намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

ан̇гуттараника̄йе

екаканипа̄та-ат̣т̣хакатха̄

гантха̄рамбхакатха̄

‘‘карун̣а̄сӣталахадайам̣, пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣;

санара̄маралокагарум̣, ванде сугатам̣ гативимуттам̣.

‘‘буддхопи буддхабха̄вам̣, бха̄ветва̄ чева саччхикатва̄ ча;

йам̣ упагато гатамалам̣, ванде тамануттарам̣ дхаммам̣.

‘‘сугатасса ораса̄нам̣, путта̄нам̣ ма̄расенаматхана̄нам̣;

ат̣т̣ханнампи самӯхам̣, сираса̄ ванде арийасан̇гхам̣.

‘‘ити ме пасаннаматино, ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣;

йам̣ сувихатантара̄йо, хутва̄ тасса̄нубха̄вена.

‘‘екакадука̄дипат̣иман̣д̣итасса ан̇гуттара̄гамаварасса;

дхаммакатхикапун̇гава̄нам̣, вичиттапат̣ибха̄наджананасса.

‘‘аттхаппака̄санаттхам̣, ат̣т̣хакатха̄ а̄дито васисатехи;

пан̃чахи йа̄ сан̇гӣта̄, анусан̇гӣта̄ ча паччха̄пи.

‘‘сӣхал̣адӣпам̣ пана а̄бхата̄тха васина̄ маха̄махиндена;

т̣хапита̄ сӣхал̣абха̄са̄йа, дӣпава̄сӣнаматтха̄йа.

‘‘апанетва̄на татохам̣, сӣхал̣абха̄сам̣ манорамам̣ бха̄сам̣;

тантинайа̄нуччхавикам̣, а̄ропенто вигатадосам̣.

‘‘самайам̣ авиломенто, тхера̄нам̣ тхеравам̣садӣпа̄нам̣;

сунипун̣авиниччхайа̄нам̣, маха̄виха̄ре нива̄сӣнам̣.

‘‘хитва̄ пунаппуна̄гатаматтхам̣, аттхам̣ пака̄сайисса̄ми;

суджанасса ча тут̣т̣хаттхам̣, чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса.

‘‘са̄ваттхипабхӯтӣнам̣, нагара̄нам̣ ван̣н̣ана̄ ката̄ хет̣т̣ха̄;

дӣгхасса маджджхимасса ча, йа̄ ме аттхам̣ вадантена.

‘‘виттха̄равасена судам̣, ваттхӯни ча таттха йа̄ни вутта̄ни;

тесампи на идха бхиййо, виттха̄ракатхам̣ карисса̄ми.

‘‘сутта̄нам̣ пана аттха̄, на вина̄ ваттхӯхи йе пака̄санти;

тесам̣ пака̄санаттхам̣, ваттхӯнипи дассайисса̄ми.

‘‘сӣлакатха̄ дхутадхамма̄, каммат̣т̣ха̄на̄ни чева сабба̄ни;

чарийа̄видха̄насахито, джха̄насама̄паттивиттха̄ро.

‘‘сабба̄ ча абхин̃н̃а̄йо, пан̃н̃а̄сан̇калананиччхайо чева;

кхандха̄дха̄та̄йатаниндрийа̄ни, арийа̄ни чева чатта̄ри.

‘‘сачча̄ни паччайа̄ка̄радесана̄ супарисуддханипун̣анайа̄;

авимуттатантимагга̄, випассана̄бха̄вана̄ чева.

‘‘ити пана саббам̣ йасма̄, висуддхимагге майа̄ супарисуддхам̣;

вуттам̣ тасма̄ бхиййо, на там̣ идха вича̄райисса̄ми.

‘‘маджджхе висуддхимагго, еса чатуннампи а̄гама̄нан̃хи;

т̣хатва̄ пака̄сайиссати, таттха йатха̄бха̄ситаматтхам̣.

‘‘иччева като тасма̄, тампи гахетва̄на саддхимета̄йа;

ат̣т̣хакатха̄йа виджа̄натха, ан̇гуттаранисситам̣ аттха’’нти.

сам̣кхепакатха̄

1. рӯпа̄диваггаван̣н̣ана̄

таттха ан̇гуттара̄гамо на̄ма екаканипа̄то дуканипа̄то тиканипа̄то чатукканипа̄то пан̃чаканипа̄то чхакканипа̄то саттаканипа̄то ат̣т̣хаканипа̄то наваканипа̄то дасаканипа̄то ека̄дасаканипа̄тоти ека̄даса нипа̄та̄ хонти. суттато –

‘‘нава суттасахасса̄ни, пан̃ча суттасата̄ни ча;

саттапан̃н̃а̄са сутта̄ни, хонти ан̇гуттара̄гаме’’.

тасса нипа̄тесу екаканипа̄то а̄ди, суттесу читтапарийа̄да̄насуттам̣. тасса̄пи ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄ди. са̄ панеса̄ пат̣хамамаха̄сан̇гӣти суман̇галавила̄синийа̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йа а̄димхи виттха̄рита̄, тасма̄ са̄ таттха виттха̄ританайенева ведитабба̄.

нида̄наван̣н̣ана̄

1. йам̣ панетам̣ ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дикам̣ нида̄нам̣, таттха еванти нипа̄тападам̣, метиа̄дӣни на̄мапада̄ни. са̄ваттхийам̣ вихаратӣти еттха вӣти упасаггападам̣, харатӣти а̄кхйа̄тападанти имина̄ та̄ва найена падавибха̄го ведитаббо.

аттхато пана евам̣саддо та̄ва упамӯпадеса-сампахам̣сана-гарахан̣авачана-сампат̣иггаха̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣а̄ди-анекаттхаппабхедо. татха̄ хеса ‘‘евам̣ джа̄тена маччена, каттаббам̣ кусалам̣ баху’’нти евама̄дӣсу (дха. па. 53) упама̄йам̣ а̄гато. ‘‘евам̣ те абхиккамитаббам̣, евам̣ те пат̣иккамитабба’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.122) упадесе. ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) сампахам̣сане. ‘‘евамевам̣ пана̄йам̣ васалӣ йасмим̣ ва̄ тасмим̣ ва̄ тасса мун̣д̣акасса саман̣акасса ван̣н̣ам̣ бха̄сатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.187) гарахан̣е. ‘‘евам̣, бхантети кхо те бхиккхӯ бхагавато паччассосу’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.1) вачанасампат̣иггахе. ‘‘евам̣ бйа̄кхо ахам̣, бханте, бхагавата̄ дхаммам̣ деситам̣ а̄джа̄на̄мӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.398) а̄ка̄ре. ‘‘ехи твам̣, ма̄н̣авака, йена саман̣о а̄нандо тенупасан̇кама; упасан̇камитва̄ мама вачанена саман̣ам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇кам̣ лахут̣т̣ха̄нам̣ балам̣ пха̄сувиха̄рам̣ пуччха – ‘субхо ма̄н̣аво тодеййапутто бхавантам̣ а̄нандам̣ аппа̄ба̄дхам̣…пе… пха̄сувиха̄рам̣ пуччхатӣ’ти, еван̃ча вадехи ‘‘са̄дху кира бхавам̣ а̄нандо йена субхасса ма̄н̣авасса тодеййапуттасса нивесанам̣, тенупасан̇камату анукампам̣ упа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.445) нидассане. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, ка̄ла̄ма̄, име дхамма̄ кусала̄ ва̄ акусала̄ ва̄ти? акусала̄, бханте. са̄ваджджа̄ ва̄ анаваджджа̄ ва̄ти? са̄ваджджа̄, бханте. вин̃н̃угарахита̄ ва̄ вин̃н̃уппасаттха̄ ва̄ти? вин̃н̃угарахита̄, бханте. саматта̄ сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣти? саматта̄, бханте, сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти, евам̣ но еттха хотӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.66) авадха̄ран̣е. сва̄йамидха а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣есу дат̣т̣хаббо.

таттха а̄ка̄раттхена евам̣саддена етаматтхам̣ дӣпети – на̄на̄найанипун̣ам̣ анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣ аттхабйан̃джанасампаннам̣ вивидхапа̄т̣иха̄рийам̣ дхамматтхадесана̄пат̣иведхагамбхӣрам̣ саббасатта̄нам̣ сакасакабха̄са̄нурӯпато сотапатхама̄гаччхантам̣ тасса бхагавато вачанам̣ саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄тум̣, саббатха̄мена пана сотука̄матам̣ джанетва̄пи евам̣ ме сутам̣, майа̄пи екена̄ка̄рена сутанти.

нидассанаттхена ‘‘на̄хам̣ сайамбхӯ, на майа̄ идам̣ саччхиката’’нти атта̄нам̣ паримоченто ‘‘евам̣ ме сутам̣, майа̄пи евам̣ сута’’нти ида̄ни ваттаббам̣ сакалам̣ суттам̣ нидассети.

авадха̄ран̣аттхена ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, мама са̄вака̄нам̣ бхиккхӯнам̣ бахуссута̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо, сатиманта̄нам̣, гатиманта̄нам̣, дхитиманта̄нам̣, упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ йадидам̣ а̄нандо’’ти (а. ни. 1.219, 223) евам̣ бхагавата̄, ‘‘а̄йасма̄ а̄нандо аттхакусало дхаммакусало бйан̃джанакусало нируттикусало пубба̄паракусало’’ти (а. ни. 5.169) евам̣ дхаммасена̄патина̄ ча пасаттхабха̄ва̄нурӯпам̣ аттано дха̄ран̣абалам̣ дассенто сатта̄нам̣ сотука̄матам̣ джанети ‘‘евам̣ ме сутам̣, тан̃ча кхо аттхато ва̄ бйан̃джанато ва̄ анӯнаманадхикам̣, евамева, на ан̃н̃атха̄ дат̣т̣хабба’’нти.

месаддо тӣсу аттхесу диссати. татха̄ хисса ‘‘га̄тха̄бхигӣтам̣ ме абходжанеййа’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 81; сам̣. ни. 1.194) майа̄ти аттхо. ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десетӯ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 4.88) майханти аттхо. ‘‘дхаммада̄йа̄да̄ ме, бхиккхаве, бхаватха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.29) мама̄ти аттхо. идха пана ‘‘майа̄ сута’’нти ча, ‘‘мама сута’’нти ча аттхадвайе йуджджати.

сутанти айам̣ сутасаддо саупасагго ча анупасагго ча гамана-виссута-килиннаупачита̄нуйога-сотавин̃н̃еййа-сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄та̄дианекаттхаппабхедо. татха̄ хисса – ‘‘сена̄йа пасуто’’тиа̄дӣсу гаччхантоти аттхо. ‘‘сутадхаммасса пассато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 11) виссутадхаммасса̄ти аттхо. ‘‘авассута̄ авассутасса̄’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 657) килинна̄килиннасса̄ти аттхо. ‘‘тумхехи пун̃н̃ам̣ пасутам̣ анаппака’’нтиа̄дӣсу (кху. па̄. 7-12) упачитанти аттхо. ‘‘йе джха̄наппасута̄ дхӣра̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 181) джха̄на̄нуйутта̄ти аттхо. ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мута’’нтиа̄дӣсу (ма. ни. 1.241) сотавин̃н̃еййанти аттхо. ‘‘сутадхаро сутасанничайо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.339) сотадва̄ра̄нуса̄равин̃н̃а̄тадхароти аттхо. идха панасса сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ти аттхо. ме-саддасса хи майа̄ти аттхе сати ‘‘евам̣ майа̄ сутам̣ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄рита’’нти йуджджати. мама̄ти аттхе сати ‘‘евам̣ мама сутам̣ сотадва̄ра̄нуса̄рена упадха̄ран̣а’’нти йуджджати.

еваметесу тӣсу падесу еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассанам̣. мети вуттавин̃н̃а̄н̣асаман̇гипуггаланидассанам̣. сутанти ассаванабха̄вапат̣иккхепато анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассанам̣. татха̄ еванти тасса̄ сотадва̄ра̄нуса̄рена паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттабха̄ваппака̄санам̣. мети аттаппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄санам̣. айан̃хеттха сан̇кхепо – ‘‘на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паватта̄йа вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ майа̄ на ан̃н̃ам̣ катам̣, идам̣ пана катам̣, айам̣ дхаммо суто’’ти.

татха̄ еванти ниддиситаббаппака̄санам̣. мети пуггалаппака̄санам̣. сутанти пуггалакиччаппака̄санам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – йам̣ суттам̣ ниддисисса̄ми, там̣ майа̄ евам̣ сутанти.

татха̄ еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо. еванти хи айам̣ а̄ка̄рапан̃н̃атти. мети каттуниддесо. сутанти висайаниддесо. етта̄вата̄ на̄на̄ка̄раппаваттена читтасанта̄нена там̣саман̇гино катту висайе гахан̣асаннит̣т̣ха̄нам̣ катам̣ хоти.

атха ва̄ еванти пуггалакиччаниддесо. сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо. мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо. айам̣ панеттха сан̇кхепо – майа̄ саванакиччавин̃н̃а̄н̣асаман̇гина̄ пуггалена вин̃н̃а̄н̣авасена ладдхасаванакиччавоха̄рена сутанти.

таттха еванти ча мети ча саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃атти. кин̃хеттха там̣ параматтхато аттхи, йам̣ еванти ва̄ мети ва̄ ниддесам̣ лабхетха. сутанти виджджама̄напан̃н̃атти. йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдхам̣, там̣ параматтхато виджджама̄нанти. татха̄ еванти ча мети ча там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббато упа̄да̄пан̃н̃атти. сутанти дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато упанидха̄пан̃н̃атти.

еттха ча еванти вачанена асаммохам̣ дӣпети. на хи саммӯл̣хо на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хоти. сутанти вачанена сутасса асаммосам̣ дӣпети. йасса хи сутам̣ саммут̣т̣хам̣ хоти, на со ка̄лантарена майа̄ сутанти пат̣иджа̄на̄ти. иччасса асаммохена пан̃н̃а̄сиддхи, асаммосена пана сатисиддхи. таттха пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа сатийа̄ бйан̃джана̄вадха̄ран̣асаматтхата̄, сатипуббан̇гама̄йа пан̃н̃а̄йа аттхапат̣иведхасаматтхата̄. тадубхайасаматтхата̄йогена аттхабйан̃джанасампаннасса дхаммакосасса анупа̄ланасаматтхато дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикаттасиддхи.

апаро найо – еванти вачанена йонисо манасика̄рам̣ дӣпети, айонисо манасикарото хи на̄наппака̄рапат̣иведха̄бха̄вато. сутанти вачанена авиккхепам̣ дӣпети, виккхиттачиттасса савана̄бха̄вато. татха̄ хи виккхиттачитто пуггало саббасампаттийа̄ вуччама̄нопи ‘‘на майа̄ сутам̣, пуна бхан̣атха̄’’ти бхан̣ати. йонисо манасика̄рена четтха аттасамма̄пан̣идхим̣ пуббе ча катапун̃н̃атам̣ са̄дхети самма̄ аппан̣ихитаттасса пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ тадабха̄вато. татха̄ авиккхепена саддхаммассаванам̣ саппурисӯпаниссайан̃ча са̄дхети. на хи виккхиттачитто сотум̣ саккоти, на ча саппурисе анупассайама̄насса саванам̣ аттхӣти.

апаро найо – йасма̄ ‘‘еванти йасса читтасанта̄насса на̄на̄ка̄раппаваттийа̄ на̄наттхабйан̃джанаггахан̣ам̣ хоти, тасса на̄на̄ка̄раниддесо’’ти вуттам̣. со ча евам̣ бхаддако а̄ка̄ро на самма̄ аппан̣ихитаттано пуббе акатапун̃н̃асса ва̄ хоти, тасма̄ еванти имина̄ бхаддакена̄ка̄рена паччхимачаккадвайасампаттиматтано дӣпети. сутанти саванайогена пуримачаккадвайасампаттим̣. на хи аппатирӯпадесе васато саппурисӯпаниссайавирахитасса ва̄ саванам̣ аттхи. иччасса паччхимачаккадвайасиддхийа̄ а̄сайасуддхи сиддха̄ хоти, пуримачаккадвайасиддхийа̄ пайогасуддхи. та̄йа ча а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхи, пайогасуддхийа̄ а̄гамабйаттисиддхи. ити пайога̄сайасуддхасса а̄гама̄дхигамасампаннасса вачанам̣ арун̣уггам̣ вийа сӯрийасса удайато, йонисо манасика̄ро вийа ча кусалакаммасса, арахати бхагавато вачанасса пуббан̇гамам̣ бхавитунти т̣ха̄не нида̄нам̣ т̣хапенто евам̣ ме сутантиа̄дима̄ха.

апаро найо – еванти имина̄ на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена вачанена аттано аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣ дӣпети. сутанти имина̄ сотаббабхедапат̣иведхадӣпакена вачанена дхамманируттипат̣исамбхида̄сампаттисаббха̄вам̣. еванти ча идам̣ йонисо манасика̄радӣпакавачанам̣ бха̄сама̄но ‘‘ете майа̄ дхамма̄ манаса̄ анупеккхита̄ дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄’’ти дӣпети. сутанти идам̣ саванайогадӣпакавачанам̣ бха̄сама̄но ‘‘бахӯ майа̄ дхамма̄ сута̄ дха̄та̄ вачаса̄ паричита̄’’ти дӣпети. тадубхайенапи аттхабйан̃джанапа̄рипӯрим̣ дӣпенто саване а̄дарам̣ джанети. аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ам̣ хи дхаммам̣ а̄дарена ассун̣анто махата̄ хита̄ париба̄хиро хотӣти а̄дарам̣ джанетва̄ саккаччам̣ дхаммо сотабботи.

евам̣ ме сутанти имина̄ пана сакалена вачанена а̄йасма̄ а̄нандо татха̄гатаппаведитам̣ дхаммам̣ аттано адаханто асаппурисабхӯмим̣ атиккамати, са̄вакаттам̣ пат̣иджа̄нанто саппурисабхӯмим̣ оккамати. татха̄ асаддхамма̄ читтам̣ вут̣т̣ха̄пети, саддхамме читтам̣ патит̣т̣ха̄пети. ‘‘кевалам̣ сутамеветам̣ майа̄, тассева пана бхагавато вачана’’нти дӣпенто атта̄нам̣ паримочети, саттха̄рам̣ ападисати, джинавачанам̣ аппети, дхамманеттим̣ патит̣т̣ха̄пети.

апича ‘‘евам̣ ме сута’’нти аттана̄ уппа̄дитабха̄вам̣ аппат̣иджа̄нанто пуримавачанам̣ виваранто ‘‘саммукха̄ пат̣иггахитамидам̣ майа̄ тасса бхагавато чатувеса̄раджджависа̄радасса дасабаладхарасса а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йино сӣхана̄дана̄дино саббасаттуттамасса дхаммиссарасса дхаммара̄джасса дхамма̄дхипатино дхаммадӣпасса дхаммасаран̣асса саддхаммаварачаккаваттино самма̄самбуддхасса вачанам̣, на еттха аттхе ва̄ дхамме ва̄ паде ва̄ бйан̃джане ва̄ кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ каттабба̄’’ти саббадеваманусса̄нам̣ имасмим̣ дхамме ассаддхийам̣ вина̄сети, саддха̄сампадам̣ уппа̄дети. тенетам̣ вуччати –

‘‘вина̄сайати ассаддхам̣, саддхам̣ вад̣д̣хети са̄сане;

евам̣ ме сутамиччевам̣, вадам̣ готамаса̄вако’’ти.

еканти ган̣анапариччхеданиддесо. самайанти париччхиннаниддесо. екам̣ самайанти анийамитапаридӣпанам̣. таттха самайасаддо –

‘‘самава̄йе кхан̣е ка̄ле, самӯхе хетудит̣т̣хису;

пат̣ила̄бхе паха̄не ча, пат̣иведхе ча диссати’’.

татха̄ хисса ‘‘аппева на̄ма свепи упасан̇камеййа̄ма ка̄лан̃ча самайан̃ча упа̄да̄йа̄’’ти евама̄дӣсу (дӣ. ни. 1.447) самава̄йо аттхо. ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 8.29) кхан̣о. ‘‘ун̣хасамайо парил̣а̄хасамайо’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 358) ка̄ло. ‘‘маха̄самайо паванасми’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.332) самӯхо. ‘‘самайопи кхо те бхадда̄ли аппат̣ивиддхо ахоси, бхагава̄ кхо са̄ваттхийам̣ вихарати, бхагава̄пи мам̣ джа̄ниссати ‘бхадда̄ли на̄ма бхиккху саттху са̄сане сиккха̄йа апарипӯрака̄рӣ’ти, айампи кхо те, бхадда̄ли, самайо аппат̣ивиддхо ахосӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.135) хету. ‘‘тена кхо пана самайена угга̄хама̄но парибба̄джако саман̣амун̣д̣ика̄путто самайаппава̄даке тиндука̄чӣре екаса̄лаке маллика̄йа а̄ра̄ме пат̣ивасатӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.260) дит̣т̣хи.

‘‘дит̣т̣хе дхамме ча йо аттхо, йо чаттхо сампара̄йико;

аттха̄бхисамайа̄ дхӣро, пан̣д̣итоти павуччатӣ’’ти. –

а̄дӣсу (сам̣. ни. 1.129) пат̣ила̄бхо. ‘‘самма̄ ма̄на̄бхисамайа̄ антамака̄си дуккхасса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.28) паха̄нам̣. ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо сан̇кхатат̣т̣хо санта̄пат̣т̣хо випарин̣а̄мат̣т̣хо абхисамайат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 2.8) пат̣иведхо. идха панасса ка̄ло аттхо. тена сам̣ваччхара-уту-ма̄са-ад̣д̣хама̄са-ратти-дива-пуббан̣ха-маджджханхика-са̄йанха-пат̣хама-маджджхима- паччхимайа̄ма-мухутта̄дӣсу ка̄лаппабхедабхӯтесу самайесу екам̣ самайанти дӣпети.

таттха кин̃ча̄пи етесу сам̣ваччхара̄дӣсу йам̣ йам̣ суттам̣ йамхи йамхи сам̣ваччхаре утумхи ма̄се паккхе раттибха̄ге дивасабха̄ге ва̄ вуттам̣, саббам̣ там̣ тхерасса сувидитам̣ суваваттха̄питам̣ пан̃н̃а̄йа. йасма̄ пана ‘‘евам̣ ме сутам̣ асукасам̣ваччхаре асукаутумхи асукама̄се асукапаккхе асукараттибха̄ге асукадивасабха̄ге ва̄’’ти евам̣ вутте на сакка̄ сукхена дха̄ретум̣ ва̄ уддиситум̣ ва̄ уддиса̄петум̣ ва̄, баху ча ваттаббам̣ хоти, тасма̄ екенева падена таматтхам̣ самодха̄нетва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

йе ва̄ име габбхоккантисамайо джа̄тисамайо сам̣вегасамайо абхиниккхаманасамайо дуккарака̄рикасамайо ма̄равиджайасамайо абхисамбодхисамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо десана̄самайо паринибба̄насамайоти евама̄дайо бхагавато девамануссесу ативийа суппака̄са̄ анекака̄лаппабхеда̄ ева самайа̄, тесу самайесу десана̄самайасан̇кха̄там̣ екам̣ самайанти дӣпети. йо ча̄йам̣ н̃а̄н̣акарун̣а̄киччасамайесу карун̣а̄киччасамайо, аттахитапарахита-пат̣ипаттисамайесу парахита-пат̣ипаттисамайо, саннипатита̄нам̣ каран̣ӣйадвайасамайесу дхаммикатха̄самайо, десана̄пат̣ипаттисамайесу десана̄самайо, тесупи самайесу ан̃н̃атарам̣ сандха̄йа ‘‘екам̣ самайа’’нти а̄ха.

касма̄ панеттха йатха̄ абхидхамме ‘‘йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачара’’нти ча, ито ан̃н̃есу ча суттападесу ‘‘йасмим̣ самайе, бхиккхаве, бхиккху вивиччева ка̄мехӣ’’ти ча бхуммавачанена ниддесо като, винайе ча ‘‘тена самайена буддхо бхагава̄’’ти каран̣авачанена ниддесо като, татха̄ акатва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти упайогавачанена ниддесо катоти. таттха татха̄, идха ча ан̃н̃атха̄ аттхасамбхавато. таттха хи абхидхамме ито ан̃н̃есу суттападесу ча адхикаран̣аттхо бха̄венабха̄валаккхан̣аттхо ча самбхавати. адхикаран̣ам̣ хи ка̄латтхо самӯхаттхо ча самайо, таттха вутта̄нам̣ пхасса̄дидхамма̄нам̣ кхан̣асамава̄йахетусан̇кха̄тасса ча самайасса бха̄вена тесам̣ бха̄во лаккхӣйати, тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха бхуммавачанена ниддесо като.

винайе ча хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати. йо хи со сиккха̄падапан̃н̃аттисамайо са̄рипутта̄дӣхипи дуббин̃н̃еййо, тена самайена хетубхӯтена каран̣абхӯтена ча сиккха̄пада̄ни пан̃н̃а̄пайанто сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но бхагава̄ таттха таттха виха̄си. тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ таттха каран̣авачанена ниддесо като.

идха пана ан̃н̃асмин̃ча евам̣джа̄тике аччантасам̣йогаттхо самбхавати. йан̃хи самайам̣ бхагава̄ имам̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ суттантам̣ десеси, аччантамева там̣ самайам̣ карун̣а̄виха̄рена виха̄си. тасма̄ тадаттхаджотанаттхам̣ идха упайогавачананиддесо катоти. тенетам̣ вуччати –

‘‘там̣ там̣ аттхамапеккхитва̄, бхуммена каран̣ена ча;

ан̃н̃атра самайо вутто, упайогена со идха̄’’ти.

пора̄н̣а̄ пана ван̣н̣айанти – ‘‘тасмим̣ самайе’’ти ва̄ ‘‘тена самайена̄’’ти ва̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти ва̄ абхила̄паматтабхедо еса, саббаттха бхуммамеваттхоти. тасма̄ ‘‘екам̣ самайа’’нти вуттепи ‘‘екасмим̣ самайе’’ти аттхо ведитаббо.

бхагава̄ти гару. гарун̃хи локе ‘‘бхагава̄’’ти ваданти. айан̃ча саббагун̣ависит̣т̣хата̄йа саббасатта̄нам̣ гару, тасма̄ ‘‘бхагава̄’’ти ведитаббо. пора̄н̣ехипи вуттам̣ –

‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттамам̣;

гару га̄равайутто со, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

апича –

‘‘бха̄гйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;

бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ тато’’ти. –

имисса̄пи га̄тха̄йа васенасса падасса виттха̄рато аттхо ведитаббо. со ча висуддхимагге (висуддхи. 1.142, 144) буддха̄нуссатиниддесе вуттойева.

етта̄вата̄ четтха евам̣ ме сутанти вачанена йатха̄сутам̣ дхаммам̣ дассенто бхагавато дхаммасарӣрам̣ паччаккхам̣ кароти. тена ‘‘на идам̣ атиккантасаттхукам̣ па̄вачанам̣, айам̣ во саттха̄’’ти саттху адассанена уккан̣т̣хитам̣ джанам̣ самасса̄сети. екам̣ самайам̣ бхагава̄ти вачанена тасмим̣ самайе бхагавато авиджджама̄набха̄вам̣ дассенто рӯпака̄йапаринибба̄нам̣ са̄дхети. тена ‘‘евам̣видхасса на̄ма арийадхаммасса десако дасабаладхаро ваджирасан̇гха̄тасама̄нака̄йо сопи бхагава̄ париниббуто, кена ан̃н̃ена джӣвите а̄са̄ джанетабба̄’’ти джӣвитамадаматтам̣ джанам̣ сам̣веджети, саддхамме часса усса̄хам̣ джанети. еванти ча бхан̣анто десана̄сампаттим̣ ниддисати. ме сутанти са̄вакасампаттим̣. екам̣ самайанти ка̄ласампаттим̣. бхагава̄ти десакасампаттим̣.

са̄ваттхийанти евам̣на̄маке нагаре. самӣпаттхе четам̣ бхуммавачанам̣. вихаратӣти ависесена ирийа̄патхадиббабрахмаарийавиха̄ресу ан̃н̃атаравиха̄расаман̇гипаридӣпанаметам̣. идха пана т̣ха̄нагамананисаджджа̄сайанаппабхедесу ирийа̄патхесу ан̃н̃атараирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣, тена т̣хитопи гаччхантопи нисиннопи сайа̄нопи бхагава̄ вихаратиччева ведитаббо. со хи екам̣ ирийа̄патхаба̄дханам̣ ан̃н̃ена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ апарипатантам̣ аттабха̄вам̣ харати паваттети, тасма̄ ‘‘вихаратӣ’’ти вуччати.

джетаванети джетасса ра̄джакума̄расса ване. тан̃хи тена ропитам̣ сам̣вад̣д̣хитам̣ парипа̄литам̣, со часса са̄мӣ ахоси, тасма̄ джетавананти сан̇кхам̣ гатам̣, тасмим̣ джетаване. ана̄тхапин̣д̣икасса а̄ра̄мети ана̄тхапин̣д̣икена гахапатина̄ чатупан̃н̃а̄сахиран̃н̃акот̣ипаричча̄гена буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса ниййа̄титатта̄ ана̄тхапин̣д̣икасса̄ти сан̇кхам̣ гате а̄ра̄ме. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана папан̃часӯданийа̄ маджджхимат̣т̣хакатха̄йа сабба̄савасуттаван̣н̣ана̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.14 а̄дайо) вутто.

таттха сийа̄ – йади та̄ва бхагава̄ са̄ваттхийам̣ вихарати, ‘‘джетаване’’ти на ваттаббам̣. атха таттха вихарати, ‘‘са̄ваттхийа’’нти на ваттаббам̣. на хи сакка̄ убхайаттха екам̣ самайам̣ вихаритунти. на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣. нану авочумха ‘‘самӣпаттхе бхуммавачана’’нти. тасма̄ йатха̄ ган̇га̄йамуна̄дӣнам̣ самӣпе гойӯтха̄ни чаранта̄ни ‘‘ган̇га̄йа чаранти, йамуна̄йа чарантӣ’’ти вуччанти, евамидха̄пи йадидам̣ са̄ваттхийа̄ самӣпе джетаванам̣, таттха вихаранто вуччати ‘‘са̄ваттхийам̣ вихарати джетаване’’ти. гочарага̄манидассанаттхам̣ хисса са̄ваттхивачанам̣, паббаджита̄нурӯпанива̄санат̣т̣ха̄нанидассанаттхам̣ сесавачанам̣.

таттха са̄ваттхивачанена а̄йасма̄ а̄нандо бхагавато гахат̣т̣ха̄нуггахакаран̣ам̣ дассети, джетавана̄дикиттанена паббаджита̄нуггахакаран̣ам̣. татха̄ пуримена паччайаггахан̣ато аттакиламатха̄нуйогавиваджджанам̣, паччхимена ваттхука̄маппаха̄нато ка̄масукхаллика̄нуйогавиваджджанӯпа̄йадассанам̣. пуримена ча дхаммадесана̄бхийогам̣, паччхимена вивека̄дхимуттим̣. пуримена карун̣а̄йа упагаманам̣, паччхимена пан̃н̃а̄йа апагаманам̣. пуримена сатта̄нам̣ хитасукханиппха̄дана̄дхимуттитам̣, паччхимена парахитасукхакаран̣е нирупалепатам̣. пуримена дхаммикасукха̄паричча̄ганимиттапха̄сувиха̄рам̣, паччхимена уттаримануссадхамма̄нуйоганимиттам̣. пуримена манусса̄нам̣ упака̄рабахулатам̣, паччхимена девата̄нам̣. пуримена локе джа̄тасса локе сам̣вад̣д̣хабха̄вам̣, паччхимена локена анупалиттатам̣. пуримена ‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати бахуджанахита̄йа бахуджанасукха̄йа лока̄нукампа̄йа аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа деваманусса̄нам̣. катамо екапуггало? татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти (а. ни. 1.170) вачанато йадаттхам̣ бхагава̄ уппанно, тадаттхапариниппха̄данам̣, паччхимена йаттха уппанно, таданурӯпавиха̄рам̣. бхагава̄ хи пат̣хамам̣ лумбиниване, дутийам̣ бодхиман̣д̣ети локийалокуттара̄йа уппаттийа̄ ванейева уппанно. тенасса ванейева виха̄рам̣ дассетӣти евама̄дина̄ найенеттха аттхайоджана̄ ведитабба̄.

татра̄ти десака̄лапаридӣпанам̣. тан̃хи йам̣ самайам̣ вихарати, татра самайе. йасмин̃ча а̄ра̄ме вихарати, татра а̄ра̄мети дӣпети. бха̄ситаббайутте ва̄ десака̄ле дӣпети. на хи бхагава̄ айутте десе ва̄ ка̄ле ва̄ дхаммам̣ бха̄сати. ‘‘ака̄ло кхо та̄ва, ба̄хийа̄’’тиа̄ди (уда̄. 10) четтха са̄дхакам̣. кхоти падапӯран̣аматте авадха̄ран̣е а̄дика̄латтхе ва̄ нипа̄то. бхагава̄ти локагарудӣпанам̣. бхиккхӯти катха̄саванайуттапуггалавачанам̣. апи четтха ‘‘бхиккхакоти бхиккху, бхиккха̄чарийам̣ аджджхупагатоти бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ (па̄ра̄. 45; вибха. 511) найена вачанаттхо ведитаббо. а̄мантесӣти а̄лапи абха̄си самбодхесӣти айаметтха аттхо. ан̃н̃атра пана н̃а̄панепи хоти. йатха̄ха – ‘‘а̄мантайа̄ми во, бхиккхаве, пат̣иведайа̄ми во, бхиккхаве’’ти. паккосанепи. йатха̄ха – ‘‘ехи твам̣, бхиккху, мама вачанена са̄рипуттам̣ а̄мантехӣ’’ти (а. ни. 9.11; сам̣. ни. 2.32).

бхиккхавоти а̄мантана̄ка̄рапаридӣпанам̣. тан̃ча бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхатта̄ вуттам̣. бхиккханасӣлата̄гун̣айуттопи хи бхиккху, бхиккханадхаммата̄гун̣айуттопи бхиккху, бхиккхане са̄дхука̄рита̄гун̣айуттопӣти саддавидӯ ман̃н̃анти. тена ча несам̣ бхиккханасӣлата̄дигун̣айогасиддхена вачанена хӣна̄дхикаджанасевитам̣ вуттим̣ пака̄сенто уддхатадӣнабха̄ваниггахам̣ кароти. бхиккхавоти имина̄ карун̣а̄виппха̄расоммахадайанайананипа̄тапуббан̇гамена вачанена те аттано мукха̄бхимукхе кароти. тенева ча катхетукамйата̄дӣпакена вачанена тесам̣ сотукамйатам̣ джанети. тенева ча самбодханаттхена са̄дхукам̣ саванаманасика̄репи те нийоджети. са̄дхукам̣ саванаманасика̄ра̄йатта̄ хи са̄санасампатти.

апаресупи девамануссесу виджджама̄несу касма̄ бхиккхӯйева а̄мантесӣти че? джет̣т̣хасет̣т̣ха̄саннасада̄саннихитабха̄вато. саббапарисаса̄дха̄ран̣а̄ хи бхагавато дхаммадесана̄. париса̄йа ча джет̣т̣ха̄ бхиккхӯ пат̣хамуппаннатта̄, сет̣т̣ха̄ анага̄рийабха̄вам̣ а̄дим̣ катва̄ саттхучарийа̄нувидха̄йакатта̄ сакаласа̄санапат̣игга̄хакатта̄ ча. а̄санна̄ те таттха нисиннесу саттхусантикатта̄. сада̄саннихита̄ саттхусантика̄вачаратта̄ти. апича те дхаммадесана̄йа бха̄джанам̣ йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаттисаббха̄ватотипи те ева а̄мантеси.

киматтхам̣ пана бхагава̄ дхаммам̣ десенто пат̣хамам̣ бхиккхӯ а̄мантеси, на дхаммамева десесӣти? сатиджананаттхам̣. бхиккхӯ хи ан̃н̃ам̣ чинтента̄пи виккхиттачитта̄пи дхаммам̣ паччавеккханта̄пи каммат̣т̣ха̄нам̣ манасикаронта̄пи нисинна̄ хонти, те ана̄мантетва̄ дхамме десийама̄не ‘‘айам̣ десана̄ ким̣нида̄на̄ ким̣паччайа̄ катама̄йа ат̣т̣хуппаттийа̄ десита̄’’ти саллаккхетум̣ асакконта̄ дуггахитам̣ ва̄ ган̣хеййум̣, на ва̄ ган̣хеййум̣. тена несам̣ сатиджананаттхам̣ бхагава̄ пат̣хамам̣ а̄мантетва̄ паччха̄ дхаммам̣ десети.

бхадантети га̄рававачанаметам̣, саттху пат̣ивачанада̄нам̣ ва̄. апи четтха ‘‘бхиккхаво’’ти вадама̄но бхагава̄ те бхиккхӯ а̄лапати. ‘‘бхаданте’’ти вадама̄на̄ те бхагавантам̣ пачча̄лапанти. татха̄ ‘‘бхиккхаво’’ти бхагава̄ а̄димхи бха̄сати, ‘‘бхаданте’’ти те пачча̄бха̄санти. ‘‘бхиккхаво’’ти пат̣ивачанам̣ да̄пети, ‘‘бхаданте’’ти пат̣ивачанам̣ денти. те бхиккхӯти йе бхагава̄ а̄мантеси, те. бхагавато паччассосунти бхагавато а̄мантанам̣ пат̣иассосум̣, абхимукха̄ хутва̄ сун̣им̣су сампат̣иччхим̣су пат̣иггахесунти аттхо. бхагава̄ етадавоча̄ти бхагава̄ етам̣ ида̄ни ваттаббам̣ сакалам̣ суттам̣ авоча. етта̄вата̄ ча йам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена имасса суттасса сукха̄вага̄хан̣аттхам̣ ка̄ладесадесакапариса̄падесапат̣иман̣д̣итам̣ нида̄нам̣ бха̄ситам̣, тасса аттхаван̣н̣ана̄ саматта̄ти.

рӯпа̄диван̣н̣ана̄

ида̄ни на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екарӯпампи саманупасса̄мӣтиа̄дина̄ найена бхагавата̄ никкхиттасса суттасса ван̣н̣ана̄йа ока̄со ануппатто, са̄ панеса̄ суттаван̣н̣ана̄ йасма̄ суттаниккхепам̣ вича̄ретва̄ва вуччама̄на̄ па̄кат̣а̄ хоти, тасма̄ суттаниккхепавича̄ран̣а̄ та̄ва ведитабба̄. чатта̄ро хи суттаниккхепа̄ аттаджджха̄сайо параджджха̄сайо пуччха̄васико ат̣т̣хуппаттикоти. таттха йа̄ни сутта̄ни бхагава̄ парехи анаджджхит̣т̣хо кевалам̣ аттано аджджха̄сайенева катхеси, сеййатхидам̣ – а̄кан̇кхеййасуттам̣ ваттхасуттанти евама̄дӣни, тесам̣ аттаджджха̄сайо никкхепо. йа̄ни пана ‘‘парипакка̄ кхо ра̄хуласса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, йам̣нӯна̄хам̣ ра̄хулам̣ уттари а̄сава̄нам̣ кхайе винеййа’’нти (сам̣. ни. 4.121; ма. ни. 3.416) евам̣ паресам̣ аджджха̄сайам̣ кхантим̣ манам̣ абхинӣха̄рам̣ буджджханабха̄ван̃ча олокетва̄ параджджха̄сайавасена катхита̄ни, сеййатхидам̣ – ра̄хулова̄дасуттам̣ дхаммачаккаппаваттананти евама̄дӣни, тесам̣ параджджха̄сайо никкхепо. бхагавантам̣ пана упасан̇камитва̄ те те деваманусса̄ татха̄ татха̄ пан̃хам̣ пуччханти. евам̣ пут̣т̣хена бхагавата̄ йа̄ни катхита̄ни девата̄сам̣йуттабоджджхан̇гасам̣йутта̄дӣни, тесам̣ пуччха̄васико никкхепо. йа̄ни пана уппаннам̣ ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча катхита̄ни дхаммада̄йа̄дасуттапуттамам̣сӯпама̄дӣни, тесам̣ ат̣т̣хуппаттико никкхепо. евамимесу чатӯсу никкхепесу имасса суттасса параджджха̄сайо никкхепо. параджджха̄сайавасена хетам̣ никкхиттам̣. кесам̣ аджджха̄сайена̄ти? рӯпагарука̄нам̣ пуриса̄нам̣.

таттха на̄хам̣, бхиккхаветиа̄дӣсу нака̄ро пат̣иседхаттхо. аханти атта̄нам̣ ниддисати. бхиккхавети бхиккхӯ а̄лапати. ан̃н̃анти ида̄ни ваттабба̄ иттхирӯпато ан̃н̃ам̣. екарӯпампӣти екампи рӯпам̣. саманупасса̄мӣти две саманупассана̄ н̃а̄н̣асаманупассана̄ ча дит̣т̣хисаманупассана̄ ча. таттха ‘‘аниччато саманупассати, но ниччато’’ти (пат̣и. ма. 3.35) айам̣ н̃а̄н̣асаманупассана̄ на̄ма. ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’тиа̄дика̄ (пат̣и. ма. 1.130) пана дит̣т̣хисаманупассана̄ на̄ма. та̄су идха н̃а̄н̣асаманупассана̄ адхиппета̄. имасса пана падасса нака̄рена самбандхо ведитаббо. идам̣ хи вуттам̣ хоти – ахам̣, бхиккхаве, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена олокентопи ан̃н̃ам̣ екарӯпампи на саманупасса̄мӣти. йам̣ евам̣ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣти йам̣ рӯпам̣ рӯпагарукасса пурисасса чатубхӯмакакусалачиттам̣ парийа̄дийитва̄ ган̣хитва̄ кхепетва̄ тит̣т̣хати. ‘‘саббам̣ хаттхика̄йам̣ парийа̄дийитва̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.126) хи гахан̣ам̣ парийа̄да̄нам̣ на̄ма. ‘‘аниччасан̃н̃а̄, бхиккхаве, бха̄вита̄ бахулӣката̄ саббам̣ ка̄мара̄гам̣ парийа̄дийатӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.102) кхепанам̣. идха убхайампи ват̣т̣ати. таттха идам̣ рӯпам̣ чатубхӯмакакусалачиттам̣ ган̣хантам̣ на нӣлуппалакала̄пам̣ пурисо вийа хаттхена ган̣ха̄ти, на̄пи кхепайама̄нам̣ агги вийа уддхане удакам̣ санта̄петва̄ кхепети. уппаттин̃часса нива̄райама̄намева чатубхӯмакампи кусалачиттам̣ ган̣ха̄ти чева кхепети ча̄ти ведитаббам̣. тена вуттам̣ – ‘‘пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣ’’ти.

йатхайиданти йатха̄ идам̣. иттхирӯпанти иттхийа̄ рӯпам̣. таттха ‘‘кин̃ча, бхиккхаве, рӯпам̣ вадетха? руппатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ рӯпанти вуччати. кена руппати? сӣтенапи руппати ун̣хенапи руппатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.79) сутта̄нуса̄рена рӯпасса вачанаттхо чева са̄ман̃н̃алаккхан̣ан̃ча ведитаббам̣. айам̣ пана рӯпасаддо кхандхабхаванимиттапаччайасарӣраван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дӣсу анекесу аттхесу ваттати. айан̃хи ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппанна’’нти (вибха. 2; маха̄ва. 22) еттха рӯпаккхандхе ваттати. ‘‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣ’’ти (дха. са. 161; вибха. 624) еттха рӯпабхаве. ‘‘аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти (дха. са. 204-232 а̄дайо) еттха касин̣анимитте. ‘‘сарӯпа̄, бхиккхаве, уппаджджанти па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ но арӯпа̄’’ти (а. ни. 2.83) еттха паччайе. ‘‘а̄ка̄со парива̄рито рӯпантева сан̇кхам̣ гаччхатӣ’’ти (ма. ни. 1.306) еттха сарӣре. ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.400; 3.421) еттха ван̣н̣е. ‘‘рӯпаппама̄н̣о рӯпаппасанно’’ти (а. ни. 4.65) еттха сан̣т̣ха̄не. а̄дисаддена ‘‘пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, арасарӯпо’’тиа̄дӣнипи сан̇ган̣хитабба̄ни. идха панеса иттхийа̄ чатусамут̣т̣ха̄не рӯпа̄йатанасан̇кха̄те ван̣н̣е ваттати. апича йо кочи иттхийа̄ ниваттханива̄санасса ва̄ алан̇ка̄расса ва̄ гандхаван̣н̣ака̄дӣнам̣ ва̄ пил̣андханама̄ла̄дӣнам̣ ва̄ти ка̄йаппат̣ибаддхо ча ван̣н̣о пурисасса чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ хутва̄ упакаппати, саббаметам̣ иттхирӯпантева ведитаббам̣. иттхирӯпам̣, бхиккхаве, пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣти идам̣ пуримассева дал̣хӣкаран̣аттхам̣ вуттам̣. пуримам̣ ва̄ ‘‘йатхайидам̣, бхиккхаве, иттхирӯпа’’нти евам̣ опаммавасена вуттам̣, идам̣ парийа̄да̄на̄нубха̄вадассанавасена.

татридам̣ иттхирӯпасса парийа̄да̄на̄нубха̄ве ваттху – маха̄да̄т̣хикана̄гара̄джа̄ кира четийагиримхи амбаттхале маха̄тхӯпам̣ ка̄ра̄петва̄ гирибхан̣д̣апӯджам̣ на̄ма катва̄ ка̄лена ка̄лам̣ ородхаган̣апаривуто четийагирим̣ гантва̄ бхиккхусан̇гхасса маха̄да̄нам̣ дети. бахӯнам̣ саннипа̄тат̣т̣ха̄не на̄ма на саббесам̣ сати сӯпат̣т̣хита̄ хоти, ран̃н̃о ча дамил̣адевӣ на̄ма махесӣ пат̣хамавайе т̣хита̄ дассанӣйа̄ па̄са̄дика̄. атхеко читтаттхеро на̄ма вуд̣д̣хапаббаджито асам̣варанийа̄мена олокенто тасса̄ рӯпа̄рамман̣е нимиттам̣ гахетва̄ умма̄даппатто вийа т̣хитанисиннат̣т̣ха̄несу ‘‘ханда дамил̣адевӣ, ханда дамил̣адевӣ’’ти ваданто вичарати. тато пат̣т̣ха̄йа часса дахараса̄ман̣ера̄ умматтакачиттаттхеротвева на̄мам̣ катва̄ вохарим̣су. атха са̄ девӣ начирассева ка̄ламака̄си. бхиккхусан̇гхе сиватхикадассанам̣ гантва̄ а̄гате дахараса̄ман̣ера̄ тасса сантикам̣ гантва̄ евама̄хам̣су – ‘‘бханте читтаттхера, йассаттха̄йа твам̣ вилапаси, майам̣ тасса̄ девийа̄ сиватхикадассанам̣ гантва̄ а̄гата̄’’ти. евам̣ вуттепи ассаддаханто ‘‘йасса̄ ва̄ тасса̄ ва̄ тумхе сиватхикадассанаттха̄йа гата̄, мукхам̣ тумха̄кам̣ дхӯман̣н̣а’’нти. умматтакавачанамева авоча. евам̣ умматтакачиттаттхерасса читтам̣ парийа̄да̄йа ат̣т̣ха̄си идам̣ иттхирӯпам̣.

апарампи ваттху – саддха̄тиссамаха̄ра̄джа̄ кира екадивасам̣ ородхаган̣апаривуто виха̄рам̣ а̄гато. еко дахаро лохапа̄са̄дадва̄ракот̣т̣хаке т̣хатва̄ асам̣варе т̣хито екам̣ иттхим̣ олокеси. са̄пи гаманам̣ паччхиндитва̄ там̣ олокеси. убхопи аббхантаре ут̣т̣хитена ра̄гаггина̄ д̣айхитва̄ ка̄ламакам̣су. евам̣ иттхирӯпам̣ дахарасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хати.

апарампи ваттху – калйа̄н̣ийамаха̄виха̄рато киреко дахаро уддесаттха̄йа ка̄л̣адӣгхава̄пига̄мадва̄равиха̄рам̣ гантва̄ нит̣т̣хитуддесакиччо аттхака̄ма̄нам̣ вачанам̣ аггахетва̄ ‘‘гатат̣т̣ха̄не дахараса̄ман̣ерехи пут̣т̣хена га̄масса нивит̣т̣ха̄ка̄ро катхетаббо бхависсатӣ’’ти га̄ме пин̣д̣а̄йа чаранто висабха̄га̄рамман̣е нимиттам̣ гахетва̄ аттано васанат̣т̣ха̄нам̣ гато та̄йа ниваттхаваттхам̣ сан̃джа̄нитва̄ ‘‘кахам̣, бханте, идам̣ ладдха’’нти пуччханто тасса̄ матабха̄вам̣ н̃атва̄ ‘‘еварӯпа̄ на̄ма иттхӣ мам̣ нисса̄йа мата̄’’ти чинтенто антоут̣т̣хитена ра̄гаггина̄ д̣айхитва̄ джӣвитаккхайам̣ па̄пун̣и. евампи идам̣ иттхирӯпам̣ пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хатӣти ведитаббам̣.

2. дутийа̄дӣни саддагарука̄дӣнам̣ а̄сайавасена вутта̄ни. тесу иттхисаддоти иттхийа̄ читтасамут̣т̣ха̄но катхитагӣтава̄дитасаддо. апича иттхийа̄ ниваттханива̄санасса̄пи алан̇ката̄лан̇ка̄расса̄пи иттхипайоганиппха̄дито вӣн̣а̄сан̇кхапан̣ава̄дисаддопи иттхисаддотвева ведитаббо. саббопи хесо пурисасса читтам̣ парийа̄да̄йа тит̣т̣хати.

таттха суван̣н̣акаккат̣акасуван̣н̣аморадахарабхиккхуа̄дӣнам̣ ваттхӯни ведитабба̄ни. паббатантарам̣ кира нисса̄йа махантам̣ хаттхина̄гакулам̣ васати. авидӯрат̣т̣ха̄не часса маха̄парибхогасаро аттхи, тасмим̣ ка̄йӯпапанно суван̣н̣акаккат̣ако аттхи. со там̣ сарам̣ отин̣н̣отин̣н̣е сан̣д̣а̄сена вийа ал̣ехи па̄де гахетва̄ аттано васам̣ нетва̄ ма̄рети. тасса ота̄ра̄пеккха̄ хаттхина̄га̄ екам̣ маха̄хаттхим̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ вичаранти. со екадивасам̣ там̣ хаттхина̄гам̣ ган̣хи. тха̄масатисампанно хаттхина̄го чинтеси – ‘‘сача̄хам̣ бхӣтаравам̣ рависса̄ми, саббе йатха̄ручийа̄ акӣл̣итва̄ пала̄йиссантӣ’’ти ниччалова ат̣т̣ха̄си. атха саббесам̣ уттин̣н̣абха̄вам̣ н̃атва̄ тена гахитабха̄вам̣ аттано бхарийам̣ джа̄на̄петум̣ виравитва̄ евама̄ха –

‘‘син̇гӣмиго а̄йатачаккхунетто,

ат̣т̣хиттачо ва̄рисайо аломо;

тена̄бхибхӯто капан̣ам̣ руда̄ми,

ма̄ хева мам̣ па̄н̣асамам̣ джахеййа̄’’ти. (джа̄. 1.3.49);

са̄ там̣ сутва̄ са̄микасса гахитабха̄вам̣ н̃атва̄ там̣ тамха̄ бхайа̄ мочетум̣ хаттхина̄ ча кул̣ӣрена ча саддхим̣ саллапантӣ евама̄ха –

‘‘аййа на там̣ джахисса̄ми, кун̃джарам̣ сат̣т̣хиха̄йанам̣;

патхабйа̄ ча̄туранта̄йа, суппийо хоси ме тувам̣.

‘‘йе кул̣ӣра̄ самуддасмим̣, ган̇га̄йа йамуна̄йа ча;

тесам̣ твам̣ ва̄риджо сет̣т̣хо, мун̃ча родантийа̄ пати’’нти. (джа̄. 1.3.50-51);

кул̣ӣро саха иттхисаддассаванена гахан̣ам̣ ситхиламака̄си. атха хаттхина̄го ‘‘айамеветасса ока̄со’’ти екам̣ па̄дам̣ гахита̄ка̄ренева т̣хапетва̄ дутийам̣ уккхипитва̄ там̣ пит̣т̣хикапа̄ле аккамитва̄ вичун̣н̣икам̣ катва̄ тхокам̣ а̄кад̣д̣хитва̄ тӣре кхипи. атха нам̣ саббахаттхино саннипатитва̄ ‘‘амха̄кам̣ верӣ’’ти вичун̣н̣айим̣су. евам̣ та̄ва иттхисаддо суван̣н̣акаккат̣акасса читтам̣ парийа̄дийитва̄ тит̣т̣хати.

суван̣н̣аморопи химавантам̣ анупависитва̄ махантам̣ паббатагаханам̣ нисса̄йа васанто ниччака̄лам̣ сӯрийасса удайака̄ле сӯрийаман̣д̣алам̣ уллокетва̄ аттано раккхам̣ каронто евам̣ вадати –

‘‘удетайам̣ чаккхума̄ екара̄джа̄,

хариссаван̣н̣о патхавиппабха̄со;

там̣ там̣ намасса̄ми хариссаван̣н̣ам̣ патхавиппабха̄сам̣,

тайа̄джджа гутта̄ вихарему дивасам̣.

‘‘йе бра̄хман̣а̄ ведагӯ саббадхамме,

те ме намо те ча мам̣ па̄лайанту;

наматтху буддха̄нам̣ наматтху бодхийа̄,

намо вимутта̄нам̣ намо вимуттийа̄;

имам̣ со париттам̣ катва̄,

моро чарати есана̄’’ти. (джа̄. 1.2.17);

со дивасам̣ гочарам̣ гахетва̄ са̄йанхасамайе васанат̣т̣ха̄нам̣ пависанто аттхан̇гатам̣ сӯрийаман̣д̣алам̣ олокетва̄пи имам̣ га̄тхам̣ вадати –

‘‘апетайам̣ чаккхума̄ екара̄джа̄,

хариссаван̣н̣о патхавиппабха̄со;

там̣ там̣ намасса̄ми хариссаван̣н̣ам̣ патхавиппабха̄сам̣,

тайа̄джджа гутта̄ вихарему раттим̣.

‘‘йе бра̄хман̣а̄ ведагӯ саббадхамме,

те ме намо те ча мам̣ па̄лайанту;

наматтху буддха̄нам̣ наматтху бодхийа̄,

намо вимутта̄нам̣ намо вимуттийа̄;

имам̣ со париттам̣ катва̄,

моро ва̄самакаппайӣ’’ти. (джа̄. 1.2.18);

имина̄ нийа̄мена сатта вассасата̄ни вӣтина̄метва̄ екадивасам̣ париттакаммато пуретарамева моракуккут̣ика̄йа саддам̣ сутва̄ париттакаммам̣ асаритва̄ ран̃н̃а̄ песитасса луддакасса васам̣ упагато. евам̣ иттхисаддо суван̣н̣аморасса читтам̣ парийа̄дийитва̄ тит̣т̣хатӣти. чха̄тапаббатава̄сӣ дахаро пана судха̄мун̣д̣акава̄сӣ дахаро ча иттхисаддам̣ сутва̄ анайабйасанам̣ патта̄ти.

3. татийе иттхигандхоти иттхийа̄ чатусамут̣т̣ха̄никам̣ гандха̄йатанам̣. сва̄йам̣ иттхийа̄ сарӣрагандхо дуггандхо хоти, ка̄йа̄рул̣хо пана а̄гантукаанулепана̄дигандхо идха адхиппето. екачча̄ хи иттхӣ ассагандхинӣ хоти, екачча̄ мен̣д̣акагандхинӣ, екачча̄ седагандхинӣ, екачча̄ сон̣итагандхинӣ. екаччо андхаба̄ло еварӯпа̄йапи иттхийа̄ раджджатева. чаккаваттино пана иттхиратанасса ка̄йато чанданагандхо ва̄йати, мукхато ча уппалагандхо. айам̣ на сабба̄сам̣ хоти, а̄гантукаанулепана̄дигандхова идха адхиппето. тираччха̄нагата̄ пана хаттхиассагон̣а̄дайо тираччха̄нагата̄нам̣ саджа̄тииттхӣнам̣ утугандхена йоджанадвийоджанатийоджаначатуйоджанампи гаччханти. иттхика̄йе гандхо ва̄ хоту иттхийа̄ ниваттханива̄санаанулитта̄лепанапил̣андхама̄ла̄дигандхо ва̄, саббопи иттхигандхотвева ведитаббо.

4. чатуттхе иттхирасоти иттхийа̄ чатусамут̣т̣ха̄никам̣ раса̄йатанам̣. типит̣акачӯл̣ана̄гачӯл̣а̄бхайаттхера̄ пана ‘‘сва̄йам̣ иттхийа̄ ким̣ка̄рапат̣исса̄вита̄дивасена саванарасо чева парибхогарасо ча, айам̣ иттхирасо’’ти ваданти. ким̣ тена? йо пана̄йам̣ иттхийа̄ от̣т̣хамам̣сасаммаккханакхел̣а̄дирасопи, са̄микасса диннайа̄губхатта̄дӣнам̣ расопи, саббо со иттхирасотвева ведитаббо. анеке хи сатта̄ аттано ма̄туга̄мена йам̣кин̃чи сахаттха̄ диннамева мадхуранти гахетва̄ анайабйасанам̣ патта̄ти.

5. пан̃чаме иттхипхот̣т̣хабботи иттхийа̄ ка̄йасампхассо, иттхисарӣра̄рул̣ха̄нам̣ ваттха̄лан̇ка̄рама̄ла̄дӣнампи пхассо иттхипхот̣т̣хабботвева ведитаббо. саббопеса пурисасса читтам̣ парийа̄дийати маха̄четийан̇ган̣е ган̣асаджджха̄йам̣ ган̣хантасса дахарабхиккхуно висабха̄га̄рамман̣апхассо вийа̄ти.

ити саттха̄ сатта̄нам̣ а̄сайа̄нусайавасена рӯпа̄дӣсу екекам̣ гахетва̄ ан̃н̃ам̣ ӣдисам̣ на пасса̄мӣти а̄ха. йатха̄ хи рӯпагарукасса пурисасса иттхирӯпам̣ читтуппа̄дам̣ гамети палибундхати баджджха̄пети баддха̄пети мохети сам̣мохети, на татха̄ сеса̄ садда̄дайо. йатха̄ ча садда̄дигарука̄нам̣ садда̄дайо, на татха̄ рӯпа̄дӣни а̄рамман̣а̄ни. екаччасса ча рӯпа̄дӣсу екамева̄рамман̣ам̣ читтам̣ парийа̄дийати, екаччасса двепи тӣн̣ипи чатта̄рипи пан̃чапи. ити име пан̃ча суттанта̄ пан̃чагарукавасена катхита̄, на пан̃чагарукаджа̄такавасена. пан̃чагарукаджа̄такам̣ пана саккхибха̄ваттха̄йа а̄харитва̄ катхетаббам̣. татра хи амануссехи канта̄рамаджджхе ката̄йа а̄пан̣а̄дивича̄ран̣а̄йа маха̄пурисасса пан̃часу саха̄йесу рӯпагаруко рӯпа̄рамман̣е баджджхитва̄ анайабйасанам̣ патто, садда̄дигарука̄ садда̄рамман̣а̄дӣсу. ити там̣ саккхибха̄ваттха̄йа а̄харитва̄ катхетаббам̣. име пана пан̃ча суттанта̄ пан̃чагарукавасенева катхита̄.

6. йасма̄ ча на кевалам̣ пуриса̄йева пан̃чагарука̄ хонти, иттхийопи хонтийева, тасма̄ та̄сампи васена пуна пан̃ча суттанте катхеси. тесампи аттхо вуттанайенева ведитаббо. ваттхӯсупи пат̣хамасутте лохапа̄са̄дадва̄ре т̣хитам̣ дахарам̣ олокетва̄ мата̄йа ра̄джородха̄йа ваттху ведитаббам̣. там̣ хет̣т̣ха̄ виттха̄ритамева.

7. дутийасутте ба̄ра̄н̣асийам̣ рӯпӯпаджӣвино ма̄туга̄масса ваттху ведитаббам̣. гуттилавӣн̣а̄ва̄дако кирекисса̄ иттхийа̄ сахассам̣ пахин̣и, са̄ там̣ уппан̣д̣етва̄ ган̣хитум̣ на иччхи. со ‘‘карисса̄меттха каттабба’’нти са̄йанхака̄ласаманантаре алан̇катапат̣ийатто тасса̄ гехасса абхимукхат̣т̣ха̄не ан̃н̃асмим̣ гехадва̄ре нисинно вӣн̣а̄йа тантийо саме гун̣е патит̣т̣ха̄петва̄ тантиссарена гӣтассарам̣ анатиккаманто га̄йи. са̄ иттхӣ тасса гӣтасаддам̣ сутва̄ два̄ранти сан̃н̃а̄йа ‘‘виват̣ава̄тапа̄нена тасса сантикам̣ гамисса̄мӣ’’ти а̄ка̄сейева джӣвитаккхайам̣ патта̄.

8. татийасутте чаккаваттиран̃н̃о ка̄йато чанданагандхо ва̄йати, мукхато ча уппалагандхоти идам̣ а̄харитаббам̣. идам̣ четтха ваттху ведитаббам̣. са̄ваттхийам̣ кирекисса̄ кут̣умбикадхӣта̄йа са̄мико саттху дхаммадесанам̣ сутва̄, ‘‘на сакка̄ майа̄ айам̣ дхаммо гихибхӯтена пӯрету’’нти ан̃н̃атарасса пин̣д̣апа̄тикаттхерасса сантике паббаджи. атхасса бхарийам̣ ‘‘асса̄мика̄ айа’’нти н̃атва̄ ра̄джа̄ пасенадикосало антепурам̣ а̄хара̄петва̄ екадивасам̣ екам̣ нӣлуппалакала̄пам̣ а̄да̄йа антепурам̣ павит̣т̣хо екекисса̄ екекам̣ нӣлуппалам̣ да̄песи. пуппхесу бха̄джийама̄несу тасса̄ иттхийа̄ две хаттхам̣ патта̄ни. са̄ пахат̣т̣ха̄ка̄рам̣ дассетва̄ упасин̇гхитва̄ пароди. ра̄джа̄ тасса̄ убхайа̄ка̄рам̣ дисва̄ там̣ паккоса̄петва̄ пуччхи. са̄ аттано пахат̣т̣хака̄ран̣ан̃ча роданака̄ран̣ан̃ча катхеси. йа̄вататийам̣ катхитепи ра̄джа̄ ассаддаханто пунадивасе сакалара̄джанивесане саббама̄ла̄вилепана̄дисугандхагандхам̣ хара̄петва̄ буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса а̄сана̄ни пан̃н̃а̄петва̄ буддхаппамукхасса бхиккхусан̇гхасса маха̄да̄нам̣ датва̄ бхаттакиччапарийоса̄не там̣ иттхим̣ ‘‘катаро те тхеро’’ти пуччхитва̄, ‘‘айа’’нти вутте н̃атва̄ саттха̄рам̣ вандитва̄, ‘‘бханте, тумхехи саддхим̣ бхиккхусан̇гхо гаччхату, амха̄кам̣ асукаттхеро анумоданам̣ кариссатӣ’’ти а̄ха. саттха̄ там̣ бхиккхум̣ т̣хапетва̄ виха̄рам̣ гато. тхере анумоданам̣ ваттум̣ а̄раддхаматте сакалам̣ ра̄джанивесанам̣ гандхапӯрам̣ вийа джа̄там̣. ра̄джа̄ ‘‘саччамевеса̄ а̄ха̄’’ти пасӣдитва̄ пунадивасе саттха̄рам̣ там̣ ка̄ран̣ам̣ пуччхи. саттха̄ ‘‘айам̣ атӣте дхаммакатхам̣ сун̣анто ‘са̄дху са̄дхӯ’ти са̄дхука̄рам̣ паваттенто саккаччам̣ ассоси, таммӯлако тена маха̄ра̄джа айама̄нисам̣со ладдхо’’ти а̄чиккхи.