6. аччхара̄сан̇гха̄таваггаван̣н̣ана̄
51. чхат̣т̣хасса пат̣хаме там̣ ассутава̄ путхуджджаноти там̣ бхаван̇гачиттам̣ сутавирахито путхуджджано. таттха а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ ити. йо хи идам̣ суттам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа аттхавасена упапариккханто ‘‘идам̣ бхаван̇гачиттам̣ на̄ма пакатипарисуддхампи джаванаккхан̣е уппаннехи лобха̄дӣхи упаккилесехи упаккилит̣т̣ха’’нти нева а̄гамавасена на адхигамавасена джа̄на̄ти, йасса ча кхандхадха̄туа̄йатанапаччайа̄ка̄расатипат̣т̣ха̄на̄дӣсу уггахапарипуччха̄виниччхайавирахитатта̄ йатха̄бхӯтан̃а̄н̣апат̣иведхаса̄дхако нева а̄гамо, пат̣ипаттийа̄ адхигантаббасса анадхигататта̄ на адхигамо аттхи. со а̄гама̄дхигама̄бха̄ва̄ н̃еййо ассутава̄ ити. сва̄йам̣ –
‘‘путхӯнам̣ джанана̄дӣхи, ка̄ран̣ехи путхуджджано;
путхуджджанантогадхатта̄, путхува̄йам̣ джано ити’’.
со хи путхӯнам̣ на̄наппака̄ра̄нам̣ килеса̄дӣнам̣ джанана̄дӣхи ка̄ран̣ехи путхуджджано. йатха̄ха –
‘‘путху килесе джанентӣти путхуджджана̄, путху авихатасакка̄йадит̣т̣хика̄ти путхуджджана̄, путху саттха̄ра̄нам̣ мукхуллокика̄ти путхуджджана̄, путху саббагатӣхи авут̣т̣хита̄ти путхуджджана̄, путху на̄на̄бхисан̇кха̄ре абхисан̇кхаронтӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄огхехи вуйхантӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄санта̄пехи сантаппантӣти путхуджджана̄, путху на̄на̄парил̣а̄хехи парид̣айхантӣти путхуджджана̄, путху пан̃часу ка̄магун̣есу ратта̄ гиддха̄ гадхита̄ муччхита̄ аджджхопанна̄ лагга̄ лаггита̄ палибуддха̄ти путхуджджана̄, путху пан̃чахи нӣваран̣ехи а̄вута̄ нивута̄ овута̄ пихита̄ пат̣иччханна̄ пат̣икуджджита̄ти путхуджджана̄’’ти (маха̄ни. 51, 94).
путхӯнам̣ ва̄ ган̣анапатхаматӣта̄нам̣ арийадхаммапараммукха̄нам̣ нӣчадхаммасама̄ча̄ра̄нам̣ джана̄нам̣ антогадхатта̄пи путхуджджано, путху ва̄ айам̣ висум̣йева сан̇кхам̣ гато, висам̣сат̣т̣хо сӣласута̄дигун̣айуттехи арийехи джаноти путхуджджано. еваметехи ‘‘ассутава̄ путхуджджано’’ти двӣхи падехи йе те –
‘‘дуве путхуджджана̄ вутта̄, буддхена̄диччабандхуна̄;
андхо путхуджджано еко, калйа̄н̣еко путхуджджано’’ти. –
две путхуджджана̄ вутта̄, тесу андхапутхуджджано вутто хотӣти ведитаббо.
йатха̄бхӯтам̣ наппаджа̄на̄тӣти ‘‘идан̃ча бхаван̇гачиттам̣ евам̣ а̄гантукехи упаккилесехи упаккилит̣т̣хам̣ на̄ма хоти, евам̣ виппамуттам̣ на̄ма̄’’ти йатха̄сабха̄вато на джа̄на̄ти. тасма̄ти йасма̄ на джа̄на̄ти, тасма̄. читтабха̄вана̄ наттхӣти читтат̣т̣хити читтапариггахо наттхи, наттхибха̄венева ‘‘наттхӣ’’ти вада̄мӣти дассети.
52. дутийе сутава̄ти сутасампанно. виттха̄рато панеттха ассутава̄ти падасса пат̣ипаккхавасена аттхо ведитаббо. арийаса̄вакоти аттхи арийо на са̄вако, сеййатха̄пи буддха̄ чева паччекабуддха̄ ча; аттхи са̄вако на арийо, сеййатха̄пи гихӣ ана̄гатапхало; аттхи нева арийо на са̄вако сеййатха̄пи путхутиттхийа̄. аттхи арийочева са̄вако ча, сеййатха̄пи саман̣а̄ сакйапуттийа̄ а̄гатапхала̄ вин̃н̃а̄таса̄сана̄. идха пана гихӣ ва̄ хоту паббаджито ва̄, йо кочи сутава̄ти еттха вуттасса аттхасса васена сутасампанно, айам̣ арийаса̄вакоти ведитаббо. йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣти ‘‘евамидам̣ бхаван̇гачиттам̣ а̄гантукехи упаккилесехи виппамуттам̣ хоти, евам̣ упаккилит̣т̣ха’’нти йатха̄сабха̄вато джа̄на̄ти. читтабха̄вана̄ аттхӣти читтат̣т̣хити читтапариггахо аттхи, аттхибха̄венева ‘‘аттхӣ’’ти вада̄мӣти дассети. имасмим̣ сутте балававипассана̄ катхита̄. кечи тарун̣авипассана̄ти ваданти.
53. татийам̣ ат̣т̣хуппаттийам̣ катхитам̣. катара̄йам̣ пана ат̣т̣хуппаттийам̣? аггиккхандхопамасуттантаат̣т̣хуппаттийам̣. бхагава̄ кира екасмим̣ самайе са̄ваттхим̣ упанисса̄йа джетаванамаха̄виха̄ре пат̣ивасати. буддха̄нан̃ча йаттха каттхачи пат̣ивасанта̄нам̣ пан̃чавидхам̣ киччам̣ авиджахитамева хоти. пан̃ча хи буддхакичча̄ни – пуребхаттакиччам̣, паччха̄бхаттакиччам̣, пуримайа̄макиччам̣, маджджхимайа̄макиччам̣, паччхимайа̄макиччанти.
татридам̣ пуребхаттакиччам̣ – бхагава̄ хи па̄това вут̣т̣ха̄йа упат̣т̣ха̄ка̄нуггахаттхам̣ сарӣрапха̄сукаттхан̃ча мукхадхована̄дисарӣрапарикаммам̣ катва̄ йа̄ва бхиккха̄ча̄равела̄ та̄ва вивитта̄сане вӣтина̄метва̄ бхиккха̄ча̄равела̄йа нива̄сетва̄ ка̄йабандханам̣ бандхитва̄ чӣварам̣ па̄рупитва̄ паттама̄да̄йа када̄чи екакова, када̄чи бхиккхусан̇гхапаривуто га̄мам̣ ва̄ нигамам̣ ва̄ пин̣д̣а̄йа пависати када̄чи пакатийа̄, када̄чи анекехи па̄т̣иха̄рийехи ваттама̄нехи. сеййатхидам̣ – пин̣д̣а̄йа пависато локана̄тхасса пурато пурато гантва̄ мудугатава̄та̄ патхавим̣ содхенти, вала̄хака̄ удакапхусита̄ни мун̃чанта̄ магге рен̣ум̣ вӯпасаметва̄ упари вита̄нам̣ хутва̄ тит̣т̣ханти, апаре ва̄та̄ пуппха̄ни упасам̣харитва̄ магге окиранти, унната̄ бхӯмиппадеса̄ онаманти, оната̄ уннаманти, па̄даниккхепасамайе сама̄ва бхӯми хоти, сукхасампхасса̄ни падумапуппха̄ни ва̄ па̄де сампат̣иччханти. индакхӣласса анто т̣хапитаматте даккхин̣апа̄де сарӣрато чхаббан̣н̣арасмийо никкхамитва̄ суван̣н̣арасапин̃джара̄ни вийа читрапат̣апариккхитта̄ни вийа ча па̄са̄дакӯт̣а̄га̄ра̄дӣни алан̇каронтийо ито чито ча дха̄ванти, хаттхиассавихан̇га̄дайо сакасакат̣т̣ха̄несу т̣хита̄йева мадхурена̄ка̄рена саддам̣ каронти, татха̄ бхеривӣн̣а̄дӣни тӯрийа̄ни манусса̄нан̃ча ка̄йӯпага̄ни а̄бхаран̣а̄ни. тена сан̃н̃а̄н̣ена манусса̄ джа̄нанти ‘‘аджджа бхагава̄ идха пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хо’’ти. те суниваттха̄ супа̄рута̄ гандхапуппха̄дӣни а̄да̄йа гхара̄ никкхамитва̄ антаравӣтхим̣ пат̣ипаджджитва̄ бхагавантам̣ гандхапуппха̄дӣхи саккаччам̣ пӯджетва̄ вандитва̄ ‘‘амха̄кам̣, бханте, даса бхиккхӯ, амха̄кам̣ вӣсати, пан̃н̃а̄сам̣…пе… сатам̣ детха̄’’ти йа̄читва̄ бхагаватопи паттам̣ гахетва̄ а̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ саккаччам̣ пин̣д̣апа̄тена пат̣има̄ненти. бхагава̄ катабхаттакиччо тесам̣ упаниссайачиттасанта̄на̄ни олокетва̄ татха̄ дхаммам̣ десети, йатха̄ кечи саран̣агаманесу патит̣т̣хаханти, кечи пан̃часу сӣлесу, кечи сота̄паттисакада̄га̄миана̄га̄мипхала̄нам̣ ан̃н̃атарасмим̣, кечи паббаджитва̄ аггапхале арахаттети. евам̣ маха̄джанам̣ ануггахетва̄ ут̣т̣ха̄йа̄сана̄ виха̄рам̣ гаччхати. таттха гантва̄ гандхаман̣д̣алама̄л̣е пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисӣдати бхиккхӯнам̣ бхаттакиччапарийоса̄нам̣ а̄гамайама̄но. тато бхиккхӯнам̣ бхаттакиччапарийоса̄не упат̣т̣ха̄ко бхагавато ниведети. атха бхагава̄ гандхакут̣им̣ пависати. идам̣ та̄ва пуребхаттакиччам̣.
атха бхагава̄ евам̣ катапуребхаттакиччо гандхакут̣ийа̄ упат̣т̣ха̄не нисӣдитва̄ па̄де паккха̄летва̄ па̄дапӣт̣хе т̣хатва̄ бхиккхусан̇гхам̣ овадати – ‘‘бхиккхаве, аппама̄дена сампа̄детха, дуллабхо буддхуппа̄до локасмим̣, дуллабхо мануссаттапат̣ила̄бхо, дуллабха̄ кхан̣асампатти, дуллабха̄ паббаджджа̄, дуллабхам̣ саддхаммассавана’’нти. таттха кечи бхагавантам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ пуччханти. бхагава̄ тесам̣ чарийа̄нурӯпам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ дети. тато саббепи бхагавантам̣ вандитва̄ аттано аттано раттит̣т̣ха̄надива̄т̣т̣ха̄на̄ни гаччханти. кечи аран̃н̃ам̣, кечи руккхамӯлам̣, кечи паббата̄дӣнам̣ ан̃н̃атарам̣, кечи ча̄тумаха̄ра̄джикабхаванам̣…пе… кечи васаваттибхавананти. тато бхагава̄ гандхакут̣им̣ пависитва̄ саче а̄кан̇кхати, даккхин̣ена пассена сато сампаджа̄но мухуттам̣ сӣхасеййам̣ каппети. атха самасса̄ситака̄йо ут̣т̣хахитва̄ дутийабха̄ге локам̣ волокети. татийабха̄ге йам̣ га̄мам̣ ва̄ нигамам̣ ва̄ упанисса̄йа вихарати, таттха маха̄джано пуребхаттам̣ да̄нам̣ датва̄ паччха̄бхаттам̣ суниваттхо супа̄руто гандхапуппха̄дӣни а̄да̄йа виха̄ре саннипатати. тато бхагава̄ сампаттапариса̄йа анурӯпена па̄т̣иха̄рийена гантва̄ дхаммасабха̄йам̣ пан̃н̃аттаварабуддха̄сане нисаджджа дхаммам̣ десети ка̄лайуттам̣ самайайуттам̣, атха ка̄лам̣ видитва̄ парисам̣ уййоджети, манусса̄ бхагавантам̣ вандитва̄ паккаманти. идам̣ паччха̄бхаттакиччам̣.
со евам̣ нит̣т̣хитапаччха̄бхаттакиччо саче гатта̄ни осин̃читука̄мо хоти, буддха̄сана̄ ут̣т̣ха̄йа нха̄накот̣т̣хакам̣ пависитва̄ упат̣т̣ха̄кена пат̣ийа̄дитаудакена гатта̄ни утум̣ ган̣ха̄пети. упат̣т̣ха̄копи буддха̄санам̣ а̄нетва̄ гандхакут̣ипаривен̣е пан̃н̃апети. бхагава̄ сураттадупат̣т̣ам̣ нива̄сетва̄ ка̄йабандханам̣ бандхитва̄ уттара̄сан̇гам̣ екам̣сам̣ катва̄ таттха а̄гантва̄ нисӣдати екакова мухуттам̣ пат̣исаллӣно, атха бхиккхӯ тато тато а̄гамма бхагавато упат̣т̣ха̄нам̣ а̄гаччханти. таттха екачче пан̃хам̣ пуччханти, екачче каммат̣т̣ха̄нам̣, екачче дхаммассаванам̣ йа̄чанти. бхагава̄ тесам̣ адхиппа̄йам̣ сампа̄денто пуримайа̄мам̣ витина̄мети. идам̣ пуримайа̄макиччам̣.
пуримайа̄макиччапарийоса̄не пана бхиккхӯсу бхагавантам̣ вандитва̄ паккантесу сакаладасасахассилокадха̄тудевата̄йо ока̄сам̣ лабхама̄на̄ бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ пан̃хам̣ пуччханти йатха̄бхисан̇кхатам̣ антамасо чатураккхарампи. бхагава̄ та̄сам̣ девата̄нам̣ пан̃хам̣ виссадждженто маджджхимайа̄мам̣ вӣтина̄мети. идам̣ маджджхимайа̄макиччам̣.
паччхимайа̄мам̣ пана тайо кот̣т̣ха̄се катва̄ пуребхаттато пат̣т̣ха̄йа нисаджджа̄пӣл̣итасса сарӣрасса кила̄субха̄вамочанаттхам̣ екам̣ кот̣т̣ха̄сам̣ чан̇камена вӣтина̄мети, дутийакот̣т̣ха̄се гандхакут̣им̣ пависитва̄ даккхин̣ена пассена сато сампаджа̄но сӣхасеййам̣ каппети. татийакот̣т̣ха̄се паччут̣т̣ха̄йа нисӣдитва̄ пуримабуддха̄нам̣ сантике да̄насӣла̄дивасена ката̄дхика̄рапуггаладассанаттхам̣ буддхачаккхуна̄ локам̣ волокети. идам̣ паччхимайа̄макиччам̣.
тампи дивасам̣ бхагава̄ имасмим̣йева кичче т̣хито локам̣ олокенто идам̣ аддаса – майа̄ косаларат̣т̣хе ча̄рикам̣ чарантена аггиккхандхена упаметва̄ екасмим̣ сутте десите сат̣т̣хи бхиккхӯ арахаттам̣ па̄пун̣иссанти, сат̣т̣химатта̄нам̣ ун̣хам̣ лохитам̣ мукхато уггаччхиссати, сат̣т̣химатта̄ гихибха̄вам̣ гамиссанти. таттха йе арахаттам̣ па̄пун̣иссанти, те йам̣кин̃чи дхаммадесанам̣ сутва̄ па̄пун̣иссантева. итаресам̣ пана бхиккхӯнам̣ сан̇гахаттха̄йа ча̄рикам̣ чаритука̄мо хутва̄, ‘‘а̄нанда, бхиккхӯнам̣ а̄рочехӣ’’ти а̄ха.
тхеро анупаривен̣ам̣ гантва̄, ‘‘а̄вусо, саттха̄ маха̄джанасса сан̇гахаттха̄йа ча̄рикам̣ чаритука̄мо, гантука̄ма̄ а̄гаччхатха̄’’ти а̄ха. бхиккхӯ маха̄ла̄бхам̣ лабхитва̄ вийа тут̣т̣хама̄наса̄ ‘‘лабхисса̄ма вата маха̄джанасса дхаммам̣ десентасса бхагавато суван̣н̣аван̣н̣ам̣ сарӣрам̣ олокетум̣ мадхуран̃ча дхаммакатхам̣ соту’’нти парул̣хакеса̄ кесе оха̄ретва̄ малаггахитапатта̄ патте пачитва̄ килит̣т̣хачӣвара̄ чӣвара̄ни дховитва̄ гаманасаджджа̄ ахесум̣. саттха̄ апариччхиннена бхиккхусан̇гхена паривуто косаларат̣т̣хам̣ ча̄рика̄йа никкханто га̄манигамапат̣ипа̄т̣ийа̄ екадивасам̣ га̄вутаад̣д̣хайоджанатига̄вутайоджанапарамам̣ ча̄рикам̣ чаранто екасмим̣ падесе махантам̣ сусираруккхам̣ аггина̄ сампаджджалитам̣ дисва̄ ‘‘имамева ваттхум̣ катва̄ саттахи ан̇гехи пат̣иман̣д̣етва̄ дхаммадесанам̣ катхесса̄мӣ’’ти гаманам̣ паччхиндитва̄ ан̃н̃атарам̣ руккхамӯлам̣ упасан̇камитва̄ нисаджджа̄ка̄рам̣ дассеси. а̄нандаттхеро саттху адхиппа̄йам̣ н̃атва̄ ‘‘аддха̄ ка̄ран̣ам̣ бхависсати, на ака̄ран̣ена татха̄гата̄ гаманам̣ паччхиндитва̄ нисӣдантӣ’’ти чатуггун̣ам̣ сан̇гха̄т̣им̣ пан̃н̃а̄песи. саттха̄ нисӣдитва̄ бхиккхӯ а̄мантетва̄ ‘‘пассатха но тумхе, бхиккхаве, амум̣ махантам̣ аггиккхандха’’нти аггиккхандхопамасуттантам̣ (а. ни. 7.72) десети.
имасмин̃ча пана веййа̄каран̣е бхан̃н̃ама̄не сат̣т̣химатта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ ун̣хам̣ лохитам̣ мукхато угган̃чхи, сат̣т̣химатта̄ бхиккхӯ сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттим̣су, сат̣т̣химатта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ анупа̄да̄йа а̄савехи читта̄ни вимуччим̣су. тан̃хи веййа̄каран̣ам̣ сутва̄ сат̣т̣химатта̄нам̣ бхиккхӯнам̣ на̄мака̄йо сантатто, на̄мака̄йе сантатте караджака̄йо сантатто, караджака̄йе сантатте нидха̄нагатам̣ ун̣хам̣ лохитам̣ мукхато угган̃чхи. сат̣т̣химатта̄ бхиккхӯ ‘‘дуккарам̣ вата буддхаса̄сане йа̄ваджӣвам̣ парипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ чариту’’нти сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ватта̄, сат̣т̣химатта̄ бхиккхӯ саттху десана̄бхимукхам̣ н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ патта̄.
таттха йесам̣ ун̣хам̣ лохитам̣ мукхато угган̃чхи, те па̄ра̄джикам̣ а̄паджджим̣су. йе гихибха̄вам̣ патта̄, те кхудда̄нукхуддака̄ни сиккха̄пада̄ни мадданта̄ вичарим̣су. йе арахаттам̣ патта̄, те парисуддхасӣла̄ва ахесум̣. саттху дхаммадесана̄ имесам̣ тин̣н̣ампи сапхала̄ва джа̄та̄ти. арахаттам̣ патта̄нам̣ та̄ва сапхала̄ хоту, итаресам̣ катхам̣ сапхала̄ джа̄та̄ти? тепи хи саче имам̣ дхаммадесанам̣ на сун̣еййум̣, паматта̄ва хутва̄ т̣ха̄нам̣ джахитум̣ на саккун̣еййум̣. тато несам̣ там̣ па̄пам̣ вад̣д̣хама̄нам̣ апа̄йесуйева сам̣сӣда̄пеййа. имам̣ пана десанам̣ сутва̄ джа̄тасам̣вега̄ т̣ха̄нам̣ джахитва̄ са̄ман̣ерабхӯмийам̣ т̣хита̄ даса сӣла̄ни пӯретва̄ йонисо манасика̄ре йуттаппайутта̄ кечи сота̄панна̄ кечи сакада̄га̄мино кечи ана̄га̄мино ахесум̣, кечи девалоке ниббаттим̣су, евам̣ па̄ра̄джика̄панна̄нампи сапхала̄ ахоси. итаре пана саче имам̣ дхаммадесанам̣ на сун̣еййум̣, гаччханте гаччханте ка̄ле анупуббена сан̇гха̄дисесампи па̄ра̄джикампи па̄пун̣итва̄ апа̄йесуйева уппаджджитва̄ маха̄дуккхам̣ анубхавеййум̣. имам̣ пана десанам̣ сутва̄ ‘‘ахо саллекхитам̣ буддхаса̄санам̣, на сакка̄ амхехи йа̄ваджӣвам̣ имам̣ пат̣ипаттим̣ пӯретум̣, сиккхам̣ паччаккха̄йа упа̄сакадхаммам̣ пӯретва̄ дуккха̄ муччисса̄ма̄’’ти гихибха̄вам̣ упагамим̣су. те тӣсу саран̣есу патит̣т̣ха̄йа пан̃ча сӣла̄ни раккхитва̄ упа̄сакадхаммам̣ пӯретва̄ кечи сота̄панна̄ кечи сакада̄га̄мино кечи ана̄га̄мино джа̄та̄, кечи девалоке ниббатта̄ти. евам̣ тесампи сапхала̄ва ахоси.
имам̣ пана саттху дхаммадесанам̣ сутва̄ девасан̇гха̄ йехипи сута̄, йехипи на сута̄, саббесам̣йева а̄рочента̄ вичарим̣су. бхиккхӯ сутва̄ сутва̄ ‘‘дуккарам̣, бхо, буддха̄нам̣ са̄сане йа̄ваджӣвам̣ парипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ чариту’’нти екаккхан̣енева дасапи бхиккхӯ вӣсатипи сат̣т̣хипи сатампи сахассампи бхиккхӯ гихӣ хонти. саттха̄ йатха̄ручийа̄ ча̄рикам̣ чаритва̄ пуна джетаванамева а̄гантва̄ бхиккхӯ а̄мантеси – ‘‘бхиккхаве, татха̄гато ча̄рикам̣ чарама̄но чирам̣ а̄кин̣н̣о виха̄си, иччха̄махам̣, бхиккхаве, ад̣д̣хама̄сам̣ пат̣исаллӣйитум̣, на̄мхи кеначи упасан̇камитаббо ан̃н̃атра екена пин̣д̣апа̄танӣха̄ракена̄’’ти. ад̣д̣хама̄сам̣ екӣбха̄вена вӣтина̄метва̄ пат̣исалла̄на̄ вут̣т̣хито а̄нандаттхерена саддхим̣ виха̄рача̄рикам̣ чарама̄но олокитолокитат̣т̣ха̄не танубхӯтам̣ бхиккхусан̇гхам̣ дисва̄ джа̄нантойева тхерам̣ пуччхи – ‘‘а̄нанда, ан̃н̃асмим̣ ка̄ле татха̄гате ча̄рикам̣ чаритва̄ джетаванам̣ а̄гате сакалавиха̄ро ка̄са̄вападжджото исива̄таппат̣ива̄то хоти, ида̄ни пана танубхӯто бхиккхусан̇гхо диссати, йебхуййена ча уппан̣д̣упан̣д̣укаджа̄та̄ бхиккхӯ, ким̣ ну кхо ета’’нти? етарахи бхагава̄ тумха̄кам̣ аггиккхандхопамадхаммадесанам̣ катхитака̄лато пат̣т̣ха̄йа бхиккхӯ сам̣вегаппатта̄ хутва̄ ‘‘майам̣ етам̣ дхаммам̣ саббаппака̄рена парипӯретум̣ на саккхисса̄ма, асамма̄ваттанта̄нан̃ча джанасса саддха̄деййам̣ парибхун̃джитум̣ айутта’’нти гихибха̄вам̣ сан̇камантӣти.
тасмим̣ кхан̣е бхагавато дхаммасам̣вего уппаджджи. тато тхерам̣ а̄ха – ‘‘майи пат̣исалла̄не вӣтина̄менте на кочи мама путта̄нам̣ екам̣ асса̄сат̣т̣ха̄нам̣ катхеси. са̄гарасса хи отаран̣атиттха̄ни вийа бахӯни имасмим̣ са̄сане асса̄сака̄ран̣а̄ни. гаччха̄нанда, гандхакут̣ипаривен̣е буддха̄санам̣ пан̃н̃а̄петва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄техӣ’’ти. тхеро татха̄ ака̄си. саттха̄ буддха̄санаварагато бхиккхӯ а̄мантетва̄, ‘‘бхиккхаве, метта̄йа саббапуббабха̄го на̄ма нева аппана̄, на упача̄ро, сатта̄нам̣ хитапхаран̣аматтамева̄’’ти ватва̄ имисса̄ ат̣т̣хуппаттийа̄ имам̣ чӯл̣аччхара̄сан̇гха̄тасуттам̣ десеси.
таттха аччхара̄сан̇гха̄таматтанти аччхара̄пахаран̣аматтам̣, две ан̇гулийо пахаритва̄ саддакаран̣аматтанти аттхо. метта̄читтанти саббасатта̄нам̣ хитапхаран̣ачиттам̣. а̄севатӣти катхам̣ а̄севати? а̄вадждженто а̄севати, джа̄нанто а̄севати, пассанто а̄севати, паччавеккханто а̄севати, читтам̣ адхит̣т̣хаханто а̄севати, саддха̄йа адхимуччанто а̄севати, вӣрийам̣ пагган̣ханто а̄севати, сатим̣ упат̣т̣ха̄пенто а̄севати, читтам̣ сама̄даханто а̄севати, пан̃н̃а̄йа паджа̄нанто а̄севати, абхин̃н̃еййам̣ абхиджа̄нанто а̄севати, парин̃н̃еййам̣ париджа̄нанто а̄севати, паха̄таббам̣ паджаханто а̄севати, бха̄ветаббам̣ бха̄венто а̄севати, саччхика̄таббам̣ саччхикаронто а̄севатӣти (пат̣и. ма. 2.2). идха пана метта̄пуббабха̄гена хитапхаран̣аппаваттанаматтенева а̄севатӣти ведитаббо.
ариттаджджха̄ноти атуччхаджджха̄но апариччаттаджджха̄но ва̄. вихаратӣти ирийати паваттати па̄лети йапети йа̄пети чарати вихарати. тена вуччати вихаратӣти. имина̄ падена меттам̣ а̄севантасса бхиккхуно ирийа̄патхавиха̄ро катхито. саттхуса̄санакароти саттху ануса̄саникаро. ова̄дапатикароти ова̄дака̄рако. еттха ча саким̣вачанам̣ ова̄до, пунаппунавачанам̣ ануса̄санӣ. саммукха̄вачанампи ова̄до, песетва̄ параммукха̄вачанам̣, ануса̄санӣ. отин̣н̣е ваттхусмим̣ вачанам̣ ова̄до, отин̣н̣е ва̄ анотин̣н̣е ва̄ ваттхусмим̣ тантит̣хапанавасена вачанам̣ ануса̄санӣ. евам̣ висесо ведитаббо. параматтхато пана ова̄доти ва̄ ануса̄санӣти ва̄ есе еке екат̣т̣хе саме самабха̄ге таджджа̄те тан̃н̃ева̄ти. еттха ча ‘‘аччхара̄сан̇гха̄таматтампи че, бхиккхаве, бхиккху метта̄читтам̣ а̄севатӣ’’ти идамева саттхуса̄санан̃чева ова̄до ча, тасса каран̣ато еса са̄санакаро ова̄дапатикароти ведитаббо.
амогханти атуччхам̣. рат̣т̣хапин̣д̣анти н̃а̄типариват̣т̣ам̣ паха̄йа рат̣т̣хам̣ нисса̄йа паббаджитена паресам̣ гехато пат̣иладдхатта̄ пин̣д̣апа̄то рат̣т̣хапин̣д̣о на̄ма вуччати. парибхун̃джатӣти чатта̄ро парибхога̄ тхеййапарибхого ин̣апарибхого да̄йаджджапарибхого са̄мипарибхоготи. таттха дуссӣласса парибхого тхеййапарибхого на̄ма. сӣлавато апаччавеккхитапарибхого ин̣апарибхого на̄ма. саттаннам̣ секкха̄нам̣ парибхого да̄йаджджапарибхога̄ на̄ма. кхӣн̣а̄савасса парибхого са̄мипарибхого на̄ма. таттха имасса бхиккхуно айам̣ рат̣т̣хапин̣д̣апарибхого двӣхи ка̄ран̣ехи амогхо хоти. аччхара̄сан̇гха̄таматтампи метта̄читтам̣ а̄севанто бхиккху рат̣т̣хапин̣д̣асса са̄мико хутва̄, ан̣ан̣о хутва̄, да̄йа̄до хутва̄ парибхун̃джатӣтиписса амогхо рат̣т̣хапин̣д̣апарибхого. аччхара̄сан̇гха̄таматтампи меттам̣ а̄севантасса бхиккхуно диннада̄нам̣ махат̣т̣хийам̣ хоти махаппхалам̣ маха̄нисам̣сам̣ маха̄джутикам̣ маха̄виппха̄рантиписса амогхо рат̣т̣хапин̣д̣апарибхого. ко пана ва̄до йе нам̣ бахулӣкаронтӣти йе пана имам̣ метта̄читтам̣ бахулам̣ а̄севанти бха̄венти пунаппунам̣ каронти, те амогхам̣ рат̣т̣хапин̣д̣ам̣ парибхун̃джантӣти еттха ваттаббамева ким̣? еварӯпа̄ хи бхиккхӯ рат̣т̣хапин̣д̣асса са̄мино ан̣ан̣а̄ да̄йа̄да̄ хутва̄ парибхун̃джантӣти.
54-55. чатуттхе бха̄ветӣти уппа̄дети вад̣д̣хети. пан̃чаме манаси каротӣти манасмим̣ кароти. сесам̣ имесу двӣсупи татийе вуттанайенева ведитаббам̣. йо хи а̄севати, айамева бха̄вети, айам̣ манаси кароти. йена читтена а̄севати, тенева бха̄вети, тена манаси кароти. самма̄самбуддхо пана йа̄йа дхаммадха̄туйа̄ суппат̣ивиддхатта̄ десана̄вила̄саппатто на̄ма хоти, тасса̄ суппат̣ивиддхатта̄ аттано десана̄вила̄сам̣ дхаммиссарийатам̣ пат̣исамбхида̄пабхедакусалатам̣ аппат̣ихатасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ан̃ча нисса̄йа екаккхан̣е уппаннам̣ екачиттамева тӣхи кот̣т̣ха̄сехи вибхаджитва̄ дассесӣти.
56. чхат̣т̣хе йе кечӣти анийа̄митавачанам̣. акусала̄ти тесам̣ нийа̄митавачанам̣. етта̄вата̄ сабба̄кусала̄ асесато парийа̄динна̄ хонти. акусалабха̄гийа̄ акусалапаккхика̄ти акусала̄намеветам̣ на̄мам̣. акусала̄йева хи екачче акусалам̣ сахаджа̄тавасена, екачче упаниссайавасена бхаджанти чева, тесан̃ча паккха̄ бхавантӣти ‘‘акусалабха̄гийа̄ акусалапаккхика̄’’ти вуччанти. саббете манопуббан̇гама̄ти мано пуббам̣ пат̣хаматарам̣ гаччхати етесанти манопуббан̇гама̄. ете хи кин̃ча̄пи манена саддхим̣ екуппа̄да̄ екаваттхука̄ еканиродха̄ ека̄рамман̣а̄ ча хонти. йасма̄ пана тесам̣ мано уппа̄дако ка̄рако джанако самут̣т̣ха̄пако ниббаттако, тасма̄ манопуббан̇гама̄ на̄ма хонти.
пат̣хамам̣ уппаджджатӣти йатха̄ на̄ма ‘‘ра̄джа̄ никкханто’’ти вутте ‘‘ра̄джа̄йева никкханто, сеса̄ ра̄джасена̄ никкханта̄ аниккханта̄’’ти пуччхитаббака̄ран̣ам̣ наттхи, сабба̄ никкханта̄тева пан̃н̃а̄йанти, евамева мано уппанноти вуттака̄лато пат̣т̣ха̄йа авасеса̄ сахаджа̄тасам̣сат̣т̣хасампайутта̄ уппанна̄ на уппанна̄ти пуччхитаббака̄ран̣ам̣ наттхи, саббе те уппанна̄ твева пан̃н̃а̄йанти. етаматтхавасам̣ пат̣ичча техи сам̣сат̣т̣хасампайутто екуппа̄деканиродхопи сама̄но мано тесам̣ дхамма̄нам̣ пат̣хамам̣ уппаджджатӣти вутто. анвадева̄ти анудева, сахева екатойева̄ти аттхо. бйан̃джаначчха̄йам̣ пана гахетва̄ пат̣хамам̣ читтам̣ уппаджджати, паччха̄ четасика̄ти на гахетаббам̣. аттхо хи пат̣исаран̣ам̣, на бйан̃джанам̣. ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄, маносет̣т̣ха̄ маномайа̄’’ти га̄тха̄йапи есева найо.
57. саттаме кусала̄ти чатубхӯмака̄пи кусала̄ дхамма̄ катхита̄. сесам̣ чхат̣т̣хе вуттанайенева ведитаббам̣.
58. ат̣т̣хаме йатхайидам̣, бхиккхаве, пама̄доти еттха, бхиккхавети а̄лапанам̣, йатха̄ айам̣ пама̄доти аттхо. пама̄доти памаджджана̄ка̄ро. вуттан̃хетам̣ –
‘‘таттха катамо пама̄до? ка̄йадуччарите ва̄ вачӣдуччарите ва̄ манодуччарите ва̄ пан̃часу ва̄ ка̄магун̣есу читтасса воссагго воссагга̄нуппада̄нам̣ кусала̄нам̣ ва̄ дхамма̄нам̣ бха̄вана̄йа асаккаччакирийата̄ аса̄таччакирийата̄ анат̣т̣хитакирийата̄ олӣнавуттита̄ никкхиттачхандата̄ никкхиттадхурата̄ анадхит̣т̣ха̄нам̣ анануйого ана̄севана̄ абха̄вана̄ абахулӣкаммам̣. йо еварӯпо пама̄до памаджджана̄ памаджджитаттам̣, айам̣ вуччати пама̄до’’ти (вибха. 846).
уппанна̄ ча кусала̄ дхамма̄ париха̄йантӣти идам̣ джха̄навипассана̄нам̣ васена вуттам̣. маггапхала̄нам̣ пана саким̣ уппанна̄нам̣ пуна париха̄нам̣ на̄ма наттхи.
59. наваме аппама̄до пама̄дасса пат̣ипаккхавасена виттха̄рато ведитаббо.
60. дасаме косаджджанти кусӣтабха̄во. сесам̣ вуттанайамева̄ти.
аччхара̄сан̇гха̄таваггаван̣н̣ана̄.