4. чаккавагго
1. чаккасуттаван̣н̣ана̄
31. чатуттхасса пат̣хаме чакка̄нӣти сампаттийо. чатучаккам̣ ваттатӣти чатта̄ри сампаттичакка̄ни ваттанти гхат̣ийантийева̄ти аттхо. патирӯпадесава̄соти йаттха чатассо париса̄ сандиссанти, еварӯпе ануччхавике десе ва̄со. саппуриса̄вассайоти буддха̄дӣнам̣ саппуриса̄нам̣ авассайанам̣ севанам̣ бхаджанам̣, на ра̄джа̄нам̣. аттасамма̄пан̣идхӣти аттано самма̄ т̣хапанам̣, саче пуббе ассаддха̄дӣхи саманна̄гато хоти, та̄ни паха̄йа саддха̄дӣсу патит̣т̣ха̄панам̣. пуббе ча катапун̃н̃ата̄ти пуббе упачитакусалата̄. идамева четтха пама̄н̣ам̣. йена хи н̃а̄н̣асампайуттачиттена кусалакаммам̣ катам̣ хоти, тадева кусалам̣ там̣ пурисам̣ патирӯпадесе упанети, саппурисе бхаджа̄пети, со ева ча пуггало атта̄нам̣ самма̄ т̣хапети. пун̃н̃акатоти катапун̃н̃о. сукхан̃четам̣дхиваттатӣти сукхан̃ча етам̣ пуггалам̣ адхиваттати, аваттхаратӣти аттхо.
2. сан̇гахасуттаван̣н̣ана̄
32. дутийе сан̇гахаваттхӯнӣти сан̇ган̣ханака̄ран̣а̄ни. да̄нан̃ча̄тиа̄дӣсу екаччо хи да̄ненева сан̇ган̣хитаббо хоти, тасса да̄намева да̄таббам̣. пеййаваджджанти пийавачанам̣. екаччо хи ‘‘айам̣ да̄таббам̣ на̄ма дети, екекена пана вачанена саббам̣ маккхетва̄ на̄сети, ким̣ тасса да̄на’’нти ватта̄ хоти. екаччо ‘‘айам̣ кин̃ча̄пи да̄нам̣ на дети, катхенто пана телена вийа маккхети. еса дету ва̄ ма̄ ва̄, вачанамевасса сахассам̣ аггхатӣ’’ти ватта̄ хоти. еварӯпо пуггало да̄нам̣ на пачча̄сӣсати, пийавачанамева пачча̄сӣсати. тасса пийавачанамева ваттаббам̣. аттхачарийа̄ти аттхавад̣д̣ханакатха̄. екаччо хи нева да̄нам̣, на пийавачанам̣ пачча̄сӣсати, аттано хитакатхам̣ вад̣д̣хикатхамева пачча̄сӣсати. еварӯпасса пуггаласса ‘‘идам̣ те ка̄таббам̣, идам̣ на ка̄таббам̣, еварӯпо пуггало севитаббо, еварӯпо на севитаббо’’ти евам̣ аттхачарийакатха̄ва катхетабба̄. сама̄наттата̄ти сама̄насукхадуккхабха̄во. екаччо хи да̄на̄дӣсу екампи на пачча̄сӣсати, ека̄сане нисаджджам̣, екапаллан̇ке сайанам̣, екато бходжананти евам̣ сама̄насукхадуккхатам̣ пачча̄сӣсати. со саче гахат̣т̣хасса джа̄тийа̄ паббаджитасса сӣлена садисо хоти, тасса̄йам̣ сама̄наттата̄ ка̄табба̄. таттха таттха йатха̄раханти тесу тесу дхаммесу йатха̄нуччхавикам̣ сама̄наттата̄ти аттхо. ратхасса̄н̣ӣва йа̄йатоти йатха̄ ратхасса гаччхато а̄н̣и сан̇гахо на̄ма хоти, са̄ ратхам̣ сан̇ган̣ха̄ти, евамиме сан̇гаха̄ локам̣ сан̇ган̣ханти. на ма̄та̄ путтака̄ран̣а̄ти йади ма̄та̄ ете сан̇гахе путтасса на кареййа, путтака̄ран̣а̄ ма̄нам̣ ва̄ пӯджам̣ ва̄ на лабхеййа. сан̇гаха̄ етети упайогавачане паччаттам̣. сан̇гахе етети ва̄ па̄т̣хо. самавеккхантӣти самма̄ пеккханти. па̄сам̣са̄ ча бхавантӣти пасам̣санӣйа̄ ча бхаванти.
3. сӣхасуттаван̣н̣ана̄
33. татийе сӣхоти чатта̄ро сӣха̄ – тин̣асӣхо, ка̄л̣асӣхо, пан̣д̣усӣхо, кесарасӣхоти. тесу тин̣асӣхо капотаван̣н̣ага̄висадисо тин̣абхаккхо ча хоти. ка̄л̣асӣхо ка̄л̣ага̄висадисо тин̣абхаккхойева. пан̣д̣усӣхо пан̣д̣упала̄саван̣н̣ага̄висадисо мам̣сабхаккхо. кесарасӣхо ла̄кха̄парикаммакатенева мукхена агганан̇гут̣т̣хена чатӯхи ча па̄дапарийантехи саманна̄гато, маттхакатописса пат̣т̣ха̄йа ла̄кха̄тӯлика̄йа ката̄ вийа тиссо ра̄джийо пит̣т̣химаджджхена гантва̄ антарасаттхимхи даккхин̣а̄ватта̄ хутва̄ т̣хита̄. кхандхе панасса сатасахассаггханикакамбалапариккхепо вийа кесарабха̄ро хоти, авасесат̣т̣ха̄нам̣ парисуддхаса̄липин̣д̣асан̇кхачун̣н̣апин̣д̣аван̣н̣ам̣ хоти. имесу чатӯсу сӣхесу айам̣ кесарасӣхо идха адхиппето.
мигара̄джа̄ти саббамигаган̣асса ра̄джа̄. а̄сайа̄ти васанат̣т̣ха̄нато, суван̣н̣агухато ва̄ раджатаман̣ипхаликаманосила̄гухато ва̄ никкхаматӣти вуттам̣ хоти. никкхамама̄но панеса чатӯхи ка̄ран̣ехи никкхамати андхака̄рапӣл̣ито ва̄ а̄локаттха̄йа, учча̄рапасса̄вапӣл̣ито ва̄ тесам̣ виссаджджанаттха̄йа, джигхаччха̄пӣл̣ито ва̄ гочараттха̄йа, самбхавапӣл̣ито ва̄ ассаддхаммапат̣исеванаттха̄йа. идха пана гочараттха̄йа никкхаманто адхиппето.
виджамбхатӣти суван̣н̣атале ва̄ раджатаман̣ипхаликаманосила̄тала̄нам̣ ва̄ ан̃н̃атарасмим̣ две паччхимапа̄де самам̣ патит̣т̣ха̄петва̄ пуримапа̄де пурато паса̄ретва̄ сарӣрасса паччха̄бха̄гам̣ а̄кад̣д̣хитва̄ пуримабха̄гам̣ абхихаритва̄ пит̣т̣хим̣ на̄метва̄ гӣвам̣ уккхипитва̄ асанисаддам̣ каронто вийа на̄сапут̣а̄ни потхетва̄ сарӣралаггам̣ раджам̣ видхунанто виджамбхати. виджамбханабхӯмийан̃ча пана тарун̣аваччхако вийа апара̄парам̣ джавати, джавато панасса сарӣрам̣ андхака̄ре париббхамантам̣ ала̄там̣ вийа кха̄йати.
анувилокетӣти касма̄ анувилокети? пара̄нуддайата̄йа. тасмим̣ кира сӣхана̄дам̣ наданте папа̄та̄ва̄т̣а̄дӣсу висамат̣т̣ха̄несу чаранта̄ хаттхигокан̣н̣амахим̣са̄дайо па̄н̣а̄ папа̄тепи а̄ва̄т̣епи патанти, тесам̣ ануддайа̄йа анувилокети. ким̣ панасса луддасса парамам̣сакха̄дино ануддайа̄ на̄ма аттхӣти? а̄ма аттхи. татха̄ хи ‘‘ким̣ ме бахӯхи гха̄титехӣ’’ти аттано гочараттха̄йа̄пи кхуддаке па̄н̣е на ган̣ха̄ти. евам̣ ануддайам̣ кароти, вуттампи четам̣ – ‘‘ма̄хам̣ кхуддаке па̄н̣е висамагате сан̇гха̄там̣ а̄па̄деси’’нти (а. ни. 10.21).
сӣхана̄дам̣ надатӣти тиккхаттум̣ та̄ва абхӣтана̄дам̣ надати. еван̃ча панасса виджамбханабхӯмийам̣ т̣хатва̄ надантасса саддо саманта̄ тийоджанападесам̣ еканинна̄дам̣ кароти, тамасса нинна̄дам̣ сутва̄ тийоджанаббхантарагата̄ двипадачатуппадаган̣а̄ йатха̄т̣ха̄не т̣ха̄тум̣ на сакконти. гочара̄йа паккаматӣти а̄ха̄раттха̄йа гаччхати. катхам̣? со хи виджамбханабхӯмийам̣ т̣хатва̄ даккхин̣ато ва̄ ва̄мато ва̄ уппатанто усабхаматтам̣ т̣ха̄нам̣ ган̣ха̄ти, уддхам̣ уппатанто чатта̄рипи ат̣т̣хапи усабхат̣т̣ха̄на̄ни уппатати, саме т̣ха̄не уджукам̣ паккханданто сол̣асаусабхаматтампи вӣсатиусабхаматтампи т̣ха̄нам̣ паккхандати, тхала̄ ва̄ паббата̄ ва̄ паккханданто сат̣т̣хиусабхаматтампи асӣтиусабхаматтампи т̣ха̄нам̣ паккхандати, антара̄магге руккхам̣ ва̄ паббатам̣ ва̄ дисва̄ там̣ парихаранто ва̄мато ва̄ даккхин̣ато ва̄ уддхам̣ ва̄ усабхаматтам̣ апаккамати. татийам̣ пана сӣхана̄дам̣ надитва̄ тенева саддхим̣ тийоджане т̣ха̄не пан̃н̃а̄йати, тийоджанам̣ гантва̄ ниваттитва̄ т̣хито аттанова на̄дасса ануна̄дам̣ сун̣а̄ти. евам̣ сӣгхена джавена паккамати.
йебхуййена̄ти па̄йена. бхайам̣ санта̄сам̣ сам̣веганти саббам̣ читтутра̄сассева на̄мам̣. сӣхасса хи саддам̣ сутва̄ бахӯ бха̄йанти, аппака̄ на бха̄йанти. ке пана тети? самасӣхо хаттха̄джа̄нӣйо асса̄джа̄нӣйо усабха̄джа̄нӣйо пуриса̄джа̄нӣйо кхӣн̣а̄савоти. касма̄ панете на бха̄йантӣти? самасӣхо та̄ва ‘‘джа̄тиготтакуласӯрабха̄вехи сама̄носмӣ’’ти на бха̄йати, хаттха̄джа̄нӣйа̄дайо аттано сакка̄йадит̣т̣хибалавата̄йа на бха̄йанти, кхӣн̣а̄саво сакка̄йадит̣т̣хийа̄ пахӣнатта̄ на бха̄йати.
била̄сайа̄ти биле сайанта̄ билава̄сино ахинакулагодха̄дайо. удака̄сайа̄ти удакава̄сино маччхакаччхапа̄дайо. вана̄сайа̄ти ванава̄сино хаттхиассагокан̣н̣амига̄дайо. пависантӣти ‘‘ида̄ни а̄гантва̄ ган̣хиссатӣ’’ти маггам̣ олокетва̄ пависанти. дал̣хехӣти тхирехи. вараттехӣти чаммараджджӯхи. махиддхикотиа̄дӣсу виджамбханабхӯмийам̣ т̣хатва̄ даккхин̣апасса̄дӣхи усабхаматтам̣, уджум̣ вӣсатиусабхаматта̄дилан̇гханавасена махиддхиката̄, сесамига̄нам̣ адхипатибха̄вена махесаккхата̄, саманта̄ тийоджанат̣т̣ха̄не саддам̣ сутва̄ пала̄йанта̄нам̣ васена маха̄нубха̄вата̄ ведитабба̄.
евамева кхоти бхагава̄ тесу тесу суттантесу татха̄ татха̄ атта̄нам̣ катхеси. ‘‘сӣхоти кхо, бхиккхаве, татха̄гатассетам̣ адхивачанам̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’ти (а. ни. 5.99; 10.21) имасмим̣ та̄ва сутте сӣхасадисам̣ атта̄нам̣ катхеси. ‘‘бхисакко саллакаттоти кхо, сунаккхатта, татха̄гатассетам̣ адхивачана’’нти (ма. ни. 3.65) имасмим̣ веджджасадисам̣, ‘‘бра̄хман̣оти кхо, бхиккхаве, татха̄гатассетам̣ адхивачана’’нти (а. ни. 8.85) имасмим̣ бра̄хман̣асадисам̣, ‘‘пурисо маггакусалоти кхо, тисса, татха̄гатассетам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 3.84) имасмим̣ маггадесакапурисасадисам̣, ‘‘ра̄джа̄хамасми, села̄’’ти (су. ни. 559; ма. ни. 2.399) имасмим̣ ра̄джасадисам̣. имасмим̣ пана сутте сӣхасадисамева катва̄ атта̄нам̣ катхенто евама̄ха.
татра̄йам̣ садисата̄ – сӣхасса кан̃чанагуха̄дӣсу васанака̄ло вийа хи татха̄гатасса дӣпан̇карапа̄дамӯле ката̄бхинӣха̄расса апаримитака̄лам̣ па̄рамийо пӯретва̄ паччхимабхаве пат̣исандхиггахан̣ена чева ма̄тукуччхито никкхаманена ча дасасахассилокадха̄тум̣ кампетва̄ вуддхиманва̄йа диббасампаттисадисам̣ сампаттим̣ анубхавама̄насса тӣсу па̄са̄десу нива̄сака̄ло дат̣т̣хаббо. сӣхасса кан̃чанагуха̄дито никкхантака̄ло вийа татха̄гатасса екӯнатим̣сасам̣ваччхаре виват̣ена два̄рена кан̣д̣акам̣ а̄руйха чханнасаха̄йасса никкхамитва̄ тӣн̣и раджджа̄ни атиккамитва̄ анома̄надӣтӣре брахмуна̄ динна̄ни ка̄са̄йа̄ни паридахитва̄ паббаджитасса саттаме дивасе ра̄джагахам̣ гантва̄ таттха пин̣д̣а̄йа чаритва̄ пан̣д̣авагирипаббха̄ре катабхаттакиччасса самма̄самбодхим̣ патва̄ пат̣хамамева магадхарат̣т̣хам̣ а̄гаманаттха̄йа йа̄ва ран̃н̃о пат̣ин̃н̃а̄да̄нака̄ло.
сӣхасса виджамбханака̄ло вийа татха̄гатасса диннапат̣ин̃н̃асса а̄л̣а̄рака̄ла̄маупасан̇каманам̣ а̄дим̣ катва̄ йа̄ва суджа̄та̄йа диннапа̄йа̄сасса екӯнапан̣н̣а̄са̄йа пин̣д̣ехи парибхуттака̄ло ведитаббо. сӣхасса сарӣравидхунанам̣ вийа са̄йанхасамайе соттийена динна̄ ат̣т̣ха тин̣амут̣т̣хийо гахетва̄ дасасахассачаккава̄л̣адевата̄хи тхомийама̄насса гандха̄дӣхи пӯджийама̄насса тиккхаттум̣ бодхим̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ бодхиман̣д̣ам̣ а̄руйха чуддасахаттхуббедхе т̣ха̄не тин̣асантхарам̣ аттхаритва̄ чатуран̇гавӣрийам̣ адхит̣т̣ха̄йа нисиннасса там̣кхан̣ан̃н̃ева ма̄рабалам̣ видхаметва̄ тӣсу йа̄месу тиссо виджджа̄ висодхетва̄ ануломаппат̣иломам̣ пат̣иччасамуппа̄дамаха̄самуддам̣ йамакан̃а̄н̣амантханена мантхентасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣е пат̣ивиддхе таданубха̄вена дасасахассилокадха̄тукампанам̣ ведитаббам̣.
сӣхасса чатудиса̄вилоканам̣ вийа пат̣ивиддхасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса саттасатта̄хам̣ бодхиман̣д̣е вихаритва̄ парибхуттамадхупин̣д̣ика̄ха̄расса аджапа̄ланигродхамӯле маха̄брахмуно дхаммадесана̄йа̄чанам̣ пат̣иггахетва̄ таттха вихарантасса ека̄дасаме дивасе ‘‘све а̄са̄л̣хипун̣н̣ама̄ бхависсатӣ’’ти паччӯсасамайе ‘‘касса ну кхо ахам̣ пат̣хамам̣ дхаммам̣ десеййа’’нти а̄л̣а̄рудака̄нам̣ ка̄лакатабха̄вам̣ н̃атва̄ дхаммадесанаттха̄йа пан̃чаваггийа̄нам̣ олоканам̣ дат̣т̣хаббам̣. сӣхасса гочараттха̄йа тийоджанам̣ гаманака̄ло вийа аттано паттачӣварам̣ а̄да̄йа ‘‘пан̃чаваггийа̄нам̣ дхаммачаккам̣ паваттесса̄мӣ’’ти паччха̄бхатте аджапа̄ланигродхато вут̣т̣хитасса ат̣т̣ха̄расайоджанамаггам̣ гаманака̄ло.
сӣхасса сӣхана̄дака̄ло вийа татха̄гатасса ат̣т̣ха̄расайоджанамаггам̣ гантва̄ пан̃чаваггийе сан̃н̃а̄петва̄ ачалапаллан̇ке нисиннасса дасахи чаккава̄л̣асахассехи саннипатитена деваган̣ена паривутасса ‘‘двеме, бхиккхаве, анта̄ паббаджитена на севитабба̄’’тиа̄дина̄ найена дхаммачаккаппаваттанака̄ло ведитаббо. имасмим̣ ча пана паде десийама̄не татха̄гатасӣхасса дхаммагхосо хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ упари бхаваггам̣ гахетва̄ дасасахассилокадха̄тум̣ пат̣иччха̄деси. сӣхасса саддена кхуддакапа̄н̣а̄нам̣ санта̄са̄паджджанака̄ло вийа татха̄гатасса тӣн̣и лаккхан̣а̄ни дӣпетва̄ чатта̄ри сачча̄ни сол̣асаха̄ка̄рехи сат̣т̣хийа̄ ча найасахассехи вибхаджитва̄ дхаммам̣ катхентасса дӣгха̄йука̄нам̣ дева̄нам̣ н̃а̄н̣асанта̄сасса уппаттика̄ло ведитаббо.
апаро найо – сӣхо вийа саббан̃н̃утам̣ патто татха̄гато, а̄сайабхӯта̄йа канакагуха̄йа никкхаманам̣ вийа гандхакут̣ито никкхаманака̄ло, виджамбханам̣ вийа дхаммасабхам̣ упасан̇каманака̄ло, диса̄вилоканам̣ вийа париса̄вилоканам̣, сӣхана̄данаданам̣ вийа дхаммадесана̄ка̄ло, гочара̄йа паккаманам̣ вийа парава̄даниммадданаттха̄йа гаманам̣.
апаро найо – сӣхо вийа татха̄гато, химавантаниссита̄йа кан̃чанагуха̄йа никкхаманам̣ вийа а̄рамман̣авасена нибба̄наниссита̄йа пхаласама̄паттийа̄ вут̣т̣ха̄нам̣, виджамбханам̣ вийа паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣, диса̄вилоканам̣ вийа венеййасаттавилоканам̣, сӣхана̄до вийа сампаттапариса̄йа дхаммадесана̄, гочара̄йа паккаманам̣ вийа асампатта̄нам̣ венеййасатта̄нам̣ сантикӯпасан̇каманам̣ ведитаббам̣.
йада̄ти йасмим̣ ка̄ле. татха̄гатоти хет̣т̣ха̄ вуттехи ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи татха̄гато. локети сатталоке. уппаджджатӣти абхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва бодхипаллан̇ка̄ ва̄ арахаттамагган̃а̄н̣а̄ ва̄ уппаджджати на̄ма, арахаттапхале пана патте уппанно на̄ма. арахам̣ самма̄самбуддхотиа̄дӣни висуддхимагге (висуддхи. 1.124 а̄дайо) буддха̄нуссатиниддесе виттха̄рита̄ни.
ити сакка̄йоти айам̣ сакка̄йо, еттако сакка̄йо, на ито бхиййо сакка̄йо аттхӣти. етта̄вата̄ сабха̄вато сарасато парийантато париччхедато париват̣умато саббепи пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дассита̄ хонти. ити сакка̄йасамудайоти айам̣ сакка̄йасса самудайо на̄ма. етта̄вата̄ ‘‘а̄ха̄расамудайа̄ рӯпасамудайо’’тиа̄ди саббам̣ дасситам̣ хоти. ити сакка̄йасса аттхан̇гамоти айам̣ сакка̄йасса аттхан̇гамо. имина̄пи ‘‘а̄ха̄раниродха̄ рӯпаниродхо’’тиа̄ди саббам̣ дасситам̣ хоти.
ван̣н̣авантоти сарӣраван̣н̣ена ван̣н̣аванто. дхаммадесанам̣ сутва̄ти пан̃часу кхандхесу пан̣н̣а̄салаккхан̣аппат̣иман̣д̣итам̣ татха̄гатасса дхаммадесанам̣ сутва̄. йебхуййена̄ти идха ке т̣хапети? арийаса̄ваке деве. тесам̣ хи кхӣн̣а̄саватта̄ читтутра̄сабхайампи на уппаджджати, сам̣виггасса йонисо падха̄нена паттаббам̣ паттата̄йа н̃а̄н̣асам̣вегопи. итара̄сам̣ пана девата̄нам̣ ‘‘та̄со хесо, бхиккхаве, аничча’’нти манасикаронта̄нам̣ читтутра̄сабхайампи, балававипассана̄ка̄ле н̃а̄н̣абхайампи уппаджджати. бхоти дхамма̄лапанаматтаметам̣. сакка̄йапарийа̄панна̄ти пан̃чаккхандхапарийа̄панна̄. ити тесам̣ самма̄самбуддхе ват̣т̣адосам̣ дассетва̄ тилаккхан̣а̄хатам̣ катва̄ дхаммам̣ десенте н̃а̄н̣абхайам̣ на̄ма оккамати.
абхин̃н̃а̄йа̄ти джа̄нитва̄. дхаммачакканти пат̣иведхан̃а̄н̣ампи десана̄н̃а̄н̣ампи. пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ на̄ма йена н̃а̄н̣ена бодхипаллан̇ке нисинно чатта̄ри сачча̄ни сол̣асаха̄ка̄рехи сат̣т̣хийа̄ ча найасахассехи пат̣ивиджджхи. десана̄н̃а̄н̣ам̣ на̄ма йена н̃а̄н̣ена типариват̣т̣ам̣ два̄даса̄ка̄рам̣ дхаммачаккам̣ паваттеси. убхайампетам̣ дасабаласса уре джа̄тан̃а̄н̣амева. тесу дхаммадесана̄н̃а̄н̣ам̣ гахетаббам̣. там̣ панеса йа̄ва ат̣т̣ха̄расабрахмакот̣ӣхи саддхим̣ ан̃н̃а̄кон̣д̣ан̃н̃аттхерасса сота̄паттипхалам̣ на уппаджджати, та̄ва паваттети на̄ма. тасмим̣ уппанне паваттитам̣ на̄ма хотӣти ведитаббам̣. аппат̣ипуггалоти садисапуггаларахито. йасассиноти парива̄расампанна̄. та̄диноти ла̄бха̄ла̄бха̄дӣхи екасадисасса.
4. паса̄дасуттаван̣н̣ана̄
34. чатуттхе аггесу паса̄да̄, агга̄ ва̄ паса̄да̄ти аггаппаса̄да̄. йа̄вата̄ти йаттака̄. апада̄ти ниппада̄ ахимаччха̄дайо. двипада̄ти мануссапаккхиа̄дайо. чатуппада̄ти хаттхиасса̄дайо. бахуппада̄ти сатападиа̄дайо. невасан̃н̃ина̄сан̃н̃иноти бхавагге ниббаттасатта̄. аггамаккха̄йатӣти гун̣ехи агго уттамо сет̣т̣хоти аккха̄йати. асан̇кхата̄ти нибба̄намева гахетва̄ вуттам̣. вира̄готиа̄дӣни нибба̄нассева на̄ма̄ни. тан̃хи а̄гамма саббакилеса̄ вираджджанти, саббе ра̄гамада̄дайо мада̄ ниммада̄ хонти, абха̄вам̣ гаччханти, сабба̄ пипа̄са̄ винайам̣ упенти, саббе а̄лайа̄ самуггха̄там̣ гаччханти, ват̣т̣а̄ни упаччхиджджанти, тан̣ха̄ кхӣйанти, ват̣т̣адуккха̄ нируджджханти, саббе парил̣а̄ха̄ нибба̄йанти. тасма̄ ета̄ни на̄ма̄ни лабхати. сесаметтха утта̄наттхамева̄ти.
5. вассака̄расуттаван̣н̣ана̄
35. пан̃чаме ануссарита̄ти анугантва̄ сарита̄, апара̄парам̣ саритум̣ саматтхоти аттхо. даккхоти чхеко. татрупа̄йа̄йа̄ти ‘‘имасмим̣ ка̄ле имам̣ на̄ма каттабба’’нти евам̣ таттха таттха упа̄йабхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа саманна̄гато. анумодитаббанти абхинандитаббам̣. пат̣иккоситаббанти пат̣иккхипитаббам̣. нева кхо тйа̄ханти нева кхо те ахам̣. касма̄ панетам̣ бхагава̄ на̄бхинандати, наппат̣иккхипатӣти? локийатта̄ на̄бхинандати, локийам̣ аттхам̣ гахетва̄ т̣хитатта̄ наппат̣иккосати. бахусса джаната̄ти баху асса джаната̄. идан̃ча каран̣аттхе са̄мивачанам̣ ведитаббам̣. арийе н̃а̄йети сахавипассанаке магге. калйа̄н̣адхаммата̄ кусаладхаммата̄типи тассева на̄ма̄ни. йам̣ витакканти неккхаммавитакка̄дӣсу ан̃н̃атарам̣. на там̣ витаккам̣ витаккетӣти ка̄мавитакка̄дӣсу екампи на витаккети. итарам̣ тассева вевачанам̣. витаккапатхети еттха витаккойева витаккапатхо. ахан̃хи бра̄хман̣а̄тиа̄дӣсу пат̣хаманайена кхӣн̣а̄савасса сӣлан̃чева ба̄хусаччан̃ча катхитам̣, дутийататийехи кхӣн̣а̄савасса кирийавитакка̄ни чева кирийаджджха̄на̄ни ча, чатуттхена кхӣн̣а̄савабха̄во катхитоти ведитаббо.
маччупа̄саппамочананти маччупа̄са̄ памочанакам̣ маггам̣. н̃а̄йам̣ дхамманти сахавипассанакам̣ маггам̣. дисва̄ ча сутва̄ ча̄ти н̃а̄н̣енева пасситва̄ ча сун̣итва̄ ча. сесаметтха утта̄намева.
6. дон̣асуттаван̣н̣ана̄
36. чхат̣т̣хе антара̄ ча уккат̣т̣хам̣ антара̄ ча сетабйанти еттха уккат̣т̣ха̄ти укка̄хи дха̄рӣйама̄на̄хи ма̄питатта̄ евам̣ладдхавоха̄рам̣ нагарам̣. сетабйанти атӣте кассапасамма̄самбуддхасса джа̄танагарам̣. антара̄саддо пана ка̄ран̣акхан̣ачиттавемаджджхавивара̄дӣсу ваттати. ‘‘тадантарам̣ ко джа̄неййа ан̃н̃атра татха̄гата̄’’ти (а. ни. 6.44; 10.75) ча, ‘‘джана̄ сан̇гамма мантенти, ман̃ча тан̃ча кимантара’’нти ча а̄дӣсу (сам̣. ни. 1.228) ка̄ран̣е. ‘‘аддаса̄ мам̣, бханте, ан̃н̃атара̄ иттхӣ виджджантарика̄йа бха̄джанам̣ дховантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.149) кхан̣е. ‘‘йассантарато на санти копа̄’’тиа̄дӣсу (уда̄. 20) читте. ‘‘антара̄воса̄нама̄па̄дӣ’’тиа̄дӣсу вемаджджхе. ‘‘апича̄йам̣ тапода̄ двиннам̣ маха̄нирайа̄нам̣ антарика̄йа а̄гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 231) виваре. сва̄йамидха виваре ваттати. тасма̄ уккат̣т̣ха̄йа ча сетабйасса ча виварети еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. антара̄саддена пана йуттатта̄ упайогавачанам̣ катам̣. ӣдисесу ча т̣ха̄несу аккхарачинтака̄ ‘‘антара̄ га̄ман̃ча надин̃ча йа̄тӣ’’ти евам̣ екамева антара̄саддам̣ пайун̃джанти, со дутийападенапи йоджетаббо хоти, айоджийама̄не упайогавачанам̣ на па̄пун̣а̄ти. идха пана йоджетва̄ ева вутто.
аддха̄намаггаппат̣ипанно хотӣти аддха̄насан̇кха̄там̣ маггам̣ пат̣ипанно хоти, дӣгхамагганти аттхо. касма̄ пат̣ипанноти? там̣ дивасам̣ кира бхагава̄ идам̣ аддаса ‘‘майи там̣ маггам̣ пат̣ипанне дон̣о бра̄хман̣о мама падачетийа̄ни пасситва̄ пада̄нупадико хутва̄ мама нисиннат̣т̣ха̄нам̣ а̄гантва̄ пан̃хам̣ пуччхиссати. атхасса̄хам̣ екам̣ саччадхаммам̣ десесса̄ми. бра̄хман̣о тӣн̣и са̄ман̃н̃апхала̄ни пат̣ивиджджхитва̄ два̄дасападасахассапарима̄н̣ам̣ дон̣агаджджитам̣ на̄ма ван̣н̣ам̣ ватва̄ майи париниббуте сакаладжамбудӣпе уппаннам̣ маха̄калахам̣ вӯпасаметва̄ дха̄туйо бха̄джессатӣ’’ти. имина̄ ка̄ран̣ена пат̣ипанно. дон̣опи судам̣ бра̄хман̣оти дон̣о бра̄хман̣опи тайо веде пагун̣е катва̄ пан̃часате ма̄н̣аваке сиппам̣ ва̄ченто там̣дивасам̣ па̄това ут̣т̣ха̄йа сарӣрапат̣иджагганам̣ катва̄ сатаггханакам̣ нива̄сетва̄ пан̃часатаггханакам̣ екам̣саварагатам̣ катва̄ а̄муттайан̃н̃асутто раттават̣т̣ика̄ упа̄хана̄ а̄рохитва̄ пан̃часатама̄н̣авакапарива̄ро тамева маггам̣ пат̣ипаджджи. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣.
па̄десӯти па̄дехи аккантат̣т̣ха̄несу. чакка̄нӣти лаккхан̣ачакка̄ни. ким̣ пана бхагавато гаччхантасса аккантат̣т̣ха̄не падам̣ пан̃н̃а̄йатӣти? на пан̃н̃а̄йати. касма̄? сукхуматта̄ маха̄балатта̄ маха̄джана̄нуггахена ча. буддха̄нан̃хи сукхумаччхавита̄йа аккантат̣т̣ха̄нам̣ тӯлапичуно патит̣т̣хитат̣т̣ха̄нам̣ вийа хоти, падавал̣ан̃джо на пан̃н̃а̄йати. йатха̄ ча балавато ва̄таджавасиндхавасса падуминипаттепи аккантаматтамева хоти, евам̣ маха̄балата̄йа татха̄гатена аккантат̣т̣ха̄нам̣ аккантаматтамева хоти, на таттха падавал̣ан̃джо пан̃н̃а̄йати. буддха̄нан̃ча анупадам̣ маха̄джанака̄йо гаччхати, тасса саттху падавал̣ан̃джам̣ дисва̄ маддитум̣ ависахантасса гаманавиччхедо бхавеййа. тасма̄ аккантааккантат̣т̣ха̄не йопи падавал̣ан̃джо бхавеййа, со антарадха̄йатева. дон̣о пана бра̄хман̣о татха̄гатасса адхит̣т̣ха̄навасена пасси. бхагава̄ хи йасса падачетийам̣ дассетука̄мо хоти, там̣ а̄раббха ‘‘асуко на̄ма пассатӯ’’ти адхит̣т̣ха̄ти. тасма̄ ма̄ган̣д̣ийабра̄хман̣о вийа айампи бра̄хман̣о татха̄гатасса адхит̣т̣ха̄навасена аддаса.
па̄са̄диканти паса̄даджанакам̣. итарам̣ тассева вевачанам̣. уттамадаматхасаматхамануппаттанти еттха уттамадаматхо на̄ма арахаттамагго, уттамасаматхо на̄ма арахаттамаггасама̄дхи, тадубхайам̣ паттанти аттхо. дантанти ниббисеванам̣. гуттанти гопитам̣. сам̣йатиндрийанти раккхитиндрийам̣. на̄ганти чханда̄дӣхи агаччханато, пахӣнакилесе пуна ана̄гаччханато, а̄гум̣ акаран̣ато, балавантат̣т̣хена̄ти чатӯхи ка̄ран̣ехи на̄гам̣.
дево но бхавам̣ бхависсатӣти еттха ‘‘дево но бхава’’нти етта̄вата̄пи пуччха̄ нит̣т̣хита̄ бхавеййа, айам̣ пана бра̄хман̣о ‘‘ана̄гате махесаккхо еко девара̄джа̄ бхависсатӣ’’ти ана̄гатавасена пуччха̄сабха̄генева катхенто евама̄ха. бхагава̄писса пуччха̄сабха̄генева катхенто на кхо ахам̣, бра̄хман̣а, дево бхависса̄мӣти а̄ха. еса найо саббаттха. а̄сава̄нанти ка̄ма̄сава̄дӣнам̣ чатуннам̣. пахӣна̄ти бодхипаллан̇ке саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дхигаменева пахӣна̄. анупалитто локена̄ти тан̣ха̄дит̣т̣хилепа̄нам̣ пахӣнатта̄ сан̇кха̄ралокена анупалитто. буддхоти чатуннам̣ сачча̄нам̣ буддхатта̄ буддхо ити мам̣ дха̄рехи.
йена̄ти йена а̄савена. девӯпапатйасса̄ти девӯпапатти асса майхам̣ бхавеййа. вихан̇гамоти а̄ка̄сачаро гандхаббака̄йикадево. виддхаста̄ти видхамита̄. винал̣ӣката̄ти вигатанал̣а̄ вигатабандхана̄ ката̄. ваггӯти сундарам̣. тойена нупалиппатӣти удакато ратанаматтам̣ аччуггамма т̣хитам̣ сарам̣ собхайама̄нам̣ бхамараган̣ам̣ ха̄сайама̄нам̣ тойена на липпати. тасма̄ буддхосми бра̄хман̣а̄ти десана̄парийоса̄не тӣн̣и маггапхала̄ни па̄пун̣итва̄ два̄дасахи падасахассехи дон̣агаджджитам̣ на̄ма ван̣н̣ам̣ катхеси, татха̄гате ча париниббуте джамбудӣпатале уппаннам̣ маха̄калахам̣ вӯпасаметва̄ дха̄туйо бха̄джесӣти.
7. апариха̄нийасуттаван̣н̣ана̄
37. саттаме нибба̄нассева сантикети нибба̄насантикейева чарати. сӣле патит̣т̣хитоти па̄тимоккхасӣле патит̣т̣хито. евам̣ виха̄рӣти евам̣ вихаранто. а̄та̄пӣти а̄та̄пена вӣрийена саманна̄гато. йогаккхемасса̄ти чатӯхи йогехи кхемасса нибба̄насса. пама̄де бхайадассива̄ти пама̄дам̣ бхайато пассанто.
8. патилӣнасуттаван̣н̣ана̄
38. ат̣т̣хаме панун̣н̣апаччекасаччоти ‘‘идамева дассанам̣ саччам̣, идамева сачча’’нти евам̣ па̄т̣иеккам̣ гахитатта̄ паччекасан̇кха̄та̄ни дит̣т̣хисачча̄ни панун̣н̣а̄ни нӣхат̣а̄ни пахӣна̄ни асса̄ти панун̣н̣апаччекасаччо. самавайасат̣т̣хесаноти еттха авайа̄ти анӯна̄, сат̣т̣ха̄ти виссат̣т̣ха̄, самма̄ авайа̄ сат̣т̣ха̄ есана̄ асса̄ти самавайасат̣т̣хесано, самма̄ виссат̣т̣хасаббаесаноти аттхо. патилӣноти нилӣно екӣбха̄вам̣ упагато. путхусаман̣абра̄хман̣а̄нанти бахӯнам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣. еттха ча саман̣а̄ти паббаджджӯпагата̄, бра̄хман̣а̄ти бхова̄дино. путхупаччекасачча̄нӣти бахӯни па̄т̣еккасачча̄ни. нун̣н̣а̄нӣти нӣхат̣а̄ни. панун̣н̣а̄нӣти сут̣т̣ху нӣхат̣а̄ни. чатта̄нӣти виссат̣т̣ха̄ни. ванта̄нӣти вамита̄ни. мутта̄нӣти чхиннабандхана̄ни ката̄ни. пахӣна̄нӣти паджахита̄ни. пат̣иниссат̣т̣ха̄нӣти йатха̄ на пуна читтам̣ а̄роханти, евам̣ пат̣иниссаджджита̄ни. сабба̄невета̄ни гахитагахан̣асса виссат̣т̣хабха̄вавевачана̄ни.
ка̄месана̄ пахӣна̄ хотӣти ана̄га̄мимаггена пахӣна̄. бхавесана̄ пана арахаттамаггена пахӣйати. ‘‘брахмачарийам̣ есисса̄ми гавесисса̄мӣ’’ти евам̣ паваттаджджха̄сайасан̇кха̄та̄ брахмачарийесана̄пи арахаттамаггенева пат̣иппассаддхим̣ вӯпасамам̣ гаччхати. дит̣т̣хибрахмачарийесана̄ пана сота̄паттимаггенева пат̣иппасамбхатӣти ведитабба̄. евам̣ кхо, бхиккхавети евам̣ чатуттхаджджха̄нена пассаддхака̄йасан̇кха̄ро вӯпасантаасса̄сапасса̄со на̄ма хоти. асмима̄ноти асмӣти уппаджджанако нававидхама̄но.
га̄тха̄су ка̄месана̄ бхавесана̄ти ета̄ две есана̄, брахмачарийесана̄ саха̄ти та̄хийева саха брахмачарийесана̄ти тиссопи ета̄. идха т̣хатва̄ есана̄ пат̣иниссат̣т̣ха̄ти имина̄ падена саддхим̣ йоджана̄ ка̄табба̄. ити саччапара̄ма̄со, дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ самуссайа̄ти ‘‘ити саччам̣ ити сачча’’нти гахан̣апара̄ма̄со ча дит̣т̣хисан̇кха̄та̄йева дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ ча йе самусситатта̄ уггантва̄ т̣хитатта̄ самуссайа̄ти вуччанти, те саббепи. идха т̣хатва̄ дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ самӯхата̄ти имина̄ падена саддхим̣ йоджана̄ ка̄табба̄. касса пана ета̄ есана̄ пат̣иниссат̣т̣ха̄, ете ча дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ самӯхата̄ти? саббара̄гавираттасса тан̣ха̄ккхайавимуттино. йо хи саббара̄гехипи виратто, тан̣ха̄ккхайе ча нибба̄не паватта̄йа арахаттапхалавимуттийа̄ саманна̄гато, етасса есана̄ пат̣иниссат̣т̣ха̄, дит̣т̣хит̣т̣ха̄на̄ ча самӯхата̄. са ве сантоти со еварӯпо килесасантата̄йа санто. пассаддхоти двӣхи ка̄йачиттапассаддхӣхи пассаддхо. апара̄джитоти саббакилесе джинитва̄ т̣хитатта̄ кеначи апара̄джито. ма̄на̄бхисамайа̄ти ма̄насса паха̄на̄бхисамайена. буддхоти чатта̄ри сачча̄ни буджджхитва̄ т̣хито. ити имасмим̣ суттепи га̄тха̄супи кхӣн̣а̄савова катхитоти.
9. уджджайасуттаван̣н̣ана̄
39. наваме сан̇гха̄там̣ а̄паджджантӣти вадхам̣ маран̣ам̣ а̄паджджанти. ниччада̄нанти сала̄кабхаттам̣. анукулайан̃н̃анти амха̄кам̣ питӯхи пита̄махехи диннатта̄ евам̣ кула̄нукулавасена йаджитаббам̣, да̄таббанти аттхо. ассамедхантиа̄дӣсу ассаметтха медхантӣти ассамедхо, двӣхи парийан̃н̃ехи йаджитаббасса екавӣсатийӯпасса т̣хапетва̄ бхӯмин̃ча пурисе ча авасесасаббавибхавадаккхин̣асса йан̃н̃ассетам̣ адхивачанам̣. пурисаметтха медхантӣти пурисамедхо, чатӯхи парийан̃н̃ехи йаджитаббасса саддхим̣ бхӯмийа̄ ассамедхе вуттавибхавадаккхин̣асса йан̃н̃ассетам̣ адхивачанам̣. саммаметтха па̄сантӣти самма̄па̄со, дивасе дивасе саммам̣ кхипитва̄ тасса патитока̄се ведим̣ катва̄ сам̣ха̄римехи йӯпа̄дӣхи сарассатинадийа̄ нимуггока̄сато пабхути пат̣иломам̣ гаччхантена йаджитаббасса саббайа̄гассетам̣ адхивачанам̣. ва̄джаметтха пивантӣти ва̄джапеййам̣, екена парийан̃н̃ена саттарасахи пасӯхи йаджитаббасса белувайӯпасса саттарасакадаккхин̣асса йан̃н̃ассетам̣ адхивачанам̣. наттхи еттха аггал̣а̄ти нираггал̣о. навахи парийан̃н̃ехи йаджитаббасса саддхим̣ бхӯмийа̄ пурисехи ча ассамедхе вуттавибхавадаккхин̣асса саббамедхапарийа̄йана̄масса ассамедхавикаппассетам̣ адхивачанам̣. маха̄рамбха̄ти маха̄кичча̄ маха̄каран̣ӣйа̄. апича па̄н̣а̄типа̄тасама̄рамбхасса махантата̄йапи маха̄рамбха̄йева. на те хонти махаппхала̄ти еттха ниравасесаттхе са̄васесарӯпанам̣ катам̣. тасма̄ ит̣т̣хапхалена ниппхала̄ва хонтӣти аттхо. идан̃ча па̄н̣а̄типа̄тасама̄рамбхамева сандха̄йа вуттам̣. йам̣ пана таттха антарантара̄ да̄нам̣ диййати, там̣ имина̄ сама̄рамбхена упахататта̄ махаппхалам̣ на хоти, мандапхалам̣ хотӣти аттхо. хан̃н̃арети хан̃н̃анти. йаджанти анукулам̣ сада̄ти йе ан̃н̃е анукулам̣ йаджанти, пуббапурисехи йит̣т̣хатта̄ паччхимапуриса̄пи йаджантӣти аттхо. сеййо хотӣти висесова хоти. на па̄пийоти па̄пам̣ кин̃чи на хоти.
10. уда̄йисуттаван̣н̣ана̄
40. дасаме абхисан̇кхатанти ра̄сикатам̣. нира̄рамбханти па̄н̣асама̄рамбхарахитам̣. йан̃н̃анти деййадхаммам̣. тан̃хи йаджитаббатта̄ йан̃н̃анти вуччати. ка̄лена̄ти йуттаппаттака̄лена. упасам̣йантӣти упагаччханти. кулам̣ гатинти ват̣т̣акулан̃чева ват̣т̣агатин̃ча атикканта̄. йан̃н̃асса ковида̄ти чатубхӯмакайан̃н̃е кусала̄. йан̃н̃ети пакатида̄не. саддхети матакада̄не. хабйам̣ катва̄ти хунитаббам̣ деййадхаммам̣ упакаппетва̄. сукхетте брахмача̄рисӯти брахмача̄рисан̇кха̄те сукхеттамхӣти аттхо. суппаттанти сут̣т̣ху паттам̣. даккхин̣еййесу йам̣ катанти йам̣ даккхин̣а̄йа ануччхавикесу упакаппитам̣, там̣ сухутам̣ суйит̣т̣хам̣ суппаттанти аттхо. саддхоти буддхадхаммасан̇гхагун̣а̄нам̣ саддаханата̄йа саддхо. муттена четаса̄ти виссат̣т̣хена читтена. имина̄сса муттача̄гам̣ дӣпетӣти.
чаккавагго чатуттхо.