2. дуканиддесо
(1) кодхо ча упана̄хо ча
891. (ка) таттха катамо кодхо? йо кодхо куджджхана̄ куджджхитаттам̣ досо дуссана̄ дусситаттам̣ бйа̄патти бйа̄паджджана̄ бйа̄паджджитаттам̣ виродхо пат̣ивиродхо чан̣д̣иккам̣ асуропо анаттаманата̄ читтасса – айам̣ вуччати ‘‘кодхо’’.
(кха) таттха катамо упана̄хо? пуббака̄лам̣ кодхо, апарака̄лам̣ упана̄хо. йо еварӯпо упана̄хо упанайхана̄ упанайхитаттам̣ ат̣т̣хапана̄ т̣хапана̄ сан̣т̣хапана̄ анусам̣сандана̄ ануппабандхана̄ дал̣хӣкаммам̣ кодхасса – айам̣ вуччати ‘‘упана̄хо’’.
(2) маккхо ча пал̣а̄со ча
892. (ка) таттха катамо маккхо? йо маккхо маккха̄йана̄ маккха̄йитаттам̣ [маккхийана̄ маккхийитаттам̣ (сӣ. ка.)] нит̣т̣хурийам̣ нит̣т̣хурийакаммам̣ – айам̣ вуччати ‘‘маккхо’’.
(кха) таттха катамо пал̣а̄со? йо пал̣а̄со пал̣а̄са̄йана̄ [пала̄са̄йана̄ пала̄са̄йитаттам̣ (сйа̄.)] пал̣а̄са̄ха̄ро вива̄дат̣т̣ха̄нам̣ йугагга̄хо аппат̣иниссагго – айам̣ вуччати ‘‘пал̣а̄со’’.
(3) исса̄ ча маччхарийан̃ча
893. (ка) таттха катама̄ исса̄? йа̄ парала̄бхасакка̄рагарука̄рама̄нанаванданапӯджана̄су исса̄ исса̄йана̄ исса̄йитаттам̣ усӯйа̄ усӯйана̄ усӯйитаттам̣ – айам̣ вуччати ‘‘исса̄’’.
(кха) таттха катамам̣ маччхарийам̣? пан̃ча маччхарийа̄ни – а̄ва̄самаччхарийам̣, куламаччхарийам̣, ла̄бхамаччхарийам̣, ван̣н̣амаччхарийам̣, дхаммамаччхарийам̣. йам̣ еварӯпам̣ маччхерам̣ маччхара̄йана̄ маччхара̄йитаттам̣ вевиччхам̣ кадарийам̣ кат̣укан̃чуката̄ аггахитаттам̣ [паггахитаттам̣ (сӣ. ка.) дха. са. 1127] читтасса – идам̣ вуччати ‘‘маччхарийам̣’’.
(4) ма̄йа̄ ча са̄т̣хеййан̃ча
894. (ка) таттха катама̄ ма̄йа̄? идхекаччо ка̄йена дуччаритам̣ чаритва̄, ва̄ча̄йа дуччаритам̣ чаритва̄, манаса̄ дуччаритам̣ чаритва̄ тасса пат̣иччха̄данахетум̣ па̄пикам̣ иччхам̣ пан̣идахати. ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти иччхати. ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти сан̇каппети. ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти ва̄чам̣ бха̄сати. ‘‘ма̄ мам̣ джан̃н̃а̄’’ти ка̄йена параккамати. йа̄ еварӯпа̄ ма̄йа̄ ма̄йа̄вита̄ ачча̄сара̄ ван̃чана̄ никати викиран̣а̄ парихаран̣а̄ гӯхана̄ паригӯхана̄ чха̄дана̄ пат̣иччха̄дана̄ анутта̄нӣкаммам̣ ана̄викаммам̣ воччха̄дана̄ па̄пакирийа̄ – айам̣ вуччати ‘‘ма̄йа̄’’.
(кха) таттха катамам̣ са̄т̣хеййам̣? идхекаччо сат̣хо хоти парисат̣хо. йам̣ таттха сат̣хам̣ сат̣хата̄ са̄т̣хеййам̣ каккарата̄ каккарийам̣ [каккхал̣ата̄ каккхал̣ийам̣ (сйа̄.)] париккхаттата̄ па̄риккхаттийам̣ – идам̣ вуччати ‘‘са̄т̣хеййам̣’’.
(5) авиджджа̄ ча бхаватан̣ха̄ ча
895. (ка) таттха катама̄ авиджджа̄? йам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ адассанам̣…пе… авиджджа̄лан̇гӣ мохо акусаламӯлам̣ – айам̣ вуччати ‘‘авиджджа̄’’.
(кха) таттха катама̄ бхаватан̣ха̄? йо бхавесу бхаваччхандо бхавара̄го бхаванандӣ бхаватан̣ха̄ бхавасинехо бхавапарил̣а̄хо бхавамуччха̄ бхаваджджхоса̄нам̣ – айам̣ вуччати ‘‘бхаватан̣ха̄’’.
(6) бхавадит̣т̣хи ча вибхавадит̣т̣хи ча
896. (ка) таттха катама̄ бхавадит̣т̣хи? ‘‘бхависсати атта̄ ча локо ча̄’’ти – йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати ‘‘бхавадит̣т̣хи’’.
(кха) таттха катама̄ вибхавадит̣т̣хи? ‘‘на бхависсати атта̄ ча локо ча̄’’ти – йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати вибхавадит̣т̣хи.
(7) сассатадит̣т̣хи ча уччхедадит̣т̣хи ча
897. (ка) таттха катама̄ сассатадит̣т̣хи? ‘‘сассато атта̄ ча локо ча̄’’ти – йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати ‘‘сассатадит̣т̣хи’’.
(кха) таттха катама̄ уччхедадит̣т̣хи? ‘‘уччхиджджиссати атта̄ ча локо ча̄’’ти – йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати ‘‘уччхедадит̣т̣хи’’.
(8) антава̄дит̣т̣хи ча анантава̄дит̣т̣хи ча
898. (ка) таттха катама̄ антава̄дит̣т̣хи? ‘‘антава̄ атта̄ ча локо ча̄’’ти – йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати ‘‘антава̄дит̣т̣хи’’.
(кха) таттха катама̄ анантава̄дит̣т̣хи? ‘‘анантава̄ атта̄ ча локо ча̄’’ти – йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати ‘‘анантава̄дит̣т̣хи’’.
(9) пуббанта̄нудит̣т̣хи ча апаранта̄нудит̣т̣хи ча
899. (ка) таттха катама̄ пуббанта̄нудит̣т̣хи? пуббантам̣ а̄раббха йа̄ уппаджджати дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати ‘‘пуббанта̄нудит̣т̣хи’’.
(кха) таттха катама̄ апаранта̄нудит̣т̣хи? апарантам̣ а̄раббха йа̄ уппаджджати дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати ‘‘апаранта̄нудит̣т̣хи’’.
(10) ахирикан̃ча аноттаппан̃ча
900. (ка) таттха катамам̣ ахирикам̣? йам̣ на хирӣйати хирийитаббена, на хирӣйати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ – идам̣ вуччати ‘‘ахирикам̣’’.
(кха) таттха катамам̣ аноттаппам̣? йам̣ на оттаппати оттаппитаббена на оттаппати па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄паттийа̄ – идам̣ вуччати ‘‘аноттаппам̣’’.
(11) довачассата̄ ча па̄памиттата̄ ча
901. (ка) таттха катама̄ довачассата̄? сахадхаммике вуччама̄не довачасса̄йам̣ довачассийам̣ довачассата̄ виппат̣икулагга̄хита̄ випаччанӣкаса̄тата̄ ана̄дарийам̣ ана̄дарата̄ ага̄равата̄ аппатиссавата̄ – айам̣ вуччати ‘‘довачассата̄’’.
(кха) таттха катама̄ па̄памиттата̄? йе те пуггала̄ ассаддха̄ дуссӣла̄ аппассута̄ маччхарино дуппан̃н̃а̄, йа̄ тесам̣ севана̄ нисевана̄ сам̣севана̄ бхаджана̄ самбхаджана̄ бхатти самбхатти сампаван̇ката̄ – айам̣ вуччати ‘‘па̄памиттата̄’’.
(12) анаджджаво ча амаддаво ча
902. (ка) таттха катамо анаджджаво? йо анаджджаво анаджджавата̄ джимхата̄ ван̇ката̄ кут̣илата̄ – айам̣ вуччати ‘‘анаджджаво’’.
(кха) таттха катамо амаддаво? йа̄ амудута̄ амаддавата̄ каккхал̣ийам̣ пха̄русийам̣ каккхал̣ата̄ кат̣хината̄ [катхината̄ (сйа̄. ка.)] уджучиттата̄ амудута̄ – айам̣ вуччати ‘‘амаддаво’’.
(13) аккханти ча асораччан̃ча
903. (ка) таттха катама̄ аккханти? йа̄ аккханти аккхаманата̄ анадхива̄саната̄ чан̣д̣иккам̣ асуропо анаттаманата̄ читтасса – айам̣ вуччати ‘‘аккханти’’.
(кха) таттха катамам̣ асораччам̣? ка̄йико вӣтиккамо ва̄часико вӣтиккамо ка̄йикава̄часико вӣтиккамо – идам̣ вуччати ‘‘асораччам̣’’. саббампи дуссӣлйам̣ асораччам̣.
(14) аса̄кхалйан̃ча аппат̣исантха̄ро ча
904. (ка) таттха катамам̣ аса̄кхалйам̣? йа̄ са̄ ва̄ча̄ кан̣д̣ака̄ каккаса̄ паракат̣ука̄ пара̄бхисаджджанӣ кодхаса̄манта̄ асама̄дхисам̣ваттаника̄ татха̄рӯпим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ хоти. йа̄ таттха асан̣хава̄чата̄ асакхилава̄чата̄ пхарусава̄чата̄ – идам̣ вуччати ‘‘аса̄кхалйам̣’’.
(кха) таттха катамо аппат̣исантха̄ро [аппат̣исандха̄ро (ка.)]? две пат̣исантха̄ра̄ – а̄мисапат̣исантха̄ро ча дхаммапат̣исантха̄ро ча. идхекаччо аппат̣исантха̄рако хоти а̄мисапат̣исантха̄рена ва̄ дхаммапат̣исантха̄рена ва̄ – айам̣ вуччати ‘‘аппат̣исантха̄ро’’.
(15) индрийесу агуттадва̄рата̄ ча бходжане аматтан̃н̃ута̄ ча
905. (ка) таттха катама̄ индрийесу агуттадва̄рата̄? идхекаччо чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄ нимиттагга̄хӣ хоти анубйан̃джанагга̄хӣ. йатва̄дхикаран̣аменам̣ чаккхундрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа на пат̣ипаджджати, на раккхати чаккхундрийам̣, чаккхундрийе на сам̣варам̣ а̄паджджати. сотена саддам̣ сутва̄…пе… гха̄нена гандхам̣ гха̄йитва̄…пе… дживха̄йа расам̣ са̄йитва̄…пе… ка̄йена пхот̣т̣хаббам̣ пхуситва̄…пе… манаса̄ дхаммам̣ вин̃н̃а̄йа нимиттагга̄хӣ хоти анубйан̃джанагга̄хӣ. йатва̄дхикаран̣аменам̣ маниндрийам̣ асам̣вутам̣ вихарантам̣ абхиджджха̄доманасса̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ анва̄ссавеййум̣, тасса сам̣вара̄йа на пат̣ипаджджати, на раккхати маниндрийам̣, маниндрийе на сам̣варам̣ а̄паджджати. йа̄ имесам̣ чханнам̣ индрийа̄нам̣ агутти агопана̄ ана̄раккхо асам̣варо – айам̣ вуччати ‘‘индрийесу агуттадва̄рата̄’’.
(кха) таттха катама̄ бходжане аматтан̃н̃ута̄? идхекаччо аппат̣исан̇кха̄ айонисо а̄ха̄рам̣ а̄ха̄рети дава̄йа мада̄йа ман̣д̣ана̄йа вибхӯсана̄йа. йа̄ таттха асантут̣т̣хита̄ аматтан̃н̃ута̄ аппат̣исан̇кха̄ бходжане – айам̣ вуччати ‘‘бходжане аматтан̃н̃ута̄.’’
(16) мут̣т̣хассаччан̃ча асампаджан̃н̃ан̃ча
906. (ка) таттха катамам̣ мут̣т̣хассаччам̣? йа̄ ассати анануссати аппат̣иссати ассати ассаран̣ата̄ адха̄ран̣ата̄ пила̄паната̄ саммусаната̄ – идам̣ вуччати ‘‘мут̣т̣хассаччам̣’’.
(кха) таттха катамам̣ асампаджан̃н̃ам̣? йам̣ ан̃н̃а̄н̣ам̣ адассанам̣…пе… авиджджа̄лан̇гӣ мохо акусаламӯлам̣ – идам̣ вуччати ‘‘асампаджан̃н̃ам̣’’.
(17) сӣлавипатти ча дит̣т̣хивипатти ча
907. (ка) таттха катама̄ сӣлавипатти? йо ка̄йико вӣтиккамо ва̄часико вӣтиккамо ка̄йикава̄часико вӣтиккамо – айам̣ вуччати ‘‘сӣлавипатти’’. саббампи дуссӣлйам̣ сӣлавипатти.
(кха) таттха катама̄ дит̣т̣хивипатти? ‘‘наттхи диннам̣, наттхи йит̣т̣хам̣…пе… йе иман̃ча локам̣ паран̃ча локам̣ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведентӣ’’ти – йа̄ еварӯпа̄ дит̣т̣хи дит̣т̣хигатам̣…пе… випарийа̄сагга̄хо – айам̣ вуччати ‘‘дит̣т̣хивипатти’’. сабба̄пи миччха̄дит̣т̣хи дит̣т̣хивипатти.
(18) аджджхаттасам̣йоджанан̃ча бахиддха̄сам̣йоджанан̃ча
908. (ка) таттха катамам̣ аджджхаттасам̣йоджанам̣? пан̃чорамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни – аджджхаттасам̣йоджанам̣. (кха) пан̃чуддхамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни – бахиддха̄сам̣йоджанам̣.
дукам̣.