15. ат̣т̣ха̄напа̄л̣и
(15) 1. ат̣т̣ха̄напа̄л̣и-пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄
268. ат̣т̣ха̄напа̄л̣ийа̄ ат̣т̣ха̄нанти хетупат̣иккхепо. анавака̄соти паччайапат̣иккхепо. убхайена̄пи ка̄ран̣амева пат̣иккхипати. ка̄ран̣ан̃хи тада̄йаттавуттита̄йа аттано пхаласса т̣ха̄нанти ча авака̄соти ча вуччати. йанти йена ка̄ран̣ена. дит̣т̣хисампанноти маггадит̣т̣хийа̄ сампанно сота̄панно арийаса̄вако. тасса хи дит̣т̣хисампанно итипи, дассанасампанно итипи, а̄гато имам̣ саддхаммам̣ итипи, пассати имам̣ саддхаммам̣ итипи, секкхена н̃а̄н̣ена саманна̄гато итипи, секкха̄йа виджджа̄йа саманна̄гато итипи, дхаммасотасама̄панно итипи, арийо ниббедхикапан̃н̃о итипи, аматадва̄рам̣ а̄хачча тит̣т̣хати итипити бахӯни на̄ма̄ни хонти. кан̃чи сан̇кха̄ранти чатубхӯмакесу сан̇кхатасан̇кха̄ресу кан̃чи екам̣ сан̇кха̄рампи. ниччато упагаччхеййа̄ти ниччоти ган̣хеййа. нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ наттхи на упалаббхати. йам̣ путхуджджаноти йена ка̄ран̣ена путхуджджано. т̣ха̄наметам̣ виджджатӣти етам̣ ка̄ран̣ам̣ аттхи. сассатадит̣т̣хийа̄ хи со тебхӯмакесу сан̇кхатасан̇кха̄ресу кан̃чи сан̇кха̄рам̣ ниччато ган̣хеййа̄ти аттхо. чатуттхабхӯмакасан̇кха̄ра̄ пана теджуссадатта̄ дивасам̣сантатто айогул̣о вийа маккхика̄нам̣, дит̣т̣хийа̄ ва̄ ан̃н̃есам̣ ва̄ акусала̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ на хонти. имина̄ найена кан̃чи сан̇кха̄рам̣ сукхатотиа̄дӣсупи аттхо ведитаббо.
269. сукхато упагаччхеййа̄ти ‘‘екантасукхӣ атта̄ хоти а̄рого параммаран̣а̄’’ти (дӣ. ни. 1.76, 79; ма. ни. 3.21, 22) евам̣ аттадит̣т̣хивасена сукхато га̄хам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. дит̣т̣хивиппайуттачиттена пана арийаса̄вако парил̣а̄ха̄дхибхӯто парил̣а̄хавӯпасаматтхам̣ маттахаттхипаритта̄сито вийа чоккхабра̄хман̣о гӯтхам̣ кан̃чи сан̇кха̄рам̣ сукхато упагаччхати.
270. аттава̄ре касин̣а̄дипан̣н̣аттисан̇гахаттхам̣ ‘‘сан̇кха̄ра’’нти аватва̄ кан̃чи дхамманти вуттам̣. идха̄пи арийаса̄вакасса чатубхӯмакавасена париччхедо ведитаббо, путхуджджанасса тебхӯмакавасена. саббава̄ресу ва̄ арийаса̄вакасса̄пи тебхӯмакавасенева париччхедо ват̣т̣ати. йам̣ йам̣ хи путхуджджано ган̣ха̄ти, тато тато арийаса̄вако га̄хам̣ винивет̣хети. путхуджджано хи йам̣ йам̣ ниччам̣ сукхам̣ атта̄ти ган̣ха̄ти, там̣ там̣ арийаса̄вако аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ти ган̣ханто там̣ га̄хам̣ винивет̣хети. ити имасмим̣ суттаттайе путхуджджанаттагга̄хавинивет̣ханам̣ на̄ма катхитам̣.
271. ма̄тарантиа̄дӣсу джаника̄ва ма̄та̄, джанакова пита̄, мануссабхӯтова кхӣн̣а̄саво араха̄ти адхиппето. ким̣ пана арийаса̄вако ан̃н̃ам̣ джӣвита̄ воропеййа̄ти? етампи ат̣т̣ха̄нам̣. сачепи бхавантарагатам̣ арийаса̄вакам̣ аттано арийаса̄вакабха̄вам̣ аджа̄нантампи кочи евам̣ вадеййа ‘‘имам̣ кунтхакипилликам̣ джӣвита̄ воропетва̄ сакалачаккава̄л̣агаббхе чаккаваттираджджам̣ пат̣ипаджджа̄хӣ’’ти, нева со там̣ джӣвита̄ воропеййа. атха̄пи нам̣ евам̣ вадеййум̣ ‘‘саче имам̣ на гха̄тессаси, сӣсам̣ те чхиндисса̄ма̄’’ти. сӣсамевасса чхиндеййум̣, на ча со там̣ гха̄теййа. путхуджджанабха̄васса пана маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхам̣ арийаса̄вакасса ча балавадӣпанаттхаметам̣ вуттам̣. айан̃хеттха адхиппа̄йо – са̄ваджджо путхуджджанабха̄во, йатра хи на̄ма путхуджджано ма̄тугха̄та̄дӣнипи а̄нантарийа̄ни кариссати. маха̄бало ча арийаса̄вако, йо ета̄ни камма̄ни на каротӣти.
274. падут̣т̣хачиттоти вадхакачиттена падут̣т̣хачитто. лохитам̣ уппа̄деййа̄ти джӣвама̄накасарӣре кхуддакамаккхика̄йа пиванаматтампи лохитам̣ уппа̄деййа.
275. сан̇гхам̣ бхиндеййа̄ти сама̄насам̣ва̄сакам̣ сама̄насӣма̄йа т̣хитам̣ пан̃чахи ка̄ран̣ехи сан̇гхам̣ бхиндеййа. вуттампи четам̣ ‘‘пан̃чахупа̄ли, а̄ка̄рехи сан̇гхо бхиджджати – каммена, уддесена, вохаранто, анусса̄ванена, сала̄кагга̄хена̄’’ти (пари. 458).
таттха каммена̄ти апалокана̄дӣсу чатӯсу каммесу ан̃н̃атарена каммена. уддесена̄ти пан̃часу па̄тимоккхуддесесу ан̃н̃атарена уддесена. вохарантоти катхайанто, та̄хи та̄хи уппаттӣхи адхаммам̣ дхаммотиа̄дӣни ат̣т̣ха̄раса бхедакараваттхӯни дӣпенто. анусса̄ванена̄ти ‘‘нану тумхе джа̄на̄тха майхам̣ учча̄кула̄ паббаджитабха̄вам̣ бахуссутабха̄ван̃ча, ма̄дисо на̄ма уддхаммам̣ уббинайам̣ саттху са̄санам̣ га̄хеййа̄ти читтампи уппа̄детум̣ на тумха̄кам̣ йуттам̣, ким̣ майхам̣ авӣчи нӣлуппалаванам̣ вийа сӣтала̄, ким̣ ахам̣ апа̄йато на бха̄йа̄мӣ’’тиа̄дина̄ найена кан̣н̣амӯле вачӣбхедам̣ катва̄ анусса̄ванена. сала̄кагга̄хена̄ти евам̣ анусса̄ветва̄ тесам̣ читтам̣ упаттхамбхетва̄ аниваттидхамме катва̄ ‘‘ган̣хатха имам̣ сала̄ка’’нти сала̄кагга̄хена.
еттха ча каммева уддесо ва̄ пама̄н̣ам̣, воха̄ра̄нусса̄ванасала̄кагга̄ха̄ пана пуббабха̄га̄. ат̣т̣ха̄расаваттхудӣпанавасена хи вохарантена таттха ручиджананаттхам̣ анусса̄ветва̄ сала̄ка̄йа гахита̄йапи абхиннова хоти сан̇гхо. йада̄ пана евам̣ чатта̄ро ва̄ атирека̄ ва̄ сала̄кам̣ гахетва̄ а̄вен̣икам̣ каммам̣ ва̄ уддесам̣ ва̄ каронти, тада̄ сан̇гхо бхинно на̄ма хоти. евам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало сан̇гхам̣ бхиндеййа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджати. етта̄вата̄ ма̄тугха̄та̄дӣни пан̃ча а̄нантарийакамма̄ни дассита̄ни хонти, йа̄ни путхуджджано кароти, на арийаса̄вако. тесам̣ а̄вибха̄ваттхам̣ –
‘‘каммато два̄рато чева, каппат̣т̣хитийато татха̄;
па̄каса̄дха̄ран̣а̄дӣхи, вин̃н̃а̄таббо виниччхайо’’.
таттха каммато та̄ва – еттха хи мануссабхӯтассева мануссабхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄ апи париватталин̇гам̣ джӣвита̄ воропентасса каммам̣ а̄нантарийам̣ хоти, тасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хисса̄мӣти сакалачаккава̄л̣ам̣ маха̄четийаппама̄н̣ехипи кан̃чанатхӯпехи пӯретва̄пи сакалачаккава̄л̣ам̣ пӯретва̄ нисиннасса бхиккхусан̇гхасса маха̄да̄нам̣ датва̄пи буддхасса бхагавато сан̇гха̄т̣икан̣н̣ам̣ амун̃чанто вичаритва̄пи ка̄йасса бхеда̄ нирайамева упападжджати. йо пана сайам̣ мануссо тираччха̄набхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄, сайам̣ ва̄ тираччха̄набхӯто мануссабхӯтам̣, тираччха̄набхӯтойева ва̄ тираччха̄набхӯтам̣ джӣвита̄ воропети, тасса каммам̣ а̄нантарийам̣ на хоти, бха̄рийам̣ пана хоти, а̄нантарийам̣ а̄хаччева тит̣т̣хати. мануссаджа̄тика̄нам̣ва пана васена айам̣ пан̃хо катхито.
таттха ел̣акачатуккам̣, сан̇га̄мачатуккам̣, чорачатуккан̃ча катхетаббам̣. ел̣акам̣ ма̄ресса̄мӣти абхисандхина̄пи хи ел̣акат̣т̣ха̄не т̣хитам̣ мануссо мануссабхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄ ма̄ренто а̄нантарийам̣ пхусати. ел̣ака̄бхисандхина̄ ма̄та̄питиабхисандхина̄ ва̄ ел̣акам̣ ма̄ренто а̄нантарийам̣ на пхусати, ма̄та̄питиабхисандхина̄ ма̄та̄питаро ма̄ренто пхусатева. еса найо итарасмимпи чатуккадвайе. йатха̄ ча ма̄та̄питӯсу, евам̣ арахантепи ета̄ни чатукка̄ни ведитабба̄ни. мануссаарахантамева ча ма̄ретва̄ а̄нантарийам̣ пхусати, на йаккхабхӯтам̣. каммам̣ пана бха̄рийам̣, а̄нантарийасадисамева. мануссаарахантасса ча путхуджджанака̄лейева саттхаппаха̄ре ва̄ висе ва̄ диннепи йади со арахаттам̣ патва̄ тенева марати, арахантагха̄тако хотийева. йам̣ пана путхуджджанака̄ле диннам̣ да̄нам̣ арахаттам̣ патва̄ парибхун̃джати, путхуджджанассева там̣ диннам̣ хоти. сесаарийапуггале ма̄рентасса а̄нантарийам̣ наттхи, каммам̣ пана бха̄рийам̣, а̄нантарийасадисамева.
лохитуппа̄де татха̄гатасса абхеджджака̄йата̄йа парӯпаккамена чаммаччхедам̣ катва̄ лохитапаггхаран̣ам̣ на̄ма наттхи, сарӣрасса пана антойева екасмим̣ т̣ха̄не лохитам̣ самосарати. девадаттена павиддхасилато бхиджджитва̄ гата̄ сакалика̄пи татха̄гатасса па̄дантам̣ пахари, пхарасуна̄ пахат̣о вийа па̄до антолохитойева ахоси. татха̄ каронтасса а̄нантарийам̣ хоти. джӣвако пана татха̄гатасса ручийа̄ саттхакена чаммам̣ чхиндитва̄ тамха̄ т̣ха̄на̄ дут̣т̣халохитам̣ нӣхаритва̄ пха̄сукамака̄си. татха̄ каронтасса пун̃н̃акаммамева хоти.
атха йе париниббуте татха̄гате четийам̣ бхинданти, бодхим̣ чхинданти, дха̄тумхи упаккаманти, тесам̣ ким̣ хотӣти? бха̄рийам̣ каммам̣ хоти, а̄нантарийасадисам̣. садха̄тукам̣ пана тхӯпам̣ ва̄ пат̣имам̣ ва̄ ба̄дхайама̄нам̣ бодхиса̄кхам̣ чхиндитум̣ ват̣т̣ати. сачепи таттха нилӣна̄ сакун̣а̄ четийе ваччам̣ па̄тенти, чхиндитум̣ ват̣т̣атийева. парибхогачетийато хи сарӣрачетийам̣ махантатарам̣. четийаваттхум̣ бхиндитва̄ гаччхантам̣ бодхимӯлампи чхиндитва̄ харитум̣ ват̣т̣ати. йа̄ пана бодхиса̄кха̄ бодхигхарам̣ ба̄дхати, там̣ гехараккхан̣аттхам̣ чхиндитум̣ на лабхати. бодхиаттхан̃хи гехам̣, на гехаттха̄йа бодхи. а̄санагхарепи есева найо. йасмим̣ пана а̄санагхаре дха̄ту нихита̄ хоти, тасса раккхан̣аттха̄йа бодхиса̄кхам̣ чхиндитум̣ ват̣т̣ати. бодхиджагганаттхам̣ оджа̄харан̣аса̄кхам̣ ва̄ пӯтиса̄кхам̣ ва̄ чхиндитум̣ ват̣т̣атийева, сарӣрапат̣иджаггане вийа пун̃н̃ампи хоти.
сан̇гхабхедепи сӣмат̣т̣хакасан̇гхе асаннипатите висум̣ парисам̣ гахетва̄ катавоха̄ра̄нусса̄ванасала̄кагга̄хасса каммам̣ ва̄ каронтасса уддесам̣ ва̄ уддисантасса бхедо ча хоти а̄нантарийакамман̃ча. самаггасан̃н̃а̄йа пана ват̣т̣атӣти сан̃н̃а̄йа ва̄ каронтасса бхедова хоти, на а̄нантарийакаммам̣. татха̄ навато ӯнапариса̄йа. саббантимена париччхедена наваннам̣ джана̄нам̣ йо сан̇гхам̣ бхиндати, тасса а̄нантарийакаммам̣ хоти. тасса ануваттака̄нам̣ адхаммава̄дӣнам̣ маха̄са̄ваджджакаммам̣, дхаммава̄дино пана анаваджджа̄. таттха наваннамева сан̇гхабхеде идам̣ суттам̣ – ‘‘екато, упа̄ли, чатта̄ро хонти, екато чатта̄ро, навамо анусса̄вети, сала̄кам̣ га̄хети ‘айам̣ дхаммо айам̣ винайо идам̣ саттху са̄санам̣, имам̣ ган̣хатха, имам̣ рочетха̄’ти. евам̣ кхо, упа̄ли, сан̇гхара̄джи чева хоти сан̇гхабхедо ча. наваннам̣ ва̄, упа̄ли, атиреканаваннам̣ ва̄ сан̇гхара̄джи чева хоти сан̇гхабхедо ча̄’’ти (чӯл̣ава. 351). етесу ча пана пан̃часу сан̇гхабхедо вачӣкаммам̣, сеса̄ни ка̄йакамма̄нӣти евам̣ каммато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
два̄ратоти сабба̄нева чета̄ни ка̄йадва̄ратопи вачӣдва̄ратопи самут̣т̣хаханти. пурима̄ни панеттха чатта̄ри а̄н̣аттикавиджджа̄майаппайогавасена вачӣдва̄рато самут̣т̣хахитва̄пи ка̄йадва̄рамева пӯренти, сан̇гхабхедо хаттхамуддха̄йа бхедам̣ каронтасса ка̄йадва̄рато самут̣т̣хахитва̄пи вачӣдва̄рамева пӯретӣти еваметтха два̄ратопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
каппат̣т̣хитийатоти сан̇гхабхедойева четтха каппат̣т̣хитийо. сан̣т̣хаханте хи каппе ва̄ каппавемаджджхе ва̄ сан̇гхабхедам̣ катва̄ каппавина̄сейева муччати. сачепи хи ‘све каппо винассиссатӣ’’ти аджджа сан̇гхабхедам̣ кароти, свева муччати, екадивасамева нирайе паччати. евам̣ каран̣ам̣ пана наттхи. сеса̄ни чатта̄ри камма̄ни а̄нантарийа̄нева хонти, на каппат̣т̣хитийа̄нӣти еваметтха каппат̣т̣хитийатопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
па̄катоти йена ча пан̃чапета̄ни камма̄ни ката̄ни хонти, тасса сан̇гхабхедойева пат̣исандхивасена випаччати, сеса̄ни ‘‘ахосикаммам̣ на̄хоси каммавипа̄ко’’ти евама̄дӣсу сан̇кхам̣ гаччханти. сан̇гхабхеда̄бха̄ве лохитуппа̄до, тадабха̄ве арахантагха̄то, тадабха̄ве саче пита̄ сӣлава̄ хоти, ма̄та̄ дуссӣла̄, но ва̄ татха̄ сӣлаватӣ, питугха̄то пат̣исандхивасена випаччати. саче ма̄та̄ сӣлаватӣ, ма̄тугха̄то. двӣсупи сӣлена ва̄ дуссӣлена ва̄ сама̄несу ма̄тугха̄това пат̣исандхивасена випаччати. ма̄та̄ хи дуккарака̄ринӣ бахӯпака̄ра̄ ча путта̄нанти. еваметтха па̄катопи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
са̄дха̄ран̣а̄дӣхӣти пурима̄ни чатта̄ри саббесампи гахат̣т̣хапаббаджита̄нам̣ са̄дха̄ран̣а̄ни. сан̇гхабхедо пана ‘‘на кхо, упа̄ли бхиккхунӣ, сан̇гхам̣ бхиндати, на сиккхама̄на̄, на са̄ман̣еро, на са̄ман̣ерӣ, на упа̄сако, на упа̄сика̄ сан̇гхам̣ бхиндати. бхиккху кхо, упа̄ли, пакататто сама̄насам̣ва̄сако сама̄насӣма̄йам̣ т̣хито сан̇гхам̣ бхиндатӣ’’ти (чӯл̣ава. 351) вачанато вуттаппака̄расса бхиккхунова хоти, на ан̃н̃асса, тасма̄ аса̄дха̄ран̣о. а̄дисаддена саббепете дуккхаведана̄йа сахагата̄ досамохасампайутта̄ ча̄ти еваметтха са̄дха̄ран̣а̄дӣхипи вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.
276. ан̃н̃ам̣ саттха̄ранти ‘‘айам̣ ме саттха̄ саттху киччам̣ ка̄тум̣ асаматтхо’’ти бхавантарепи ан̃н̃ам̣ титтхакарам̣ ‘айам̣ ме саттха̄’’ти евам̣ ган̣хеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти аттхо.
277. екисса̄ локадха̄туйа̄ти дасасахассилокадха̄туйа̄. тӣн̣и хи кхетта̄ни джа̄тикхеттам̣, а̄н̣а̄кхеттам̣ висайакхеттанти. таттха джа̄тикхеттам̣ на̄ма дасасахассӣ локадха̄ту. са̄ хи татха̄гатасса ма̄тукуччхисмим̣ оккаманака̄ле никкхаманака̄ле самбодхика̄ле дхаммачаккаппаваттане а̄йусан̇кха̄равоссаджджане паринибба̄не ча кампати. кот̣исатасахассачаккава̄л̣ам̣ пана а̄н̣а̄кхеттам̣ на̄ма. а̄т̣а̄на̄т̣ийапариттаморапариттадхаджаггапариттаратанапаритта̄дӣнан̃хи еттха а̄н̣а̄ паваттати. висайакхеттасса пана парима̄н̣ам̣ наттхи. буддха̄нан̃хи ‘‘йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣ та̄ватакам̣ н̃еййам̣, йа̄ватакам̣ н̃еййам̣ та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ н̃еййам̣, н̃еййапарийантикам̣ н̃а̄н̣а’’нти (маха̄ни. 69; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддесо 85; пат̣и. ма. 3.5) вачанато ависайо на̄ма наттхи.
имесу пана тӣсу кхеттесу т̣хапетва̄ имам̣ чаккава̄л̣ам̣ ан̃н̃асмим̣ чаккава̄л̣е буддха̄ уппаджджантӣти суттам̣ наттхи, на уппаджджантӣти пана аттхи. тӣн̣и хи пит̣ака̄ни – винайапит̣акам̣, суттантапит̣акам̣, абхидхаммапит̣акам̣. тиссо сан̇гӣтийо – маха̄кассапаттхерасса сан̇гӣти, йасаттхерасса сан̇гӣти, моггалипуттаттхерасса сан̇гӣти. има̄ тиссо сан̇гӣтийо а̄рул̣хе тепит̣аке буддхавачане имам̣ чаккава̄л̣ам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃аттха буддха̄ уппаджджантӣти суттам̣ наттхи, на уппаджджантӣти пана аттхи.
апуббам̣ ачариманти апуре апаччха̄, екато на уппаджджанти. пуре ва̄ паччха̄ ва̄ уппаджджантӣти вуттам̣ хоти. таттха бодхипаллан̇ке ‘‘бодхим̣ аппатва̄ на ут̣т̣хахисса̄мӣ’’ти нисиннака̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ма̄тукуччхисмим̣ пат̣исандхиггахан̣ам̣, та̄ва пуббети на ведитаббам̣. бодхисаттасса хи пат̣исандхиккхан̣е дасасахассачаккава̄л̣акампаненева кхеттапариггахо като, еттхантаре ан̃н̃асса буддхасса уппатти нива̄рита̄ва хоти. паринибба̄нато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва са̄сапаматта̄пи дха̄ту тит̣т̣хати, та̄ва паччха̄ти на ведитаббам̣. дха̄тӯсу хи т̣хита̄су буддха̄ т̣хита̄ва хонти. тасма̄ еттхантаре ан̃н̃асса буддхасса уппатти нива̄рита̄ва хоти. дха̄тупаринибба̄не пана джа̄те ан̃н̃асса буддхасса уппатти на нива̄рита̄.
касма̄ пана апуббам̣ ачаримам̣ на уппаджджантӣти? аначчхарийатта̄. буддха̄ хи аччхарийаманусса̄. йатха̄ха – ‘‘екапуггало, бхиккхаве, локе уппаджджама̄но уппаджджати аччхарийамануссо. катамо екапуггало? татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо’’ти (а. ни. 1.172). йади ча две ва̄ чатта̄ро ва̄ ат̣т̣ха ва̄ сол̣аса ва̄ екато уппаджджеййум̣, аначчхарийа̄ бхавеййум̣. екасмин̃хи виха̄ре двиннам̣ четийа̄нампи ла̄бхасакка̄ро ул̣а̄ра̄ на хонти, бхиккхӯпи бахута̄йа аначчхарийа̄ джа̄та̄, евам̣ буддха̄пи бхавеййум̣. тасма̄ на уппаджджанти.
десана̄йа ча висеса̄бха̄вато. йан̃хи сатипат̣т̣ха̄на̄дикам̣ дхаммам̣ еко десети, ан̃н̃ена уппаджджитва̄пи сова дхаммо десетаббо сийа̄. тато аначчхарийо сийа̄. екасмим̣ пана дхаммам̣ десенте десана̄пи аччхарийа̄ва хоти.
вива̄дабха̄вато ча. бахӯсу ча буддхесу уппаннесу бахӯнам̣ а̄чарийа̄нам̣ антева̄сика̄ вийа ‘‘амха̄кам̣ буддхо па̄са̄дико, амха̄кам̣ буддхо мадхурассаро ла̄бхӣ пун̃н̃ава̄’’ти вивадеййум̣, тасма̄пи евам̣ на уппаджджанти.
апичетам̣ ка̄ран̣ам̣ милиндаран̃н̃а̄ пут̣т̣хена на̄гасенаттхерена виттха̄ритамева. вуттан̃хи таттха (ми. па. 5.1.1) –
‘‘бханте, на̄гасена, бха̄ситампи хетам̣ бхагавата̄ – ‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ екисса̄ локадха̄туйа̄ две араханто самма̄самбуддха̄ апуббам̣ ачаримам̣ уппаджджеййум̣, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’ти. десента̄ ча, бханте на̄гасена, саббепи татха̄гата̄ саттатим̣са бодхипаккхийадхамме десенти, катхайама̄на̄ ча чатта̄ри арийасачча̄ни катхенти, сиккха̄пента̄ ча тӣсу сиккха̄су сиккха̄пенти, ануса̄сама̄на̄ ча аппама̄дапат̣ипаттийам̣ ануса̄санти. йади, бханте на̄гасена, саббесампи татха̄гата̄нам̣ еко уддесо ека̄ катха̄ ека̄ сиккха̄ ека̄ анусит̣т̣хи, кена ка̄ран̣ена две татха̄гата̄ екаккхан̣е на уппаджджанти. екенапи та̄ва буддхуппа̄дена айам̣ локо обха̄саджа̄то, йади дутийопи буддхо бхавеййа, двиннам̣ пабха̄йа айам̣ локо бхиййосоматта̄йа обха̄саджа̄то бхавеййа. овадама̄на̄ ча две татха̄гата̄ сукхам̣ овадеййум̣, ануса̄сама̄на̄ ча сукхам̣ ануса̄сеййум̣. таттха ме ка̄ран̣ам̣ десехи, йатха̄хам̣ ниссам̣сайо бхавеййанти’’.
‘‘айам̣, маха̄ра̄джа, дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ, екассева татха̄гатасса гун̣ам̣ дха̄рети. йади дутийо буддхо уппаджджеййа, на̄йам̣ дасасахассӣ локадха̄ту дха̄реййа, чалеййа кампеййа намеййа онамеййа винамеййа викиреййа видхамеййа виддхам̣сеййа, на т̣ха̄намупагаччхеййа.
‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, на̄ва̄ екапурисасандха̄ран̣ӣ бхавеййа. екасмим̣ пурисе абхирӯл̣хе са̄ на̄ва̄ самупа̄дика̄ бхавеййа. атха дутийо пурисо а̄гаччхеййа та̄дисо а̄йуна̄ ван̣н̣ена вайена пама̄н̣ена кисатхӯлена саббан̇гапаччан̇гена, со там̣ на̄вам̣ абхирухеййа. апи ну са̄, маха̄ра̄джа, на̄ва̄ двиннампи дха̄реййа̄ти? на хи, бханте, чалеййа кампеййа намеййа онамеййа винамеййа викиреййа видхамеййа виддхам̣сеййа, на т̣ха̄намупагаччхеййа, осӣдеййа удакети. евамева кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ, екассева татха̄гатасса гун̣ам̣ дха̄рети, йади дутийо буддхо уппаджджеййа, на̄йам̣ дасасахассӣ локадха̄ту дха̄реййа, чалеййа…пе… на т̣ха̄намупагаччхеййа.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, пурисо йа̄вадаттхам̣ бходжанам̣ бхун̃джеййа чха̄дентам̣ йа̄ва кан̣т̣хамабхипӯрайитва̄. со дха̄то пӣн̣ито парипун̣н̣о нирантаро тандикато анонамитадан̣д̣аджа̄то пунадева таттакам̣ бходжанам̣ бхун̃джеййа. апи ну кхо со, маха̄ра̄джа, пурисо сукхито бхавеййа̄ти? на хи, бханте, саким̣бхуттова мареййа̄ти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, айам̣ дасасахассӣ локадха̄ту екабуддхадха̄ран̣ӣ…пе… на т̣ха̄намупагаччхеййа̄ти.
‘‘ким̣ ну кхо, бханте на̄гасена, атидхаммабха̄рена патхави чалатӣти? идха, маха̄ра̄джа, две сакат̣а̄ ратанапарипӯрита̄ бхавеййум̣ йа̄ва мукхасама̄. екасма̄ сакат̣ато ратанам̣ гахетва̄ екасмим̣ сакат̣е а̄киреййум̣, апи ну там̣, маха̄ра̄джа, сакат̣ам̣ двиннампи сакат̣а̄нам̣ ратанам̣ дха̄реййа̄ти? на хи, бханте, на̄бхипи тасса пхалеййа, ара̄пи тасса бхиджджеййум̣, немӣпи тасса опатеййум̣, аккхопи тасса бхиджджеййа̄ти. ким̣ ну кхо, маха̄ра̄джа, атиратанабха̄рена сакат̣ам̣ бхиджджатӣти? а̄ма, бхантети. евамева кхо, маха̄ра̄джа, атидхаммабха̄рена патхавӣ чалатӣти.
‘‘апи ча, маха̄ра̄джа, имам̣ ка̄ран̣ам̣ буддхабалапаридӣпана̄йа оса̄ритам̣. ан̃н̃ампи таттха абхирӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е на уппаджджанти. йади, маха̄ра̄джа, две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣, париса̄йа вива̄до уппаджджеййа, ‘тумха̄кам̣ буддхо, амха̄кам̣ буддхо’ти убхатопаккхаджа̄та̄ бхавеййум̣. йатха̄, маха̄ра̄джа, двиннам̣ балава̄мачча̄нам̣ париса̄йа вива̄до уппаджджати, ‘тумха̄кам̣ амаччо амха̄кам̣ амаччо’ти убхатопаккхаджа̄та̄ хонти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йади две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣, париса̄йа вива̄до уппаджджеййа, ‘тумха̄кам̣ буддхо, амха̄кам̣ буддхо’ти убхатопаккхаджа̄та̄ бхавеййум̣. идам̣ пат̣хамам̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е на уппаджджанти.
‘‘апарампи, маха̄ра̄джа, уттарим̣ ка̄ран̣ам̣ сун̣охи, йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е на уппаджджанти. йади, маха̄ра̄джа, две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е уппаджджеййум̣, агго буддхоти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄ бхавеййа. джет̣т̣хо буддхоти…пе… сет̣т̣хо буддхоти. висит̣т̣хо буддхоти, уттамо буддхоти, паваро буддхоти, асамо буддхоти, асамасамо буддхоти, аппат̣исамо буддхоти, аппат̣ибха̄го буддхоти, аппат̣ипуггало буддхоти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄ бхавеййа. имампи кхо твам̣, маха̄ра̄джа, ка̄ран̣ам̣ аттхато сампат̣иччха, йена ка̄ран̣ена две самма̄самбуддха̄ екаккхан̣е на уппаджджанти.
‘‘апича, маха̄ра̄джа, буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ сабха̄вапакатика̄ еса̄, йам̣ екойева буддхо локе уппаджджати. касма̄? ка̄ран̣амахантатта̄ саббан̃н̃убуддхагун̣а̄нам̣. ан̃н̃ампи, маха̄ра̄джа, йам̣ махантам̣ хоти, там̣ екам̣йева хоти. патхавӣ, маха̄ра̄джа, махантӣ, са̄ ека̄йева. са̄гаро маханто, со екойева. синеру гирира̄джа маханто, со екойева. а̄ка̄со маханто, со екойева. сакко маханто, со екойева. брахма̄ маханто, со екойева. татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо маханто, со екойева. йаттха те уппаджджанти, таттха ан̃н̃есам̣ ока̄со на хоти. тасма̄ татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхо екойева локе уппаджджатӣти. сукатхито, бханте на̄гасена, пан̃хо опаммехи ка̄ран̣ехӣ’’ти.
екисса̄ локадха̄туйа̄ти екасмим̣ чаккава̄л̣е. хет̣т̣ха̄ имина̄ва падена даса чаккава̄л̣асахасса̄ни гахита̄ни, та̄нипи екачаккава̄л̣енева париччхиндитум̣ ват̣т̣анти. буддха̄ хи уппаджджама̄на̄ имасмим̣йева чаккава̄л̣е уппаджджанти, уппаджджанат̣т̣ха̄не пана ва̄рите ито ан̃н̃есу чаккава̄л̣есу на уппаджджантӣти ва̄ритамева хоти.
пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄.
15. ат̣т̣ха̄напа̄л̣и
(15) 2. ат̣т̣ха̄напа̄л̣и-дутийаваггаван̣н̣ана̄
278. апуббам̣ ачариманти еттха чаккаратанапа̄тубха̄вато пуббе пуббам̣, тассева антарадха̄нато паччха̄ чаримам̣. таттха двидха̄ чаккаратанасса антарадха̄нам̣ хоти чаккаваттино ка̄лакирийа̄йа ва̄ паббаджджа̄йа ва̄. антарадха̄йама̄нан̃ча пана там̣ ка̄лакирийато ва̄ паббаджджато ва̄ саттаме дивасе антарадха̄йати, тато парам̣ чаккаваттино па̄тубха̄во ава̄рито.
касма̄ пана екачаккава̄л̣е две чаккаваттино на уппаджджантӣти? вива̄дупаччхедато, аччхарийабха̄вато, чаккаратанасса маха̄нубха̄вато ча. двӣсу хи уппаджджантесу ‘‘амха̄кам̣ ра̄джа̄ маханто, амха̄кам̣ ра̄джа̄ маханто’’ти вива̄до уппаджджеййа, ‘‘екасмим̣ дӣпе чаккаваттӣ, екасмим̣ дӣпе чаккаваттӣ’’ти ча аначчхарийо бхавеййа. йо ча̄йам̣ чаккаратанасса двисахассадӣпапарива̄ресу чатӯсу маха̄дӣпесу иссарийа̄нуппада̄насаматтхо маха̄нубха̄во, сопи париха̄йетха. ити вива̄дупаччхедато аччхарийабха̄вато чаккаратанасса маха̄нубха̄вато ча на екачаккава̄л̣е две уппаджджанти.
279. йам̣ иттхӣ арахам̣ асса самма̄самбуддхоти еттха тит̣т̣хату та̄ва саббан̃н̃угун̣е ниббаттетва̄ локаниттхаран̣асаматтхо буддхабха̄во, пан̣идха̄наматтампи иттхийа̄ на сампаджджати.
‘‘мануссаттам̣ лин̇гасампатти, хету саттха̄радассанам̣;
паббаджджа̄ гун̣асампатти, адхика̄ро ча чхандата̄;
ат̣т̣ха дхаммасамодха̄на̄, абхинӣха̄ро самиджджхатӣ’’ти. (бу. вам̣. 2.59) –
има̄ни хи пан̣идха̄насампаттика̄ран̣а̄ни. ити пан̣идха̄нампи сампа̄детум̣ асаматтха̄йа иттхийа̄ куто буддхабха̄воти. ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ иттхӣ арахам̣ асса самма̄самбуддхо’’ти вуттам̣. сабба̄ка̄рапарипӯрова пун̃н̃уссайо сабба̄ка̄рапарипӯрамева аттабха̄вам̣ ниббаттетӣти пурисова арахам̣ хоти самма̄самбуддхо, на иттхӣ.
280. ра̄джа̄ асса чаккаваттӣтиа̄дӣсупи йасма̄ иттхийа̄ косохитаваттхагуйхата̄дӣнам̣ абха̄вена лаккхан̣а̄ни на парипӯранти, иттхиратана̄бха̄вена саттаратанасаман̇гита̄ на сампаджджати, саббамануссехи ча адхико аттабха̄во на хоти. тасма̄ ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со йам̣ иттхӣ ра̄джа̄ асса чаккаваттӣ’’ти вуттам̣.
281. йасма̄ ча саккатта̄дӣни тӣн̣и т̣ха̄на̄ни уттама̄ни, иттхилин̇ган̃ча хӣнам̣, тасма̄ часса̄ саккатта̄дӣнипи пат̣исиддха̄ни.
нану ча йатха̄ иттхилин̇гам̣, евам̣ пурисалин̇гампи брахмалоке наттхи. тасма̄ ‘‘йам̣ пурисо брахматтам̣ ка̄реййа, т̣ха̄наметам̣ виджджатӣ’’типи на ваттаббам̣ сийа̄ти. но на ваттаббам̣. касма̄? идха пурисасса таттха ниббаттанато. брахматтанти хи маха̄брахматтам̣ адхиппетам̣. иттхӣ ча идха джха̄нам̣ бха̄ветва̄ ка̄лам̣ катва̄ брахмапа̄рисаджджа̄нам̣ сахабйатам̣ упападжджати, на маха̄брахма̄нам̣. пурисо пана таттха нуппаджджатӣти на ваттаббо. сама̄непи четтха убхайалин̇га̄бха̄ве пурисасан̣т̣ха̄на̄ва брахма̄но, на иттхисан̣т̣ха̄на̄. тасма̄ сувуттамеветам̣.
284. ка̄йадуччаритасса̄тиа̄дӣсу йатха̄ нимбабӣджакоса̄такибӣджа̄дӣни мадхурам̣ пхалам̣ на ниббаттенти, аса̄там̣ амадхурамева ниббаттенти, евам̣ ка̄йадуччарита̄дӣни мадхурам̣ випа̄кам̣ на ниббаттенти, амадхурамева ниббаттенти. йатха̄ ча уччхубӣджаса̄либӣджа̄дӣни мадхурам̣ са̄дурасамева пхалам̣ ниббаттенти, на аса̄там̣ кат̣укам̣. евам̣ ка̄йасучарита̄дӣни мадхурамева випа̄кам̣ ниббаттенти, на амадхурам̣. вуттампи четам̣ –
‘‘йа̄дисам̣ вапате бӣджам̣, та̄дисам̣ харате пхалам̣;
калйа̄н̣ака̄рӣ калйа̄н̣ам̣, па̄пака̄рӣ ча па̄пака’’нти. (сам̣. ни. 1.256);
тасма̄ ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ ка̄йадуччаритасса̄’’тиа̄ди вуттам̣.
290-295. ка̄йадуччаритасаман̇гӣтиа̄дӣсу саман̇гӣти пан̃чавидха̄ саман̇гита̄ – а̄йӯханасаман̇гита̄, четана̄саман̇гита̄, каммасаман̇гита̄, випа̄касаман̇гита̄, упат̣т̣ха̄насаман̇гита̄ти. таттха кусала̄кусалакамма̄йӯханаккхан̣е а̄йӯханасаман̇гита̄ти вуччати. татха̄ четана̄саман̇гита̄. йа̄ва пана сатта̄ арахаттам̣ на па̄пун̣анти, та̄ва саббепи сатта̄ пуббе упачитачетана̄йа саман̇гита̄йа четана̄саман̇гиноти вуччанти. еса̄ четана̄саман̇гита̄. йа̄ва арахаттам̣ на па̄пун̣анти, та̄ва саббепи сатта̄ пуббе упачитам̣ випа̄ка̄рахам̣ каммам̣ сандха̄йа ‘‘каммасаман̇гино’’ти вуччанти. еса̄ каммасаман̇гита̄. випа̄касаман̇гита̄ випа̄каккхан̣ейева ведитабба̄. йа̄ва пана сатта̄ арахаттам̣ на па̄пун̣анти, та̄ва тесам̣ тато тато чавитва̄ нирайе уппаджджама̄на̄нам̣ аггиджа̄ла̄лохакумбхиа̄дӣхи упат̣т̣ха̄на̄ка̄рехи нирайо, габбхасеййакаттам̣ а̄паджджама̄на̄нам̣ ма̄тукуччхи, девесу уппаджджама̄на̄нам̣ каппаруккхавима̄на̄дӣхи упат̣т̣ха̄на̄ка̄рехи девалокоти евам̣ упапаттинимиттам̣ упат̣т̣ха̄ти. ити несам̣ имина̄ упапаттинимиттаупат̣т̣ха̄нена апаримуттата̄ упат̣т̣ха̄насаман̇гита̄ на̄ма. са̄ чалати, сеса̄ ниччала̄. нирайе хи упат̣т̣хитепи девалоко упат̣т̣ха̄ти, девалоке упат̣т̣хитепи нирайо упат̣т̣ха̄ти, мануссалоке упат̣т̣хитепи тираччха̄найони упат̣т̣ха̄ти, тираччха̄найонийа̄ ча упат̣т̣хита̄йапи мануссалоко упат̣т̣ха̄тийева.
татридам̣ ваттху – сон̣агирипа̄де кира ачелавиха̄ре сон̣аттхеро на̄ма еко дхаммакатхико. тасса пита̄ сунакхава̄джико на̄ма ахоси, тхеро там̣ пат̣иба̄хантопи сам̣варе т̣хапетум̣ асакконто ‘‘ма̄ насси вара̄ко’’ти махаллакака̄ле ака̄макам̣ нам̣ пабба̄джеси. тасса гила̄насеййа̄йа нипаннасса нирайо упат̣т̣ха̄си. сон̣агирипа̄дато маханта̄ сунакха̄ а̄гантва̄ кха̄дитука̄ма̄ вийа сампарива̄ресум̣. со маха̄бхайабхӣто ‘‘ва̄рехи, та̄та сон̣а, ва̄рехи, та̄та сон̣а̄’’ти а̄ха. ким̣ маха̄тхера̄ти? на пассаси, та̄та̄ти там̣ паваттим̣ а̄чиккхи. сон̣аттхеро ‘‘катхан̃хи на̄ма ма̄дисасса пита̄ нирайе ниббаттиссати, патит̣т̣ха̄сса бхависса̄мӣ’’ти са̄ман̣ерехи на̄на̄пуппха̄ни а̄хара̄петва̄ четийан̇ган̣абодхийан̇ган̣есу таласантхаран̣апӯджам̣ а̄санапӯджан̃ча ка̄ретва̄ питарам̣ ман̃чакена четийан̇ган̣ам̣ харитва̄ ман̃че нисӣда̄петва̄ ‘‘айам̣, маха̄тхера, пӯджа̄ тумха̄кам̣ аттха̄йа ката̄, ‘айам̣ ме бхагава̄ дуггатапан̣н̣а̄ка̄ро’ти ватва̄ бхагавантам̣ вандитва̄ читтам̣ паса̄дехӣ’’ти а̄ха. са̄ маха̄тхеро пӯджам̣ дисва̄ татха̄ каронто читтам̣ паса̄деси. та̄вадевасса девалоко упат̣т̣ха̄си. нанданавана-читталата̄вана-миссакавана-пха̄русакавана-вима̄на̄ни чева девана̄т̣ака̄ни ча парива̄ретва̄ т̣хита̄ни вийа ахесум̣. со ‘‘апетха, сон̣а, апетха, сон̣а̄’’ти тхерам̣ а̄ха. кимидам̣, маха̄тхера̄ти? ета̄ те ма̄таро а̄гаччхантӣти. тхеро ‘‘сагго упат̣т̣хито маха̄тхерасса̄’’ти чинтеси. евам̣ упат̣т̣ха̄насаман̇гита̄ чалатӣти ведитабба̄. ета̄су саман̇гита̄су идха а̄йӯханачетана̄камма-саман̇гита̄васена ‘‘ка̄йадуччаритасаман̇гӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
таттха еке а̄чарийа̄ ‘‘йасмим̣ кхан̣е каммам̣ а̄йӯхати, тасмим̣йева кхан̣е тасса сагго ва̄рито’’ти ваданти. апаре пана ‘‘а̄йӯхитакаммам̣ на̄ма випа̄кава̄рам̣ лабхантампи аттхи алабхантампи. таттха йада̄ каммам̣ випа̄кава̄рам̣ лабхати, тасмим̣йева ка̄ле тасса сагго ва̄рито’’ти ваданти. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.
ат̣т̣ха̄напа̄л̣иван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.