти, са̄ несам̣ нидда̄ на̄ма хоти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣, аггивессана, гимха̄нам̣ паччхиме ма̄се чатуггун̣ам̣ сан̇гха̄т̣им̣ пан̃н̃апетва̄ даккхин̣ена пассена сато сампаджа̄но ниддам̣ оккамита̄’’ти (ма. ни. 1.387). еварӯпо пана̄йам̣ караджака̄йасса дуббалабха̄во на маггаваджджхо, упа̄диннакепи анупа̄диннакепи лаббхати. упа̄диннаке лаббхама̄но йада̄ кхӣн̣а̄саво дӣгхамаггам̣ гато хоти, ан̃н̃атарам̣ ва̄ пана каммам̣ катва̄ киланто, еварӯпе ка̄ле лаббхати. анупа̄диннаке лаббхама̄но пан̣н̣апуппхесу лаббхати. екачча̄нан̃хи руккха̄нам̣ пан̣н̣а̄ни сӯрийа̄тапена паса̄рийанти раттим̣ пат̣икут̣анти, падумапуппха̄дӣни сӯрийа̄тапена пуппханти, раттим̣ пуна пат̣икут̣анти. идам̣ пана миддхам̣ акусалатта̄ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ на хотӣти.
таттха сийа̄ – ‘‘на миддхам̣ акусалам̣. касма̄? рӯпатта̄. рӯпан̃хи абйа̄катам̣. идан̃ча рӯпам̣. теневеттха ‘ка̄йасса акаллата̄ акамман̃н̃ата̄’ти ка̄йаггахан̣ам̣ ката’’нти. йади ‘ка̄йасса̄’ти вуттаматтеневетам̣ рӯпам̣, ка̄йапассаддха̄дайопи дхамма̄ рӯпамева бхавеййум̣. ‘сукхан̃ча ка̄йена пат̣исам̣ведети’ (дха. са. 163; дӣ. ни. 1.230) ‘ка̄йена чева парамасаччам̣ саччхикаротӣ’ти (ма. ни. 2.183; а. ни. 4.113) сукхапат̣исам̣веданапараматтхасаччасаччхикаран̣а̄нипи рӯпака̄йенева сийум̣. тасма̄ на ваттаббаметам̣ ‘рӯпам̣ миддха’нти. на̄мака̄йо хеттха ка̄йо на̄ма. йади на̄мака̄йо, атха касма̄ ‘соппам̣ пачала̄йика̄’ти вуттам̣? на хи на̄мака̄йо супати, на ча пачала̄йатӣти. ‘лин̇га̄дӣни вийа индрийасса, тасса пхалатта̄. йатха̄ хи ‘иттхилин̇гам̣ иттхинимиттам̣ иттхикуттам̣ иттха̄каппо’ти има̄ни лин̇га̄дӣни иттхиндрийасса пхалатта̄ вутта̄ни, евам̣ имасса̄пи на̄мака̄йагелан̃н̃асан̇кха̄тасса миддхасса пхалатта̄ соппа̄дӣни вутта̄ни. миддхе хи сати та̄ни хонтӣти. пхалӯпача̄рена, миддхам̣ арӯпампи сама̄нам̣ ‘соппам̣ пачала̄йика̄ супана̄ супитатта’нти вуттам̣.
‘аккхидала̄дӣнам̣ пачалабха̄вам̣ каротӣти пачала̄йика̄’ти вачанаттхена̄пи ча̄йаматтхо са̄дхитойева̄ти на рӯпам̣ миддхам̣. она̄ха̄дӣхипи часса арӯпабха̄во дӣпитойева. на хи рӯпам̣ на̄мака̄йасса ‘она̄хо парийона̄хо антосамородхо’ хотӣти. ‘нану ча имина̄ва ка̄ран̣енетам̣ рӯпам̣? на хи арӯпам̣ кассачи она̄хо, на парийона̄хо, на антосамородхо хотӣ’ти. йади евам̣, а̄варан̣ампи на бхавеййа. тасма̄. йатха̄ ка̄маччханда̄дайо арӯпадхамма̄ а̄варан̣ат̣т̣хена нӣваран̣а̄, евам̣ имасса̄пи она̄хана̄диаттхена она̄ха̄дита̄ ведитабба̄. апича ‘‘пан̃ча нӣваран̣е паха̄йа четасо упаккилесе пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣е’’ти (дӣ. ни. 2.146; сам̣. ни. 5.233) вачанатопетам̣ арӯпам̣. на хи рӯпам̣ читтупаккилесо, на пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣ам̣ хотӣти.
касма̄ на хоти? нану вуттам̣ –
‘‘санти, бхиккхаве, еке саман̣абра̄хман̣а̄ сурам̣ пиванти мерайам̣, сура̄мерайапа̄на̄ аппат̣ивирата̄, айам̣, бхиккхаве, пат̣хамо саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ упаккилесо’’ти (а. ни. 4.50).
апарампи вуттам̣ ‘‘чха кхоме, гахапатипутта, а̄дӣнава̄ сура̄мерайамаджджапама̄дат̣т̣ха̄на̄нуйоге – сандит̣т̣хика̄ дханаджа̄ни, калахаппавад̣д̣ханӣ, рога̄нам̣ а̄йатанам̣, акиттисан̃джананӣ, копӣнанидам̣санӣ, пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣ӣтвева чхат̣т̣хам̣ падам̣ бхаватӣ’’ти (дӣ. ни. 3.248). паччаккхатопи четам̣ сиддхамева. йатха̄ мадждже ударагате, читтам̣ сам̣килиссати, пан̃н̃а̄ дуббала̄ хоти, тасма̄ маджджам̣ вийа миддхампи читтасам̣килесо чева пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣ан̃ча сийа̄ти. на, паччайаниддесато. йади хи маджджам̣ сам̣килесо бхавеййа, со ‘‘име пан̃ча нӣваран̣е паха̄йа четасо упаккилесе’’ти (ма. ни. 1.297) ва̄, ‘‘евамева кхо, бхиккхаве, пан̃чиме читтасса упаккилеса̄, йехи упаккилесехи упаккилит̣т̣хам̣ читтам̣ на чева муду хоти, на ча камманийам̣, на ча пабхассарам̣, пабхан̇гу ча, на ча самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа. катаме пан̃ча? ка̄маччхандо, бхиккхаве, читтасса упаккилесо’’ти (сам̣. ни. 5.214) ва̄, ‘‘катаме ча, бхиккхаве, читтасса упаккилеса̄? абхиджджха̄ висамалобхо читтасса упаккилесо’’ти (ма. ни. 1.71) ва̄ – евама̄дӣсу упаккилесаниддесесу ниддесам̣ а̄гаччхеййа. йасма̄ пана тасмим̣ пӣте упаккилеса̄ уппаджджанти йе читтасам̣килеса̄ чева пан̃н̃а̄йа ча дуббалӣкаран̣а̄ хонти, тасма̄ там̣ тесам̣ паччайатта̄ паччайаниддесато евам̣ вуттам̣. миддхам̣ пана сайамева читтасса сам̣килесо чева пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣ан̃ча̄ти арӯпамева миддхам̣.
кин̃ча бхиййо? сампайогавачанато. ‘‘тхинамиддханӣваран̣ам̣ авиджджа̄нӣваран̣ена нӣваран̣ан̃чева нӣваран̣асампайуттан̃ча̄’’ти (дха. са. 1176) хи вуттам̣. тасма̄ сампайогавачанато найидам̣ рӯпам̣. на хи рӯпам̣ сампайуттасан̇кхйам̣ лабхатӣти. атха̄пи сийа̄ – ‘йатха̄ла̄бхавасенетам̣ вуттам̣. йатха̄ хи ‘‘сипписамбукампи саккхаракатхалампи маччхагумбампи чарантампи тит̣т̣хантампӣ’’ти (дӣ. ни. 1.249; ма. ни. 1.433) евам̣ екато катва̄ йатха̄ла̄бхавасена вуттам̣. саккхаракатхалан̃хи тит̣т̣хати йева на чарати, итарадвайам̣ тит̣т̣хатипи чаратипи. евамидха̄пи миддхам̣ нӣваран̣амева, на сампайуттам̣, тхинам̣ нӣваран̣ампи сампайуттампӣти саббам̣ екато катва̄ йатха̄ла̄бхавасена ‘‘нӣваран̣ан̃чева нӣваран̣асампайуттан̃ча̄’’ти вуттам̣. миддхам̣ пана йатха̄ саккхаракатхалам̣ тит̣т̣хатева на чарати, евам̣ нӣваран̣амева, на сампайуттам̣. тасма̄ рӯпамева миддханти. на, рӯпабха̄ва̄сиддхито. саккхаракатхалан̃хи на чаратӣти вина̄пи суттена сиддхам̣. тасма̄ таттха йатха̄ла̄бхавасенаттхо хоту. миддхам̣ пана рӯпанти асиддхаметам̣. на сакка̄ тасса имина̄ суттена рӯпабха̄во са̄дхетунти миддхасса рӯпабха̄ва̄сиддхито на идам̣ йатха̄ла̄бхавасена вуттанти арӯпамева миддхам̣.
кин̃ча бхиййо? ‘чаттатта̄’тиа̄дивачанато. вибхан̇гасмин̃хи ‘‘вигататхинамиддхоти тасса тхинамиддхасса чаттатта̄ вантатта̄ муттатта̄ пахӣнатта̄ пат̣иниссат̣т̣хатта̄, тена вуччати вигататхинамиддхо’’ти (вибха. 547) ча, ‘‘идам̣ читтам̣ имамха̄ тхинамиддха̄ содхети висодхети парисодхети мочети вимочети паримочети, тена вуччати тхинамиддха̄ читтам̣ парисодхети’’ ча̄ти (вибха. 551) – евам̣ ‘чаттатта̄’тиа̄ди вуттам̣. на ча ‘рӯпам̣’ евам̣ вуччати, тасма̄пи арӯпамева миддханти. на, читтаджасса̄самбхававачанато. тивидхан̃хи миддхам̣ – читтаджам̣ утуджам̣ а̄ха̄раджан̃ча. тасма̄ йам̣ таттха читтаджам̣ тасса вибхан̇ге джха̄начиттехи асамбхаво вутто, на арӯпабха̄во са̄дхитоти рӯпамева миддханти. на, рӯпабха̄ва̄сиддхитова. миддхасса хи рӯпабха̄ве сиддхе сакка̄ етам̣ ладдхум̣. таттха читтаджасса̄самбхаво вутто. со ева ча на сиджджхатӣти арӯпамева миддхам̣.
кин̃ча бхиййо? паха̄навачанато. бхагавата̄ хи ‘‘чха, бхиккхаве, дхамме паха̄йа бхаббо пат̣хамаджджха̄нам̣ упасампаджджа вихаритум̣; катаме чха? ка̄маччхандам̣, бйа̄па̄дам̣, тхинамиддхам̣, уддхаччам̣, каккуччам̣, вичикиччхам̣; ка̄месу кхо панасса а̄дӣнаво саммапан̃н̃а̄йа судит̣т̣хо хотӣ’’ти (а. ни. 6.73) ча, ‘‘име пан̃ча нӣваран̣е паха̄йа балаватийа̄ пан̃н̃а̄йа аттаттхам̣ ва̄ параттхам̣ ва̄ н̃ассатӣ’’ти (а. ни. 5.51) ча а̄дӣсу миддхасса̄пи паха̄нам̣ вуттам̣. на ча рӯпам̣ паха̄таббам̣. йатха̄ха – ‘‘рӯпаккхандхо абхин̃н̃еййо, парин̃н̃еййо, на паха̄таббо, на бха̄ветаббо на саччхика̄таббо’’ти (вибха. 1031) имасса̄пи паха̄навачанато арӯпамева миддханти. на, рӯпасса̄пи паха̄навачанато. ‘‘рӯпам̣, бхиккхаве, на тумха̄кам̣, там̣ паджахатха̄’’ти (ма. ни. 1.247; сам̣. ни. 3.33). еттха хи рӯпасса̄пи паха̄нам̣ вуттамева. тасма̄ ака̄ран̣аметанти. на, ан̃н̃атха̄ вуттатта̄. тасмин̃хи сутте ‘‘йо, бхиккхаве, рӯпе чхандара̄гавинайо там̣ таттха паха̄на’’нти (сам̣. ни. 3.25) евам̣ чхандара̄гаппаха̄навасена рӯпасса паха̄нам̣ вуттам̣, на йатха̄ ‘‘чха дхамме паха̄йа пан̃ча нӣваран̣е паха̄йа̄’’ти евам̣ паха̄таббамева вуттанти, ан̃н̃атха̄ вуттатта̄, на рӯпам̣ миддхам̣. тасма̄ йа̄нета̄ни ‘‘со име пан̃ча нӣваран̣е паха̄йа четасо упаккилесе’’тиа̄дӣни сутта̄ни вутта̄ни, етехи чева ан̃н̃ехи ча суттехи арӯпамева миддханти ведитаббам̣. татха̄ хи –
‘‘пан̃чиме, бхиккхаве, а̄варан̣а̄ нӣваран̣а̄ четасо аджджха̄руха̄ пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣а̄. катаме пан̃ча? ка̄маччхандо, бхиккхаве, а̄варан̣о нӣваран̣о…пе… тхинамиддхам̣, бхиккхаве, а̄варан̣ам̣ нӣваран̣ам̣ четасо аджджха̄рухам̣ пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣а’’нти (сам̣. ни. 5.220) ча, ‘‘тхинамиддханӣваран̣ам̣, бхиккхаве, андхакаран̣ам̣ ачаккхукаран̣ам̣ ан̃н̃а̄н̣акаран̣ам̣ пан̃н̃а̄ниродхикам̣ вигха̄тапаккхикам̣ анибба̄насам̣ваттаника’’нти (сам̣. ни. 5.221) ча, ‘‘евамева кхо, бра̄хман̣а, йасмим̣ самайе тхинамиддхапарийут̣т̣хитена четаса̄ вихарати тхинамиддхапаретена̄’’ти (сам̣. ни. 5.236) ча, ‘‘айонисо, бхиккхаве, манасикарото ануппанно чева ка̄маччхандо уппаджджати…пе… ануппаннан̃чева тхинамиддхам̣ уппаджджатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.216) ча, ‘‘кевалоха̄йам̣, бхиккхаве, акусалара̄си йадидам̣ пан̃ча нӣваран̣а̄’’ти (сам̣. ни. 5.371) ча –
евама̄дӣни ча анека̄ни етасса арӯпабха̄ваджотака̄нева сутта̄ни вутта̄ни. йасма̄ четам̣ арӯпам̣ тасма̄ а̄руппепи уппаджджати. вуттан̃хетам̣ маха̄пакаран̣е пат̣т̣ха̄не – ‘‘нӣваран̣ам̣ дхаммам̣ пат̣ичча нӣваран̣о дхаммо уппаджджати, на пуреджа̄тапаччайа̄’’ти етасса вибхан̇ге ‘‘а̄руппе ка̄маччханданӣваран̣ам̣ пат̣ичча тхинамиддхам̣… уддхаччам̣ авиджджа̄нӣваран̣а’’нти (пат̣т̣ха̄. 3.8.8) саббам̣ виттха̄ретаббам̣. тасма̄ саннит̣т̣ха̄наметтха гантаббам̣ арӯпамева миддханти.
1166. куккуччаниддесе акаппийе каппийасан̃н̃ита̄тиа̄дӣни мӯлато куккуччадассанаттхам̣ вутта̄ни. евам̣сан̃н̃ита̄йа хи кате вӣтикамме, нит̣т̣хите ваттхуджджха̄ча̄ре, пуна сан̃джа̄тасатинопи ‘дут̣т̣ху майа̄ ката’нти евам̣ анутаппама̄насса паччха̄нута̄павасенетам̣ уппаджджати. тена там̣ мӯлато дассетум̣ ‘акаппийе каппийасан̃н̃ита̄’тиа̄ди вуттам̣. таттха акаппийабходжанам̣ каппийасан̃н̃ӣ хутва̄ парибхун̃джати, акаппийамам̣сам̣ каппийамам̣сасан̃н̃ӣ хутва̄, аччхамам̣сам̣ сӯкарамам̣санти, дӣпимам̣сам̣ ва̄ мигамам̣санти кха̄дати; ка̄ле вӣтиватте ка̄ласан̃н̃а̄йа, пава̄ретва̄ аппава̄ритасан̃н̃а̄йа, паттасмим̣ радже патите пат̣иггахитасан̃н̃а̄йа бхун̃джати – евам̣ ‘акаппийе каппийасан̃н̃а̄йа’ вӣтиккамам̣ кароти на̄ма. сӯкарамам̣сам̣ пана аччхамам̣сасан̃н̃а̄йа кха̄дама̄но, ка̄ле ча вика̄ласан̃н̃а̄йа бхун̃джама̄но ‘каппийе акаппийасан̃н̃ита̄йа’ вӣтиккамам̣ кароти на̄ма. анаваджджам̣ пана кин̃чидева ваджджасан̃н̃ита̄йа, ваджджан̃ча анаваджджасан̃н̃ита̄йа каронто ‘анавадждже ваджджасан̃н̃а̄йа вадждже ча анаваджджасан̃н̃а̄йа’ вӣтиккамам̣ кароти на̄ма. йасма̄ панетам̣ ‘‘акатам̣ вата ме калйа̄н̣ам̣, акатам̣ кусалам̣, акатам̣ бхӣрутта̄н̣ам̣, катам̣ па̄пам̣, катам̣ луддам̣, катам̣ киббиса’’нти евам̣ анавадждже ваджджасан̃н̃ита̄йапи кате вӣтиккаме уппаджджати, тасма̄сса ан̃н̃ампи ваттхум̣ ануджа̄нанто йам̣ еварӯпантиа̄дима̄ха.
таттха куккуччападам̣ вуттаттхамева. куккучча̄йана̄ка̄ро куккучча̄йана̄. куккуччена айитасса бха̄во куккучча̄йитаттам̣. четасо виппат̣иса̄роти еттха ката̄катасса са̄ваджджа̄наваджджасса ва̄ абхимукхагаманам̣ ‘виппат̣иса̄ро’ на̄ма. йасма̄ пана со катам̣ ва̄ па̄пам̣ акатам̣ на кароти, акатам̣ ва̄ калйа̄н̣ам̣ катам̣ на кароти, тасма̄ вирӯпо куччхито ва̄ пат̣иса̄роти ‘виппат̣иса̄ро’. со пана четасо, на саттасса̄ти н̃а̄панаттхам̣ ‘четасо’ виппат̣иса̄роти вуттам̣. айамасса сабха̄ваниддесо. уппаджджама̄нам̣ пана куккуччам̣ а̄раггамива кам̣сапаттам̣ манам̣ виликхама̄намева уппаджджати, тасма̄ мановилекхоти вуттам̣. айамасса киччаниддесо. йам̣ пана винайе ‘‘атха кхо а̄йасма̄ са̄рипутто бхагавата̄ пат̣иккхиттам̣ ануваситва̄ ануваситва̄ а̄васатхапин̣д̣ам̣ парибхун̃джиту’’нти куккучча̄йанто на пат̣иггахесӣти (па̄чи. 204) куккуччам̣ а̄гатам̣, на там̣ нӣваран̣ам̣. на хи арахато ‘дут̣т̣ху майа̄ идам̣ ката’нти евам̣ анута̄по аттхи. нӣваран̣апатирӯпакам̣ панетам̣ ‘каппати на каппатӣ’ти вӣмам̣санасан̇кха̄там̣ винайакуккуччам̣ на̄ма.
1176. ‘‘катаме дхамма̄ нӣваран̣а̄ чева нӣваран̣асампайутта̄ ча̄’’ти падасса ниддесе йасма̄ тхинамиддхам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ на виджахати, тасма̄ тхинамиддханӣваран̣ам̣ авиджджа̄нӣваран̣ена нӣваран̣ан̃чева нӣваран̣асампайуттан̃ча̄ти абхиндитва̄ вуттам̣. йасма̄ пана уддхачче сатипи куккуччасса абха̄ва̄ куккуччена вина̄пи уддхаччам̣ уппаджджати, тасма̄ там̣ бхиндитва̄ вуттам̣. йан̃ча йена сампайогам̣ на гаччхати, там̣ на йоджитанти ведитаббам̣.
име пана нӣваран̣е килесапат̣ипа̄т̣ийа̄пи а̄харитум̣ ват̣т̣ати маггапат̣ипа̄т̣ийа̄пи. килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ ка̄маччхандабйа̄па̄да̄ ана̄га̄мимаггена пахӣйанти, тхинамиддхуддхачча̄ни арахаттамаггена, куккуччавичикиччха̄ сота̄паттимаггена, авиджджа̄ арахаттамаггена. маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ сота̄паттимаггена куккуччавичикиччха̄ пахӣйанти, ана̄га̄мимаггена ка̄маччхандабйа̄па̄да̄, арахаттамаггена тхинамиддхуддхачча̄виджджа̄ти.
1182. пара̄ма̄сагоччхаке те дхамме т̣хапетва̄ти пуччха̄сабха̄гена бахувачанам̣ катам̣.
1219. упа̄да̄наниддесе ваттхусан̇кха̄там̣ ка̄мам̣ упа̄дийатӣти ка̄мупа̄да̄нам̣ ка̄мо ча со упа̄да̄нан̃ча̄типи ка̄мупа̄да̄нам̣. упа̄да̄нанти дал̣хаггахан̣ам̣. дал̣хаттхо хи еттха упасаддо упа̄йа̄саупакат̣т̣ха̄дӣсу вийа. татха̄ дит̣т̣хи ча са̄ упа̄да̄нан̃ча̄ти дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. дит̣т̣хим̣ упа̄дийатӣти дит̣т̣хупа̄да̄нам̣. ‘сассато атта̄ ча локо ча̄’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.31) хи пуримадит̣т̣хим̣ уттарадит̣т̣хи упа̄дийахи. татха̄ сӣлаббатам̣ упа̄дийатӣти сӣлаббатупа̄да̄нам̣. сӣлаббатан̃ча там̣ упа̄да̄нан̃ча̄типи сӣлаббатупа̄да̄нам̣. госӣлаговата̄дӣни хи ‘евам̣ суддхӣ’ти абхинивесато сайамева упа̄да̄на̄ни. татха̄, ваданти етена̄ти ‘ва̄до’; упа̄дийанти етена̄ти ‘упа̄да̄нам̣’. ким̣ ваданти, упа̄дийанти ва̄? атта̄нам̣. аттано ва̄дупа̄да̄нам̣ аттава̄дупа̄да̄нам̣; ‘аттава̄даматтамева ва̄ атта̄’ти упа̄дийанти етена̄ти аттава̄дупа̄да̄нам̣.
1220. йо ка̄месу ка̄маччхандоти еттха̄пи ваттхука̄ма̄ва анавасесато ка̄ма̄ти адхиппета̄. тасма̄ ваттхука̄месу ка̄маччхандо идха ка̄мупа̄да̄нанти ана̄га̄минопи там̣ сиддхам̣ хоти. пан̃чака̄магун̣аваттхуко панасса ка̄мара̄гова наттхӣти.
1221. дит̣т̣хупа̄да̄наниддесе наттхи диннанти. диннам̣ на̄ма аттхи, сакка̄ кассачи кин̃чи да̄тунти джа̄на̄ти; диннасса пана пхалам̣ випа̄ко наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи йит̣т̣ханти. йит̣т̣хам̣ вуччати маха̄йа̄го. там̣ йаджитум̣ сакка̄ти джа̄на̄ти; йит̣т̣хасса пана пхалам̣ випа̄ко наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи хутанти а̄хунапа̄хунаман̇галакирийа̄. там̣ ка̄тум̣ сакка̄ти джа̄на̄ти; тасса пана пхалам̣ випа̄ко наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи, сукатадуккат̣а̄нанти еттха даса кусалакаммапатха̄ сукатакамма̄ни на̄ма. даса акусалакаммапатха̄ дуккат̣акамма̄ни на̄ма. тесам̣ аттхибха̄вам̣ джа̄на̄ти пхалам̣ випа̄ко пана наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи айам̣ локоти паралоке т̣хито имам̣ локам̣ наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи паралокоти идха локе т̣хито паралокам̣ наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи ма̄та̄ наттхи пита̄ти ма̄та̄питӯнам̣ аттхибха̄вам̣ джа̄на̄ти, тесу катапаччайена кочи пхалам̣ випа̄ко наттхӣти ган̣ха̄ти. наттхи сатта̄ опапа̄тика̄ти чаванакаупападжджанака̄ сатта̄ наттхӣти ган̣ха̄ти. саммаггата̄ самма̄ пат̣ипанна̄ти ануломапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄ дхаммикасаман̣абра̄хман̣а̄ локасмим̣ наттхӣти ган̣ха̄ти. йе иман̃ча локам̣ паран̃ча локам̣ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведентӣти иман̃ча локам̣ паран̃ча локам̣ аттана̄ва абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена н̃атва̄ паведанасаматтхо саббан̃н̃ӯ буддхо на̄ма наттхӣти ган̣ха̄ти.
има̄ни пана упа̄да̄на̄ни килесапат̣ипа̄т̣ийа̄пи а̄харитум̣ ват̣т̣ати маггапат̣ипа̄т̣ийа̄пи. килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ ка̄мупа̄да̄нам̣ чатӯхи маггехи пахӣйати, сеса̄ни тӣн̣и сота̄паттимаггена. маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ сота̄паттимаггена дит̣т̣хупа̄да̄на̄дӣни пахӣйанти, чатӯхи маггехи ка̄мупа̄да̄нанти.
1235. килесагоччхаке килеса̄ ева килесаваттхӯни. васанти ва̄ еттха акхӣн̣а̄сава̄ сатта̄ лобха̄дӣсу патит̣т̣хитатта̄ти ‘ваттхӯни’. килеса̄ ча те таппатит̣т̣ха̄нам̣ сатта̄нам̣ ваттхӯни ча̄ти ‘килесаваттхӯни’. йасма̄ четтха анантарапаччайа̄дибха̄вена уппаджджама̄на̄ килеса̄пи васанти ева на̄ма, тасма̄ килеса̄нам̣ ваттхӯнӣтипи ‘килесаваттхӯни’.
1236. таттха катамо лобхо? йо ра̄го са̄ра̄готи айам̣ пана лобхо хетугоччхаке гантхагоччхаке имасмим̣ килесагоччхакети тӣсу т̣ха̄несу атирекападасатена ниддит̣т̣хо. а̄савасам̣йоджанаогхайоганӣваран̣аупа̄да̄нагоччхакесу ат̣т̣хахи ат̣т̣хахи падехи ниддит̣т̣хо. сва̄йам̣ атирекападасатена ниддит̣т̣хат̣т̣ха̄непи ат̣т̣хахи ат̣т̣хахи падехи ниддит̣т̣хат̣т̣ха̄непи ниппадесатова гахитоти ведитаббо. тесу хетугантханӣваран̣аупа̄да̄накилесагоччхакесу чатумаггаваджджха̄ тан̣ха̄ екенева кот̣т̣ха̄сена т̣хита̄. а̄савасам̣йоджанаогхайогесу чатумаггаваджджха̄пи две кот̣т̣ха̄са̄ хутва̄ т̣хита̄. катхам̣? а̄савесу ка̄ма̄саво бхава̄савоти, сам̣йоджанесу ка̄мара̄гасам̣йоджанам̣ бхавара̄гасам̣йоджананти, огхесу ка̄могхо бхавогхоти, йогесу ка̄майого бхавайоготи.
има̄ни пана килесаваттхӯни килесапат̣ипа̄т̣ийа̄пи а̄харитум̣ ват̣т̣ати маггапат̣ипа̄т̣ийа̄пи. килесапат̣ипа̄т̣ийа̄ лобхо чатӯхи маггехи пахӣйати, досо ана̄га̄мимаггена, мохама̄на̄ арахаттамаггена, дит̣т̣хивичикиччха̄ сота̄паттимаггена, тхина̄дӣни арахаттамаггена. маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ сота̄паттимаггена дит̣т̣хивичикиччха̄ пахӣйанти, ана̄га̄мимаггена досо, арахаттамаггена сеса̄ сатта̄ти.
1287. ка̄ма̄вачараниддесе хет̣т̣хатоти хет̣т̣ха̄бха̄гена. авӣчинирайанти ва̄ аггиджа̄ла̄нам̣ ва̄ сатта̄нам̣ ва̄ дуккхаведана̄йа вӣчи, антарам̣, чхиддам̣ еттха наттхӣти авӣчи. сукхасан̇кха̄то айо еттха наттхӣти нирайо. ниратиаттхенапи нирасса̄даттхенапи нирайо. парийантам̣ каритва̄ти там̣ авӣчисан̇кха̄там̣ нирайам̣ антам̣ катва̄. упаритоти упарибха̄гена. параниммитавасаваттидевети параниммитесу ка̄месу васам̣ ваттанато евам̣ладдхавоха̄ре деве. анто каритва̄ти анто паккхипитва̄. йам̣ етасмим̣ антарети йе етасмим̣ ока̄се. еттха̄вачара̄ти имина̄ йасма̄ етасмим̣ антаре ан̃н̃епи чаранти када̄чи каттхачи самбхавато, тасма̄ тесам̣ асан̇ган̣ханаттхам̣ ‘авачара̄’ти вуттам̣. тена йе етасмим̣ антаре ога̄л̣ха̄ хутва̄ чаранти саббаттха сада̄ ча самбхавато, адхобха̄ге чаранти авӣчинирайасса хет̣т̣ха̄ бхӯтупа̄да̄йапаваттибха̄вена, тесам̣ сан̇гахо като хоти. те хи авага̄л̣ха̄ва чаранти, адхобха̄гева чарантӣти авачара̄. еттха парийа̄панна̄ти имина̄ пана йасма̄ ете еттха̄вачара̄ ан̃н̃аттха̄пи авачаранти, на пана таттха парийа̄панна̄ хонти, тасма̄ тесам̣ ан̃н̃аттха̄пи авачаранта̄нам̣ париггахо като хоти. ида̄ни те еттха парийа̄паннадхамме ра̄сисун̃н̃атапаччайабха̄вато чева сабха̄вато ча дассенто кхандха̄тиа̄дима̄ха.
1289. рӯпа̄вачараниддесе брахмалоканти пат̣хамаджджха̄набхӯмисан̇кха̄там̣ брахмат̣т̣ха̄нам̣. сесаметтха ка̄ма̄вачараниддесе вуттанайенева ведитаббам̣. сама̄паннасса ва̄тиа̄дӣсу пат̣хамападена кусаладжджха̄нам̣ вуттам̣, дутийена випа̄каджджха̄нам̣, вуттам̣ татийена кирийаджджха̄нам̣ вуттанти ведитаббам̣.