1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣

1. бхан̣д̣ага̄мавагго

1. анубуддхасуттаван̣н̣ана̄

1. чатукканипа̄тасса пат̣хаме ананубодха̄ти абуджджханена аджа̄нанена. аппат̣иведха̄ти аппат̣ивиджджханена апаччаккхакирийа̄йа. дӣгхамаддха̄нанти чирака̄лам̣. сандха̄витанти бхавато бхавам̣ гаманавасена сандха̄витам̣. сам̣саританти пунаппунам̣ гамана̄гаманавасена сам̣саритам̣. маман̃чева тумха̄кан̃ча̄ти майа̄ ча тумхехи ча. атха ва̄ сандха̄витам̣ сам̣саританти сандха̄ванам̣ сам̣саран̣ам̣ маман̃чева тумха̄кан̃ча ахосӣти еваметтха аттхо ведитаббо. арийасса̄ти ниддосасса. сӣлам̣ сама̄дхи пан̃н̃а̄ти име пана тайо дхамма̄ маггапхаласампайутта̄ва ведитабба̄, вимуттина̄мена пхаламева ниддит̣т̣хам̣. бхаватан̣ха̄ти бхавесу тан̣ха̄. бхаванеттӣти бхавараджджу. тан̣ха̄йа ева етам̣ на̄мам̣. та̄йа хи сатта̄ гон̣а̄ вийа гӣва̄йа бандхитва̄ там̣ там̣ бхавам̣ нӣйанти, тасма̄ бхаванеттӣти вуччати.

ануттара̄ти локуттара̄. дуккхассантакароти ват̣т̣адуккхасса антакаро. чаккхума̄ти пан̃чахи чаккхӯхи чаккхума̄. париниббутоти килесапаринибба̄нена париниббуто. идамасса бодхиман̣д̣е пат̣хамапаринибба̄нам̣, паччха̄ пана йамакаса̄ла̄намантаре анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ париниббутоти йатха̄нусандхина̄ десанам̣ нит̣т̣ха̄песи.

2. папатитасуттаван̣н̣ана̄

2. дутийе папатитоти патито чуто. аппапатитоти апатито патит̣т̣хито. таттха локийамаха̄джано патитойева на̄ма, сота̄панна̄дайо килесуппаттиккхан̣е патита̄ на̄ма, кхӣн̣а̄саво екантапатит̣т̣хито на̄ма.

чута̄ патантӣти йе чута̄, те патанти на̄ма. патита̄ти йе патита̄, те чута̄ на̄ма. чутатта̄ патита̄, патитатта̄ чута̄ти аттхо. гиддха̄ти ра̄гаратта̄. пунара̄гата̄ти пуна джа̄тим̣ пуна джарам̣ пуна бйа̄дхим̣ пуна маран̣ам̣ а̄гата̄ на̄ма хонти. катам̣ киччанти чатӯхи маггехи каттаббакиччам̣ катам̣. ратам̣ рамманти рамитаббайуттаке гун̣аджа̄те рамитам̣. сукхена̄нва̄гатам̣ сукханти сукхена сукхам̣ ануа̄гатам̣ сампаттам̣. ма̄нусакасукхена диббасукхам̣, джха̄насукхена випассана̄сукхам̣, випассана̄сукхена маггасукхам̣, маггасукхена пхаласукхам̣, пхаласукхена нибба̄насукхам̣ сампаттам̣ адхигатанти аттхо.

3. пат̣хамакхатасуттаван̣н̣ана̄

3. татийам̣ дуканипа̄таван̣н̣ана̄йам̣ вуттамева. га̄тха̄су пана ниндийанти ниндитаббайуттакам̣. ниндатӣти гарахати. пасам̣сийоти пасам̣ситаббайутто. вичина̄ти мукхена со калинти йо евам̣ паватто, тена мукхена калим̣ вичина̄ти на̄ма. калина̄ тена сукхам̣ на виндатӣти тена ча калина̄ сукхам̣ на пат̣илабхати. саббасса̄пи саха̄пи аттана̄ти саббенапи сакена дханена чева аттана̄ ча саддхим̣ йо пара̄джайо, со аппаматтакова калӣти аттхо. йо сугатесӯти йо пана саммаггатесу пуггалесу читтам̣ падуссеййа, айам̣ читтападосова тато калито махантатаро кали. ида̄ни тасса махантатарабха̄вам̣ дассенто сатам̣ сахасса̄нантиа̄дима̄ха. таттха сатам̣ сахасса̄нанти нираббудаган̣ана̄йа сатасахассам̣. чхаттим̣сатӣти апара̄ни ча чхаттим̣сати нираббуда̄ни. пан̃ча ча̄ти аббудаган̣ана̄йа ча пан̃ча аббуда̄ни. йамарийагарахӣти йам̣ арийе гараханто нирайам̣ упападжджати, таттха еттакам̣ а̄йуппама̄н̣анти.

4. дутийакхатасуттаван̣н̣ана̄

4. чатуттхе ма̄тари питари ча̄тиа̄дӣсу миттавиндако ма̄тари миччха̄пат̣ипанно на̄ма, аджа̄тасатту питари миччха̄пат̣ипанно на̄ма, девадатто татха̄гате миччха̄пат̣ипанно на̄ма, кока̄лико татха̄гатаса̄ваке миччха̄пат̣ипанно на̄ма. бахун̃ча̄ти бахукамева. пасаватӣти пат̣илабхати. та̄йа̄ти та̄йа миччха̄пат̣ипаттисан̇кха̄та̄йа адхаммачарийа̄йа. печча̄ти ито гантва̄. апа̄йам̣ гаччхатӣти нирайа̄дӣсу ан̃н̃атарасмим̣ ниббаттати. суккапаккхепи есева найо.

5. анусотасуттаван̣н̣ана̄

5. пан̃чаме анусотам̣ гаччхатӣти анусотага̄мӣ. килесасотасса паччанӣкапат̣ипаттийа̄ пат̣исотам̣ гаччхатӣти пат̣исотага̄мӣ. т̣хитаттоти т̣хитасабха̄во. тин̣н̣оти огхам̣ таритва̄ т̣хито. па̄ран̇гатоти паратӣрам̣ гато. тхале тит̣т̣хатӣти нибба̄натхале тит̣т̣хати. бра̄хман̣оти сет̣т̣хо ниддосо. идха̄ти имасмим̣ локе. ка̄ме ча пат̣исеватӣти килесака̄мехи ваттхука̄ме пат̣исевати. па̄пан̃ча каммам̣ каротӣти па̄пан̃ча па̄н̣а̄типа̄та̄дикаммам̣ кароти. па̄пан̃ча каммам̣ на каротӣти пан̃чаверакаммам̣ на кароти. айам̣ вуччати, бхиккхаве, т̣хитаттоти айам̣ ана̄га̄мӣ пуггало тасма̄ лока̄ пуна пат̣исандхивасена ана̄гаманато т̣хитатто на̄ма.

тан̣ха̄дхипанна̄ти тан̣ха̄йа адхипанна̄ аджджхоттхат̣а̄, тан̣хам̣ ва̄ адхипанна̄ аджджхога̄л̣ха̄. парипун̣н̣асекхоти сиккха̄па̄рипӯрийа̄ т̣хито. апариха̄надхаммоти апарихӣнасабха̄во. четовасиппаттоти читтавасӣбха̄вам̣ патто. еварӯпо кхӣн̣а̄саво хоти, идха пана ана̄га̄мӣ катхито. сама̄хитиндрийоти сама̄хитачхал̣индрийо. паропара̄ти паровара̄ уттамала̄мака̄, кусала̄кусала̄ти аттхо. самечча̄ти н̃а̄н̣ена сама̄гантва̄. видхӯпита̄ти виддхам̣сита̄ джха̄пита̄ ва̄. вуситабрахмачарийоти маггабрахмачарийам̣ васитва̄ т̣хито. локантагӯти тивидхасса̄пи локасса антам̣ гато. па̄рагатоти чхаха̄ка̄рехи па̄рагато. идха кхӣн̣а̄савова катхито. ити суттепи га̄тха̄супи ват̣т̣авиват̣т̣амева катхитам̣.

6. аппассутасуттаван̣н̣ана̄

6. чхат̣т̣хе анупапанноти анупа̄гато. суттантиа̄дӣсу убхатовибхан̇ганиддесакхандхакапарива̄расуттанипа̄таман̇галасуттаратанасутта- на̄л̣акасуттатуват̣акасутта̄ни, ан̃н̃ампи ча суттана̄макам̣ татха̄гатавачанам̣ суттанти ведитаббам̣. саббампи сага̄тхакам̣ суттам̣ геййанти ведитаббам̣, висесена сам̣йуттаке сакалопи сага̄тха̄вагго. сакалампи абхидхаммапит̣акам̣, нигга̄тхакасуттам̣, йан̃ча ан̃н̃ампи ат̣т̣хахи ан̇гехи асан̇гахитам̣ буддхавачанам̣, там̣ веййа̄каран̣анти ведитаббам̣. дхаммапада-тхерага̄тха̄-тхерига̄тха̄ суттанипа̄те носуттана̄мика̄ суддхикага̄тха̄ ча га̄тха̄ти ведитабба̄. соманассан̃а̄н̣амайикага̄тха̄пат̣исам̣йутта̄ двеасӣти суттанта̄ уда̄нанти ведитабба̄. ‘‘вуттан̃хетам̣ бхагавата̄’’тиа̄динайаппаватта̄ дасуттарасатасуттанта̄ итивуттаканти ведитабба̄. апан̣н̣акаджа̄така̄дӣни пан̃н̃а̄са̄дхика̄ни пан̃ча джа̄такасата̄ни джа̄таканти ведитабба̄ни. ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, аччхарийа̄ аббхута̄ дхамма̄ а̄нанде’’тиа̄динайаппаватта̄ саббепи аччхарийааббхутадхаммапат̣исам̣йутта̄ суттанта̄ аббхутадхамманти ведитабба̄. чӯл̣аведалламаха̄ведалласамма̄дит̣т̣хисаккапан̃хасан̇кха̄рабха̄джанийамаха̄пун̣н̣амасутта̄дайо саббепи ведан̃ча тут̣т̣хин̃ча ладдха̄ ладдха̄ пуччхита̄ суттанта̄ ведалланти ведитабба̄. на аттхаман̃н̃а̄йа на дхаммаман̃н̃а̄йа̄ти ат̣т̣хакатхан̃ча па̄л̣ин̃ча аджа̄нитва̄. дхамма̄нудхаммаппат̣ипанноти навалокуттарадхаммасса анурӯпадхаммам̣ сахасӣлам̣ пуббабха̄гапат̣ипадам̣ на пат̣ипанно хоти. имина̄ упа̄йена саббава̄ресу аттхо ведитаббо. пат̣хамава̄ре панеттха аппассутадуссӣло катхито, дутийе аппассутакхӣн̣а̄саво, татийе бахуссутадуссӣло, чатуттхе бахуссутакхӣн̣а̄саво.

сӣлесу асама̄хитоти сӣлесу апарипӯрака̄рӣ. сӣлато ча сутена ча̄ти сӣлабха̄гена ча сутабха̄гена ча ‘‘айам̣ дуссӣло аппассуто’’ти евам̣ там̣ гарахантӣти аттхо. тасса сампаджджате сутанти тасса пуггаласса йасма̄ тена сутена сутакиччам̣ катам̣, тасма̄ тасса сутам̣ сампаджджати на̄ма. на̄сса сампаджджатети сутакиччасса акататта̄ на сампаджджати. дхаммадхаранти сутадхамма̄нам̣ а̄дха̄рабхӯтам̣. саппан̃н̃анти супан̃н̃ам̣. неккхам̣ джамбонадассева̄ти джамбунадам̣ вуччати джа̄тисуван̣н̣ам̣, тасса джамбунадасса неккхам̣ вийа, пан̃часуван̣н̣апарима̄н̣ам̣ суван̣н̣агхат̣икам̣ вийа̄ти аттхо.

7. собханасуттаван̣н̣ана̄

7. саттаме вийатта̄ти пан̃н̃а̄веййаттийена саманна̄гата̄. винӣта̄ти винайам̣ упета̄ сувинӣта̄. виса̄рада̄ти веса̄раджджена соманассасахагатена н̃а̄н̣ена саманна̄гата̄. дхаммадхара̄ти сутадхамма̄нам̣ а̄дха̄рабхӯта̄. бхиккху ча сӣласампанноти га̄тха̄йа кин̃ча̄пи екекассева екеко гун̣о катхито, саббесам̣ пана саббепи ват̣т̣антӣти.

8. веса̄раджджасуттаван̣н̣ана̄

8. ат̣т̣хаме веса̄раджджа̄нӣти еттха са̄раджджапат̣ипаккхо веса̄раджджам̣, чатӯсу т̣ха̄несу са̄раджджа̄бха̄вам̣ паччавеккхантасса уппаннасоманассамайан̃а̄н̣ассетам̣ на̄мам̣. а̄сабхам̣ т̣ха̄нанти сет̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣ уттамат̣т̣ха̄нам̣. а̄сабха̄ ва̄ пуббабуддха̄, тесам̣ т̣ха̄нанти аттхо. апича гавасатаджет̣т̣хако усабхо, гавасахассаджет̣т̣хако васабхо. ваджасатаджет̣т̣хако ва̄ усабхо, ваджасахассаджет̣т̣хако васабхо, саббагавасет̣т̣хо саббапариссайасахо сето па̄са̄дико маха̄бха̄равахо асанисатасаддехипи асампакампийо нисабхо, со идха усабхоти адхиппето. идампи хи тасса парийа̄йавачанам̣. усабхасса иданти а̄сабхам̣. т̣ха̄нанти чатӯхи па̄дехи патхавим̣ уппӣл̣етва̄ ваваттха̄нам̣. идам̣ пана а̄сабхам̣ вийа̄ти а̄сабхам̣. йатхева хи нисабхасан̇кха̄то усабхо чатӯхи па̄дехи патхавим̣ уппӣл̣етва̄ ачалат̣т̣ха̄нена тит̣т̣хати, евам̣ татха̄гатопи чатӯхи веса̄раджджапа̄дехи ат̣т̣хапарисапатхавим̣ уппӣл̣етва̄ садеваке локе кеначи паччаттхикена пачча̄миттена акампийо ачалат̣т̣ха̄нена тит̣т̣хати. евам̣ тит̣т̣хама̄нова там̣ а̄сабхам̣ т̣ха̄нам̣ пат̣иджа̄на̄ти упагаччхати на паччаккха̄ти, аттани а̄ропети. тена вуттам̣ ‘‘а̄сабхам̣ т̣ха̄нам̣ пат̣иджа̄на̄тӣ’’ти.

париса̄сӯти ат̣т̣хасу париса̄су. сӣхана̄дам̣ надатӣти сет̣т̣хана̄дам̣ абхӣтана̄дам̣ надати, сӣхана̄дасадисам̣ ва̄ на̄дам̣ надати. айаматтхо сӣхана̄дасуттена дассетаббо. йатха̄ ва̄ сӣхо саханато ча хананато ча сӣхоти вуччати, евам̣ татха̄гато локадхамма̄нам̣ саханато параппава̄да̄нан̃ча хананато сӣхоти вуччати. евам̣ вуттасса сӣхасса на̄дам̣ сӣхана̄дам̣. таттха йатха̄ сӣхо сӣхабалена саманна̄гато саббаттха виса̄радо вигаталомахам̣со сӣхана̄дам̣ надати, евам̣ татха̄гатасӣхопи татха̄гатабалехи саманна̄гато ат̣т̣хасу париса̄су виса̄радо вигаталомахам̣со ‘‘ити рӯпа’’нтиа̄дина̄ найена на̄на̄видхадесана̄вила̄сасампаннам̣ сӣхана̄дам̣ надати. тена вуттам̣ ‘‘париса̄су сӣхана̄дам̣ надатӣ’’ти.

брахмачаккам̣ паваттетӣти еттха брахманти сет̣т̣хам̣ уттамам̣ висуддхам̣. чаккасаддо пана̄йам̣ –

‘‘сампаттийам̣ лаккхан̣е ча, ратхан̇ге ирийа̄патхе;

да̄не ратанадхаммӯра-чакка̄дӣсу ча диссати;

дхаммачакке идха мато, тан̃ча дведха̄ вибха̄вайе’’.

‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄на’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.31) хи айам̣ сампаттийам̣ диссати. ‘‘па̄даталесу чакка̄ни джа̄та̄нӣ’’ти (дӣ. ни. 2.35) еттха лаккхан̣е. ‘‘чаккам̣ва вахато пада’’нти (дха. па. 1) еттха ратхан̇ге. ‘‘чатучаккам̣ навадва̄ра’’нти (сам̣. ни. 1.29) еттха ирийа̄патхе. ‘‘дадам̣ бхун̃джа ма̄ ча пама̄до, чаккам̣ ваттайа саббапа̄н̣ина’’нти (джа̄. 1.7.149) еттха да̄не. ‘‘диббам̣ чаккаратанам̣ па̄турахосӣ’’ти (дӣ. ни. 2.243; ма. ни. 3.256) еттха ратаначакке. ‘‘майа̄ паваттитам̣ чакка’’нти (су. ни. 562) еттха дхаммачакке. ‘‘иччха̄хатасса посасса, чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти (джа̄. 1.1.104; 1.5.103) еттха урачакке. ‘‘кхурапарийантена чепи чаккена̄’’ти (дӣ. ни. 1.166) еттха пахаран̣ачакке. ‘‘асанивичакка’’нти (дӣ. ни. 3.61; сам̣. ни. 2.162) еттха асаниман̣д̣але. идха пана̄йам̣ дхаммачакке мато.

там̣ панетам̣ дхаммачаккам̣ дувидхам̣ хоти пат̣иведхан̃а̄н̣ан̃ча десана̄н̃а̄н̣ан̃ча. таттха пан̃н̃а̄пабха̄витам̣ аттано арийапхала̄вахам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣, карун̣а̄пабха̄витам̣ са̄вака̄нам̣ арийапхала̄вахам̣ десана̄н̃а̄н̣ам̣. таттха пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ уппаджджама̄нам̣ уппаннанти дувидхам̣. тан̃хи абхиниккхаманато йа̄ва арахаттамагга̄ уппаджджама̄нам̣, пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма. туситабхаванато ва̄ йа̄ва маха̄бодхипаллан̇ке арахаттамагга̄ уппаджджама̄нам̣, пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма. дӣпан̇карато пат̣т̣ха̄йа ва̄ йа̄ва бодхипаллан̇ке арахаттамагга̄ уппаджджама̄нам̣, пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма. десана̄н̃а̄н̣ампи паваттама̄нам̣ паваттанти дувидхам̣. тан̃хи йа̄ва ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃асса сота̄паттимагга̄ паваттама̄нам̣, пхалаккхан̣е паваттам̣ на̄ма. тесу пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттарам̣, десана̄н̃а̄н̣ам̣ локийам̣. убхайампи панетам̣ ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣, буддха̄нам̣йева орасан̃а̄н̣ам̣.

самма̄самбуддхасса те пат̣иджа̄натоти ‘‘ахам̣ самма̄самбуддхо, саббе дхамма̄ майа̄ абхисамбуддха̄’’ти евам̣ пат̣иджа̄нато тава. анабхисамбуддха̄ти име на̄ма дхамма̄ тайа̄ анабхисамбуддха̄. татра вата̄ти тесу ‘‘анабхисамбуддха̄’’ти евам̣ дасситадхаммесу. сахадхаммена̄ти сахетуна̄ сака̄ран̣ена вачанена. нимиттаметанти еттха пуггалопи дхаммопи нимиттанти адхиппето. там̣ пуггалам̣ на пасса̄ми, йо мам̣ пат̣ичодессати. там̣ дхаммам̣ на пасса̄ми, йам̣ дассетва̄ ‘‘айам̣ на̄ма дхаммо тайа̄ анабхисамбуддхо’’ти мам̣ пат̣ичодессатӣти айаметтха аттхо. кхемаппаттоти кхемам̣ патто. сесапададвайам̣ имассева вевачанам̣. саббампетам̣ веса̄раджджан̃а̄н̣амева сандха̄йа вуттам̣. дасабаласса хи ‘‘айам̣ на̄ма дхаммо тайа̄ анабхисамбуддхо’’ти чодакам̣ пуггалам̣ ва̄ чодана̄ка̄ран̣ам̣ анабхисамбуддхадхаммам̣ ва̄ апассато ‘‘сабха̄вабуддхойева вата сама̄но ахам̣ буддхосмӣти вада̄мӣ’’ти паччавеккхантасса балаватарам̣ соманассам̣ уппаджджати, тена сампайуттам̣ н̃а̄н̣ам̣ веса̄раджджам̣ на̄ма. там̣ сандха̄йа ‘‘кхемаппатто’’тиа̄дима̄ха. евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо.

антара̄йика̄ дхамма̄ти еттха пана антара̄йам̣ каронтӣти антара̄йика̄. те аттхато сан̃чичча вӣтикканта̄ сатта а̄паттиккхандха̄. сан̃чичча вӣтиккантам̣ хи антамасо дуккат̣адуббха̄ситампи маггапхала̄нам̣ антара̄йам̣ кароти. идха пана метхунадхаммо адхиппето. метхунам̣ севато хи йасса кассачи ниссам̣сайамева маггапхала̄нам̣ антара̄йо хоти.

йасса кхо пана те аттха̄йа̄ти ра̄гаккхайа̄дӣсу йасса аттха̄йа. дхаммо деситоти асубхабха̄вана̄дидхаммо катхито. татра вата манти тасмим̣ аниййа̄никадхамме мам̣. сесам̣ вуттанайенева ведитаббам̣.

ва̄дапатха̄ти ва̄да̄йева. путхӯти бахӯ. сита̄ти упанибаддха̄ абхисан̇кхата̄. атха ва̄ путхуссита̄ти путхубха̄вам̣ сита̄ упагата̄, путхӯхи ва̄ сита̄типи путхуссита̄. йам̣ ниссита̄ти етарахипи йам̣ ва̄дапатхам̣ ниссита̄. на те бхавантӣти те ва̄дапатха̄ на бхаванти бхиджджанти винассанти. дхаммачакканти десана̄н̃а̄н̣ассапи пат̣иведхан̃а̄н̣ассапи етам̣ на̄мам̣. тесу десана̄н̃а̄н̣ам̣ локийам̣, пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттарам̣. кевалӣти сакалагун̣асаманна̄гато. та̄дисанти татха̄видхам̣.

9. тан̣хуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄

9. наваме уппаджджати етесӯти уппа̄да̄. ка̄ уппаджджати? тан̣ха̄. тан̣ха̄йа уппа̄да̄ тан̣хуппа̄да̄, тан̣ха̄ваттхӯни тан̣ха̄ка̄ран̣а̄нӣти аттхо. чӣварахетӯти ‘‘каттха мана̄пам̣ чӣварам̣ лабхисса̄мӣ’’ти чӣварака̄ран̣а̄ уппаджджати. итибхава̄бхавахетӯти еттха итӣти нидассанаттхе нипа̄то. йатха̄ чӣвара̄дихету, евам̣ бхава̄бхавахетупӣти аттхо. бхава̄бхавоти четтха пан̣ӣтатара̄ни саппинаванӣта̄дӣни адхиппета̄ни. сампаттибхавесу пан̣ӣтатарапан̣ӣтатамабхавотипи вадантийева.

тан̣ха̄дутийоти айан̃хи сатто анаматагге сам̣са̄рават̣т̣е сам̣саранто на екакова сам̣сарати, тан̣хам̣ пана дутийикам̣ лабхантова сам̣сарати. тена вуттам̣ ‘‘тан̣ха̄дутийо’’ти. иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄ванти еттха иттхабха̄во на̄ма айам̣ аттабха̄во, ан̃н̃атха̄бха̄во на̄ма ана̄гататтабха̄во. еварӯпо ва̄ ан̃н̃опи аттабха̄во иттхабха̄во на̄ма, на еварӯпо ан̃н̃атха̄бха̄во на̄ма. там̣ иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣. сам̣са̄ранти кхандхадха̄туа̄йатана̄нам̣ пат̣ипа̄т̣им̣. на̄тиваттатӣти на̄тиккамати. евама̄дӣнавам̣ н̃атва̄ти евам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннесу кхандхесу а̄дӣнавам̣ джа̄нитва̄. тан̣хам̣ дуккхасса самбхаванти тан̣хам̣ ча ‘‘айам̣ ват̣т̣адуккхасамбхӯто сабха̄во ка̄ран̣а’’нти евам̣ джа̄нитва̄. етта̄вата̄ имасса бхиккхуно випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ арахаттам̣ паттабха̄во дассито. ида̄ни там̣ кхӣн̣а̄савам̣ тхоменто вӣтатан̣хотиа̄дима̄ха. таттха ана̄да̄ноти ниггахан̣о. сато бхиккху париббаджети сатисампаджан̃н̃е вепуллаппатто кхӣн̣а̄саво бхиккху сато сампаджа̄но чареййа вихареййа̄ти аттхо. ити суттанте ват̣т̣ам̣ катхетва̄ га̄тха̄су ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхитанти.

10. йогасуттаван̣н̣ана̄

10. дасаме ват̣т̣асмим̣ йоджентӣти йога̄. ка̄майоготиа̄дӣсу пан̃чака̄магун̣ико ра̄го ка̄майого. рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го бхавайого, татха̄ джха̄наниканти. сассатадит̣т̣хисахагато ча ра̄го два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо ча дит̣т̣хийого. чатӯсу саччесу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄його. ка̄месу ва̄ йоджетӣти ка̄майого. бхавесу йоджетӣти бхавайого. дит̣т̣хӣсу йоджетӣти дит̣т̣хийого. авиджджа̄йа йоджетӣти авиджджа̄йоготи хет̣т̣ха̄ вуттадхамма̄нам̣йеветам̣ адхивачанам̣.

ида̄ни те виттха̄ретва̄ дассенто катамо ча, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха самудайанти уппаттим̣. аттхан̇гаманти бхедам̣. асса̄данти мадхурабха̄вам̣. а̄дӣнаванти амадхурабха̄вам̣ досам̣. ниссаран̣анти ниссат̣абха̄вам̣. ка̄месӯти ваттхука̄месу. ка̄мара̄готи ка̄ме а̄раббха уппаннара̄го. сесападесупи есева найо. анусетӣти ниббаттати. айам̣ вуччати, бхиккхаве, ка̄майоготи, бхиккхаве, идам̣ ка̄месу йоджанака̄ран̣ам̣ бандханака̄ран̣ам̣ вуччатӣти евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо.

пхасса̄йатана̄нанти чаккха̄дӣнам̣ чаккхусампхасса̄дика̄ран̣а̄нам̣. авиджджа̄ ан̃н̃а̄н̣анти н̃а̄н̣апат̣ипаккхабха̄вена ан̃н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ авиджджа̄. ити ка̄майоготи еттха ити саддо чатӯхипи йогехи саддхим̣ йоджетаббо ‘‘евам̣ ка̄майого, евам̣ бхавайого’’ти. сам̣йуттоти парива̄рито. па̄пакехӣти ла̄макехи. акусалехӣти акосалласамбхӯтехи. сам̣килесикехӣти сам̣килесанакехи, пасаннасса читтасса пасаннабха̄вадӯсакехӣти аттхо. поноббхавикехӣти пунаббхаваниббаттакехи. садарехӣти садаратхехи. дуккхавипа̄кехӣти випа̄кака̄ле дуккхуппа̄дакехи. а̄йатим̣ джа̄тиджара̄маран̣икехӣти ана̄гате пунаппунам̣ джа̄тиджара̄маран̣аниббаттакехи. тасма̄ айогаккхемӣти вуччатӣти йасма̄ аппахӣнайого пуггало етехи дхаммехи сампайутто хоти, тасма̄ чатӯхи йогехи кхемам̣ нибба̄нам̣ анадхигататта̄ на йогаккхемӣти вуччати.

висам̣йоготи висам̣йоджанака̄ран̣а̄ни. ка̄майогависам̣йоготи ка̄майогато висам̣йоджанака̄ран̣ам̣. сесападесупи есева найо. таттха асубхаджджха̄нам̣ ка̄майогависам̣його, там̣ па̄дакам̣ катва̄ адхигато ана̄га̄мимагго екантенева ка̄майогависам̣його на̄ма. арахаттамагго бхавайогависам̣його на̄ма, сота̄паттимагго дит̣т̣хийогависам̣його на̄ма, арахаттамагго авиджджа̄йогависам̣його на̄ма. ида̄ни те виттха̄равасена дассенто катамо ча, бхиккхаветиа̄дима̄ха. тассаттхо вуттанайенева ведитаббо.

бхавайогена чӯбхайанти бхавайогена ча сам̣йутта̄, кин̃чи бхиййо убхайена̄пи сампайутта̄, йена кеначи йогена саманна̄гата̄ти аттхо. пураккхата̄ти пурато ката̄, парива̄рита̄ ва̄. ка̄ме парин̃н̃а̄йа̄ти дувидхепи ка̄ме париджа̄нитва̄. бхавайоган̃ча саббасоти бхавайоган̃ча саббамева париджа̄нитва̄. самӯхачча̄ти самӯханитва̄. вира̄джайанти вира̄дженто, вира̄джетва̄ ва̄. ‘‘вира̄дженто’’ти хи вутте магго катхито хоти, ‘‘вира̄джетва̄’’ти вутте пхалам̣. мунӣти кхӣн̣а̄савамуни. ити имасмим̣ суттепи га̄тха̄супи ват̣т̣авиват̣т̣амева катхитанти.

бхан̣д̣ага̄мавагго пат̣хамо.

2. чаравагго

1. чарасуттаван̣н̣ана̄

11. дутийасса пат̣хаме адхива̄сетӣти читтам̣ адхиропетва̄ ва̄сети. наппаджахатӣти на париччаджати. на винодетӣти на нӣхарати. на бйантӣкаротӣти на вигатантам̣ париччхиннапариват̣умам̣ кароти. на анабха̄вам̣ гаметӣти на ануабха̄вам̣ авад̣д̣хим̣ вина̄сам̣ гамети. чарампӣти чарантопи. ана̄та̄пӣти ниббӣрийо. анотта̄пӣти упава̄дабхайарахито. сататанти ниччам̣. самитанти нирантарам̣. евам̣ саббаттха аттхам̣ н̃атва̄ суккапаккхе вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо.

га̄тха̄су геханисситанти килесанисситам̣. моханеййесӯти мохаджанакесу а̄рамман̣есу. абхабботи абха̄джанабхӯто. пхут̣т̣хум̣ самбодхимуттаманти арахаттамаггасан̇кха̄там̣ уттаман̃а̄н̣ам̣ пхуситум̣.

2. сӣласуттаван̣н̣ана̄

12. дутийе сампаннасӣла̄ти парипун̣н̣асӣла̄. сампаннапа̄тимоккха̄ти парипун̣н̣апа̄тимоккха̄. па̄тимоккхасам̣варасам̣вута̄ти па̄тимоккхасам̣варасӣлена сам̣вута̄ пихита̄ упета̄ хутва̄ вихаратха. а̄ча̄рагочарасампанна̄ти а̄ча̄рена ча гочарена ча сампанна̄ самупа̄гата̄ бхаватха. ан̣уматтесу ваджджесӯти ан̣уппама̄н̣есу досесу. бхайадасса̄виноти та̄ни ан̣уматта̄ни ваджджа̄ни бхайато дассанасӣла̄. сама̄да̄йа сиккхатха сиккха̄падесӯти саббасиккха̄кот̣т̣ха̄сесу сама̄да̄таббам̣ сама̄да̄йа гахетва̄ сиккхатха. ‘‘сампаннасӣла̄нам̣…пе… сиккха̄падесӯ’’ти еттакена дхаммаккха̄нена сиккхаттайе сама̄да̄петва̄ чева пат̣иладдхагун̣есу ча ван̣н̣ам̣ катхетва̄ ида̄ни уттари ка̄таббам̣ дассенто кимасса̄тиа̄дима̄ха. таттха кимасса̄ти ким̣ бхавеййа.

йатам̣ чарети йатха̄ чаранто йато хоти сам̣йато, евам̣ чареййа. еса найо саббаттха. аччхети нисӣдеййа. йатаменам̣ паса̄райети йам̣ ан̇гапаччан̇гам̣ паса̄реййа, там̣ йатам̣ сам̣йатамева катва̄ паса̄реййа. уддханти упари. тирийанти маджджхам̣. апа̄чӣнанти адхо. етта̄вата̄ атӣта̄ паччуппанна̄ ана̄гата̄ ча пан̃чаккхандха̄ катхита̄. йа̄вата̄ти париччхедавачанам̣. джагато гатӣти локасса ниппхатти. самавеккхита̄ ча дхамма̄нам̣, кхандха̄нам̣ удайаббайанти етесам̣ саббалоке атӣта̄дибхеда̄нам̣ пан̃чаккхандхадхамма̄нам̣ удайан̃ча вайан̃ча самавеккхита̄. ‘‘пан̃чаккхандха̄нам̣ удайам̣ пассанто пан̃чавӣсати лаккхан̣а̄ни пассати, вайам̣ пассанто пан̃чавӣсати лаккхан̣а̄ни пассатӣ’’ти вуттехи самапан̃н̃а̄са̄йа лаккхан̣ехи самма̄ авеккхита̄ хоти. четосаматхаса̄мӣчинти читтасаматхасса ануччхавикам̣ пат̣ипадам̣. сиккхама̄нанти пат̣ипаджджама̄нам̣, пӯрайама̄нанти аттхо. пахитаттоти песитатто. а̄хӯти катхайанти. сесаметтха утта̄намева. имасмим̣ пана сутте сӣлам̣ миссакам̣ катхетва̄ га̄тха̄су кхӣн̣а̄саво катхито.

3. падха̄насуттаван̣н̣ана̄

13. татийе саммаппадха̄на̄нӣти сундарападха̄на̄ни уттамавӣрийа̄ни. саммаппадха̄на̄ти парипун̣н̣авӣрийа̄. ма̄радхеййа̄бхибхӯта̄ти тебхӯмакават̣т̣асан̇кха̄там̣ ма̄радхеййам̣ абхибхавитва̄ саматиккамитва̄ т̣хита̄. те асита̄ти те кхӣн̣а̄сава̄ аниссита̄ на̄ма. джа̄тимаран̣абхайасса̄ти джа̄тин̃ча маран̣ан̃ча пат̣ичча уппаджджанакабхайасса, джа̄тимаран̣асан̇кха̄тассева ва̄ бхайасса. па̄рагӯти па̄ран̇гата̄. те тусита̄ти те кхӣн̣а̄сава̄ тут̣т̣ха̄ на̄ма. джетва̄ ма̄рам̣ сава̄хининти сасенакам̣ ма̄рам̣ джинитва̄ т̣хита̄. те анеджа̄ти те кхӣн̣а̄сава̄ тан̣ха̄сан̇кха̄та̄йа еджа̄йа анеджа̄ ниччала̄ на̄ма. намучибаланти ма̄рабалам̣. упа̄тиватта̄ти атикканта̄. те сукхита̄ти те кхӣн̣а̄сава̄ локуттарасукхена сукхита̄ на̄ма. тенева̄ха –

‘‘сукхита̄ вата араханто, тан̣ха̄ несам̣ на виджджати;

асмима̄но самуччхинно, мохаджа̄лам̣ пада̄лита’’нти. (сам̣. ни. 3.76);

4. сам̣варасуттаван̣н̣ана̄

14. чатуттхе падха̄на̄нӣти вӣрийа̄ни. сам̣вараппадха̄нанти чаккха̄дӣни сам̣варантасса уппаннавӣрийам̣. паха̄наппадха̄нанти ка̄мавитакка̄дайо паджахантасса уппаннавӣрийам̣. бха̄вана̄ппадха̄нанти самбоджджхан̇ге бха̄вентасса уппаннавӣрийам̣. анураккхан̣а̄ппадха̄нанти сама̄дхинимиттам̣ анураккхантасса уппаннавӣрийам̣.

вивеканисситантиа̄дӣсу вивеко, вира̄го, ниродхоти тӣн̣ипи нибба̄насса на̄ма̄ни. нибба̄нам̣ хи упадхививекатта̄ вивеко, там̣ а̄гамма ра̄га̄дайо вираджджантӣти вира̄го, нируджджхантӣти ниродхо. тасма̄ вивеканисситантиа̄дӣсу а̄рамман̣авасена ва̄ адхигантаббавасена ва̄ нибба̄нанисситанти аттхо.

воссаггапарин̣а̄минти еттха две воссагга̄ – паричча̄гавоссагго ча паккханданавоссагго ча. таттха випассана̄ тадан̇гавасена килесе ча кхандхе ча ра̄гам̣ париччаджатӣти паричча̄гавоссагго. магго а̄рамман̣авасена нибба̄нам̣ паккхандатӣти паккханданавоссагго. тасма̄ воссаггапарин̣а̄минти йатха̄ бха̄вийама̄но сатисамбоджджхан̇го воссаггаттха̄йа парин̣амати, випассана̄бха̄ван̃ча маггабха̄ван̃ча па̄пун̣а̄ти, евам̣ там̣ бха̄ветӣти айаметтха аттхо. сесападесупи есева найо. бхаддаканти ладдхакам̣. сама̄дхинимиттам̣ вуччати ат̣т̣хикасан̃н̃а̄дивасена адхигато сама̄дхийева. анураккхатӣти сама̄дхипа̄рипантхикадхамме ра̄гадосамохе содхенто раккхати. еттха ча ат̣т̣хикасан̃н̃а̄дика̄ пан̃чева сан̃н̃а̄ вутта̄, имасмим̣ пана т̣ха̄не дасапи асубха̄ни виттха̄ретва̄ катхетабба̄ни. тесам̣ виттха̄ро висуддхимагге (висуддхи. 1.102 а̄дайо) вуттойева. га̄тха̄йа сам̣вара̄диниппха̄дакам̣ вӣрийамева вуттам̣. кхайам̣ дуккхасса па̄пун̣ети дуккхаккхайасан̇кха̄там̣ арахаттам̣ па̄пун̣еййа̄ти.

5. пан̃н̃аттисуттаван̣н̣ана̄

15. пан̃чаме аггапан̃н̃аттийоти уттамапан̃н̃аттийо. аттабха̄вӣнанти аттабха̄ваванта̄нам̣. йадидам̣ ра̄ху асуриндоти йо еса ра̄ху асуриндо айам̣ агготи. еттха ра̄ху кира асуриндо чатта̄ри йоджанасахасса̄ни ат̣т̣ха ча йоджанасата̄ни уччо, ба̄хантарамасса два̄дасайоджанасата̄ни, хаттхаталапа̄датала̄нам̣ путхулата̄ тӣн̣и йоджанасата̄ни. ан̇гулипабба̄ни пан̣н̣а̄са йоджана̄ни, бхамукантарам̣ пан̣н̣а̄сайоджанам̣, нала̄т̣ам̣ тийоджанасатам̣, сӣсам̣ навайоджанасатам̣. ка̄мабхогӣнам̣ йадидам̣ ра̄джа̄ мандха̄та̄ти йо еса ра̄джа̄ мандха̄та̄ на̄ма, айам̣ диббепи ма̄нусакепи ка̄ме парибхун̃джанака̄нам̣ сатта̄нам̣ агго на̄ма. еса хи асан̇кхеййа̄йукесу мануссесу ниббаттитва̄ иччхитиччхитаккхан̣е хиран̃н̃авассам̣ васса̄пенто ма̄нусаке ка̄ме дӣгхараттам̣ парибхун̃джи. девалоке пана йа̄ва чхаттим̣са̄йа инда̄нам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣, та̄ва пан̣ӣте ка̄ме парибхун̃джӣти ка̄мабхогӣнам̣ агго на̄ма джа̄то. а̄дхипатеййа̄нанти адхипатит̣т̣ха̄нам̣ джет̣т̣хакат̣т̣ха̄нам̣ каронта̄нам̣. татха̄гато аггамаккха̄йатӣти локийалокуттарехи гун̣ехи татха̄гато агго сет̣т̣хо уттамо аккха̄йати.

иддхийа̄ йасаса̄ джаланти диббасампаттисамиддхийа̄ ча парива̄расан̇кха̄тена йасаса̄ ча джаланта̄нам̣. уддхам̣ тирийам̣ апа̄чӣнанти упари ча маджджхе ча хет̣т̣ха̄ ча. йа̄вата̄ джагато гатӣти йаттака̄ локаниппхатти.

6. сокхуммасуттаван̣н̣ана̄

16. чхат̣т̣хе сокхумма̄нӣти сукхумалаккхан̣апат̣ивиджджханака̄ни н̃а̄н̣а̄ни. рӯпасокхуммена саманна̄гато хотӣти рӯпе сан̣хасукхумалаккхан̣апаригга̄хакена н̃а̄н̣ена саманна̄гато хоти. парамена̄ти уттамена. тена ча рӯпасокхуммена̄ти тена йа̄ва ануломабха̄вам̣ паттена сукхумалаккхан̣апаригга̄хакан̃а̄н̣ена. на саманупассатӣти наттхибха̄венева на пассати. на паттхетӣти наттхибха̄венева на паттхети. ведана̄сокхумма̄дӣсупи есева найо.

рӯпасокхумматам̣ н̃атва̄ти рӯпаккхандхасса сан̣хасукхумалаккхан̣апаригга̄хакена н̃а̄н̣ена сукхуматам̣ джа̄нитва̄. ведана̄нан̃ча самбхаванти ведана̄ккхандхасса ча пабхавам̣ джа̄нитва̄. сан̃н̃а̄ йато самудетӣти йасма̄ ка̄ран̣а̄ сан̃н̃а̄ккхандхо самудети ниббаттати, тан̃ча джа̄нитва̄. аттхам̣ гаччхати йаттха ча̄ти йасмим̣ т̣ха̄не нируджджхати, тан̃ча джа̄нитва̄. сан̇кха̄ре парато н̃атва̄ти сан̇кха̄раккхандхам̣ аниччата̄йа луджджанабха̄вена парато джа̄нитва̄. имина̄ хи падена аничча̄нупассана̄ катхита̄. дуккхато но ча аттатоти имина̄ дуккха̄натта̄нупассана̄. сантоти килесасантата̄йа санто. сантипаде ратоти нибба̄не рато. ити суттанте чатӯсу т̣ха̄несу випассана̄ва катхита̄, га̄тха̄су локуттарадхаммопӣти.

7. пат̣хамаагатисуттаван̣н̣ана̄

17-19. саттаме агатигамана̄нӣти нагатигамана̄ни. чханда̄гатим̣ гаччхатӣти чхандена агатим̣ гаччхати, акаттаббам̣ кароти. сесесупи есева найо. чханда̄ доса̄ бхайа̄ моха̄ти чхандена, досена, бхайена, мохена. ативаттатӣти атиккамати. ат̣т̣хамам̣ утта̄намева. наваме татха̄буджджханака̄нам̣ васена двӣхипи найехи катхитам̣.

10. бхаттуддесакасуттаван̣н̣ана̄

20. дасаме бхаттуддесакоти сала̄кабхатта̄дӣнам̣ уддесако. ка̄месу асам̣йата̄ти ваттхука̄месу килесака̄мехи асам̣йата̄. париса̄касат̣о ча панеса вуччатӣти айан̃ча пана со еварӯпа̄ париса̄качаваро на̄ма вуччатӣти аттхо. саман̣ена̄ти буддхасаман̣ена. париса̄йа ман̣д̣о ча панеса вуччатӣти айам̣ еварӯпа̄ париса̄ виппасаннена париса̄ман̣д̣оти вуччатӣти.

чаравагго дутийо.

3. урувелавагго

1. пат̣хамаурувеласуттаван̣н̣ана̄

21. татийасса пат̣хаме урувела̄йанти еттха урувела̄ти маха̄вела̄, маха̄ва̄ликара̄сӣти аттхо. атха ва̄ урӯти ва̄лука̄ вуччати, вела̄ти марийа̄да̄. вела̄тиккаманахету а̄хат̣а̄ уру урувела̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. атӣте кира ануппанне буддхе дасасахасса̄ кулапутта̄ та̄пасапаббаджджам̣ паббаджитва̄ тасмим̣ падесе вихаранта̄ екадивасам̣ саннипатитва̄ катикаваттам̣ акам̣су – ‘‘ка̄йакаммавачӣкамма̄ни на̄ма паресампи па̄кат̣а̄ни хонти, манокаммам̣ пана апа̄кат̣ам̣. тасма̄ йо ка̄мавитаккам̣ ва̄ бйа̄па̄давитаккам̣ ва̄ вихим̣са̄витаккам̣ ва̄ витаккети, тасса ан̃н̃о чодако на̄ма наттхи. со аттана̄ва атта̄нам̣ чодетва̄ паттапут̣ена ва̄лукам̣ а̄харитва̄ имасмим̣ т̣ха̄не а̄кирату, идамасса дан̣д̣акамма’’нти. тато пат̣т̣ха̄йа йо та̄дисам̣ витаккам̣ витаккети, со таттха паттапут̣ена ва̄лукам̣ а̄кирати, евам̣ таттха ануккамена маха̄ва̄лукара̄си джа̄то. тато нам̣ паччхима̄ джаната̄ париккхипитва̄ четийат̣т̣ха̄намака̄си, там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘урувела̄ти маха̄вела̄, маха̄ва̄ликара̄сӣти аттхо’’ти. тамева сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘атха ва̄ урӯти ва̄лука̄ вуччати, вела̄ти марийа̄да̄, вела̄тиккаманахету а̄хат̣а̄ уру урувела̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо’’ти.

наджджа̄ неран̃джара̄йа тӣрети урувелага̄мам̣ нисса̄йа неран̃джара̄надӣтӣре вихара̄мӣти дассети. аджапа̄ланигродхети аджапа̄лака̄ тасса нигродхасса чха̄йа̄йа нисӣдантипи тит̣т̣хантипи, тасма̄ со аджапа̄ланигродхотвева сан̇кхам̣ гато, тасса хет̣т̣ха̄ти аттхо. пат̣хама̄бхисамбуддхоти самбуддхо хутва̄ пат̣хамамева. удапа̄дӣти айам̣ витакко пан̃чаме сатта̄хе удапа̄ди. касма̄ удапа̄дӣти? саббабуддха̄нам̣ а̄чин̣н̣атта̄ чева пубба̄севаната̄йа ча. таттха пубба̄севана̄йа пака̄санаттхам̣ титтираджа̄такам̣ а̄харитаббам̣. хаттхива̄наратиттира̄ кира екасмим̣ падесе вихаранта̄ ‘‘йо амха̄кам̣ махаллако, тасмим̣ сага̄рава̄ вихарисса̄ма̄’’ти нигродхам̣ дассетва̄ ‘‘ко ну кхо амха̄кам̣ махаллако’’ти вӣмам̣санта̄ титтирасса махаллакабха̄вам̣ н̃атва̄ тасса джет̣т̣ха̄пача̄йанакаммам̣ катва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самагга̄ саммодама̄на̄ вихаритва̄ саггапара̄йан̣а̄ ахесум̣. там̣ ка̄ран̣ам̣ н̃атва̄ руккхе адхиваттха̄ девата̄ имам̣ га̄тхама̄ха –

‘‘йе вуд̣д̣хамапача̄йанти, нара̄ дхаммасса ковида̄;

дит̣т̣хева дхамме па̄сам̣са̄, сампара̄йе ча суггатӣ’’ти. (джа̄. 1.1.37);

евам̣ ахетукатираччха̄найонийам̣ ниббаттопи татха̄гато сага̄равава̄сам̣ рочеси, ида̄ни касма̄ на рочессатӣти. ага̄равоти ан̃н̃асмим̣ га̄раварахито, кан̃чи гарут̣т̣ха̄не ат̣т̣хапетва̄ти аттхо. аппатиссоти патиссайарахито, кан̃чи джет̣т̣хакат̣т̣ха̄не ат̣т̣хапетва̄ти аттхо. саман̣ам̣ ва̄ бра̄хман̣ам̣ ва̄ти еттха самитапа̄паба̄хитапа̄па̄йева саман̣абра̄хман̣а̄ адхиппета̄. саккатва̄ гарум̣ катва̄ти сакка̄ран̃чева катва̄ гарука̄ран̃ча упат̣т̣хапетва̄.

садеваке локетиа̄дӣсу саддхим̣ девехи садеваке. деваггахан̣ена четтха ма̄рабрахмесу гахитесупи ма̄ро на̄ма васаваттӣ саббесам̣ упари васам̣ ваттети, брахма̄ на̄ма маха̄нубха̄во, екан̇гулийа̄ екасмим̣ чаккава̄л̣асахассе а̄локам̣ пхарати, двӣхи двӣсу, дасахи ан̇гулӣхи дасасу чаккава̄л̣асахассесу а̄локам̣ пхарати. со имина̄ сӣласампаннатароти ваттум̣ ма̄ лабхантӯти сама̄раке сабрахмакети висум̣ вуттам̣. татха̄ саман̣а̄ на̄ма еканика̄йа̄дивасена бахуссута̄ сӣлаванто пан̣д̣ита̄, бра̄хман̣а̄пи ваттхувиджджа̄дивасена бахуссута̄ пан̣д̣ита̄. те имина̄ сампаннатара̄ти ваттум̣ ма̄ лабхантӯти сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа̄ти вуттам̣. садеваманусса̄йа̄ти идам̣ пана ниппадесато дассанаттхам̣ гахитамева гахетва̄ вуттам̣. апичеттха пурима̄ни тӣн̣и пада̄ни локавасена вутта̄ни, паччхима̄ни две паджа̄васена. сӣласампаннатаранти сӣлена сампаннатарам̣, адхикатаранти аттхо. еттха ча сӣла̄дайо чатта̄ро дхамма̄ локийалокуттара̄ катхита̄, вимуттин̃а̄н̣адассанам̣ локийамева. паччавеккхан̣ан̃а̄н̣амева хетам̣. па̄турахосӣти ‘‘айам̣ саттха̄ авӣчито йа̄ва бхавагга̄ сӣла̄дӣхи аттана̄ адхикатарам̣ апассанто ‘майа̄ пат̣ивиддханавалокуттарадхаммамева саккатва̄ упанисса̄йа вихарисса̄мӣ’ти чинтети, ка̄ран̣ам̣ бхагава̄ чинтети, аттхам̣ вуд̣д̣хим̣ висесам̣ чинтети, гаччха̄мисса усса̄хам̣ джанесса̄мӣ’’ти чинтетва̄ пурато па̄кат̣о ахоси, абхимукхе ат̣т̣ха̄сӣти аттхо.

вихам̣су вихаранти ча̄ти еттха йо вадеййа – ‘‘вихарантӣти вачанато паччуппаннепи бахӯ буддха̄’’ти, со ‘‘бхагава̄пи бханте етарахи арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти имина̄ вачанена пат̣иба̄хитаббо.

‘‘на ме а̄чарийо аттхи, садисо ме на виджджати;

садевакасмим̣ локасмим̣, наттхи ме пат̣ипуггало’’ти. (маха̄ва. 11; ма. ни. 2.341) –

а̄дӣхи часса суттехи ан̃н̃есам̣ буддха̄нам̣ абха̄во дӣпетаббо. тасма̄ти йасма̄ саббепи буддха̄ саддхаммагаруно, тасма̄. махаттамабхикан̇кхата̄ти махантабха̄вам̣ паттхайама̄нена. сарам̣ буддха̄на са̄сананти буддха̄нам̣ са̄санам̣ сарантена.

йатоти йасмим̣ ка̄ле. махаттена саманна̄гатоти раттан̃н̃умахаттам̣ вепулламахаттам̣ брахмачарийамахаттам̣ ла̄бхаггамахаттанти имина̄ чатуббидхена махаттена саманна̄гато. атха ме сан̇гхепи га̄равоти атха майхам̣ сан̇гхепи га̄раво джа̄то. кисмим̣ пана ка̄ле бхагавата̄ сан̇гхе га̄раво катоти? маха̄паджа̄патийа̄ дуссайугада̄нака̄ле. тада̄ хи бхагава̄ аттано упанӣтам̣ дуссайугам̣ ‘‘сан̇гхе, готами, дехи, сан̇гхе те динне ахан̃чева пӯджито бхависса̄ми сан̇гхо ча̄’’ти ваданто сан̇гхе га̄равам̣ ака̄си на̄ма.

2. дутийаурувеласуттаван̣н̣ана̄

22. дутийе самбахула̄ти бахука̄. бра̄хман̣а̄ти хухуккаджа̄тикена бра̄хман̣ена саддхим̣ а̄гата̄ бра̄хман̣а̄. джин̣н̣а̄ти джара̄джин̣н̣а̄. вуд̣д̣ха̄ти вайовуддха̄. махаллака̄ти джа̄тимахаллака̄. аддхагата̄ти тайо вайе аддхе атикканта̄. сутаметанти амхехи сутам̣ етам̣. тайидам̣ бхо, готама, татхева̄ти бхо, готама, етам̣ амхехи сутака̄ран̣ам̣ татха̄ ева. тайидам̣ бхо, готама, на сампаннамева̄ти там̣ етам̣ абхива̄дана̄диакаран̣ам̣ анануччхавикамева.

ака̄лава̄дӣтиа̄дӣсу ака̄ле вадатӣти ака̄лава̄дӣ. асабха̄вам̣ вадатӣти абхӯтава̄дӣ. анаттхам̣ вадати, но аттханти анаттхава̄дӣ. адхаммам̣ вадати, но дхамманти адхаммава̄дӣ. авинайам̣ вадати, но винайанти авинайава̄дӣ. анидха̄наватим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ти на хадайе нидхетаббайуттакам̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄. ака̄лена̄ти катхетум̣ айуттака̄лена. анападесанти ападесарахитам̣, са̄падесам̣ сака̄ран̣ам̣ катва̄ на катхети. апарийантаватинти парийантарахитам̣, на париччхедам̣ дассетва̄ катхети. анаттхасам̣хитанти на локийалокуттарааттханисситам̣ катва̄ катхети. ба̄ло тхеротвева сан̇кхам̣ гаччхатӣти андхаба̄ло тхероти сан̇кхам̣ гаччхати.

ка̄лава̄дӣтиа̄дӣни вуттапат̣ипаккхавасена ведитабба̄ни. пан̣д̣ито тхеротвева сан̇кхам̣ гаччхатӣти пан̣д̣иччена саманна̄гататта̄ пан̣д̣ито, тхирабха̄ваппаттийа̄ тхероти сан̇кхам̣ гаччхати.

бахуссуто хотӣти бахум̣ асса сутам̣ хоти, наван̇гам̣ саттхуса̄санам̣ па̄л̣ианусандхипубба̄паравасена уггахитам̣ хотӣти аттхо. сутадхароти сутасса а̄дха̄рабхӯто. йасса хи ито гахитам̣ ито пала̄йати, чхиддагхат̣е удакам̣ вийа на тит̣т̣хати, парисамаджджхе екасуттам̣ ва̄ джа̄такам̣ ва̄ катхетум̣ ва̄ ва̄четум̣ ва̄ на саккоти, айам̣ на сутадхаро на̄ма. йасса пана уггахитам̣ буддхавачанам̣ уггахитака̄ласадисамева хоти, дасапи вӣсатипи васса̄ни саджджха̄йам̣ акаронтасса нева нассати, айам̣ сутадхаро на̄ма. сутасанничайоти сутасса санничайабхӯто. йасса хи сутам̣ хадайаман̃джӯса̄йа санничитам̣ сила̄йа лекха̄ вийа суван̣н̣апатте паккхиттасӣхаваса̄ вийа ча тит̣т̣хати, айам̣ сутасанничайо на̄ма. дха̄та̄ти дха̄та̄ пагун̣а̄. екаччасса хи уггахитабуддхавачанам̣ дха̄там̣ пагун̣ам̣ ниччаликам̣ на хоти, ‘‘асукам̣ суттам̣ ва̄ джа̄такам̣ ва̄ катхехӣ’’ти вутте ‘‘саджджха̄йитва̄ сам̣сандитва̄ саманугга̄хитва̄ джа̄нисса̄мӣ’’ти вадати. екаччасса дха̄там̣ пагун̣ам̣ бхаван̇гасотасадисам̣ хоти, ‘‘асукам̣ суттам̣ ва̄ джа̄такам̣ ва̄ катхехӣ’’ти вутте уддхаритва̄ тамева катхети. там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘дха̄та̄’’ти. вачаса̄ паричита̄ти суттадасака-ваггадасакапан̣н̣а̄садасакавасена ва̄ча̄йа саджджха̄йита̄. манаса̄нупеккхита̄ти читтена анупеккхита̄. йасса ва̄ча̄йа саджджха̄йитам̣ буддхавачанам̣ манаса̄ чинтентасса таттха таттха па̄кат̣ам̣ хоти, маха̄дӣпам̣ джа̄летва̄ т̣хитасса рӯпагатам̣ вийа пан̃н̃а̄йати, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти аттхато ча ка̄ран̣ато ча пан̃н̃а̄йа суппат̣ивиддха̄.

а̄бхичетасика̄нанти абхичетоти абхиккантам̣ висуддхам̣ читтам̣ вуччати, адхичиттам̣ ва̄, абхичетаси джа̄та̄ни а̄бхичетасика̄ни, абхичетосанниссита̄нӣти ва̄ а̄бхичетасика̄ни. дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄нанти дит̣т̣хадхамме сукхавиха̄ра̄нам̣. дит̣т̣хадхаммоти паччаккхо аттабха̄во вуччати, таттха сукхавиха̄рабхӯта̄нанти аттхо. рӯпа̄вачараджджха̄на̄наметам̣ адхивачанам̣. та̄ни хи аппетва̄ нисинна̄ джха̄йино имасмим̣йева аттабха̄ве асам̣килит̣т̣ханеккхаммасукхам̣ винданти, тасма̄ ‘‘дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄нӣ’’ти вуччати. ника̄мала̄бхӣти ника̄мена ла̄бхӣ, аттано иччха̄васена ла̄бхӣ, иччхитиччхитаккхан̣е сама̄паджджитум̣ саматтхоти вуттам̣ хоти. акиччхала̄бхӣти сукхенева паччанӣкадхамме виккхамбхетва̄ сама̄паджджитум̣ саматтхоти вуттам̣ хоти. акасирала̄бхӣти акасира̄нам̣ ла̄бхӣ випула̄нам̣, йатха̄париччхедена вут̣т̣ха̄тум̣ саматтхоти вуттам̣ хоти. екаччо хи ла̄бхӣйева хоти, на пана иччхитиччхитаккхан̣е саккоти сама̄паджджитум̣. екаччо саккоти татха̄сама̄паджджитум̣, па̄рипантхике ча пана киччхена виккхамбхети. екаччо татха̄ ча сама̄паджджати, па̄рипантхике ча акиччхенева виккхамбхети, на саккоти на̄л̣икайантам̣ вийа йатха̄париччхедейева вут̣т̣ха̄тум̣. йасса пана айам̣ тивидха̄пи сампада̄ аттхи, со ‘‘акиччхала̄бхӣ акасирала̄бхӣ’’ти вуччати. а̄сава̄нам̣ кхайа̄тиа̄дӣни вуттаттха̄нева. евамидха сӣлампи ба̄хусаччампи кхӣн̣а̄савассева сӣлам̣ ба̄хусаччан̃ча, джха̄на̄нипи кхӣн̣а̄савассева вал̣ан̃джанакаджджха̄на̄ни катхита̄ни. ‘‘а̄сава̄нам̣ кхайа̄’’тиа̄дӣхи пана арахаттам̣ катхитам̣. пхалена четтха маггакиччам̣ пака̄ситанти ведитаббам̣.

уддхатена̄ти уддхаччасахагатена. сампханти пала̄пакатхам̣. асама̄хитасан̇каппоти ат̣т̣хапитасан̇каппо. маготи магасадисо. а̄ра̄ти дӯре. тха̄вареййамха̄ти тха̄варабха̄вато. па̄падит̣т̣хӣти ла̄макадит̣т̣хи. ана̄дароти а̄дарарахито. сутава̄ти сутена упагато. пат̣ибха̄нава̄ти дувидхена пат̣ибха̄нена саманна̄гато. пан̃н̃а̄йаттхам̣ випассатӣти сахавипассана̄йа маггапан̃н̃а̄йа чатуннам̣ сачча̄нам̣ аттхам̣ винивиджджхитва̄ пассати. па̄рагӯ саббадхамма̄нанти саббесам̣ кхандха̄дидхамма̄нам̣ па̄рам̣ гато, абхин̃н̃а̄па̄рагӯ, парин̃н̃а̄па̄рагӯ, паха̄напа̄рагӯ, бха̄вана̄па̄рагӯ, саччхикирийа̄па̄рагӯ, сама̄паттипа̄рагӯти евам̣ чхаббидхена па̄рагаманена саббадхамма̄нам̣ па̄рам̣ парийоса̄нам̣ гато. акхилоти ра̄гакхила̄дивирахито. пат̣ибха̄нава̄ти дувидхенева пат̣ибха̄нена саманна̄гато. брахмачарийасса кевалӣти сакалабрахмачарийо. сесаметтха утта̄намева̄ти.

3. локасуттаван̣н̣ана̄

23. татийе локоти дуккхасаччам̣. абхисамбуддхоти н̃а̄то паччаккхо като. локасма̄ти дуккхасаччато. пахӣноти маха̄бодхиман̣д̣е арахаттамагган̃а̄н̣ена пахӣно. татха̄гатасса бха̄вита̄ти татха̄гатена бха̄вита̄.

евам̣ еттакена т̣ха̄нена чатӯхи саччехи аттано буддхабха̄вам̣ катхетва̄ ида̄ни татха̄гатабха̄вам̣ катхетум̣ йам̣, бхиккхаветиа̄дима̄ха. таттха дит̣т̣ханти рӯпа̄йатанам̣. сутанти садда̄йатанам̣. мутанти патва̄ гахетаббато гандха̄йатанам̣ раса̄йатанам̣ пхот̣т̣хабба̄йатанам̣. вин̃н̃а̄танти сукхадуккха̄ди дхамма̄рамман̣ам̣. паттанти парийеситва̄ ва̄ апарийеситва̄ ва̄ паттам̣. парийеситанти паттам̣ ва̄ аппаттам̣ ва̄ парийеситам̣. анувичаритам̣ манаса̄ти читтена анусан̃чаритам̣.

татха̄гатена абхисамбуддханти имина̄ етам̣ дассети – йам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу имасса садевакасса локасса нӣлам̣ пӣтакантиа̄ди рӯпа̄рамман̣ам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, ‘‘айам̣ сатто имасмим̣ кхан̣е имам̣ на̄ма рӯпа̄рамман̣ам̣ дисва̄ сумано ва̄ думмано ва̄ маджджхатто ва̄ джа̄то’’ти саббам̣ татха̄гатасса евам̣ абхисамбуддхам̣. татха̄ йам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу имасса садевакасса локасса бхерисаддо мудин̇гасаддотиа̄ди садда̄рамман̣ам̣ сотадва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, мӯлагандхо тачагандхотиа̄ди гандха̄рамман̣ам̣ гха̄надва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, мӯларасо кхандхарасотиа̄ди раса̄рамман̣ам̣ дживха̄два̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, каккхал̣ам̣ мудукантиа̄ди патхавӣдха̄тутеджодха̄тува̄йодха̄тубхедам̣ пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ ка̄йадва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, ‘‘айам̣ сатто имасмим̣ кхан̣е имам̣ на̄ма пхот̣т̣хабба̄рамман̣ам̣ пхуситва̄ сумано ва̄ думмано ва̄ маджджхатто ва̄ джа̄то’’ти саббам̣ татха̄гатасса евам̣ абхисамбуддхам̣. татха̄ йам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу имасса садевакасса локасса сукхадуккха̄дибхедам̣ дхамма̄рамман̣ам̣ манодва̄расса а̄па̄тхам̣ а̄гаччхати, ‘‘айам̣ сатто имасмим̣ кхан̣е имам̣ на̄ма дхамма̄рамман̣ам̣ виджа̄нитва̄ сумано ва̄ думмано ва̄ маджджхатто ва̄ джа̄то’’ти саббам̣ татха̄гатасса евам̣ абхисамбуддхам̣. йан̃хи, бхиккхаве, имесам̣ саббасатта̄нам̣ дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣, таттха татха̄гатена адит̣т̣хам̣ ва̄ асутам̣ ва̄ амутам̣ ва̄ авин̃н̃а̄там̣ ва̄ наттхи, имасса пана маха̄джанасса парийеситва̄ аппаттампи аттхи, апарийеситва̄ аппаттампи аттхи, парийеситва̄ паттампи аттхи, апарийеситва̄ паттампи аттхи, саббампи татха̄гатасса аппаттам̣ на̄ма наттхи н̃а̄н̣ена асаччхикатам̣.

тасма̄ татха̄гатоти вуччатӣти йам̣ йатха̄ локена гатам̣, тасса татхева гататта̄ татха̄гатоти вуччати. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘абхисамбуддха’’нти вуттам̣, там̣ гатасаддена екаттхам̣. имина̄ найена саббава̄ресу татха̄гатоти нигамасса аттхо ведитаббо. тасса йутти екапуггалаван̣н̣ана̄йам̣ татха̄гатасаддавиттха̄ре вутта̄йева. апичеттха ан̃н̃адаттхӯти екам̣саттхе нипа̄то. даккхатӣти дасо. васам̣ ваттетӣти васаваттӣ.

саббам̣ локам̣ абхин̃н̃а̄ти тедха̄тукам̣ локасаннива̄сам̣ джа̄нитва̄. саббам̣ локе йатха̄татханти тасмим̣ тедха̄тукалокасаннива̄се йам̣кин̃чи неййам̣, саббам̣ там̣ йатха̄татхам̣ авипарӣтам̣ джа̄нитва̄. висам̣йуттоти чатуннам̣ йога̄нам̣ паха̄нена висам̣йутто. анӯпайоти тан̣ха̄дит̣т̣хиупайехи вирахито. сабба̄бхибхӯти рӯпа̄дӣни сабба̄рамман̣а̄ни абхибхавитва̄ т̣хито. дхӣроти дхитисампанно. саббагантхаппамочаноти саббе чатта̄ропи гантхе мочетва̄ т̣хито. пхут̣т̣хасса̄ти пхут̣т̣ха̄ асса. идан̃ча каран̣аттхе са̄мивачанам̣. парама̄ сантӣти нибба̄нам̣. тан̃хи тена н̃а̄н̣апхусанена пхут̣т̣хам̣. тенева̄ха – нибба̄нам̣ акутобхайанти. атха ва̄ парама̄сантӣти уттама̄ санти. катара̄ са̄ти? нибба̄нам̣. йасма̄ пана нибба̄не куточи бхайам̣ наттхи, тасма̄ там̣ акутобхайанти вуччати. вимутто упадхисан̇кхайети упадхисан̇кхайасан̇кха̄те нибба̄не тада̄рамман̣а̄йа пхалавимуттийа̄ вимутто. сӣхо ануттароти париссайа̄нам̣ саханат̣т̣хена килеса̄нан̃ча хим̣санат̣т̣хена татха̄гато ануттаро сӣхо на̄ма. брахманти сет̣т̣хам̣. итӣти евам̣ татха̄гатасса гун̣е джа̄нитва̄. сан̇гамма̄ти сама̄гантва̄. там̣ намассантӣти там̣ татха̄гатам̣ те саран̣ам̣ гата̄ намассанти. ида̄ни йам̣ ваданта̄ те намассанти, там̣ дассетум̣ дантотиа̄ди вуттам̣. там̣ утта̄наттхамева̄ти.

4. ка̄л̣ака̄ра̄масуттаван̣н̣ана̄

24. чатуттхам̣ аттхуппаттийам̣ никкхиттам̣. катара̄йа аттхуппаттийанти? дасабалагун̣акатха̄йа. ана̄тхапин̣д̣икасса кира дхӣта̄ чӯл̣асубхадда̄ ‘‘са̄кетанагаре ка̄л̣акасет̣т̣хипуттасса гехам̣ гаччхисса̄мӣ’’ти саттха̄рам̣ упасан̇камитва̄, ‘‘бханте, ахам̣ миччха̄дит̣т̣хикакулам̣ гаччха̄ми. саче таттха сакка̄рам̣ лабхисса̄ми, екасмим̣ пурисе песийама̄не папан̃чо бхависсати, мам̣ а̄ваджджеййа̄тха бхагава̄’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ гахетва̄ агама̄си. сет̣т̣хи ‘‘сун̣иса̄ ме а̄гата̄’’ти ман̇галам̣ каронтова бахум̣ кха̄данӣйабходжанӣйам̣ пат̣ийа̄детва̄ пан̃ча ачелакасата̄ни нимантеси. со тесу нисиннесу ‘‘дхӣта̄ ме а̄гантва̄ араханте вандатӯ’’ти чӯл̣асубхадда̄йа песеси. а̄гатапхала̄ арийаса̄вика̄ арахантети вуттаматтейева ‘‘ла̄бха̄ вата ме’’ти ут̣т̣хахитва̄ гата̄ те ниссирикадассане ачелаке дисва̄ва ‘‘саман̣а̄ на̄ма на еварӯпа̄ хонти, та̄та, йесам̣ нева аджджхаттам̣ хирӣ, на бахиддха̄ оттаппам̣ аттхӣ’’ти ватва̄ ‘‘на име саман̣а̄, дхӣдхӣ’’ти кхел̣ам̣ па̄тетва̄ ниваттитва̄ аттано васанат̣т̣ха̄намева гата̄.

тато ачелака̄ ‘‘маха̄сет̣т̣хи куто те еварӯпа̄ ка̄лакан̣н̣ӣ ладдха̄, ким̣ сакаладжамбудӣпе ан̃н̃а̄ да̄рика̄ наттхӣ’’ти сет̣т̣хим̣ парибха̄сим̣су. со ‘‘а̄чарийа̄ джа̄нитва̄ ва̄ катам̣ хоту аджа̄нитва̄ ва̄, ахаметтха джа̄нисса̄мӣ’’ти ачелаке уййоджетва̄ субхадда̄йа сантикам̣ гантва̄ ‘‘амма, касма̄ еварӯпам̣ ака̄си, касма̄ араханте ладжджа̄песӣ’’ти а̄ха. та̄та, араханта̄ на̄ма еварӯпа̄ на хонтӣти. атха нам̣ со а̄ха –

‘‘кӣдиса̄ саман̣а̄ туйхам̣, ба̄л̣хам̣ кхо не пасам̣саси;

ким̣сӣла̄ ким̣сама̄ча̄ра̄, там̣ ме аккха̄хи пуччхита̄’’ти.

са̄ а̄ха –

‘‘сантиндрийа̄ сантамана̄, сантатеджа̄ гун̣амаггасан̣т̣хита̄;

оккхиттачаккхӯ митабха̄н̣ӣ, та̄диса̄ саман̣а̄ мама.

‘‘васанти ванамогайха, на̄го чхетва̄ва бандханам̣;

екакийа̄ адутийа̄, та̄диса̄ саман̣а̄ мама̄’’ти.

еван̃ча пана ватва̄ сет̣т̣хисса пуре т̣хатва̄ тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ гун̣ам̣ катхеси. сет̣т̣хи тасса̄ вачанам̣ сутва̄ ‘‘йади евам̣, тава саман̣е а̄нетва̄ ман̇галам̣ карома̄’’ти. са̄ пуччхи ‘‘када̄ кариссатха, та̄та̄’’ти. сет̣т̣хи чинтеси – ‘‘катипа̄хаччайена̄ти вутте песетва̄ паккоса̄пеййа̄’’ти. атха нам̣ ‘‘све амма̄’’ти а̄ха. са̄ са̄йанхасамайе упарипа̄са̄дам̣ а̄руйха махантам̣ пуппхасамуггам̣ гахетва̄ саттху гун̣е ануссаритва̄ ат̣т̣ха пуппхамут̣т̣хийо дасабаласса виссаджджетва̄ ан̃джалим̣ паггайха намассама̄на̄ ат̣т̣ха̄си. еван̃ча авача – ‘‘бхагава̄ све пан̃чахи бхиккхусатехи саддхим̣ майхам̣ бхиккхам̣ ган̣хатха̄’’ти. та̄ни пуппха̄ни гантва̄ дасабаласса маттхаке вита̄нам̣ хутва̄ ат̣т̣хам̣су. саттха̄ а̄вадждженто там̣ ка̄ран̣ам̣ аддаса. дхаммадесана̄парийоса̄не ана̄тхапин̣д̣икамаха̄сет̣т̣хи дасабалам̣ вандитва̄ ‘‘све, бханте, пан̃чахи бхиккхусатехи саддхим̣ мама гехе бхиккхам̣ ган̣хатха̄’’ти а̄ха. чӯл̣асубхадда̄йа нимантитамха сет̣т̣хӣти. на, бханте, кан̃чи а̄гатам̣ пасса̄ма̄ти. а̄ма, сет̣т̣хи, саддха̄ пана упа̄сика̄ дӯре йоджанасатаматтхакепи йоджанасахассаматтхакепи т̣хита̄ химаванто вийа пан̃н̃а̄йатӣти ватва̄ –

‘‘дӯре санто пака̄сенти, химавантова паббато;

асантеттха на диссанти, раттим̣ кхитта̄ йатха̄ сара̄’’ти. (дха. па. 304) –

имам̣ га̄тхама̄ха. ана̄тхапин̣д̣ико ‘‘бханте, мама, дхӣту сан̇гахам̣ каротха̄’’ти вандитва̄ пакка̄ми.

саттха̄ а̄нандаттхерам̣ а̄мантеси – ‘‘ахам̣, а̄нанда, са̄кетам̣ гамисса̄ми, пан̃чаннам̣ бхиккхусата̄нам̣ сала̄кам̣ дехи. даданто ча чхал̣абхин̃н̃а̄нам̣йева дадеййа̄сӣ’’ти. тхеро татха̄ ака̄си. чӯл̣асубхадда̄ раттибха̄гасаманантаре чинтеси – ‘‘буддха̄ на̄ма бахукичча̄ бахукаран̣ӣйа̄, мам̣ саллаккхеййа ва̄ на ва̄, ким̣ ну кхо карисса̄мӣ’’ти. тасмим̣ кхан̣е вессаван̣о маха̄ра̄джа̄ чӯл̣асубхадда̄йа катхеси – ‘‘бхадде, ма̄ кхо твам̣ вимана̄ ахоси, ма̄ думмана̄. адхивуттхам̣ те бхагавата̄ сва̄тана̄йа бхаттам̣ саддхим̣ бхиккхусан̇гхена̄’’ти. са̄ тут̣т̣хапахат̣т̣ха̄ да̄намева сам̣видахи. саккопи кхо девара̄джа̄ виссакаммам̣ а̄мантеси – ‘‘та̄та, дасабало чӯл̣асубхадда̄йа сантикам̣ са̄кетанагарам̣ гаччхиссати, пан̃ча кӯт̣а̄га̄расата̄ни ма̄пехӣ’’ти. со татха̄ ака̄си. саттха̄ пан̃чахи чхал̣абхин̃н̃асатехи паривуто кӯт̣а̄га̄райа̄нена ман̣иван̣н̣ам̣ а̄ка̄сам̣ виликханто вийа са̄кетанагарам̣ агама̄си.

субхадда̄ буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса да̄нам̣ датва̄ саттха̄рам̣ вандитва̄ а̄ха – ‘‘бханте, майхам̣ сасурапаккхо миччха̄дит̣т̣хико, са̄дху тесам̣ ануччхавикадхаммам̣ катхетха̄’’ти. саттха̄ дхаммам̣ десеси. ка̄л̣акасет̣т̣хи сота̄панно хутва̄ аттано уййа̄нам̣ дасабаласса ада̄си. ачелака̄ ‘‘амха̄кам̣ пат̣хамам̣ динна’’нти никкхамитум̣ на иччханти. ‘‘гаччхатха нӣхаритаббанийа̄мена те нӣхаратха̄’’ти саббе нӣхара̄петва̄ таттхева саттху виха̄рам̣ ка̄ретва̄ брахмадеййам̣ катва̄ удакам̣ па̄теси. со ка̄л̣акена ка̄ритата̄йа ка̄л̣ака̄ра̄мо на̄ма джа̄то. бхагава̄ тасмим̣ самайе таттха вихарати. тена вуттам̣ – ‘‘са̄кете вихарати ка̄л̣ака̄ра̄ме’’ти.

бхиккхӯ а̄мантесӣти пан̃часате бхиккхӯ а̄мантеси. те кира са̄кетанагарава̄сино кулапутта̄ саттху дхаммадесанам̣ сутва̄ саттху сантике паббаджитва̄ упат̣т̣ха̄наса̄ла̄йа нисинна̄ ‘‘ахо буддхагун̣а̄ на̄ма маханта̄, еварӯпам̣ на̄ма миччха̄дит̣т̣хикам̣ ка̄л̣акасет̣т̣хим̣ дит̣т̣хито мочетва̄ сота̄паттипхалам̣ па̄петва̄ сакаланагарам̣ саттха̄ра̄ девалокасадисам̣ ката’’нти дасабаласса гун̣ам̣ катхенти. саттха̄ тесам̣ гун̣ам̣ катхента̄нам̣ читтам̣ упапариккхитва̄ – ‘‘майи гате махатӣ десана̄ самут̣т̣хиссати, десана̄парийоса̄не ча име пан̃часата̄ бхиккхӯ арахатте патит̣т̣хахиссанти, маха̄патхавӣ удакапарийантам̣ катва̄ камписсатӣ’’ти дхаммасабхам̣ гантва̄ пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисинно те бхиккхӯ а̄дим̣ катва̄ йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса̄ти имам̣ десанам̣ а̄рабхи. евамидам̣ суттам̣ гун̣акатха̄йа никкхиттанти ведитаббам̣.

таттха ‘‘тамахам̣ джа̄на̄мӣ’’ти падапарийоса̄не маха̄патхавӣ удакапарийантам̣ катва̄ акампиттха. аббхан̃н̃а̄синти абхиан̃н̃а̄сим̣, джа̄нинти аттхо. видитанти па̄кат̣ам̣ катва̄ н̃а̄там̣. имина̄ етам̣ дассети – ан̃н̃е джа̄нантийева, майа̄ пана па̄кат̣ам̣ катва̄ видитанти. имехи тӣхи падехи саббан̃н̃утабхӯми на̄ма катхита̄. там̣ татха̄гато на упат̣т̣ха̄сӣти там̣ чхадва̄рикам̣ а̄рамман̣ам̣ татха̄гато тан̣ха̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ ва̄ на упат̣т̣ха̄си на упаган̃чхи. айан̃хи пассати бхагава̄ чаккхуна̄ рӯпам̣, чхандара̄го бхагавато наттхи, сувимуттачитто со бхагава̄. сун̣а̄ти бхагава̄ сотена саддам̣. гха̄йати бхагава̄ гха̄нена гандхам̣. са̄йати бхагава̄ дживха̄йа расам̣. пхусати бхагава̄ ка̄йена пхот̣т̣хаббам̣. виджа̄на̄ти бхагава̄ манаса̄ дхаммам̣, чхандара̄го бхагавато наттхи, сувимуттачитто со бхагава̄. тена вуттам̣ – ‘‘там̣ татха̄гато на упат̣т̣ха̄сӣ’’ти. имина̄ падена кхӣн̣а̄савабхӯми катхита̄ти ведитабба̄.

там̣ мамасса муса̄ти там̣ ме вачанам̣ муса̄ва̄до на̄ма бхавеййа. там̣ пасса та̄дисамева̄ти тампи муса̄ва̄до бхавеййа. там̣ мамасса калӣти там̣ вачанам̣ майхам̣ досо бхавеййа̄ти аттхо. етта̄вата̄ саччабхӯми на̄ма катхита̄ти ведитабба̄.

дат̣т̣ха̄ дат̣т̣хаббанти дисва̄ дат̣т̣хаббам̣. дит̣т̣хам̣ на ман̃н̃атӣти там̣ дит̣т̣хам̣ рӯпа̄йатанам̣ ‘‘ахам̣ маха̄джанена дит̣т̣хамева пасса̄мӣ’’ти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣхи на ман̃н̃ати. адит̣т̣хам̣ на ман̃н̃атӣти ‘‘ахам̣ маха̄джанена адит̣т̣хамева етам̣ пасса̄мӣ’’ти евампи тан̣ха̄дӣхи ман̃н̃ана̄хи на ман̃н̃ати. дат̣т̣хаббам̣ на ман̃н̃атӣти ‘‘маха̄джанена дит̣т̣хам̣ пасса̄мӣ’’ти евампи та̄хи ман̃н̃ана̄хи на ман̃н̃ати. дат̣т̣хаббан̃хи адит̣т̣хампи хотийева. еварӯпа̄ни хи вачана̄ни тӣсупи ка̄лесу лаббханти, тенасса аттхо вутто. дат̣т̣ха̄рам̣ на ман̃н̃атӣти пассита̄рам̣ екасаттам̣ на̄ма та̄хи ман̃н̃ана̄хи на ман̃н̃атӣти аттхо. сесат̣т̣ха̄несупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. имина̄ еттакена т̣ха̄нена сун̃н̃ата̄бхӯми на̄ма катхита̄.

ити кхо, бхиккхавети евам̣ кхо, бхиккхаве. та̄дӣйева та̄дӣти та̄дита̄ на̄ма екасадисата̄. татха̄гато ча йа̄дисо ла̄бха̄дӣсу, та̄дисова ала̄бха̄дӣсу. тена вуттам̣ – ‘‘ла̄бхепи та̄дӣ, ала̄бхепи та̄дӣ. йасепи та̄дӣ, айасепи та̄дӣ. нинда̄йапи та̄дӣ, пасам̣са̄йапи та̄дӣ. сукхепи та̄дӣ, дуккхепи та̄дӣ’’ти (маха̄ни. 38, 192). има̄йа та̄дита̄йа та̄дӣ. тамха̄ ча пана та̄димха̄ти тато татха̄гатата̄дито ан̃н̃о уттаритаро ва̄ пан̣ӣтатаро ва̄ та̄дӣ наттхӣти етта̄вата̄ та̄дибхӯми на̄ма катхита̄. има̄хи пан̃чабхӯмӣхи десанам̣ нит̣т̣ха̄пентасса пан̃часупи т̣ха̄несу маха̄патхавӣ саккхибха̄вена акампиттха. десана̄парийоса̄не те пан̃часате адхуна̄паббаджите кулапутте а̄дим̣ катва̄ там̣ т̣ха̄нам̣ патта̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатура̄сӣти па̄н̣асахасса̄ни аматапа̄нам̣ пивим̣су.

бхагава̄пи суттам̣ нит̣т̣ха̄петва̄ га̄тха̄хи кӯт̣ам̣ ган̣ханто йам̣кин̃чӣтиа̄дима̄ха. таттха аджджхоситам̣ саччамутам̣ паресанти паресам̣ саддха̄йа парапаттийа̄йана̄йа саччамутанти ман̃н̃итва̄ аджджхоситам̣ гилитва̄ паринит̣т̣ха̄петва̄ гахитам̣. сайасам̣вутесӯти сайамева сам̣варитва̄ пийа̄йитва̄ гахитагахан̣есу, дит̣т̣хигатикесӯти аттхо. дит̣т̣хигатика̄ хи сайам̣ сам̣вута̄ти вуччанти. саччам̣ муса̄ ва̄пи парам̣ дахеййа̄ти тесу сайам̣ сам̣вутасан̇кха̄тесу дит̣т̣хигатикесу татха̄гато та̄дӣ тесам̣ екампи вачанам̣ ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти евам̣ саччам̣ муса̄ ва̄пи парам̣ уттамам̣ катва̄ на одахеййа, на саддахеййа, на паттийа̄йеййа. етан̃ча салланти етам̣ дит̣т̣хисаллам̣. пат̣икачча дисва̄ти пуретарам̣ бодхимӯлейева дисва̄. висатта̄ти лагга̄ лагита̄ палибуддха̄. джа̄на̄ми пасса̄ми татхева етанти йатха̄йам̣ паджа̄ аджджхосита̄ гилитва̄ паринит̣т̣ха̄петва̄ висатта̄ лагга̄ лагита̄, евам̣ ахампи джа̄на̄ми пасса̄ми. татха̄ евам̣ йатха̄ ета̄йа паджа̄йа гахитанти евам̣ аджджхоситам̣ наттхи татха̄гата̄нанти аттхо.

5. брахмачарийасуттаван̣н̣ана̄

25. пан̃чаме джанакуханаттханти тӣхи куханаваттхӯхи джанасса куханаттха̄йа. на джаналапанаттханти на джанасса упала̄панаттхам̣. на ла̄бхасакка̄расилока̄нисам̣саттханти на чӣвара̄дитхутивачанаттхам̣. на итива̄даппамоккха̄нисам̣саттханти на тена тена ка̄ран̣ена катава̄да̄нисам̣саттхам̣, на ва̄дасса памоккха̄нисам̣саттхам̣. на ити мам̣ джано джа̄на̄тӯти на ‘‘евам̣ кира еса бхиккху, евам̣ кира еса бхиккхӯ’’ти джанасса джа̄нанаттха̄йа. сам̣вараттханти пан̃чахи сам̣варехи сам̣варан̣аттха̄йа. паха̄наттханти тӣхи паха̄нехи паджаханаттха̄йа. вира̄гаттханти ра̄га̄дӣнам̣ вираджджанаттха̄йа. ниродхаттханти тесам̣йева нируджджханаттха̄йа. анӣтиханти итихапариваджджитам̣, апарапаттийанти аттхо. нибба̄ногадхага̄минанти нибба̄насса антога̄минам̣. маггабрахмачарийан̃хи нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ каритва̄ нибба̄насса антойева ваттати паваттати. пат̣ипаджджантӣти дувидхампи пат̣ипаджджанти. имасмим̣ сутте ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ катхетва̄ га̄тха̄су виват̣т̣амева катхитам̣.

6. кухасуттаван̣н̣ана̄

26. чхат̣т̣хе куха̄ти кухака̄. тхаддха̄ти кодхена ча ма̄нена ча тхаддха̄. лапа̄ти упала̄пака̄. син̇гӣти ‘‘таттха катамам̣ син̇гам̣, йам̣ син̇гам̣ син̇га̄рата̄ ча̄турата̄ ча̄турийам̣ париккхаттата̄ па̄риккхаттийа’’нти (вибха. 852) евам̣ вуттехи син̇гасадисехи па̄кат̣акилесехи саманна̄гата̄. уннал̣а̄ти уггатанал̣а̄ туччхама̄нам̣ уккхипитва̄ т̣хита̄. асама̄хита̄ти читтекаггаматтасса̄пи ала̄бхино. на ме те, бхиккхаве, бхиккхӯ ма̄мака̄ти те майхам̣ бхиккхӯ мама сантака̄ на хонти. ‘‘те майха’’нти идам̣ пана саттха̄рам̣ уддисса паббаджитатта̄ вуттам̣. те кхо ме, бхиккхаве, бхиккхӯ ма̄мака̄ти идха̄пи мети атта̄нам̣ уддисса паббаджитатта̄ вадати, самма̄пат̣ипаннатта̄ пана ‘‘ма̄мака̄’’ти а̄ха. вуддхим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ а̄паджджантӣти сӣла̄дӣхи гун̣ехи вад̣д̣ханато вуддхим̣, ниччалабха̄вена вирӯл̣хим̣, саббаттха паттхат̣ата̄йа вепуллам̣ па̄пун̣анти. те панете йа̄ва арахаттамагга̄ вируханти, арахаттапхалам̣ патте вирӯл̣ха̄ на̄ма хонти. ити имасмим̣ суттепи га̄тха̄супи ват̣т̣авиват̣т̣амева катхитам̣.

7. сантут̣т̣хисуттаван̣н̣ана̄

27. саттаме аппа̄нӣти паритта̄ни. сулабха̄нӣти сукхена ладдхабба̄ни, йаттха каттхачи сакка̄ хонти лабхитум̣. анаваджджа̄нӣти ниддоса̄ни. пин̣д̣ийа̄лопабходжананти джан̇гха̄пин̣д̣ийабалена чаритва̄ а̄лопаматтам̣ ладдхам̣ бходжанам̣. пӯтимуттанти йам̣кин̃чи муттам̣. йатха̄ хи суван̣н̣аван̣н̣опи ка̄йо пӯтика̄йоти вуччати, евам̣ абхинавампи муттам̣ пӯтимуттамева.

вигха̄тоти вигатагха̄то, читтасса дуккхам̣ на хотӣти аттхо. диса̄ наппат̣ихан̃н̃атӣти йасса хи ‘‘асукат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма гато чӣвара̄дӣни лабхисса̄мӣ’’ти читтам̣ уппаджджати, тасса диса̄ пат̣ихан̃н̃ати на̄ма. йасса евам̣ на уппаджджати, тасса наппат̣ихан̃н̃ати на̄ма. дхамма̄ти пат̣ипаттидхамма̄. са̄ман̃н̃асса̄нуломика̄ти саман̣адхаммасса анулома̄. адхиггахита̄ти саббете тут̣т̣хачиттасса бхиккхуно адхиггахита̄ хонти антогата̄ на париба̄хира̄ти.

8. арийавам̣сасуттаван̣н̣ана̄

28. ат̣т̣хамасса аджджха̄сайико никкхепо. имам̣ кира маха̄арийавам̣сасуттантам̣ бхагава̄ джетаванамаха̄виха̄ре дхаммасабха̄йам̣ пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисинно аттанопи парапуггала̄нампи аджджха̄сайавасена парива̄ретва̄ нисинна̄ни чатта̄лӣса бхиккхусахасса̄ни, ‘‘бхиккхаве’’ти а̄мантетва̄ чатта̄роме, бхиккхаве, арийавам̣са̄ти а̄рабхи. таттха арийавам̣са̄ти арийа̄нам̣ вам̣са̄. йатха̄ хи кхаттийавам̣со бра̄хман̣авам̣со вессавам̣со суддавам̣со саман̣авам̣со кулавам̣со ра̄джавам̣со, евам̣ айампи ат̣т̣хамо арийавам̣со арийатанти арийапавен̣ӣ на̄ма хоти. со кхо пана̄йам̣ арийавам̣со имесам̣ вам̣са̄нам̣ мӯлагандха̄дӣнам̣ ка̄л̣а̄нуса̄ригандха̄дайо вийа аггамаккха̄йати.

ке пана те арийа̄, йесам̣ ете вам̣са̄ти? арийа̄ вуччанти буддха̄ ча паччекабуддха̄ ча татха̄гатаса̄вака̄ ча, етесам̣ арийа̄нам̣ вам̣са̄ти арийавам̣са̄. ито пуббе хи сатасахассакаппа̄дхика̄нам̣ чатуннам̣ асан̇кхйеййа̄нам̣ маттхаке тан̣хан̇каро, медхан̇каро, саран̣ан̇каро, дӣпан̇кароти чатта̄ро буддха̄ уппанна̄, те арийа̄, тесам̣ арийа̄нам̣ вам̣са̄ти арийавам̣са̄. тесам̣ буддха̄нам̣ паринибба̄нато апарабха̄ге асан̇кхйеййам̣ атиккамитва̄ кон̣д̣ан̃н̃о на̄ма буддхо уппанно…пе… имасмим̣ каппе какусандхо, кон̣а̄гамано, кассапо, амха̄кам̣ бхагава̄ готамоти чатта̄ро буддха̄ уппанна̄, тесам̣ арийа̄нам̣ вам̣са̄ти арийавам̣са̄. апича атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ саббабуддха-паччекабуддха-буддхаса̄вака̄нам̣ арийа̄нам̣ вам̣са̄ти арийавам̣са̄.

те кхо панете агган̃н̃а̄ агга̄ти джа̄нитабба̄, раттан̃н̃а̄ дӣгхараттам̣ паватта̄ти джа̄нитабба̄, вам̣сан̃н̃а̄ вам̣са̄ти джа̄нитабба̄. пора̄н̣а̄ на адхунуппаттика̄. асам̣кин̣н̣а̄ авикин̣н̣а̄ анапанӣта̄. асам̣кин̣н̣апубба̄ атӣтабуддхехипи на сам̣кин̣н̣апубба̄, ‘‘ки имехӣ’’ти на апанӣтапубба̄. на сам̣кӣйантӣти ида̄нипи на апанӣйанти. на сам̣кӣйиссантӣти ана̄гатабуддхехипи на апанӣйиссанти. йе локе вин̃н̃ӯ саман̣абра̄хман̣а̄, техи аппат̣икут̣т̣ха̄, саман̣ехи бра̄хман̣ехи вин̃н̃ӯхи аниндита̄ агарахита̄.

сантут̣т̣хо хотӣти паччайасантосавасена сантут̣т̣хо хоти. итарӣтарена̄ти на тхӯласукхумалӯкхапан̣ӣтатхираджин̣н̣а̄нам̣ йена кеначи, атха кхо йатха̄ладдха̄дӣнам̣ итарӣтарена йена кеначи сантут̣т̣хо хотӣти аттхо. чӣварасмин̃хи тайо сантоса̄ йатха̄ла̄бхасантосо йатха̄баласантосо йатха̄са̄руппасантосоти. пин̣д̣апа̄та̄дӣсупи есева найо. тесам̣ виттха̄ракатха̄ ‘‘сантут̣т̣хасса, бхиккхаве, ануппанна̄ чева кусала̄ дхамма̄ уппаджджантӣ’’ти имасмим̣ сутте вуттанайенева ведитабба̄. ити име тайо сантосе сандха̄йа ‘‘сантут̣т̣хо хоти итарӣтарена чӣварена, йатха̄ладдха̄дӣсу йена кеначи чӣварена сантут̣т̣хо хотӣ’’ти вуттам̣.

еттха ча чӣварам̣ джа̄нитаббам̣, чӣвараккхеттам̣ джа̄нитаббам̣, пам̣сукӯлам̣ джа̄нитаббам̣, чӣварасантосо джа̄нитаббо, чӣвараппат̣исам̣йутта̄ни дхутан̇га̄ни джа̄нитабба̄ни. таттха чӣварам̣ джа̄нитаббанти кхома̄дӣни чха чӣвара̄ни дукӯла̄дӣни чха ануломачӣвара̄ни джа̄нитабба̄ни. има̄ни два̄даса каппийачӣвара̄ни. кусачӣрам̣, ва̄качӣрам̣, пхалакачӣрам̣, кесакамбалам̣, ва̄л̣акамбалам̣, поттхако, чаммам̣, улӯкапаккхам̣, руккхадуссам̣, лата̄дуссам̣, еракадуссам̣, кадалидуссам̣, вел̣удуссанти евама̄дӣни пана акаппийачӣвара̄ни.

чӣвараккхеттанти ‘‘сан̇гхато ва̄ ган̣ато ва̄ н̃а̄тито ва̄ миттато ва̄ аттано ва̄ дханена, пам̣сукӯлам̣ ва̄’’ти евам̣ уппаджджанато чха кхетта̄ни, ат̣т̣ханнан̃ча ма̄тика̄нам̣ васена ат̣т̣ха кхетта̄ни джа̄нитабба̄ни.

пам̣сукӯланти соса̄никам̣, па̄пан̣икам̣, ратхийам̣, сан̇ка̄ракӯт̣акам̣, соттхийам̣, сина̄нам̣, титтхам̣, гатапачча̄гатам̣, аггидад̣д̣хам̣, гокха̄йитам̣, упачикакха̄йитам̣, ундӯракха̄йитам̣, антаччхиннам̣, дасаччхиннам̣, дхаджа̄хат̣ам̣, тхӯпам̣, саман̣ачӣварам̣, са̄муддийам̣, а̄бхисекийам̣, пантхикам̣, ва̄та̄хат̣ам̣, иддхимайам̣, девадаттийанти тевӣсати пам̣сукӯла̄ни ведитабба̄ни. еттха ча соттхийанти габбхамалахаран̣ам̣. гатапачча̄гатанти матакасарӣрам̣ па̄рупитва̄ суса̄нам̣ нетва̄ а̄нӣтачӣварам̣. дхаджа̄хат̣анти дхаджам̣ усса̄петва̄ тато а̄нӣтам̣. тхӯпанти ваммике пӯджитачӣварам̣. са̄муддийанти самуддавӣчӣхи тхалам̣ па̄питам̣. пантхиканти пантхам̣ гаччхантехи чорабхайена па̄са̄н̣ехи кот̣т̣етва̄ па̄рутачӣварам̣. иддхимайанти ехибхиккхучӣварам̣. сесам̣ па̄кат̣амева̄ти.

чӣварасантосоти вӣсати чӣварасантоса̄ – чӣваре витаккасантосо, гаманасантосо, парийесанасантосо, пат̣ила̄бхасантосо, маттапат̣иггахан̣асантосо, лолуппавиваджджанасантосо, йатха̄ла̄бхасантосо, йатха̄баласантосо, йатха̄са̄руппасантосо, удакасантосо, дхованасантосо, каран̣асантосо, парима̄н̣асантосо, суттасантосо, сиббанасантосо, раджанасантосо, каппасантосо, парибхогасантосо, саннидхипариваджджанасантосо, виссаджджанасантосоти.

таттха са̄дакабхиккхуна̄ тема̄сам̣ нибаддхава̄сам̣ васитва̄ екама̄саматтам̣ витаккетум̣ ват̣т̣ати. со хи пава̄ретва̄ чӣварама̄се чӣварам̣ кароти, пам̣сукӯлико ад̣д̣хама̄сенева кароти. идам̣ ма̄сад̣д̣хама̄саматтам̣ витакканам̣ витаккасантосо на̄ма. витаккасантосена пана сантут̣т̣хена бхиккхуна̄ па̄чӣнакхан̣д̣ара̄джива̄сикапам̣сукӯликаттхерасадисена бхавитаббам̣.

тхеро кира ‘‘четийапаббатавиха̄ре четийам̣ вандисса̄мӣ’’ти а̄гато четийам̣ вандитва̄ чинтеси – ‘‘майхам̣ чӣварам̣ джин̣н̣ам̣, бахӯнам̣ васанат̣т̣ха̄не лабхисса̄мӣ’’ти. со маха̄виха̄рам̣ гантва̄ сан̇гхаттхерам̣ дисва̄ васанат̣т̣ха̄нам̣ пуччхитва̄ таттха вуттхо пунадивасе чӣварам̣ а̄да̄йа а̄гантва̄ тхерам̣ ванди. тхеро ‘‘ким̣, а̄вусо’’ти а̄ха. га̄мадва̄рам̣, бханте, гамисса̄мӣти. ахампа̄вусо, гамисса̄мӣти. са̄дху, бхантети гаччханто маха̄бодхидва̄ракот̣т̣хаке т̣хатва̄ ‘‘пун̃н̃аванта̄нам̣ васанат̣т̣ха̄не мана̄пам̣ лабхисса̄мӣ’’ти чинтетва̄ ‘‘апарисуддхо ме витакко’’ти татова пат̣иниватти. пунадивасе амбан̇ган̣асамӣпато, пунадивасе маха̄четийасса уттарадва̄рато таттхева пат̣иниваттитва̄ чатуттхадивасе тхерасса сантикам̣ агама̄си. тхеро ‘‘имасса бхиккхуно витакко на парисуддхо бхависсатӣ’’ти чӣварам̣ гахетва̄ тена саддхим̣йева пан̃хам̣ пуччхама̄но га̄мам̣ па̄виси. тан̃ча раттим̣ еко мануссо учча̄рапалибуддхо са̄т̣акейева ваччам̣ катва̄ там̣ сан̇ка̄рат̣т̣ха̄не чхад̣д̣еси. пам̣сукӯликаттхеро там̣ нӣламаккхика̄хи сампарикин̣н̣ам̣ дисва̄ ан̃джалим̣ паггахеси. маха̄тхеро ‘‘ким̣, а̄вусо, сан̇ка̄рат̣т̣ха̄насса ан̃джалим̣ пагган̣ха̄сӣ’’ти. на̄хам̣, бханте, сан̇ка̄рат̣т̣ха̄насса ан̃джалим̣ пагган̣ха̄ми, майхам̣ питу дасабаласса пагган̣ха̄ми, пун̣н̣ада̄сийа̄ сарӣрам̣ па̄рупитва̄ чхад̣д̣итам̣ пам̣сукӯлам̣ тумбаматте па̄н̣аке видхунитва̄ суса̄нато ган̣хантена дуккаратарам̣ катам̣, бхантети. маха̄тхеро ‘‘парисуддхо витакко пам̣сукӯликасса̄’’ти чинтеси. пам̣сукӯликаттхеропи тасмим̣йева т̣ха̄не т̣хито випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ тӣн̣и пхала̄ни патто там̣ са̄т̣акам̣ гахетва̄ чӣварам̣ катва̄ па̄рупитва̄ па̄чӣнакхан̣д̣ара̄джим̣ гантва̄ аггапхалам̣ арахаттам̣ па̄пун̣и.

чӣвараттха̄йа гаччхантасса пана ‘‘каттха лабхисса̄мӣ’’ти ачинтетва̄ каммат̣т̣ха̄насӣсенева гаманам̣ гаманасантосо на̄ма. парийесантасса пана йена ва̄ тена ва̄ саддхим̣ апарийеситва̄ ладжджим̣ песалам̣ бхиккхум̣ гахетва̄ парийесанам̣ парийесанасантосо на̄ма. евам̣ парийесантасса а̄харийама̄нам̣ чӣварам̣ дӯрато дисва̄ ‘‘етам̣ мана̄пам̣ бхависсати, етам̣ амана̄па’’нти евам̣ авитаккетва̄ тхӯласукхума̄дӣсу йатха̄ладдхенева сантуссанам̣ пат̣ила̄бхасантосо на̄ма. евам̣ ладдхам̣ ган̣хантасса̄пи ‘‘еттакам̣ дупат̣т̣асса бхависсати, еттакам̣ екапат̣т̣асса̄’’ти аттано пахонакаматтенева сантуссанам̣ маттапат̣иггахан̣асантосо на̄ма. чӣварам̣ парийесантасса пана ‘‘асукасса гхарадва̄ре мана̄пам̣ лабхисса̄мӣ’’ти ачинтетва̄ два̄рапат̣ипа̄т̣ийа̄ чаран̣ам̣ лолуппавиваджджанасантосо на̄ма.

лӯкхапан̣ӣтесу йена кеначи йа̄петум̣ сакконтасса йатха̄ладдхенева йа̄панам̣ йатха̄ла̄бхасантосо на̄ма. аттано тха̄мам̣ джа̄нитва̄ йена йа̄петум̣ саккоти, тена йа̄панам̣ йатха̄баласантосо на̄ма. мана̄пам̣ ан̃н̃асса датва̄ аттана̄ йена кеначи йа̄панам̣ йатха̄са̄руппасантосо на̄ма.

‘‘каттха удакам̣ мана̄пам̣, каттха амана̄па’’нти авича̄ретва̄ йена кеначи дхованӯпагена удакена дхованам̣ удакасантосо на̄ма. пан̣д̣уматтикагерукапӯтипан̣н̣арасакилит̣т̣ха̄ни пана удака̄ни ваджджетум̣ ват̣т̣ати. дховантасса пана муггара̄дӣхи апахаритва̄ хаттхехи маддитва̄ дхованам̣ дхованасантосо на̄ма. татха̄ асуджджхантам̣ пан̣н̣а̄ни паккхипитва̄ та̄питаудакена̄пи дховитум̣ ват̣т̣ати. евам̣ дховитва̄ каронтасса ‘‘идам̣ тхӯлам̣, идам̣ сукхума’’нти акопетва̄ пахонаканӣха̄ренева каран̣ам̣ каран̣асантосо на̄ма. тиман̣д̣алапатиччха̄данаматтассева каран̣ам̣ парима̄н̣асантосо на̄ма. чӣваракаран̣аттха̄йа пана мана̄пам̣ суттам̣ парийесисса̄мӣти авича̄ретва̄ ратхика̄дӣсу ва̄ деват̣т̣ха̄не ва̄ а̄харитва̄ па̄дамӯле ва̄ т̣хапитам̣ йам̣кин̃чидева суттам̣ гахетва̄ каран̣ам̣ суттасантосо на̄ма.

кусибандханака̄ле пана ан̇гуламатте сатта ва̄ре на виджджхитаббам̣. евам̣ каронтасса хи йо бхиккху саха̄йо на хоти, тасса ваттабхедопи наттхи. тиван̇гуламатте пана сатта ва̄ре виджджхитаббам̣. евам̣ каронтасса маггаппат̣ипаннена̄пи саха̄йена бхавитаббам̣. йо на хоти, тасса ваттабхедо. айам̣ сиббанасантосо на̄ма. раджантена пана ка̄л̣акаччхака̄дӣни парийесантена на чаритаббам̣, сомаваккала̄дӣсу йам̣ лабхати, тена раджитаббам̣. алабхантена пана мануссехи аран̃н̃е ва̄кам̣ гахетва̄ чхад̣д̣итараджанам̣ ва̄ бхиккхӯхи пачитва̄ чхад̣д̣итакасат̣ам̣ ва̄ гахетва̄ раджитаббам̣. айам̣ раджанасантосо на̄ма. нӣлакаддамака̄л̣аса̄месу йам̣кин̃чи гахетва̄ хаттхипит̣т̣хе нисиннасса пан̃н̃а̄йама̄накаппакаран̣ам̣ каппасантосо на̄ма.

хирикопӣнаппат̣иччха̄данаматтавасена парибхун̃джанам̣ парибхогасантосо на̄ма. дуссам̣ пана лабхитва̄ суттам̣ ва̄ сӯчим̣ ва̄ ка̄ракам̣ ва̄ алабхантена т̣хапетум̣ ват̣т̣ати, лабхантена на ват̣т̣ати. катампи саче антева̄сика̄дӣнам̣ да̄тука̄мо хоти, те ча асаннихита̄, йа̄ва а̄гамана̄ т̣хапетум̣ ват̣т̣ати. а̄гатаматтесу да̄таббам̣. да̄тум̣ асакконтена адхит̣т̣ха̄таббам̣. ан̃н̃асмим̣ чӣваре сати паччаттхаран̣ампи адхит̣т̣ха̄тум̣ ват̣т̣ати. анадхит̣т̣хитамева хи саннидхи хоти, адхит̣т̣хитам̣ на хотӣти маха̄сӣваттхеро а̄ха. айам̣ саннидхипариваджджанасантосо на̄ма. виссаджджентена пана на мукхам̣ олокетва̄ да̄таббам̣, са̄ран̣ӣйадхамме т̣хатва̄ виссаджджетаббанти айам̣ виссаджджанасантосо на̄ма.

чӣвараппат̣исам̣йутта̄ни дхутан̇га̄ни на̄ма пам̣сукӯликан̇ган̃чева течӣварикан̇ган̃ча. тесам̣ виттха̄ракатха̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.24-25) ведитабба̄. ити чӣварасантосамаха̄арийавам̣сам̣ пӯрайама̄но бхиккху има̄ни две дхутан̇га̄ни гопети. има̄ни гопенто чӣварасантосамаха̄арийавам̣савасена сантут̣т̣хо хотӣти.

ван̣н̣ава̄дӣти еко сантут̣т̣хо хоти, сантосасса ван̣н̣ам̣ на катхети. еко на сантут̣т̣хо хоти, сантосасса ван̣н̣ам̣ катхети. еко нева сантут̣т̣хо хоти, на сантосасса ван̣н̣ам̣ катхети. еко сантут̣т̣хо чева хоти, сантосасса ча ван̣н̣ам̣ катхети. там̣ дассетум̣ ‘‘итарӣтарачӣварасантут̣т̣хийа̄ ча ван̣н̣ава̄дӣ’’ти вуттам̣.

анесананти дӯтеййапахинагамана̄нуйогапабхедам̣ на̄наппака̄рам̣ анесанам̣. аппатирӯпанти айуттам̣. аладдха̄ ча̄ти алабхитва̄. йатха̄ екаччо ‘‘катхам̣ ну кхо чӣварам̣ лабхисса̄мӣ’’ти пун̃н̃авантехи бхиккхӯхи саддхим̣ екато хутва̄ кохан̃н̃ам̣ каронто уттасати паритассати, сантут̣т̣хо бхиккху евам̣ аладдха̄ чӣварам̣ на паритассати. ладдха̄ ча̄ти дхаммена самена лабхитва̄. агадхитоти вигаталобхагиддхо. амуччхитоти адхиматтатан̣ха̄йа муччхам̣ ана̄панно. анаджджхопанноти тан̣ха̄йа аноттхато апарийонаддхо. а̄дӣнавадасса̄вӣти анесана̄паттийан̃ча гедхитапарибхоге ча а̄дӣнавам̣ пассама̄но. ниссаран̣апан̃н̃оти ‘‘йа̄вадева сӣтасса пат̣игха̄та̄йа̄’’ти вуттам̣ ниссаран̣амева паджа̄нанто.

итарӣтарачӣварасантут̣т̣хийа̄ти йена кеначи чӣварена сантут̣т̣хийа̄. неватта̄нуккам̣сетӣти ‘‘ахам̣ пам̣сукӯлико, майа̄ упасампадама̄л̣ейева пам̣сукӯликан̇гам̣ гахитам̣, ко майа̄ садисо аттхӣ’’ти аттуккам̣санам̣ на кароти. но парам̣ вамбхетӣти ‘‘име панан̃н̃е бхиккхӯ на пам̣сукӯлика̄’’ти ва̄, ‘‘пам̣сукӯликан̇гаматтампи етесам̣ наттхӣ’’ти ва̄ евам̣ парам̣ на вамбхети. йо хи таттха даккхоти йо тасмим̣ чӣварасантосе ван̣н̣ава̄да̄дӣсу ва̄ даккхо чхеко бйатто. аналасоти са̄таччакирийа̄йа а̄ласийавирахито. сампаджа̄но пат̣иссатоти сампаджа̄напан̃н̃а̄йа чева сатийа̄ ча йутто. арийавам̣се т̣хитоти арийавам̣се патит̣т̣хито.

итарӣтарена пин̣д̣апа̄тена̄ти йена кеначи пин̣д̣апа̄тена. еттха̄пи пин̣д̣апа̄то джа̄нитаббо, пин̣д̣апа̄таккхеттам̣ джа̄нитаббам̣, пин̣д̣апа̄тасантосо джа̄нитаббо, пин̣д̣апа̄таппат̣исам̣йуттам̣ дхутан̇гам̣ джа̄нитаббам̣. таттха пин̣д̣апа̄тоти одано кумма̄со сатту маччхо мам̣сам̣ кхӣрам̣ дадхи саппи наванӣтам̣ телам̣ мадху пха̄н̣итам̣ йа̄гу кха̄данӣйам̣ са̄йанӣйам̣ леханӣйанти сол̣аса пин̣д̣апа̄та̄.

пин̣д̣апа̄таккхеттанти сан̇гхабхаттам̣ уддесабхаттам̣ нимантанам̣ сала̄кабхаттам̣ паккхикам̣ упосатхикам̣ па̄т̣ипадикабхаттам̣ а̄гантукабхаттам̣ гамикабхаттам̣ гила̄набхаттам̣ гила̄нупат̣т̣ха̄кабхаттам̣ дхурабхаттам̣ кут̣ибхаттам̣ ва̄рабхаттам̣ виха̄рабхаттанти паннараса пин̣д̣апа̄таккхетта̄ни.

пин̣д̣апа̄тасантосоти пин̣д̣апа̄те витаккасантосо гаманасантосо парийесанасантосо пат̣ила̄бхасантосо пат̣иггахан̣асантосо маттапат̣иггахан̣асантосо лолуппавиваджджанасантосо йатха̄ла̄бхасантосо йатха̄баласантосо йатха̄са̄руппасантосо упака̄расантосо парима̄н̣асантосо парибхогасантосо саннидхипариваджджанасантосо виссаджджанасантосоти паннараса сантоса̄.

таттха са̄дако бхиккху мукхам̣ дховитва̄ витаккети. пин̣д̣апа̄тикена пана ган̣ена саддхим̣ чарата̄ са̄йам̣ тхерӯпат̣т̣ха̄нака̄ле ‘‘све каттха пин̣д̣а̄йа чарисса̄ма̄ти? асукага̄ме, бханте’’ти еттакам̣ чинтетва̄ тато пат̣т̣ха̄йа на витаккетаббам̣. екача̄рикена витаккама̄л̣аке т̣хатва̄ витаккетаббам̣. тато пат̣т̣ха̄йа витаккенто арийавам̣са̄ чуто хоти париба̄хиро. айам̣ витаккасантосо на̄ма.

пин̣д̣а̄йа пависантена ‘‘кухим̣ лабхисса̄мӣ’’ти ачинтетва̄ каммат̣т̣ха̄насӣсена гантаббам̣. айам̣ гаманасантосо на̄ма. парийесантена йам̣ ва̄ там̣ ва̄ аггахетва̄ ладжджим̣ песаламева гахетва̄ парийеситаббам̣. айам̣ парийесанасантосо на̄ма. дӯратова а̄харийама̄нам̣ дисва̄ ‘‘етам̣ мана̄пам̣, етам̣ амана̄па’’нти читтам̣ на уппа̄детаббам̣. айам̣ пат̣ила̄бхасантосо на̄ма. ‘‘имам̣ мана̄пам̣ ган̣хисса̄ми, имам̣ амана̄пам̣ на ган̣хисса̄мӣ’’ти ачинтетва̄ йам̣кин̃чи йа̄панаматтам̣ гахетаббамева. айам̣ пат̣иггахан̣асантосо на̄ма.

еттха пана деййадхаммо баху, да̄йако аппам̣ да̄тука̄мо, аппам̣ гахетаббам̣. деййадхаммопи баху, да̄йакопи бахум̣ да̄тука̄мо, пама̄н̣енева гахетаббам̣. деййадхаммо на баху, да̄йакопи аппам̣ да̄тука̄мо, аппам̣ гахетаббам̣. деййадхаммо на баху, да̄йако пана бахум̣ да̄тука̄мо, пама̄н̣ена гахетаббам̣. пат̣иггахан̣асмин̃хи маттам̣ аджа̄нанто манусса̄нам̣ паса̄дам̣ маккхети, саддха̄деййам̣ винипа̄тети, са̄санам̣ на кароти, виджа̄тама̄туйа̄пи читтам̣ гахетум̣ на саккоти. ити маттам̣ джа̄нитва̄ва пат̣иггахетаббанти айам̣ маттапат̣иггахан̣асантосо на̄ма. ад̣д̣хакула̄нийева агантва̄ два̄рапат̣ипа̄т̣ийа̄ гантаббам̣. айам̣ лолуппавиваджджанасантосо на̄ма. йатха̄ла̄бхасантоса̄дайо чӣваре вуттанайа̄ ева.