1. четана̄суттаван̣н̣ана̄
171. татийасса пат̣хаме ка̄йети ка̄йадва̄ре, ка̄йавин̃н̃аттийа̄ сатӣти аттхо. ка̄йасан̃четана̄хетӯтиа̄дӣсу ка̄йасан̃четана̄ на̄ма ка̄йадва̄ре четана̄ пакаппана̄. са̄ ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусалавасена ат̣т̣хавидха̄, акусалавасена два̄дасавидха̄ти вӣсативидха̄. татха̄ вачӣсан̃четана̄, татха̄ маносан̃четана̄. апичеттха нава махаггатачетана̄пи лаббханти. ка̄йасан̃четана̄хетӯти ка̄йасан̃четана̄паччайа̄. уппаджджати аджджхаттам̣ сукхадуккханти ат̣т̣хакусалакаммапаччайа̄ нийакаджджхатте сукхам̣ уппаджджати, два̄дасаакусалакаммапаччайа̄ дуккхам̣. сесадва̄ресупи есева найо. авиджджа̄паччайа̄ва̄ти авиджджа̄ка̄ран̣енева. саче хи авиджджа̄ чха̄дайама̄на̄ паччайо хоти, евам̣ санте тӣсу два̄ресу сукхадуккха̄нам̣ паччайабхӯта̄ четана̄ уппаджджати. ити мӯлабхӯта̄йа авиджджа̄йа васенетам̣ вуттам̣.
са̄мам̣ ва̄тиа̄дӣсу парехи ана̄н̣атто сайамева абхисан̇кхаронто са̄мам̣ ка̄йасан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхароти на̄ма. йам̣ пана паре сама̄дапетва̄ а̄н̣а̄петва̄ ка̄ренти, тасса там̣ ка̄йасан̇кха̄рам̣ паре абхисан̇кхаронти на̄ма. йо пана кусалам̣ кусаланти акусалам̣ акусаланти кусалавипа̄кам̣ кусалавипа̄коти акусалавипа̄кам̣ акусалавипа̄коти джа̄нанто ка̄йадва̄ре вӣсативидхам̣ ка̄йасан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхароти, айам̣ сампаджа̄но абхисан̇кхароти на̄ма. йо евам̣ аджа̄нанто абхисан̇кхароти, айам̣ асампаджа̄но абхисан̇кхароти на̄ма. сесадва̄ресупи есева найо.
таттха асампаджа̄накаммам̣ евам̣ ведитаббам̣ – дахарада̄рака̄ ‘‘ма̄та̄питӯхи катам̣ карома̄’’ти четийам̣ ванданти, пуппхапӯджам̣ каронти, бхиккхусан̇гхам̣ ванданти, тесам̣ кусаланти аджа̄нанта̄нампи там̣ кусаламева хоти. татха̄ мигапаккхиа̄дайо тираччха̄на̄ дхаммам̣ сун̣анти, сан̇гхам̣ ванданти, четийам̣ ванданти, тесам̣ джа̄нанта̄нампи аджа̄нанта̄нампи там̣ кусаламева хоти. дахарада̄рака̄ пана ма̄та̄питаро хаттхапа̄дехи пахаранти, бхиккхӯнам̣ таласаттикам̣ уггиранти, дан̣д̣ам̣ кхипанти, аккосанти. га̄вийо бхиккхусан̇гхам̣ анубандханти, сунакха̄ анубандханти, д̣ам̣санти, сӣхабйаггха̄дайо анубандханти, джӣвита̄ воропенти. тесам̣ джа̄нанта̄нампи аджа̄нанта̄нампи акусалакаммам̣ хотӣти ведитаббам̣.
ида̄ни тӣсупи два̄ресу а̄йӯханачетана̄ самодха̄нетабба̄. сеййатхидам̣ – ка̄йадва̄ре сайам̣катамӯлика̄ вӣсати четана̄, а̄н̣аттимӯлика̄ вӣсати, сампаджа̄намӯлика̄ вӣсати, асампаджа̄намӯлика̄ вӣсатӣти асӣти четана̄ хонти, татха̄ вачӣдва̄ре. манодва̄ре пана екекасмимпи викаппе екӯнатим̣са катва̄ сатан̃ча сол̣аса ча хонти. ити сабба̄пи тӣсу два̄ресу две сата̄ни чхасаттати ча четана̄. та̄ сабба̄пи сан̇кха̄раккхандхотева сан̇кхам̣ гаччханти, там̣сампайутто ведайита̄ка̄ро ведана̄ккхандхо, сан̃джа̄нана̄ка̄ро сан̃н̃а̄ккхандхо, читтам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, ка̄йо упа̄да̄рӯпам̣, тасса паччайа̄ чатассо дха̄туйо чатта̄ри бхӯта̄нӣти име пан̃чаккхандха̄ дуккхасаччам̣ на̄ма.
имесу, бхиккхаве, дхаммесу авиджджа̄ анупатита̄ти имесу вуттаппабхедесу четана̄дхаммесу авиджджа̄ сахаджа̄тавасена ча упаниссайавасена ча анупатита̄. евам̣ ват̣т̣ан̃чева ват̣т̣амӯлика̄ ча авиджджа̄ дассита̄ хоти.
етта̄вата̄ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ паттасса кхӣн̣а̄савасса ида̄ни тхутим̣ каронто авиджджа̄йатвева асесавира̄ганиродха̄тиа̄дима̄ха. таттха асесавира̄ганиродха̄ти асесавира̄гена чева асесаниродхена ча. со ка̄йо на хотӣти кхӣн̣а̄савасса ка̄йена каран̣акаммам̣ пан̃н̃а̄йати, четийан̇ган̣асаммаджджанам̣ бодхийан̇ган̣асаммаджджанам̣ абхиккаманам̣ пат̣иккаманам̣ ватта̄нуваттакаран̣анти евама̄ди. ка̄йадва̄ре панасса вӣсати четана̄ авипа̄кадхамматам̣ а̄паджджанти. тена вуттам̣ – ‘‘со ка̄йо на хоти, йам̣ паччайа̄сса там̣ уппаджджати аджджхаттам̣ сукхадуккха’’нти. ка̄йадва̄раппаватта̄ хи четана̄ идха ка̄йоти адхиппета̄. сесадвайепи есева найо. кхеттантиа̄дӣнипи кусала̄кусалакаммассева на̄ма̄ни. тан̃хи випа̄касса вируханат̣т̣ха̄нат̣т̣хена кхеттам̣, патит̣т̣ха̄нат̣т̣хена ваттху, ка̄ран̣ат̣т̣хена а̄йатанам̣, адхикаран̣ат̣т̣хена адхикаран̣анти вуччати.
ити саттха̄ еттакена т̣ха̄нена тӣхи два̄рехи а̄йӯхитакаммам̣ дассетва̄ ида̄ни тасса каммасса випаччанат̣т̣ха̄нам̣ дассетум̣ чатта̄роме бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха аттабха̄ваппат̣ила̄бха̄ти пат̣иладдхааттабха̄ва̄. аттасан̃четана̄ каматӣти аттана̄ пакаппитачетана̄ вахати паваттати.
аттасан̃четана̄хету тесам̣ сатта̄нам̣ тамха̄ ка̄йа̄ чути хотӣтиа̄дӣсу кхид̣д̣а̄падосика̄ дева̄ аттасан̃четана̄хету чаванти. тесан̃хи нанданаваначитталата̄ванапха̄русакавана̄дӣсу диббаратисамаппита̄нам̣ кӣл̣анта̄нам̣ па̄набходжане сати саммуссати, те а̄ха̄рупаччхедена а̄тапе кхиттама̄ла̄ вийа мила̄йанти. манопадосика̄ дева̄ парасан̃четана̄хету чаванти, ете ча̄тумаха̄ра̄джика̄ дева̄. тесу кира еко девапутто ‘‘наккхаттам̣ кӣл̣исса̄мӣ’’ти сапарива̄ро ратхена вӣтхим̣ пат̣ипаджджати. атхан̃н̃о никкхаманто там̣ пурато гаччхантам̣ дисва̄ ‘‘ким̣, бхо, айам̣ капан̣о адит̣т̣хапуббам̣ вийа етам̣ дисва̄ пӣтийа̄ уддхума̄то вийа гаджджама̄но вийа ча гаччхатӣ’’ти куджджхати. пурато гаччхантопи ниваттитва̄ там̣ куддхам̣ дисва̄ куддха̄ на̄ма сувиджа̄на̄ хонтӣти куддхабха̄вамасса н̃атва̄ ‘‘твам̣ куддхо майхам̣ ким̣ кариссаси, айам̣ сампатти майа̄ да̄насӣла̄дӣнам̣ васена ладдха̄, на туйхам̣ васена̄’’ти пат̣икуджджхати. екасмин̃хи куддхе итаро акуддхо раккхати, убхосу пана куддхесу екасса кодхо итарасса паччайо хоти, тассапи кодхо итарасса паччайо хотӣти убхо канданта̄нам̣йева ородха̄нам̣ чаванти. манусса̄ аттасан̃четана̄ ча парасан̃четана̄ ча хету чаванти, аттасан̃четана̄йа ча парасан̃четана̄йа ча хетубхӯта̄йа чавантӣти аттхо. манусса̄ хи куджджхитва̄ аттана̄ва атта̄нам̣ хаттхехипи дан̣д̣ехипи пахаранти, раджджубандхана̄дӣхипи бандханти, асина̄пи сӣсам̣ чхинданти, висампи кха̄данти, папа̄тепи патанти, удакампи пависанти, аггимпи пависанти, парепи дан̣д̣ена ва̄ саттхане ва̄ пахаритва̄ ма̄ренти. евам̣ тесу аттасан̃четана̄пи парасан̃четана̄пи камати.
катаме тена дева̄ дат̣т̣хабба̄ти катаме на̄ма те дева̄ дат̣т̣хабба̄ти аттхо. тена ва̄ аттабха̄вена катаме дева̄ дат̣т̣хабба̄типи аттхо. касма̄ пана тхеро имам̣ пан̃хам̣ пуччхати, ким̣ аттана̄ катхетум̣ наппахотӣти? пахоти, идам̣ пана падам̣ аттано сабха̄вена буддхависайам̣ пан̃ханти тхеро на катхеси. тена дат̣т̣хабба̄ти тена аттабха̄вена дат̣т̣хабба̄. айам̣ пана пан̃хо хет̣т̣ха̄ ка̄ма̄вачарепи рӯпа̄вачарепи лаббхати, бхаваггена пана париччхиндитва̄ катхито ниппадесена катхито хотӣти бхагавата̄ евам̣ катхито.
а̄ганта̄ро иттхаттанти иттхабха̄вам̣ ка̄ма̄вачарапан̃чаккхандхабха̄вамева а̄ганта̄ро, нева татрӯпапаттика̄ на упарӯпапаттика̄ хонти. ана̄ганта̄ро иттхаттанти имам̣ кхандхапан̃чакам̣ ана̄ганта̄ро, хет̣т̣хӯпапаттика̄ на хонти, татрӯпапаттика̄ ва̄ упарӯпапаттика̄ ва̄ таттхева ва̄ паринибба̄йино хонтӣти аттхо. еттха ча хет̣т̣химабхаве ниббатта̄нам̣ васена упарӯпапаттика̄ ведитабба̄. бхавагге панетам̣ наттхи. сесам̣ саббаттха утта̄намева̄ти.