13. екапуггалаваггаван̣н̣ана̄

170. екапуггалаваггасса пат̣хаме екапуггалоти еко пуггало. еттха екоти дутийа̄дипат̣иккхепаттхо ган̣анапариччхедо. пуггалоти саммутикатха̄, на параматтхакатха̄. буддхасса хи бхагавато дувидха̄ десана̄ – саммутидесана̄, параматтхадесана̄ ча̄ти. таттха ‘‘пуггало сатто иттхӣ пурисо кхаттийо бра̄хман̣о дево ма̄ро’’ти еварӯпа̄ саммутидесана̄, ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ кхандха̄ дха̄тӯ а̄йатана̄ни сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти еварӯпа̄ параматтхадесана̄. таттха бхагава̄ йе саммутивасена десанам̣ сутва̄ аттхам̣ пат̣ивиджджхитва̄ мохам̣ паха̄йа висесам̣ адхигантум̣ саматтха̄, тесам̣ саммутидесанам̣ десети. йе пана параматтхавасена десанам̣ сутва̄ аттхам̣ пат̣ивиджджхитва̄ мохам̣ паха̄йа висесамадхигантум̣ саматтха̄, тесам̣ параматтхадесанам̣ десети.

татра̄йам̣ упама̄ – йатха̄ хи десабха̄са̄кусало тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ аттхасам̣ван̣н̣анако а̄чарийо йе дамил̣абха̄са̄йа вутте аттхам̣ джа̄нанти, тесам̣ дамил̣абха̄са̄йа а̄чиккхати. йе андхабха̄са̄дӣсу ан̃н̃атара̄йа бха̄са̄йа, тесам̣ та̄йа та̄йа бха̄са̄йа. евам̣ те ма̄н̣авака̄ чхекам̣ бйаттам̣ а̄чарийама̄гамма кхиппамева сиппам̣ угган̣ханти. таттха а̄чарийо вийа буддхо бхагава̄, тайо веда̄ вийа катхетаббабха̄ве т̣хита̄ни тӣн̣и пит̣ака̄ни, десабха̄са̄косалламива саммутипараматтхакосаллам̣, на̄на̄десабха̄са̄ ма̄н̣авака̄ вийа саммутипараматтхавасена пат̣ивиджджханасаматтха̄ венеййасатта̄, а̄чарийасса дамил̣абха̄са̄диа̄чиккханам̣ вийа бхагавато саммутипараматтхавасена десана̄ ведитабба̄. а̄ха четтха –

‘‘дуве сачча̄ни аккха̄си, самбуддхо вадатам̣ варо;

саммутим̣ параматтхан̃ча, татийам̣ нупалаббхати.

‘‘сан̇кетавачанам̣ саччам̣, локасаммутика̄ран̣а̄;

параматтхавачанам̣ саччам̣, дхамма̄нам̣ бхӯтака̄ран̣а̄.

‘‘тасма̄ воха̄ракусаласса, локана̄тхасса саттхуно;

саммутим̣ вохарантасса, муса̄ва̄до на джа̄йатӣ’’ти.

апича ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ пуггалакатхам̣ катхети – хироттаппадӣпанаттхам̣, каммассаката̄дӣпанаттхам̣, паччаттапурисака̄радӣпанаттхам̣, а̄нантарийадӣпанаттхам̣, брахмавиха̄радӣпанаттхам̣, пуббенива̄садӣпанаттхам̣, даккхин̣а̄висуддхидӣпанаттхам̣, локасаммутийа̄ аппаха̄наттхан̃ча̄ти. ‘‘кхандхадха̄туа̄йатана̄ни хирийанти оттаппантӣ’’ти хи вутте маха̄джано на джа̄на̄ти, саммохама̄паджджати, пат̣исатту хоти ‘‘кимидам̣ кхандхадха̄туа̄йатана̄ни хирийанти оттаппанти на̄ма̄’’ти? ‘‘иттхӣ хирийати оттаппати, пурисо кхаттийо бра̄хман̣о дево ма̄ро’’ти вутте пана джа̄на̄ти, на саммохама̄паджджати, на пат̣исатту хоти. тасма̄ бхагава̄ хироттаппадӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети.

‘‘кхандха̄ каммассака̄, дха̄туйо а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи есева найо. тасма̄ бхагава̄ каммассаката̄дӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети.

‘‘вел̣увана̄дайо маха̄виха̄ра̄ кхандхехи ка̄ра̄пита̄, дха̄тӯхи а̄йатанехӣ’’ти вуттепи есева найо. тасма̄ бхагава̄ паччаттапурисака̄радӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети.

‘‘кхандха̄ ма̄тарам̣ джӣвита̄ воропенти, питарам̣, арахантам̣, рухируппа̄дакаммам̣, сан̇гхабхедакаммам̣ каронти, дха̄туйо а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи есева найо. тасма̄ бхагава̄ а̄нантарийадӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети.

‘‘кхандха̄ метта̄йанти, дха̄туйо а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи есева найо. тасма̄ бхагава̄ брахмавиха̄радӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети.

‘‘кхандха̄ пуббенива̄самануссаранти, дха̄туйо а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи есева найо. тасма̄ бхагава̄ пуббенива̄садӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети.

‘‘кхандха̄ да̄нам̣ пат̣игган̣ханти, дха̄туйо а̄йатана̄нӣ’’ти вуттепи маха̄джано на джа̄на̄ти, саммохам̣ а̄паджджати, пат̣исатту хоти ‘‘кимидам̣ кхандхадха̄туа̄йатана̄ни пат̣игган̣ханти на̄ма̄’’ти? ‘‘пуггала̄ пат̣игган̣ханти сӣлаванто калйа̄н̣адхаммо’’ти вутте пана джа̄на̄ти, на саммохам̣ а̄паджджати, на пат̣исатту хоти. тасма̄ бхагава̄ даккхин̣а̄висуддхидӣпанаттхам̣ пуггалакатхам̣ катхети.

локасаммутин̃ча буддха̄ бхагаванто наппаджаханти, локасаман̃н̃а̄йа локанируттийа̄ лока̄бхила̄пе т̣хита̄йева дхаммам̣ десенти. тасма̄ бхагава̄ локасаммутийа̄ аппаха̄наттхампи пуггалакатхам̣ катхети.

ити еко ча со пуггало ча̄ти екапуггало. кенат̣т̣хена екапуггало? асадисат̣т̣хена гун̣ависит̣т̣хат̣т̣хена асамасамат̣т̣хена̄ти. со хи дасаннам̣ па̄рамӣнам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄ваджджанам̣ а̄дим̣ катва̄ бодхисамбха̄рагун̣ехи чева буддхагун̣ехи ча сесамаха̄джанена асадисоти асадисат̣т̣хенапи екапуггало. йе часса те гун̣а̄, те сесасатта̄нам̣ гун̣ехи висит̣т̣ха̄ти гун̣ависит̣т̣хат̣т̣хенапи екапуггало. пуримака̄ самма̄самбуддха̄ саббасаттехи асама̄, техи саддхим̣ айамева еко рӯпака̄йагун̣ехи чева на̄мака̄йагун̣ехи ча самоти асамасамат̣т̣хенапи екапуггало.

локети тайо лока̄ – сатталоко, ока̄салоко, сан̇кха̄ралокоти. тесам̣ виттха̄ракатха̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.135-136) вутта̄. тесу идха сатталоко адхиппето. сатталоке уппаджджама̄нопи чеса на девалоке, на брахмалоке, мануссалокейева уппаджджати. мануссалокепи на ан̃н̃асмим̣ чаккава̄л̣е, имасмим̣йева чаккава̄л̣е уппаджджати. татра̄пи на саббат̣т̣ха̄несу.

‘‘пураттхима̄йа диса̄йа гаджан̇галам̣ на̄ма нигамо, тасса парена маха̄са̄ла̄, тато пара̄ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе. пураттхимадаккхин̣а̄йа диса̄йа саллаватӣ на̄ма надӣ, тато пара̄ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе. даккхин̣а̄йа диса̄йа сетакан̣н̣икам̣ на̄ма нигамо, тато пара̄ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе. паччхима̄йа диса̄йа тхӯн̣ам̣ на̄ма бра̄хман̣ага̄мо, тато пара̄ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе. уттара̄йа диса̄йа усӣраддхаджо на̄ма паббато, тато пара̄ паччантима̄ джанапада̄, орато маджджхе’’ти (маха̄ва. 259) евам̣ париччхинне а̄йа̄мато тийоджанасате виттха̄рато ад̣д̣хатеййайоджанасате париккхепато навайоджанасате маджджхимадесе уппаджджати. на кевалан̃ча татха̄гатова, паччекабуддха̄ аггаса̄вака̄ асӣти маха̄тхера̄ буддхама̄та̄ буддхапита̄ чаккаваттӣ ра̄джа̄ ан̃н̃е ча са̄раппатта̄ бра̄хман̣агахапатика̄ еттхева уппаджджанти.

уппаджджама̄но уппаджджатӣти идам̣ пана убхайампи виппакатавачанамева. уппаджджама̄но бахуджанахита̄йа уппаджджати, на ан̃н̃ена ка̄ран̣ена̄ти евам̣ панеттха аттхо ведитаббо. еварӯпан̃четтха лаккхан̣ам̣ на сакка̄ етам̣ ан̃н̃ена саддалаккхан̣ена пат̣иба̄хитум̣.

апича уппаджджама̄но на̄ма, уппаджджати на̄ма, уппанно на̄ма̄ти айаметтха бхедо ведитаббо. еса хи дӣпан̇карапа̄дамӯлато пат̣т̣ха̄йа ладдхабйа̄каран̣о буддхака̄раке дхамме парийесанто даса па̄рамийо дисва̄ ‘‘име дхамма̄ майа̄ пӯретабба̄’’ти катасаннит̣т̣ха̄но да̄напа̄рамим̣ пӯрентопи уппаджджама̄но на̄ма. сӣлапа̄рамӣ…пе… упеккха̄па̄рамӣти има̄ даса па̄рамийо пӯрентопи, даса упапа̄рамийо пӯрентопи уппаджджама̄но на̄ма. даса параматтхапа̄рамийо пӯрентопи уппаджджама̄нова на̄ма. пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджантопи уппаджджама̄но на̄ма. аттаттхачарийам̣ н̃а̄таттхачарийам̣ локаттхачарийам̣ пӯрайама̄нопи уппаджджама̄но на̄ма. каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни буддхака̄раке дхамме маттхакам̣ па̄пентопи уппаджджама̄но на̄ма. вессантараттабха̄вам̣ паха̄йа туситапуре пат̣исандхим̣ гахетва̄ сат̣т̣хивассасатасахасса̄дхика̄ саттапан̣н̣а̄савассакот̣ийо тит̣т̣хантопи уппаджджама̄но на̄ма. девата̄хи йа̄чито пан̃чамаха̄вилокитам̣ вилокетва̄ маха̄ма̄йа̄девийа̄ куччхимхи пат̣исандхим̣ ган̣хантопи, анӯна̄дхике даса ма̄се габбхава̄сам̣ васантопи уппаджджама̄но на̄ма. екӯнатим̣са васса̄ни ага̄рамаджджхе тит̣т̣хантопи уппаджджама̄но на̄ма. ка̄месу а̄дӣнавам̣ неккхамме ча а̄нисам̣сам̣ дисва̄ ра̄хулабхаддасса джа̄тадивасе чханнасаха̄йо кан̣д̣акам̣ ва̄ханаварам̣ а̄руйха никкхамантопи уппаджджама̄нова на̄ма. тӣн̣и раджджа̄ни атиккамантопи анома̄надӣтӣре паббаджантопи уппаджджама̄но на̄ма. чхаббасса̄ни маха̄падха̄нам̣ каронтопи уппаджджама̄но на̄ма. парипаккагате н̃а̄н̣е ол̣а̄рика̄ха̄рам̣ а̄харантопи уппаджджама̄нова на̄ма. са̄йанхасамайе виса̄кхапун̣н̣ама̄йа маха̄бодхиман̣д̣ам̣ а̄руйха ма̄рабалам̣ видхаметва̄ пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣ ануссаритва̄ маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ парисодхетва̄ паччхимайа̄масаманантаре два̄дасан̇гам̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ ануломапат̣иломато саммаситва̄ сота̄паттимаггам̣ пат̣ивиджджхантопи уппаджджама̄нова на̄ма. сота̄паттипхалаккхан̣епи сакада̄га̄мимаггаккхан̣епи сакада̄га̄мипхалаккхан̣епи ана̄га̄мимаггаккхан̣епи ана̄га̄мипхалаккхан̣епи уппаджджама̄нова на̄ма. арахаттамаггаккхан̣е пана уппаджджати на̄ма. арахаттапхалаккхан̣е уппанно на̄ма. буддха̄нам̣ хи са̄вака̄нам̣ вийа на пат̣ипа̄т̣ийа̄ иддхивидхан̃а̄н̣а̄дӣни уппаджджанти, сахева пана арахаттамаггена сакалопи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄ди гун̣ара̄си а̄гатова на̄ма хоти. тасма̄ те ниппхаттасаббакиччатта̄ арахаттапхалаккхан̣е уппанна̄ на̄ма хонти. имасмимпи сутте арахаттапхалаккхан̣ам̣йева сандха̄йа ‘‘уппаджджатӣ’’ти ведитаббо, уппанно хотӣти айан̃хеттха аттхо.

бахуджанахита̄йа̄ти маха̄джанасса хитаттха̄йа уппаджджати. бахуджанасукха̄йа̄ти маха̄джанасса сукхаттха̄йа уппаджджати. лока̄нукампа̄йа̄ти сатталокасса анукампам̣ пат̣ичча уппаджджати. катарасатталокасса̄ти? йо татха̄гатасса дхаммадесанам̣ сутва̄ аматапа̄нам̣ пивитва̄ дхаммам̣ пат̣ивиджджхи, тасса. бхагавата̄ хи маха̄бодхиман̣д̣е саттасатта̄хам̣ вӣтина̄метва̄ бодхиман̣д̣а̄ исипатанам̣ а̄гамма ‘‘двеме, бхиккхаве, анта̄ паббаджитена на севитабба̄’’ти дхаммачаккаппаваттанасутте (маха̄ва. 13; сам̣. ни. 5.1081) десите а̄йасмата̄ ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃аттхерена саддхим̣ ат̣т̣ха̄расакот̣исан̇кха̄ брахма̄но аматапа̄нам̣ пивим̣су, етасса сатталокасса анукампа̄йа уппанно. пан̃чамадивасе анатталаккхан̣асуттантапарийоса̄не (маха̄ва. 20; сам̣. ни. 3.59) пан̃чаваггийа̄ тхера̄ арахатте патит̣т̣хахим̣су, етассапи сатталокасса анукампа̄йа уппанно. тато йасада̄ракаппамукхе пан̃чапан̣н̣а̄са пурисе арахатте патит̣т̣ха̄песи, тато каппа̄сикаванасан̣д̣е тим̣са бхаддаваггийе тайо магге ча тӣн̣и пхала̄ни ча сампа̄песи, етассапи сатталокасса анукампа̄йа уппанно. гайа̄сӣсе а̄диттапарийа̄йасуттапарийоса̄не (маха̄ва. 54) джат̣иласахассам̣ арахатте патит̣т̣ха̄песи, та̄лат̣т̣хиване бимбиса̄раппамукха̄ ека̄даса нахута̄ бра̄хман̣агахапатика̄ саттху дхаммадесанам̣ сутва̄ сота̄паттипхале патит̣т̣хахим̣су, екам̣ нахутам̣ саран̣есу патит̣т̣хитам̣. тирокут̣т̣аанумодана̄васа̄не чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахассехи аматапа̄нам̣ пӣтам̣. суманама̄ла̄ка̄расама̄гаме чатура̄сӣтийа̄ ча. дханапа̄лакасама̄гаме дасахи па̄н̣асахассехи, кхадиран̇га̄раджа̄такасама̄гаме чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахассехи, джамбукаа̄джӣвакасама̄гаме чатура̄сӣтийа̄ ча. а̄нандасет̣т̣хисама̄гаме чатура̄сӣтийа̄ ча па̄н̣асахассехи аматапа̄нам̣ пӣтам̣. па̄са̄н̣акачетийе па̄ра̄йанасуттантакатха̄дивасе чуддаса кот̣ийо аматапа̄нам̣ пивим̣су. йамакапа̄т̣иха̄рийадивасе вӣсати па̄н̣акот̣ийо, та̄ватим̣сабхаване пан̣д̣укамбаласила̄йа нисӣдитва̄ ма̄тарам̣ ка̄йасаккхим̣ катва̄ саттаппакаран̣ам̣ абхидхаммам̣ десентасса асӣти па̄н̣акот̣ийо, деворохане тим̣са па̄н̣акот̣ийо, саккапан̃хасуттанте асӣти девата̄сахасса̄ни аматапа̄нам̣ пивим̣су. маха̄самайасуттанте ман̇галасуттанте чӯл̣ара̄хулова̄де самачиттапат̣ипада̄йа̄ти имесу чатӯсу т̣ха̄несу абхисамайам̣ паттасатта̄нам̣ париччхедо наттхи. етассапи сатталокасса анукампа̄йа уппанноти. йа̄ваджджадиваса̄ ито парам̣ ана̄гате ча са̄санам̣ нисса̄йа саггамоккхамагге патит̣т̣хаханта̄нам̣ васена̄пи айаматтхо ведитаббо.

деваманусса̄нанти на кевалам̣ деваманусса̄нам̣йева, авасеса̄нам̣ на̄гасупан̣н̣а̄дӣнампи аттха̄йа хита̄йа сукха̄йева уппанно. сахетукапат̣исандхике пана маггапхаласаччхикирийа̄йа бхаббе пуггале дассетум̣ етам̣ вуттам̣. тасма̄ етесампи аттха̄йа хита̄йа сукха̄йева уппанноти ведитаббо.

катамо екапуггалоти айам̣ пуччха̄. пуччха̄ ча на̄меса̄ пан̃чавидха̄ хоти – адит̣т̣хаджотана̄ пуччха̄, дит̣т̣хасам̣сандана̄ пуччха̄, виматиччхедана̄ пуччха̄, ануматипуччха̄, катхетукамйата̄пуччха̄ти.

та̄сам̣ идам̣ на̄наттам̣ – катама̄ адит̣т̣хаджотана̄ пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ ан̃н̃а̄там̣ хоти адит̣т̣хам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ абха̄витам̣. тасса н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа тулана̄йа тӣран̣а̄йа вибхӯтаттха̄йа вибха̄ванаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ адит̣т̣хаджотана̄ пуччха̄.

катама̄ дит̣т̣хасам̣сандана̄ пуччха̄? пакатийа̄ лаккхан̣ам̣ н̃а̄там̣ хоти дит̣т̣хам̣ тулитам̣ тӣритам̣ вибхӯтам̣ вибха̄витам̣. со ан̃н̃ехи пан̣д̣итехи саддхим̣ сам̣санданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ дит̣т̣хасам̣сандана̄ пуччха̄.

катама̄ виматиччхедана̄ пуччха̄? пакатийа̄ сам̣сайапаккханто хоти виматипаккханто двел̣хакаджа̄то ‘‘евам̣ ну кхо, на ну кхо, ким̣ ну кхо, катхам̣ ну кхо’’ти. со виматиччхеданаттха̄йа пан̃хам̣ пуччхати, айам̣ виматиччхедана̄ пуччха̄.

катама̄ ануматипуччха̄? бхагава̄ хи бхиккхӯнам̣ ануматийа̄ пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’’ти? ‘‘аниччам̣, бханте’’. ‘‘йам̣ пана̄ниччам̣, дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄’’ти? ‘‘дуккхам̣, бханте’’. ‘‘йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну кхо там̣ саманупасситум̣ етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти? ‘‘но хетам̣, бханте’’ти, айам̣ ануматипуччха̄.

катама̄ катхетукамйата̄пуччха̄? бхагава̄ бхиккхӯнам̣ катхетукамйата̄йа пан̃хам̣ пуччхати – ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’ти? айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти.

таттха буддха̄нам̣ пурима̄ тиссо пуччха̄ наттхи. касма̄? буддха̄нам̣ хи тӣсу аддха̄су кин̃чи сан̇кхатам̣ аддха̄вимуттам̣ ва̄ асан̇кхатам̣ адит̣т̣хам̣ аджа̄нитам̣ атулитам̣ атӣритам̣ авибхӯтам̣ авибха̄витам̣ на̄ма наттхи, тасма̄ тесам̣ адит̣т̣хаджотана̄пуччха̄ наттхи. йам̣ пана бхагавата̄ аттано н̃а̄н̣ена пат̣ивиддхам̣, тасса ан̃н̃ена саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ саддхим̣ сам̣санданакиччам̣ наттхи. тенасса дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ наттхи. йасма̄ панеса акатхам̣катхӣ тин̣н̣авичикиччхо саббадхаммесу вихатасам̣сайо, тенасса виматиччхедана̄пуччха̄ наттхи. итара̄ пана две пуччха̄ бхагавато аттхи, та̄су айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄ти ведитабба̄.

ида̄ни та̄йа пуччха̄йа пут̣т̣хам̣ екапуггалам̣ вибха̄венто татха̄гато арахам̣ самма̄самбуддхоти а̄ха. таттха татха̄гатоти ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи бхагава̄ татха̄гато – татха̄ а̄гатоти татха̄гато, татха̄ гатоти татха̄гато, татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато, татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато, татхадассита̄йа татха̄гато, татхава̄дита̄йа татха̄гато, татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато, абхибхаванат̣т̣хена татха̄гатоти.

катхам̣ бхагава̄ татха̄ а̄гатоти татха̄гато? йатха̄ саббалокахита̄йа уссуккама̄панна̄ пуримака̄ самма̄самбуддха̄ а̄гата̄, йатха̄ випассӣ бхагава̄ а̄гато, йатха̄ сикхӣ бхагава̄, йатха̄ вессабхӯ бхагава̄, йатха̄ какусандхо бхагава̄, йатха̄ кон̣а̄гамано бхагава̄, йатха̄ кассапо бхагава̄ а̄гатоти. ким̣ вуттам̣ хоти? йена абхинӣха̄рена ете бхагаванто а̄гата̄, тенева амха̄кампи бхагава̄ а̄гато. атха ва̄ йатха̄ випассӣ бхагава̄…пе… йатха̄ кассапо бхагава̄ да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄, сӣланеккхаммапан̃н̃а̄вӣрийакхантисачча̄дхит̣т̣ха̄наметта̄упеккха̄па̄рамим̣ пӯретва̄ има̄ даса па̄рамийо, даса упапа̄рамийо, даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄, ан̇гапаричча̄гам̣ найанадханараджджапуттада̄рапаричча̄ганти име пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджитва̄, пуббайогапуббачарийадхаммаккха̄нан̃а̄таттхачарийа̄дайо пӯретва̄ буддхичарийа̄йа кот̣им̣ патва̄ а̄гато, татха̄ амха̄кампи бхагава̄ а̄гато. йатха̄ ча випассӣ бхагава̄ …пе… кассапо бхагава̄ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не чатта̄ро саммаппадха̄не чатта̄ро иддхипа̄де пан̃чиндрийа̄ни пан̃ча бала̄ни сатта боджджхан̇ге арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄ветва̄ брӯхетва̄ а̄гато, татха̄ амха̄кампи бхагава̄ а̄гатоти татха̄гато.

‘‘йатхева локамхи випассиа̄дайо,

саббан̃н̃убха̄вам̣ мунайо идха̄гата̄;

татха̄ айам̣ сакйамунӣпи а̄гато,

татха̄гато вуччати тена чаккхума̄’’ти.

евам̣ татха̄ а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татха̄ гатоти татха̄гато? йатха̄ сампатиджа̄то випассӣ бхагава̄ гато…пе… кассапо бхагава̄ гато. катхан̃ча со гатоти? со хи сампатиджа̄това самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа уттара̄бхимукхо саттападавӣтиха̄рена гато. йатха̄ха – ‘‘сампатиджа̄то, а̄нанда, бодхисатто самехи па̄дехи патхавийам̣ патит̣т̣хахитва̄ уттара̄бхимукхо саттападавӣтиха̄рена гаччхати сетамхи чхатте анудха̄рийама̄не, сабба̄ ча диса̄ анувилокети, а̄сабхин̃ча ва̄чам̣ бха̄сати ‘аггохамасми локасса, джет̣т̣хохамасми локасса, сет̣т̣хохамасми локасса, айамантима̄ джа̄ти, наттхи да̄ни пунаббхаво’’’ти (ма. ни. 3.207). тан̃часса гаманам̣ татхам̣ ахоси авитатхам̣ анекесам̣ висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена. йан̃хи со сампатиджа̄това самехи па̄дехи патит̣т̣хахи, идамасса чатуриддхипа̄дапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, уттара̄бхимукхабха̄во пана саббалокуттарабха̄васса пуббанимиттам̣, саттападавӣтиха̄ро саттабоджджхан̇гаратанапат̣ила̄бхасса, ‘‘суван̣н̣адан̣д̣а̄ вӣтипатанти ча̄мара̄’’ти (су. ни. 693) еттха вуттача̄маруккхепо пана саббатиттхийанимматханасса пуббанимиттам̣, сетаччхаттадха̄ран̣ам̣ арахаттапхалавимуттиваравималасетаччхаттапат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, саббадиса̄нувилоканам̣ саббан̃н̃ута̄на̄варан̣ан̃а̄н̣апат̣ила̄бхасса пуббанимиттам̣, а̄сабхива̄ча̄бха̄санам̣ аппат̣иваттийаварадхаммачаккаппаваттанасса пуббанимиттам̣. татха̄ айам̣ бхагава̄пи гато. тан̃часса гаманам̣ катхам̣ ахоси авитатхам̣ тесам̣йева висеса̄дхигама̄нам̣ пуббанимиттабха̄вена. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘мухуттаджа̄това гавампатӣ йатха̄,

самехи па̄дехи пхусӣ васундхарам̣;

со виккамӣ сатта пада̄ни готамо,

сетан̃ча чхаттам̣ анудха̄райум̣ марӯ.

‘‘гантва̄на со сатта пада̄ни готамо,

диса̄ вилокеси сама̄ самантато;

ат̣т̣хан̇гупетам̣ гирамаббхудӣрайи,

сӣхо йатха̄ паббатамуддханит̣т̣хито’’ти.

евам̣ татха̄ гатоти татха̄гато.

атха ва̄ йатха̄ випассӣ бхагава̄…пе… йатха̄ кассапо бхагава̄, айампи бхагава̄ татхева неккхаммена ка̄маччхандам̣ паха̄йа гато, абйа̄па̄дена бйа̄па̄дам̣, а̄локасан̃н̃а̄йа тхинамиддхам̣, авиккхепена уддхаччакуккуччам̣, дхаммававаттха̄нена вичикиччхам̣ паха̄йа гато, н̃а̄н̣ена авиджджам̣ пада̄летва̄ гато, па̄моджджена аратим̣ винодетва̄, пат̣хамаджджха̄нена нӣваран̣акава̄т̣ам̣ уггха̄т̣етва̄, дутийаджджха̄нена витаккавича̄рам̣ вӯпасаметва̄, татийаджджха̄нена пӣтим̣ вира̄джетва̄, чатуттхаджджха̄нена сукхадуккхам̣ паха̄йа, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасама̄паттийа̄ рӯпасан̃н̃а̄пат̣игхасан̃н̃а̄на̄наттасан̃н̃а̄йо саматиккамитва̄, вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасама̄паттийа̄ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасан̃н̃ам̣, а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасан̃н̃ам̣, невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасан̃н̃ам̣ саматиккамитва̄ гато.

аничча̄нупассана̄йа ниччасан̃н̃ам̣ паха̄йа, дуккха̄нупассана̄йа сукхасан̃н̃ам̣, анатта̄нупассана̄йа аттасан̃н̃ам̣, ниббида̄нупассана̄йа нандим̣, вира̄га̄нупассана̄йа ра̄гам̣, ниродха̄нупассана̄йа самудайам̣, пат̣иниссагга̄нупассана̄йа а̄да̄нам̣, кхайа̄нупассана̄йа гханасан̃н̃ам̣, вайа̄нупассана̄йа а̄йӯханам̣, випарин̣а̄ма̄нупассана̄йа дхувасан̃н̃ам̣, анимитта̄нупассана̄йа нимиттасан̃н̃ам̣, аппан̣ихита̄нупассана̄йа пан̣идхим̣, сун̃н̃ата̄нупассана̄йа абхинивесам̣, адхипан̃н̃а̄дхаммавипассана̄йа са̄ра̄да̄на̄бхинивесам̣, йатха̄бхӯтан̃а̄н̣адассанена саммоха̄бхинивесам̣, а̄дӣнава̄нупассана̄йа а̄лайа̄бхинивесам̣, пат̣исан̇кха̄нупассана̄йа аппат̣исан̇кхам̣, виват̣т̣а̄нупассана̄йа сам̣йога̄бхинивесам̣, сота̄паттимаггена дит̣т̣хекат̣т̣хе килесе бхан̃джитва̄, сакада̄га̄мимаггена ол̣а̄рике килесе паха̄йа, ана̄га̄мимаггена ан̣усахагате килесе самуггха̄тетва̄, арахаттамаггена саббакилесе самуччхиндитва̄ гато. евампи татха̄ гатоти татха̄гато.

катхам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато? патхавӣдха̄туйа̄ каккхал̣атталаккхан̣ам̣ татхам̣ авитатхам̣, а̄подха̄туйа̄ паггхаран̣алаккхан̣ам̣, теджодха̄туйа̄ ун̣хатталаккхан̣ам̣, ва̄йодха̄туйа̄ виттхамбханалаккхан̣ам̣, а̄ка̄садха̄туйа̄ асампхут̣т̣халаккхан̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ виджа̄наналаккхан̣ам̣.

рӯпасса руппаналаккхан̣ам̣, ведана̄йа ведайиталаккхан̣ам̣, сан̃н̃а̄йа сан̃джа̄наналаккхан̣ам̣, сан̇кха̄ра̄нам̣ абхисан̇кхаран̣алаккхан̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣асса виджа̄наналаккхан̣ам̣.

витаккасса абхиниропаналаккхан̣ам̣, вича̄расса анумаджджаналаккхан̣ам̣, пӣтийа̄ пхаран̣алаккхан̣ам̣, сукхасса са̄талаккхан̣ам̣, читтекаггата̄йа авиккхепалаккхан̣ам̣, пхассасса пхусаналаккхан̣ам̣.

саддхиндрийасса адхимоккхалаккхан̣ам̣, вӣрийиндрийасса паггахалаккхан̣ам̣, сатиндрийасса упат̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, сама̄дхиндрийасса авиккхепалаккхан̣ам̣, пан̃н̃индрийасса паджа̄наналаккхан̣ам̣.

саддха̄баласса ассаддхийе акампийалаккхан̣ам̣, вӣрийабаласса косадждже, сатибаласса мут̣т̣хассачче, сама̄дхибаласса уддхачче, пан̃н̃а̄баласса авиджджа̄йа акампийалаккхан̣ам̣.

сатисамбоджджхан̇гасса упат̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса павичайалаккхан̣ам̣, вӣрийасамбоджджхан̇гасса паггахалаккхан̣ам̣, пӣтисамбоджджхан̇гасса пхаран̣алаккхан̣ам̣, пассаддхисамбоджджхан̇гасса вӯпасамалаккхан̣ам̣, сама̄дхисамбоджджхан̇гасса авиккхепалаккхан̣ам̣, упеккха̄самбоджджхан̇гасса пат̣исан̇кха̄налаккхан̣ам̣.

самма̄дит̣т̣хийа̄ дассаналаккхан̣ам̣, самма̄сан̇каппасса абхиниропаналаккхан̣ам̣, самма̄ва̄ча̄йа париггахалаккхан̣ам̣, самма̄каммантасса самут̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, самма̄а̄джӣвасса вода̄налаккхан̣ам̣, самма̄ва̄йа̄масса паггахалаккхан̣ам̣, самма̄сатийа̄ упат̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, самма̄сама̄дхисса авиккхепалаккхан̣ам̣.

авиджджа̄йа ан̃н̃а̄н̣алаккхан̣ам̣, сан̇кха̄ра̄нам̣ четана̄лаккхан̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣асса виджа̄наналаккхан̣ам̣, на̄масса наманалаккхан̣ам̣, рӯпасса руппаналаккхан̣ам̣, сал̣а̄йатанасса а̄йатаналаккхан̣ам̣, пхассасса пхусаналаккхан̣ам̣, ведана̄йа ведайиталаккхан̣ам̣, тан̣ха̄йа хетулаккхан̣ам̣, упа̄да̄насса гахан̣алаккхан̣ам̣, бхавасса а̄йӯханалаккхан̣ам̣, джа̄тийа̄ ниббаттилаккхан̣ам̣, джара̄йа джӣран̣алаккхан̣ам̣, маран̣асса чутилаккхан̣ам̣.

дха̄тӯнам̣ сун̃н̃ата̄лаккхан̣ам̣, а̄йатана̄нам̣ а̄йатаналаккхан̣ам̣, сатипат̣т̣ха̄на̄нам̣ упат̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, саммаппадха̄на̄нам̣ падаханалаккхан̣ам̣, иддхипа̄да̄нам̣ иджджханалаккхан̣ам̣, индрийа̄нам̣ адхипатилаккхан̣ам̣, бала̄нам̣ акампийалаккхан̣ам̣, боджджхан̇га̄нам̣ ниййа̄налаккхан̣ам̣, маггасса хетулаккхан̣ам̣.

сачча̄нам̣ татхалаккхан̣ам̣, саматхасса авиккхепалаккхан̣ам̣, випассана̄йа анупассана̄лаккхан̣ам̣, саматхавипассана̄нам̣ екарасалаккхан̣ам̣, йуганаддха̄нам̣ анативаттаналаккхан̣ам̣.

сӣлависуддхийа̄ сам̣варан̣алаккхан̣ам̣, читтависуддхийа̄ авиккхепалаккхан̣ам̣, дит̣т̣хивисуддхийа̄ дассаналаккхан̣ам̣.

кхайе н̃а̄н̣асса самуччхедалаккхан̣ам̣, ануппа̄де н̃а̄н̣асса пассаддхилаккхан̣ам̣.

чхандасса мӯлалаккхан̣ам̣, манасика̄расса самут̣т̣ха̄налаккхан̣ам̣, пхассасса самодха̄налаккхан̣ам̣, ведана̄йа самосаран̣алаккхан̣ам̣, сама̄дхисса памукхалаккхан̣ам̣, сатийа̄ а̄дхипатеййалаккхан̣ам̣, пан̃н̃а̄йа татуттарийалаккхан̣ам̣, вимуттийа̄ са̄ралаккхан̣ам̣, аматогадхасса нибба̄насса парийоса̄налаккхан̣ам̣ татхам̣ авитатхам̣. евам̣ татхалаккхан̣ам̣ н̃а̄н̣агатийа̄ а̄гато авираджджхитва̄ патто ануппаттоти татха̄гато. евам̣ татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато.

катхам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато? татхадхамма̄ на̄ма чатта̄ри арийасачча̄ни. йатха̄ха – ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. катама̄ни чатта̄ри? ‘идам̣ дуккха’нти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090) виттха̄ро. та̄ни ча бхагава̄ абхисамбуддхо, тасма̄ татха̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гатоти вуччати. абхисамбодхаттхо хи еттха гатасаддо.

апича джара̄маран̣асса джа̄типаччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо…пе… сан̇кха̄ра̄нам̣ авиджджа̄паччайасамбхӯтасамуда̄гатат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо. татха̄ авиджджа̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайат̣т̣хо, сан̇кха̄ра̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣асса паччайат̣т̣хо…пе… джа̄тийа̄ джара̄маран̣асса паччайат̣т̣хо татхо авитатхо анан̃н̃атхо. там̣ саббам̣ бхагава̄ абхисамбуддхо. тасма̄пи татха̄нам̣ дхамма̄нам̣ абхисамбуддхатта̄ татха̄гатоти вуччати. евам̣ татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато.

катхам̣ татхадассита̄йа татха̄гато? бхагава̄ йам̣ садеваке локе…пе… садеваманусса̄йа апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ чаккхудва̄ре а̄па̄тхам̣ а̄гаччхантам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ на̄ма аттхи, там̣ сабба̄ка̄рато джа̄на̄ти пассати. евам̣ джа̄ната̄ пассата̄ ча тена там̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄дивасена ва̄ дит̣т̣хасутамутавин̃н̃а̄тесу лаббхама̄накападавасена ва̄ ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ рӯпа̄йатанам̣? йам̣ рӯпам̣ чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа ван̣н̣анибха̄ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ нӣлам̣ пӣтака’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 616) найена анекехи на̄мехи терасахи ва̄рехи двепан̃н̃а̄са̄йа найехи вибхаджджама̄нам̣ татхамева хоти, витатхам̣ наттхи. еса найо сотадва̄ра̄дӣсупи а̄па̄тхама̄гаччхантесу садда̄дӣсу. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… садеваманусса̄йа дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, тамахам̣ джа̄на̄ми, тамахам̣ аббхан̃н̃а̄сим̣, там̣ татха̄гатасса видитам̣, там̣ татха̄гато на упат̣т̣ха̄сӣ’’ти (а. ни. 4.24). евам̣ татхадассита̄йа татха̄гато. таттха татхадассӣаттхе татха̄гатоти падасамбхаво ведитаббо.

катхам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато? йам̣ раттим̣ бхагава̄ бодхиман̣д̣е апара̄джитапаллан̇ке нисинно тин̣н̣ам̣ ма̄ра̄нам̣ маттхакам̣ маддитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, йан̃ча раттим̣ йамакаса̄ла̄нам̣ антаре анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи, еттхантаре пан̃чачатта̄лӣсавассапарима̄н̣е ка̄ле пат̣хамабодхийа̄пи маджджхимабодхийа̄пи паччхимабодхийа̄пи йам̣ бхагавата̄ бха̄ситам̣ суттам̣ геййам̣…пе… ведаллам̣, саббам̣ там̣ аттхато ча бйан̃джанато ча анупаваджджам̣ анӯнам̣ анадхикам̣ сабба̄ка̄рапарипун̣н̣ам̣ ра̄гамаданиммаданам̣ досамохамаданиммаданам̣, наттхи таттха ва̄лаггаматтампи аваккхалитам̣, саббам̣ там̣ екамуддика̄йа лан̃чхитам̣ вийа екана̄л̣ика̄йа митам̣ вийа екатула̄йа тулитам̣ вийа ча татхамева хоти авитатхам̣. тена̄ха – ‘‘йан̃ча, чунда, раттим̣ татха̄гато ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхати, йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати, йам̣ етасмим̣ антаре бха̄сати лапати ниддисати, саббам̣ там̣ татхева хоти но ан̃н̃атха̄. тасма̄ татха̄гатоти вуччатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.188). гадаттхо хи еттха гатасаддо. евам̣ татхава̄дита̄йа татха̄гато.

апича а̄гаданам̣ а̄гадо, вачананти аттхо. татхо авипарӣто а̄гадо асса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти евампетасмим̣ аттхе падасиддхи ведитабба̄.

катхам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато? бхагавато хи ва̄ча̄йа ка̄йо ануломети ка̄йассапи ва̄ча̄, тасма̄ йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ ча хоти. евам̣ бхӯтасса часса йатха̄ ва̄ча̄, ка̄йопи татха̄ гато, паваттоти аттхо. йатха̄ ча ка̄йо, ва̄ча̄пи татха̄ гата̄ти татха̄гато. тенева̄ха – ‘‘йатха̄ва̄дӣ, бхиккхаве, татха̄гато татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. ити йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23). евам̣ татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато.

катхам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато? упари бхаваггам̣ хет̣т̣ха̄ авӣчим̣ парийантам̣ катва̄ тирийам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу саббасатте абхибхавати сӣленапи сама̄дхина̄пи пан̃н̃а̄йапи вимуттийа̄пи, на тасса тула̄ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ аттхи, атуло аппамеййо ануттаро ра̄джара̄джо девадево сакка̄наматисакко брахма̄наматибрахма̄. тена̄ха – ‘‘садеваке локе, бхиккхаве…пе… садеваманусса̄йа татха̄гато абхибхӯ анабхибхӯто ан̃н̃адаттху дасо васаваттӣ. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).

татревам̣ падасиддхи ведитабба̄ – агадо вийа агадо. ко панеса? десана̄вила̄со чева пун̃н̃уссайо ча. тена хеса маха̄нубха̄во бхисакко дибба̄гадена саппе вийа саббапараппава̄дино садевакан̃ча локам̣ абхибхавати. ити саббалока̄бхибхаване татхо авипарӣто десана̄вила̄со чева пун̃н̃уссайо ча агадо асса̄ти дака̄расса така̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти ведитаббо. евам̣ абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато.

апича татха̄йа гатотипи татха̄гато, татхам̣ гатотипи татха̄гато, гатоти авагато атӣто патто пат̣ипанноти аттхо. таттха сакалалокам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато авагатоти татха̄гато. локасамудайам̣ паха̄напарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато атӣтоти татха̄гато, локаниродхам̣ саччхикирийа̄йа татха̄йа гато паттоти татха̄гато, локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ татха̄йа гато пат̣ипанноти татха̄гато. тена йам̣ вуттам̣ бхагавата̄ –

‘‘локо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасма̄ татха̄гато висам̣йутто. локасамудайо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локасамудайо татха̄гатасса пахӣно. локаниродхо, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддхо, локаниродхо татха̄гатасса саччхикато. локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄, бхиккхаве, татха̄гатена абхисамбуддха̄, локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄ татха̄гатасса бха̄вита̄. йам̣, бхиккхаве, садевакасса локасса…пе… саббам̣ там̣ татха̄гатена абхисамбуддхам̣. тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23).

тассапи евам̣ аттхо ведитаббо. идампи ча татха̄гатасса татха̄гатабха̄вадӣпане мукхаматтамева. сабба̄ка̄рена пана татха̄гатова татха̄гатасса татха̄гатабха̄вам̣ ван̣н̣еййа.

арахам̣ самма̄самбуддхоти пададвайе пана а̄ракатта̄, арӣнам̣ ара̄нан̃ча хататта̄, паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ти имехи та̄ва ка̄ран̣ехи араханти ведитаббо. самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ пана самма̄самбуддхоти айаметтха сан̇кхепо, виттха̄рато панетам̣ пададвайам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.123 а̄дайо) буддха̄нуссативан̣н̣ана̄йам̣ пака̄ситанти.

171. дутийе па̄тубха̄воти уппатти ниппхатти. дуллабхо локасминти имасмим̣ сатталоке дуллабхо судуллабхо парамадуллабхо. касма̄ дуллабхоти? екава̄рам̣ да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄ буддхена бхавитум̣ на сакка̄, две ва̄ре даса ва̄ре вӣсати ва̄ре пан̃н̃а̄са ва̄ре ва̄расатам̣ ва̄расахассам̣ ва̄расатасахассам̣ ва̄ракот̣исатасахассампи да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄ буддхена бхавитум̣ на сакка̄, татха̄ екадивасам̣ две дивасе даса дивасе вӣсати дивасе пан̃н̃а̄са дивасе дивасасатам̣ дивасасахассам̣ дивасасатасахассам̣ дивасакот̣исатасахассам̣. екама̄сам̣ две ма̄се…пе… ма̄сакот̣исатасахассам̣. екасам̣ваччхарам̣ две сам̣ваччхаре…пе… сам̣ваччхаракот̣исатасахассам̣. екакаппам̣ две каппе…пе… каппакот̣исатасахассам̣. каппа̄нам̣ екам̣ асан̇кхйеййам̣ две асан̇кхйеййа̄ни тӣн̣и асан̇кхйеййа̄ни да̄напа̄рамим̣ пӯретва̄ буддхена бхавитум̣ на сакка̄. сӣлапа̄рамӣнеккхаммапа̄рамӣ…пе… упеккха̄па̄рамӣсупи есева найо. паччхимакот̣ийа̄ пана каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни даса па̄рамийо пӯретва̄ буддхена бхавитум̣ сакка̄ти имина̄ ка̄ран̣ена дуллабхо.

172. татийе аччхарийамануссоти аччхарийо мануссо. аччхарийоти андхасса паббата̄рохан̣ам̣ вийа ниччам̣ на хотӣти аттхо. айам̣ та̄ва садданайо. айам̣ пана ат̣т̣хакатха̄найо – аччхара̄йогготи аччхарийо, аччхарам̣ пахаритва̄ пасситабботи аттхо. апича ‘‘татха̄гатасса, бхиккхаве, арахато самма̄самбуддхасса па̄тубха̄ва̄ чатта̄ро аччхарийа̄ аббхута̄ дхамма̄ па̄тубхавантӣ’’ти (а. ни. 4.127) евама̄дӣхи анекехи аччхарийаббхутадхаммехи саманна̄гататта̄пи аччхарийамануссо. а̄чин̣н̣амануссотипи аччхарийамануссо.

абхинӣха̄расса хи сампа̄даке ат̣т̣ха дхамме самодха̄нетва̄ екабуддхасса саммукхе маха̄бодхиман̣д̣е ма̄насам̣ бандхитва̄ нисаджджанам̣ на̄ма на ан̃н̃асса кассачи а̄чин̣н̣ам̣, саббан̃н̃убодхисаттассева а̄чин̣н̣ам̣. татха̄ буддха̄нам̣ сантике бйа̄каран̣ам̣ лабхитва̄ аниваттакена хутва̄ вӣрийа̄дхит̣т̣ха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄йа буддхака̄ракадхамма̄нам̣ пӯран̣ампи на ан̃н̃асса кассачи а̄чин̣н̣ам̣, саббан̃н̃убодхисаттассева а̄чин̣н̣ам̣. татха̄ па̄рамийо габбхам̣ ган̣ха̄петва̄ вессантараттабха̄васадисе аттабха̄ве т̣хатва̄ сабба̄лан̇ка̄рапат̣иман̣д̣ита̄нам̣ хаттхӣнам̣ саттасата̄ни асса̄нам̣ саттасата̄нӣти евам̣ саттасатакамаха̄да̄нам̣ датва̄ джа̄ликума̄расадисам̣ путтам̣, кан̣ха̄джина̄садисам̣ дхӣтарам̣, маддӣдевисадисам̣ бхарийан̃ча да̄намукхе ниййа̄тетва̄ йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ дутийе аттабха̄ве туситабхаване пат̣исандхиггахан̣ампи на ан̃н̃асса кассачи а̄чин̣н̣ам̣, саббан̃н̃убодхисаттассева а̄чин̣н̣ам̣. туситапуре йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ девата̄нам̣ а̄йа̄чанам̣ сампат̣иччхитва̄ пан̃чамаха̄вилоканам̣ вилокетва̄ сатасса сампаджа̄насса туситапура̄ чавитва̄ маха̄бхогакуле пат̣исандхиггахан̣ампи на ан̃н̃асса кассачи а̄чин̣н̣ам̣, саббан̃н̃убодхисаттассева а̄чин̣н̣ам̣. татха̄ пат̣исандхиггахан̣адивасе дасасахассилокадха̄тукампанампи, сатасса сампаджа̄насса ма̄тукуччхийам̣ нива̄сопи, сатасса сампаджа̄насса ма̄тукуччхито никкхаманадивасе дасасахассилокадха̄тукампанампи, сампатиджа̄тасса саттападавӣтиха̄рагаманампи, диббасетаччхатта. дха̄ран̣ампи, диббава̄л̣абӣджануккхепопи, саббадиса̄су сӣхавилоканам̣ вилокетва̄ аттана̄ пат̣исамам̣ кан̃чи саттам̣ адисва̄ ‘‘аггохамасми локасса̄’’ти евам̣ сӣхана̄данаданампи, парипа̄кагате н̃а̄н̣е маха̄сампаттим̣ паха̄йа маха̄бхиниккхаманампи, маха̄бодхиман̣д̣е паллан̇кена нисиннасса ма̄равиджайам̣ а̄дим̣ катва̄ пуббенива̄са̄нуссатидиббачаккхувисодхана̄ни катва̄ паччӯсасамайе саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣агун̣ара̄сипат̣ивиддхаккхан̣е дасасахассилокадха̄тукампанампи, пат̣хамадхаммадесана̄йа ануттарам̣ типариват̣т̣ам̣ дхаммачаккаппаваттанампӣти евама̄ди саббам̣ на ан̃н̃асса кассачи а̄чин̣н̣ам̣, саббан̃н̃убуддхассева а̄чин̣н̣ам̣. евам̣ а̄чин̣н̣амануссотипи аччхарийамануссо.

173. чатуттхе ка̄лакирийа̄ти екасмим̣ ка̄ле па̄кат̣а̄ кирийа̄ти ка̄лакирийа̄. татха̄гато хи пан̃чачатта̄лӣса васса̄ни т̣хатва̄ тӣн̣и пит̣ака̄ни пан̃ча ника̄йе наван̇гам̣ саттхуса̄санам̣ чатура̄сӣти дхаммаккхандхасахасса̄ни пака̄сетва̄ маха̄джанам̣ нибба̄наниннам̣ нибба̄напон̣ам̣ катва̄ йамакаса̄ла̄намантаре нипанно бхиккхусан̇гхам̣ а̄мантетва̄ аппама̄дена овадитва̄ сато сампаджа̄но анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи. айамасса кирийа̄ йа̄ваджджатана̄ па̄кат̣а̄ти екасмим̣ ка̄ле па̄кат̣а̄ кирийа̄ти ка̄лакирийа̄. анутаппа̄ хотӣти анута̄пакара̄ хоти. таттха чаккаваттиран̃н̃о ка̄лакирийа̄ екачаккава̄л̣е деваманусса̄нам̣ анута̄пакара̄ хоти. буддха̄нам̣ ка̄лакирийа̄ дасасахассачаккава̄л̣есу деваманусса̄нам̣ анута̄пакара̄ хоти. тена вуттам̣ – ‘‘бахуно джанасса анутаппа̄ хотӣ’’ти.

174. пан̃чаме адутийоти дутийасса буддхасса абха̄ва̄ адутийо. чатта̄ро хи буддха̄ сутабуддхо, чатусаччабуддхо, паччекабуддхо, саббан̃н̃убуддхоти. таттха бахуссуто бхиккху сутабуддхо на̄ма. кхӣн̣а̄саво чатусаччабуддхо на̄ма. каппасатасахасса̄дхика̄ни две асан̇кхйеййа̄ни па̄рамийо пӯретва̄ са̄мам̣ пат̣ивиддхапаччекабодхин̃а̄н̣о паччекабуддхо на̄ма. каппасатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри ва̄ ат̣т̣ха ва̄ сол̣аса ва̄ асан̇кхйеййа̄ни па̄рамийо пӯретва̄ тин̣н̣ам̣ ма̄ра̄нам̣ маттхакам̣ маддитва̄ пат̣ивиддхасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣о саббан̃н̃убуддхо на̄ма. имесу чатӯсу буддхесу саббан̃н̃убуддхова адутийо на̄ма. на хи тена саддхим̣ ан̃н̃о саббан̃н̃убуддхо на̄ма уппаджджати.

асаха̄йоти аттабха̄вена ва̄ пат̣ивиддхадхаммехи ва̄ садисо саха̄йо на̄ма асса наттхӣти асаха̄йо. ‘‘ладдхасаха̄йо кхо пана со бхагава̄ секха̄нан̃чева пат̣ипада̄на’’нти имина̄ пана парийа̄йена секха̄секха̄ буддха̄нам̣ саха̄йа̄ на̄ма хонти. аппат̣имоти пат̣има̄ вуччати аттабха̄во, тасса аттабха̄васадиса̄ ан̃н̃а̄ пат̣има̄ наттхӣти аппат̣имо. йа̄пи ча манусса̄ суван̣н̣араджата̄димайа̄ пат̣има̄ каронти, та̄су ва̄лаггаматтампи ока̄сам̣ татха̄гатасса аттабха̄васадисам̣ ка̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхӣти саббатха̄пи аппат̣имо.

аппат̣исамоти аттабха̄веневасса пат̣исамо на̄ма кочи наттхӣти аппат̣исамо. аппат̣ибха̄готи йе татха̄гатена ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена дхамма̄ десита̄, тесу ‘‘на чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, тайо ва̄ пан̃ча ва̄’’тиа̄дина̄ найена пат̣ибха̄гам̣ ка̄тум̣ саматтхо на̄ма наттхӣти аппат̣ибха̄го. аппат̣ипуггалоти ан̃н̃о кочи ‘‘ахам̣ буддхо’’ти евам̣ пат̣ин̃н̃ам̣ ка̄тум̣ саматтхо пуггало наттхӣти аппат̣ипуггало. асамоти аппат̣ипуггалатта̄ва саббасаттехи асамо. асамасамоти асама̄ вуччанти атӣта̄на̄гата̄ саббан̃н̃убуддха̄, техи асамехи самоти асамасамо.

двипада̄нам̣ агготи самма̄самбуддхо апада̄нам̣ двипада̄нам̣ чатуппада̄нам̣ бахуппада̄нам̣ рӯпӣнам̣ арӯпӣнам̣ сан̃н̃ӣнам̣ асан̃н̃ӣнам̣ невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣнам̣ сатта̄нам̣ аггова. касма̄ идха двипада̄нам̣ агготи вутто? сет̣т̣хатаравасена. имасмин̃хи локе сет̣т̣хо на̄ма уппаджджама̄но ападачатуппадабахуппадесу на уппаджджати, двипадесуйева уппаджджати. катарадвипадвесӯти? мануссесу чева девесу ча. мануссесу уппаджджама̄но тисахассимаха̄сахассилокадха̄тум̣ васе ваттетум̣ саматтхо буддхо хутва̄ уппаджджати. девесу уппаджджама̄но дасасахассилокадха̄тум̣ васаваттӣ маха̄брахма̄ хутва̄ уппаджджати. со тасса каппийака̄рако ва̄ а̄ра̄мико ва̄ сампаджджати. ити татопи сет̣т̣хатаравасенеса двипада̄нам̣ агготи вутто.

175-186. чхат̣т̣ха̄дӣсу екапуггаласса, бхиккхаве, па̄тубха̄ва̄ махато чаккхусса па̄тубха̄во хотӣти, бхиккхаве, екапуггаласса татха̄гатасса арахато самма̄самбуддхасса па̄тубха̄вена махантасса чаккхусса па̄тубха̄во хоти. тасмим̣ пуггале па̄тубхӯте там̣ па̄тубхӯтамева хоти, на вина̄ тасса па̄тубха̄вена па̄тубхавати. па̄тубха̄воти уппатти ниппхатти. катамасса чаккхусса̄ти? пан̃н̃а̄чаккхусса. кӣварӯпасса̄ти? са̄рипуттаттхерасса випассана̄пан̃н̃а̄садисасса маха̄моггалла̄наттхерасса сама̄дхипан̃н̃а̄садисасса̄ти. а̄лока̄дӣсупи есева найо. убхиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣ пан̃н̃а̄а̄локасадисойева хи еттха а̄локо, пан̃н̃а̄обха̄сасадисойева обха̄со адхиппето. ‘‘махато чаккхусса, махато а̄локасса, махато обха̄сасса̄’’ти има̄ни ча пана тӣн̣ипи локийалокуттарамиссака̄ни катхита̄нӣти ведитабба̄ни.

чханнам̣ ануттарийа̄нанти уттаритаравирахита̄нам̣ чханнам̣ уттамадхамма̄нам̣. таттха дассана̄нуттарийам̣, савана̄нуттарийам̣, ла̄бха̄нуттарийам̣, сиккха̄нуттарийам̣, па̄ричарийа̄нуттарийам̣, ануссата̄нуттарийанти има̄ни чха ануттарийа̄ни. имесам̣ па̄тубха̄во хотӣти аттхо. а̄йасма̄ хи а̄нандаттхеро са̄йам̣па̄там̣ татха̄гатам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ена дат̣т̣хум̣ лабхати, идам̣ дассана̄нуттарийам̣. ан̃н̃опи сота̄панно ва̄ сакада̄га̄мӣ ва̄ ана̄га̄мӣ ва̄ а̄нандаттхеро вийа татха̄гатам̣ дассана̄йа лабхати, идампи дассана̄нуттарийам̣. апаро пана путхуджджанакалйа̄н̣ако а̄нандаттхеро вийа дасабалам̣ дассана̄йа лабхитва̄ там̣ дассанам̣ вад̣д̣хетва̄ сота̄паттимаггам̣ па̄пети. идам̣ дассанамева на̄ма, мӯладассанам̣ пана дассана̄нуттарийам̣ на̄ма.

а̄нандаттхеройева ча абхиккхан̣ам̣ дасабаласса вачанам̣ сотавин̃н̃а̄н̣ена сотум̣ лабхати, идам̣ савана̄нуттарийам̣. ан̃н̃епи сота̄панна̄дайо а̄нандаттхеро вийа татха̄гатасса вачанам̣ савана̄йа лабханти, идампи савана̄нуттарийам̣. апаро пана путхуджджанакалйа̄н̣ако а̄нандаттхеро вийа татха̄гатасса вачанам̣ сотум̣ лабхитва̄ там̣ саванам̣ вад̣д̣хетва̄ сота̄паттимаггам̣ па̄пети. идам̣ саванамева на̄ма, мӯласаванам̣ пана савана̄нуттарийам̣ на̄ма.

а̄нандаттхеройева ча дасабале саддхам̣ пат̣илабхати, идам̣ ла̄бха̄нуттарийам̣. ан̃н̃епи сота̄панна̄дайо а̄нандаттхеро вийа дасабале саддха̄пат̣ила̄бхам̣ лабханти, идампи ла̄бха̄нуттарийам̣. апаро пана путхуджджанакалйа̄н̣ако а̄нандаттхеро вийа дасабале саддха̄пат̣ила̄бхам̣ лабхитва̄ там̣ ла̄бхам̣ вад̣д̣хетва̄ сота̄паттимаггам̣ па̄пети, айам̣ ла̄бхойева на̄ма, мӯлала̄бхо пана ла̄бха̄нуттарийам̣ на̄ма.

а̄нандаттхеройева ча дасабаласса са̄сане тиссо сиккха̄ сиккхати, идам̣ сиккха̄нуттарийам̣. ан̃н̃епи сота̄панна̄дайо а̄нандаттхеро вийа дасабаласса са̄сане тиссо сиккха̄ сиккханти, идампи сиккха̄нуттарийам̣. апаро пана путхуджджанакалйа̄н̣ако а̄нандаттхеро вийа дасабаласса са̄сане тиссо сиккха̄ сиккхитва̄ та̄ сиккха̄ вад̣д̣хетва̄ сота̄паттимаггам̣ па̄пети. айам̣ сиккха̄йева на̄ма, мӯласиккха̄ пана сиккха̄нуттарийам̣ на̄ма.

а̄нандаттхеройева ча абхин̣хам̣ дасабалам̣ паричарати, идам̣ па̄ричарийа̄нуттарийам̣. ан̃н̃епи сота̄панна̄дайо а̄нандаттхеро вийа абхин̣хам̣ дасабалам̣ паричаранти, идампи па̄ричарийа̄нуттарийам̣. апаро пана путхуджджанакалйа̄н̣ако а̄нандаттхеро вийа дасабалам̣ паричаритва̄ там̣ па̄ричарийам̣ вад̣д̣хетва̄ сота̄паттимаггам̣ па̄пети, айам̣ па̄ричарийа̄йева на̄ма, мӯлапа̄ричарийа̄ пана па̄ричарийа̄нуттарийам̣ на̄ма.

а̄нандаттхеройева ча дасабаласса локийалокуттаре гун̣е ануссарати, идам̣ ануссата̄нуттарийам̣. ан̃н̃епи сота̄панна̄дайо а̄нандаттхеро вийа дасабаласса локийалокуттаре гун̣е ануссаранти, идампи ануссата̄нуттарийам̣. апаро пана путхуджджанакалйа̄н̣ако а̄нандаттхеро вийа дасабаласса локийалокуттаре гун̣е ануссаритва̄ там̣ ануссатим̣ вад̣д̣хетва̄ сота̄паттимаггам̣ па̄пети, айам̣ ануссатийева на̄ма, мӯла̄нуссати пана ануссата̄нуттарийам̣ на̄ма. има̄ни чха ануттарийа̄ни, имесам̣ па̄тубха̄во хоти. има̄ни ча пана чха ануттарийа̄ни локийалокуттарамиссака̄ни катхита̄нӣти ведитабба̄ни.

чатуннам̣ пат̣исамбхида̄нам̣ саччхикирийа̄ хотӣти чатассо хи пат̣исамбхида̄йо аттхапат̣исамбхида̄, дхаммапат̣исамбхида̄, нируттипат̣исамбхида̄, пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ти. таттха аттхесу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, аттхадхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄, н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро панета̄сам̣ абхидхамме (вибха. 718 а̄дайо) а̄гатойева. има̄сам̣ чатассаннам̣ пат̣исамбхида̄нам̣ буддхуппа̄де паччаккхакирийа̄ хоти, на вина̄ буддхуппа̄да̄. ета̄сам̣ саччхикирийа̄ти аттхо. има̄пи локийалокуттара̄ва катхита̄ти ведитабба̄.

анекадха̄тупат̣иведхоти ‘‘чаккхудха̄ту рӯпадха̄тӯ’’тиа̄дӣнам̣ ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣ буддхуппа̄дейева пат̣иведхо хоти, на вина̄ буддхуппа̄дена̄ти аттхо. на̄на̄дха̄тупат̣иведхоти еттха има̄ва ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо на̄на̄сабха̄вато на̄на̄дха̄туйоти ведитабба̄. йо панета̄сам̣ ‘‘на̄на̄сабха̄ва̄ ета̄’’ти евам̣ на̄на̄каран̣ато пат̣иведхо, айам̣ на̄на̄дха̄тупат̣иведхо на̄ма. виджджа̄вимуттипхаласаччхикирийа̄ти еттха виджджа̄ти пхале н̃а̄н̣ам̣, вимуттӣти тадавасеса̄ пхаласампайутта̄ дхамма̄. сота̄паттипхаласаччхикирийа̄ти сототи пат̣хамамагго, тена сотена паттаббам̣ пхаланти сота̄паттипхалам̣. сакада̄га̄мипхала̄дӣни па̄кат̣а̄нева.

187. ануттаранти нируттарам̣. дхаммачакканти сет̣т̣хачаккам̣. чаккасаддо хеса –

‘‘чатуббхи ат̣т̣хаджджхагама̄, ат̣т̣ха̄хипи ча сол̣аса;

сол̣аса̄хи ча ба̄ттим̣са, атриччхам̣ чаккама̄садо;

иччха̄хатасса посасса, чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти. (джа̄. 1.1.104; 1.5.103) –

еттха урачакке а̄гато. ‘‘чаккасама̄рул̣ха̄ джа̄напада̄ парийа̄йантӣ’’ти (а. ни. 3.63; 5.54) еттха ирийа̄патхачакке. ‘‘атха кхо со, бхиккхаве, ратхака̄ро йам̣ там̣ чаккам̣ чхахи ма̄сехи нит̣т̣хитам̣, там̣ паваттесӣ’’ти (а. ни. 3.15) еттха да̄ручакке. ‘‘аддаса̄ кхо дон̣о бра̄хман̣о бхагавато па̄десу чакка̄ни сахасса̄ра̄нӣ’’ти (а. ни. 4.36) еттха лаккхан̣ачакке. ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’ти (а. ни. 4.31) еттха сампаттичакке. ‘‘диббам̣ чаккаратанам̣ па̄тубхаватӣ’’ти (дӣ. ни. 2.243; ма. ни. 3.256) еттха ратаначакке. идха пана дхаммачакке а̄гато.

паваттитанти еттха дхаммачаккам̣ абхинӣхарати на̄ма, абхинӣхат̣ам̣ на̄ма, уппа̄дети на̄ма, уппа̄дитам̣ на̄ма, паваттети на̄ма, паваттитам̣ на̄ма̄ти айам̣ пабхедо ведитаббо. куто пат̣т̣ха̄йа дхаммачаккам̣ абхинӣхарати на̄ма̄ти? йада̄ сумедхабра̄хман̣о хутва̄ ка̄месу а̄дӣнавам̣ неккхамме ча а̄нисам̣сам̣ дисва̄ саттасатакамаха̄да̄нам̣ датва̄ исипаббаджджам̣ паббаджитва̄ пан̃ча абхин̃н̃а̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттети, тато пат̣т̣ха̄йа дхаммачаккам̣ абхинӣхарати на̄ма.

куто пат̣т̣ха̄йа абхинӣхат̣ам̣ на̄ма̄ти? йада̄ ат̣т̣ха дхамме самодха̄нетва̄ дӣпан̇карапа̄дамӯле маха̄бодхиман̣д̣аттха̄йа ма̄насам̣ бандхитва̄ ‘‘бйа̄каран̣ам̣ аладдха̄ на вут̣т̣хахисса̄мӣ’’ти вӣрийа̄дхит̣т̣ха̄нам̣ адхит̣т̣ха̄йа нипанно дасабаласса сантика̄ бйа̄каран̣ам̣ лабхи, тато пат̣т̣ха̄йа дхаммачаккам̣ абхинӣхат̣ам̣ на̄ма.

куто пат̣т̣ха̄йа уппа̄дети на̄ма̄ти? тато пат̣т̣ха̄йа да̄напа̄рамим̣ пӯрентопи дхаммачаккам̣ уппа̄дети на̄ма. сӣлапа̄рамим̣ пӯрентопи…пе… упеккха̄па̄рамим̣ пӯрентопи дхаммачаккам̣ уппа̄дети на̄ма. даса па̄рамийо даса упапа̄рамийо даса параматтхапа̄рамийо пӯрентопи, пан̃ча маха̄паричча̄ге париччаджантопи, н̃а̄таттхачарийам̣ пӯрентопи дхаммачаккам̣ уппа̄дети на̄ма. вессантараттабха̄ве т̣хатва̄ саттасатакамаха̄да̄нам̣ датва̄ путтада̄рам̣ да̄намукхе ниййа̄тетва̄ па̄рамикӯт̣ам̣ гахетва̄ туситапуре ниббаттитва̄ таттха йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ девата̄хи а̄йа̄чито пат̣ин̃н̃ам̣ датва̄ пан̃чамаха̄вилоканам̣ вилокентопи дхаммачаккам̣ уппа̄детийева на̄ма. ма̄тукуччхийам̣ пат̣исандхим̣ ган̣хантопи, пат̣исандхиккхан̣е дасасахассачаккава̄л̣ам̣ кампентопи, ма̄тукуччхито никкхантадивасе татхева локам̣ кампентопи, сампатиджа̄то сатта пада̄ни гантва̄ ‘‘аггомахасмӣ’’ти сӣхана̄дам̣ надантопи, екӯнатим̣са сам̣ваччхара̄ни ага̄рамаджджхе васантопи, маха̄бхиниккхаманам̣ никкхамантопи, анома̄надӣтӣре паббаджантопи, маха̄падха̄не чхаббасса̄ни вӣрийам̣ каронтопи, суджа̄та̄йа диннам̣ мадхупа̄йа̄сам̣ бхун̃джитва̄ суван̣н̣апа̄тим̣ надийа̄ пава̄хетва̄ са̄йанхасамайе бодхиман̣д̣аварагато пураттхимам̣ локадха̄тум̣ олокенто нисӣдитва̄ сӯрийе дхарама̄нейева ма̄рабалам̣ видхаметва̄ пат̣хамайа̄ме пуббенива̄сам̣ ануссарантопи, маджджхимайа̄ме диббачаккхум̣ висодхентопи, паччӯсака̄ласаманантаре паччайа̄ка̄рам̣ саммаситва̄ сота̄паттимаггам̣ пат̣ивиджджхантопи, сота̄паттипхалам̣ саччхикаронтопи, сакада̄га̄мимаггам̣ сакада̄га̄мипхалам̣ ана̄га̄мимаггам̣ ана̄га̄мипхалам̣ саччхикаронтопи, арахаттамаггам̣ пат̣ивиджджхантопи дхаммачаккам̣ уппа̄детийева на̄ма.

арахаттапхалаккхан̣е пана тена дхаммачаккам̣ уппа̄дитам̣ на̄ма. буддха̄нан̃хи сакалалокийалокуттарагун̣ара̄си арахаттапхаленева саддхим̣ иджджхати. тасма̄ тена тасмим̣ кхан̣е дхаммачаккам̣ уппа̄дитам̣ на̄ма хоти.

када̄ паваттети на̄ма? бодхиман̣д̣е саттасатта̄хам̣ вӣтина̄метва̄ исипатане мигада̄йе ан̃н̃а̄кон̣д̣ан̃н̃аттхерам̣ ка̄йасаккхим̣ катва̄ дхаммачаккаппаваттанасуттантам̣ десенто дхаммачаккам̣ паваттети на̄ма.

йада̄ пана ан̃н̃а̄кон̣д̣ан̃н̃аттхерена дасабаласса десана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄ваниббаттам̣ саванам̣ лабхитва̄ саббапат̣хамам̣ дхаммо адхигато, тато пат̣т̣ха̄йа дхаммачаккам̣ паваттитам̣ на̄ма хотӣти ведитаббам̣. дхаммачакканти четам̣ десана̄н̃а̄н̣ассапи на̄мам̣ пат̣иведхан̃а̄н̣ассапи. тесу десана̄н̃а̄н̣ам̣ локийам̣, пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ локуттарам̣. касса десана̄пат̣иведхан̃а̄н̣анти? на ан̃н̃асса кассачи, самма̄самбуддхассева десана̄н̃а̄н̣ан̃ча пат̣иведхан̃а̄н̣ан̃ча̄ти ведитаббам̣.

саммадева̄ти хетуна̄ найена ка̄ран̣енева. ануппаваттетӣти йатха̄ пурато гаччхантасса паччхато гаччханто там̣ анугаччхати на̄ма, евам̣ пат̣хаматарам̣ саттха̄ра̄ паваттитам̣ тхеро ануппаваттети на̄ма. катхам̣? саттха̄ хи ‘‘чатта̄роме, бхиккхаве, сатипат̣т̣ха̄на̄. катаме чатта̄ро’’ти катхенто дхаммачаккам̣ паваттети на̄ма, дхаммасена̄пати са̄рипуттаттхеропи ‘‘чатта̄роме, а̄вусо, сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти катхенто дхаммачаккам̣ ануппаваттети на̄ма. саммаппадха̄на̄дӣсупи есева найо. на кевалан̃ча бодхипаккхийадхаммесу, ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, арийасачча̄ни. чатта̄роме, бхиккхаве, арийавам̣са̄’’тиа̄дӣсупи айам̣ найо нетаббова. евам̣ самма̄самбуддхо дхаммачаккам̣ паваттети на̄ма, тхеро дасабалена паваттитам̣ дхаммачаккам̣ ануппаваттети на̄ма.

евам̣ дхаммачаккам̣ ануппаваттентена пана тхерена дхаммо деситопи пака̄ситопи саттха̄ра̄ва десито пака̄сито хоти. йо хи кочи бхиккху ва̄ бхиккхунӣ ва̄ упа̄сако ва̄ упа̄сика̄ ва̄ дево ва̄ сакко ва̄ ма̄ро ва̄ брахма̄ ва̄ дхаммам̣ десету пака̄сету, саббо со саттха̄ра̄ десито пака̄ситова на̄ма хоти, сесаджано пана лекхаха̄ракапаккхе т̣хитова на̄ма хоти. катхам̣? йатха̄ хи ран̃н̃а̄ диннам̣ пан̣н̣ам̣ ва̄четва̄ йам̣ йам̣ каммам̣ каронти, там̣ там̣ каммам̣ йена кеначи катампи ка̄ритампи ран̃н̃а̄ ка̄ритантева вуччати. маха̄ра̄джа̄ вийа хи самма̄самбуддхо. ра̄джапан̣н̣ам̣ вийа тепит̣акам̣ буддхавачанам̣. пан̣н̣ада̄нам̣ вийа тепит̣аке найамукхада̄нам̣ пан̣н̣ам̣ ва̄четва̄ там̣там̣камма̄нам̣ каран̣ам̣ вийа чатуннам̣ париса̄нам̣ аттано балена буддхавачанам̣ угган̣хитва̄ паресам̣ десана̄ пака̄сана̄. таттха йатха̄ пан̣н̣ам̣ ва̄четва̄ йена кеначи катампи ка̄ритампи там̣ каммам̣ ран̃н̃а̄ ка̄ритамева хоти, евамева йена кеначи деситопи пака̄ситопи дхаммо саттха̄ра̄ десито пака̄ситова на̄ма хотӣти ведитаббо. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.

екапуггалаваггаван̣н̣ана̄.