8. ануссатикаммат̣т̣ха̄наниддесаван̣н̣ана̄
маран̣ассатикатха̄ван̣н̣ана̄
167. итоти девата̄нуссатийа̄. са̄ хи чхасу ануссатӣсу саббапаччха̄ ниддит̣т̣хатта̄ а̄санна̄, паччаккха̄ ча. анантара̄йа̄ти таданантарам̣ уддит̣т̣хатта̄ вуттам̣. маран̣асса сати маран̣ассатӣти маран̣ам̣ та̄ва дассетум̣ ‘‘таттха маран̣а’’нтиа̄ди вуттам̣. ка̄ман̃четтха кхандха̄нам̣ бхедо ‘‘джара̄маран̣ам̣ двӣхи кхандхехи сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 71) вачанато чутикхандха̄нам̣ вина̄со маран̣анти ваттаббам̣, висесато пана там̣ джӣвитиндрийасса вина̄сабха̄вена каммат̣т̣ха̄ника̄нам̣ паччупатит̣т̣хатӣти ‘‘джӣвитиндрийасса упаччхедо’’ти вуттам̣. тенева̄ха ниддесе ‘‘кал̣еварасса никкхепо джӣвитиндрийассупаччхедо’’ти (вибха. 236; дӣ. ни. 2.390; ма. ни. 1.92, 123). таттха екабхавапарийа̄паннасса̄ти екена бхавена париччхиннасса. джӣвитиндрийасса упаччхедоти джӣвитиндрийаппабандхасса виччхедо а̄йуккхайа̄дивасена антарадха̄нам̣. самуччхедамаран̣анти арахато санта̄насса саббасо уччхедабхӯтам̣ маран̣ам̣. сан̇кха̄ра̄нам̣ кхан̣абхан̇гасан̇кха̄танти сан̇кхатадхамма̄нам̣ удайавайапариччхиннасса паваттикхан̣асса бхан̇го ниродхоти сан̇кхам̣ гатам̣. кхан̣икамаран̣анти йатха̄вуттакхан̣авантам̣ тасмим̣йева кхан̣е лаббхама̄нам̣ маран̣ам̣. йам̣ кхандхаппабандхам̣ упа̄да̄йа руккха̄дисаман̃н̃а̄, тасмим̣ анупаччхиннепи аллата̄дивигаманам̣ нисса̄йа матавоха̄ро саммутимаран̣ам̣. на там̣ идха адхиппетанти там̣ самуччхедакхан̣икасаммутимаран̣ам̣ идха маран̣а̄нуссатийам̣ на̄дхиппетам̣ аба̄хуллато, анупат̣т̣хаханато, асам̣вегаваттхуто ча̄ти адхиппа̄йо.
адхиппетам̣ сатийа̄ а̄рамман̣абха̄вена. а̄йуа̄дӣнам̣ кхайака̄ле маран̣ам̣ ка̄ламаран̣ам̣. тесам̣ апариккхӣн̣ака̄ле маран̣ам̣ ака̄ламаран̣ам̣. ‘‘ка̄ламаран̣ам̣ пун̃н̃аккхайена̄’’ти идам̣ йатха̄дхика̄рам̣ сампаттибхававасена вуттам̣, випаттибхававасена пана ‘‘па̄паккхайена̄’’ти ваттаббам̣.
а̄йусанта̄наджанакапаччайасампаттийа̄ти а̄йуппабандхасса паватта̄панака̄нам̣ а̄ха̄ра̄дипаччайа̄нам̣ сампаттийам̣. випаккавипа̄катта̄ти аттано пхала̄нурӯпам̣ да̄таббавипа̄касса диннатта̄. гатика̄ла̄ха̄ра̄дисампаттийа̄абха̄вена̄ти дева̄нам̣ вийа гатисампаттийа̄, пат̣хамакаппийа̄нам̣ вийа ка̄ласампаттийа̄, уттаракурука̄дӣнам̣ вийа а̄ха̄расампаттийа̄ ча абха̄вена. а̄ди-саддена утусуккасон̣ита̄дим̣ париггайхати. аджджатанака̄лапуриса̄нам̣ вийа̄ти вийа-саддо ат̣т̣ха̄не пат̣т̣хапито, аджджатанака̄лапуриса̄нам̣ вассасатаматтапарима̄н̣асса вийа а̄йуно кхайавасена̄ти йоджана̄. евам̣ хи ана̄гатепи парама̄йуно сан̇гахо като хоти, атӣте пана гатисампаттийа̄ вийа ка̄ла̄ха̄ра̄дисампаттийа̄ бха̄вена анекавассасахасса парима̄н̣опи а̄йу ахоси. айан̃ча вибха̄го ваттама̄насса антаракаппасса васена вуттоти дат̣т̣хаббам̣. кала̄бура̄джа̄дӣнанти а̄ди-саддена нандайаккханандама̄н̣авака̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. там̣ саббампӣти йам̣ ‘‘ка̄ламаран̣ам̣ ака̄ламаран̣ам̣, таттха̄пи пун̃н̃аккхайамаран̣ам̣ а̄йуккхайамаран̣ам̣ убхайаккхайамаран̣ам̣ упаккамамаран̣а’’нти вуттаппабхедам̣ маран̣ам̣, там̣ саббампи.
168. йонисоти упа̄йена. манасика̄роти маран̣а̄рамман̣о манасика̄ро. йена пана упа̄йена манасика̄ро паваттетаббо, там̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘айонисо паваттайато’’тиа̄ди вуттам̣. таттха айонисо паваттайатоти анупа̄йена сатим̣, сам̣вегам̣, н̃а̄н̣ан̃ча анупат̣т̣хапетва̄ маран̣ам̣ ануссарато. тадетам̣ саббампӣти сокапа̄моджджа̄нам̣ уппаджджанам̣, сам̣вегасса ануппаджджанам̣, санта̄сасса уппаджджанан̃ча йатха̄ккамам̣ сатисам̣веган̃а̄н̣авихарато хоти. йо хи ‘‘маран̣ам̣ на̄метам̣ джа̄тасса екантика’’нти пан̣д̣ита̄нам̣ вачанам̣ сарати, таттха сам̣вегаджа̄то хоти сампаджа̄но ча, тасса ит̣т̣хаджанамаран̣а̄динимиттам̣ сока̄дайо анока̄са̄ва. тасма̄ти йасма̄ айонисо манасика̄рам̣ паваттайато ете доса̄, тасма̄. таттха таттха̄ти аран̃н̃асуса̄на̄дӣсу. хатаматасаттети чора̄дӣхи хате, сарасена мате ча сатте. дит̣т̣хапубба̄ сампатти йесам̣ те дит̣т̣хапуббасампаттӣ, тесам̣ дит̣т̣хапуббасампаттӣнам̣. йоджетва̄ти упат̣т̣хапетва̄. екаччасса̄ти тиккхиндрийасса н̃а̄н̣уттарасса.
169. вадхакапаччупат̣т̣ха̄натоти гха̄такасса вийа пати пати упат̣т̣ха̄нато а̄саннабха̄вато. сампаттивипаттитоти а̄рогйа̄дисампаттӣнам̣ вийа джӣвитасампаттийа̄ випаджджанато. упасам̣харан̣атоти паресам̣ маран̣ам̣ дассетва̄ аттано маран̣асса упанайанато. ка̄йабахуса̄дха̄ран̣атоти сарӣрасса бахӯнам̣ са̄дха̄ран̣абха̄вато. а̄йудуббалатоти джӣвитасса дуббалабха̄вато. анимиттатоти маран̣асса ваваттхитанимитта̄бха̄вато. аддха̄напариччхедатоти ка̄ласса париччханнабха̄вато. кхан̣апариттатоти джӣвитаккхан̣асса иттарабха̄вато.
вадхакапаччупат̣т̣ха̄натоти еттха вийа-саддо луттаниддит̣т̣хоти дассенто ‘‘вадхакасса вийа паччупат̣т̣ха̄нато’’ти ватва̄ тамеваттхам̣ виваранто ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха ча̄райама̄ноти а̄гуренто пахаран̣а̄ка̄рам̣ каронто. паччупат̣т̣хитова упагантва̄ т̣хито самӣпе ева. джара̄маран̣ам̣ гахетва̄ва ниббаттанти ‘‘йатха̄ хи ахиччхаттакамакул̣ам̣ уггаччхантам̣ пам̣сувирахитам̣ на хоти, евам̣ сатта̄ ниббаттанта̄ джара̄маран̣авирахита̄ на хонтӣ’’ти еттакена упама̄. ахиччхаттакамакул̣ам̣ када̄чи каттхачи пам̣сувирахитампи бхавеййа, сатта̄ пана катхан̃чипи джара̄маран̣авирахита̄ на хонтӣти кхан̣икамаран̣ам̣ та̄ва упама̄бха̄вена дассетва̄ идха̄дхиппетам̣ маран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. атха ва̄ йадиме сатта̄ джара̄маран̣ам̣ гахетва̄ва ниббаттанти, ниббаттисаманантарамева маритаббанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘татха̄ хӣ’’тиа̄ди. авассам̣ маран̣атоти авассам̣ маритаббато, екантена маран̣асаббха̄вато ва̄. паббатеййа̄ти паббатато а̄гата̄. ха̄раха̄ринӣти пава̄хе патитасса тин̣апан̣н̣а̄дикасса ативийа харан̣асӣла̄. сандатева̄ти савати ева. ваттатева̄ти пава̄хавасена ваттати ева на тит̣т̣хати.
йамекараттинти йассам̣ екараттийам̣, бхумматтхе упайогавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣, аччантасам̣йоге ва̄. пат̣хаманти саббапат̣хамам̣ пат̣исандхиккхан̣е. габбхети ма̄тукуччхийам̣. ма̄н̣авоти сатто. йебхуййена сатта̄ раттийам̣ пат̣исандхим̣ ган̣хантӣти раттиггахан̣ам̣. аббхут̣т̣хитова̄ти ут̣т̣хитааббхо вийа, абхимукхабха̄вена ва̄ ут̣т̣хитова маран̣асса̄ти адхиппа̄йо. со йа̄тӣти со ма̄н̣аво йа̄ти, пат̣хамаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа гаччхатева. са гаччхам̣ на ниваттатӣти со евам̣ гаччханто кхан̣аматтампи на ниваттати, ан̃н̃адаттху маран̣ам̣йева упагаччхати.
куннадӣнанти паббатато патита̄нам̣ кхуддаканадӣнам̣. па̄то а̄пораса̄нугатабандхана̄нанти пуримадивасе дива̄ сӯрийасанта̄пена анто анупависитва̄ пуна раттийам̣ бандханамӯлам̣ упагатена а̄порасена тинтаситхилабандханата̄йа па̄то а̄пораса̄нугатабандхана̄нам̣.
аччайантӣти атиккаманти. упаруджджхатӣти нируджджхати. удакамева одакам̣, удакогхам̣ ва̄. йасма̄ аччайанти ахоратта̄, тасма̄ джӣвитам̣ упаруджджхати. йасма̄ джӣвитам̣ упаруджджхати, тасма̄ а̄йу кхӣйати мачча̄нам̣. папататоти папатанато бхайам̣ са̄мика̄нам̣ руккхе т̣хатва̄ камме винийун̃джитука̄ма̄нам̣, хет̣т̣ха̄ павит̣т̣ха̄нам̣ ва̄. уггаманам̣ пати уггамананимиттам̣. ма̄ мам̣ амма нива̄райа паббаджджа̄йа̄ти адхиппа̄йо.
кочи миттамукхасаттурандхагавесӣ саха ваттама̄нопи на ханеййа, айам̣ пана екам̣сена ханатийева̄ти дассетум̣ ‘‘сахаджа̄тийа̄ а̄гатато’’ти ватва̄ ‘‘джӣвитахаран̣ато ча̄’’ти вуттам̣.
170. нанти сампаттим̣. сукхӣти диббасадисехи бхогехи, а̄дхипатеййена ча сукхасаман̇гӣ. дехабандхена̄ти сарӣрена. асокоти асокамаха̄ра̄джа̄. сокама̄гатоти сочитаббатам̣ гато.
а̄рогйам̣ йоббана̄нам̣. бйа̄дхиджара̄парийоса̄ната̄ джӣвитасса маран̣апарийоса̄ната̄йа уда̄харан̣авасена а̄нӣта̄, паччайабха̄гавасена ва̄. локойева локасаннива̄со йатха̄ сатта̄ва̄са̄ти, санниваситаббата̄йа ва̄ саттаника̄йо локасаннива̄со. анугатоти анубандхо паччаттхикена вийа. анусат̣оти анупавит̣т̣хо упависена вийа. абхибхӯтоти аджджхоттхат̣о маддахаттхӣхи вийа. аббха̄хатоти пахат̣о бхӯтехи вийа.
села̄ти сила̄майа̄, на пам̣суа̄димайа̄. випула̄ти маханта̄ анекайоджана̄йа̄мавиттха̄ра̄. набхам̣ а̄хачча̄ти випулатта̄ ева а̄ка̄сам̣ абхивихачча саббадиса̄су пхаритва̄. анупарийеййунти анувичареййум̣. ниппотхента̄ти аттана̄ а̄гха̄титам̣ чун̣н̣авичун̣н̣ам̣ каронта̄. адхиваттантӣти адхибхаванти. кулена ва̄ рӯпена ва̄ сӣлена ва̄ сутена ва̄ саддха̄дӣхи ва̄ сет̣т̣хоти самбха̄вана̄йа кхаттийа̄дӣсу на кан̃чи париваджджети. техи ева нихӣноти аваман̃н̃ама̄на̄йа судда̄дӣсу на кан̃чи париваджджети. ан̃н̃адаттху саббамева абхимаддати нимматхати. дан̣д̣а̄диупа̄йа̄ ча таттха ависайа̄ ева̄ти дассетум̣ ‘‘на таттха хаттхӣнам̣ бхӯмӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха мантайуддхена̄ти а̄тхаббан̣аведавихитена мантасан̇га̄маппайогена. дханена̄ти дханада̄нена. ва̄-саддо авуттавикаппанаттхо. тена са̄мам̣, бхедан̃ча сан̇ган̣ха̄ти.
171. парехи саддхим̣ аттано упасам̣харан̣атоти парехи матехи саддхим̣ ‘‘тепи на̄ма мата̄, киман̇гам̣ пана ма̄диса̄’’ти аттано маран̣асса упанайанато. йасамахаттатоти парива̄рамахаттато, вибхавамахаттато ча. пун̃н̃амахаттатоти маха̄пун̃н̃абха̄вато. тха̄мамахаттатоти вӣрийабаламахаттато. йудхит̣т̣хило дхаммапутто. ча̄нуро йо баладевена ниббуддхам̣ катва̄ ма̄рито.
саха иддхӣхӣти веджайантакампананандопанандадамана̄дӣсу дит̣т̣ха̄нубха̄ва̄хи аттано иддхӣхи саддхим̣ маччумукхам̣ павит̣т̣хо.
калам̣ наггханти сол̣асинти сол̣асаннам̣ пӯран̣абха̄гам̣ на аггханти. идам̣ вуттам̣ хоти – а̄йасмато тхерасса са̄рипуттасса пан̃н̃ам̣ сол̣асабха̄ге катва̄ тато екам̣ бха̄гам̣ сол̣асадха̄ гахетва̄ ладдхам̣ екабха̄гасан̇кха̄там̣ калам̣ самма̄самбуддхам̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃есам̣ сатта̄нам̣ пан̃н̃а̄ на аггхантӣти.
саббасса̄пи сам̣килесапаккхасса самуггха̄то н̃а̄йена а̄раддхавӣрийасса хотӣти а̄ха ‘‘н̃а̄н̣авӣрийабалена̄’’ти. самма̄дит̣т̣хисамма̄ва̄йа̄месу хи сиддхесу ат̣т̣хан̇гико арийамагго сиддхова хотӣти. ека̄кӣбха̄вена кхаггависа̄н̣акаппа̄. паратогхосена вина̄ сайамева бхӯта̄ пат̣ивиддха̄куппа̄ти сайамбхуно.
хаттхагатасуван̣н̣авалайа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сан̇гхат̣т̣анам̣ вам̣сакал̣ӣрасса каттхачи асаттата̄ти евама̄дикам̣ там̣ там̣ нимиттам̣ ка̄ран̣ам̣ а̄гамма. вӣмам̣санта̄ти паваттиниваттийо упапариккханта̄. маханта̄нам̣ сӣлаккхандха̄дӣнам̣ есанат̣т̣хена махесайо. екачарийанива̄сена̄ти екачарийанива̄саматтена, на сӣла̄дина̄. кхаггамигасин̇гасама̄ упама̄ йесам̣, кхаггамигасин̇гам̣ ва̄ самӯпама̄ йесам̣ те кхаггасин̇гасамӯпама̄.
тамбанакхатун̇ганакхата̄диасӣтианубйан̃джанапат̣иман̣д̣итехи суппатит̣т̣хитапа̄дата̄дӣхи дваттим̣са̄йа маха̄пурисалаккхан̣ехи вичитро аччхарийаббхуто рӯпака̄йо етасса̄ти асӣти…пе… рӯпака̄йо. саха ва̄сана̄йа саббесам̣ килеса̄нам̣ пахӣнатта̄ сабба̄ка̄рапарисуддхасӣлаккхандха̄дигун̣аратанехи самиддхо дхаммака̄йо етасса̄ти сабба̄ка̄ра…пе… дхаммака̄йо. т̣ха̄насоти тан̇кхан̣ейева.
евам̣ маха̄нубха̄васса̄ти евам̣ йатха̄вуттарӯпака̄йасампаттийа̄, дхаммака̄йасампаттийа̄ ча вин̃н̃а̄йама̄навипула̄паримеййабуддха̄нубха̄васса, васам̣ на̄гатам̣ анупагаманавасена̄ти адхиппа̄йо.
маран̣ам̣ са̄ман̃н̃ам̣ етасса̄ти маран̣аса̄ман̃н̃о, тасса бха̄во маран̣аса̄ман̃н̃ата̄, та̄йа.
172. кимикула̄нанти кимисамӯха̄нам̣, кимиджа̄тӣнам̣ ва̄. джӣйантӣти джарам̣ па̄пун̣анти.
никкхантети вӣтиватте. пат̣ихита̄йа̄ти пачча̄нугата̄йа. со мамасса антара̄йоти са̄ йатха̄вутта̄ на кевалам̣ ка̄лакирийа̄ва, атха кхо мама атидуллабхам̣ кхан̣ам̣ лабхитва̄ т̣хитасса саттхуса̄санаманасика̄расса антара̄йо асса бхавеййа. бйа̄паджджеййа̄ти випаттим̣ гаччхеййа. саттхакена вийа ан̇гапаччан̇га̄нам̣ кантанака̄ маран̣ака̄ле сандхибандханаччхеданакава̄та̄ саттхакава̄та̄.
173. абаланти балахӣнам̣. дуббаланти тассева вевачанам̣. абха̄ваттхо хи айам̣ ду-саддо ‘‘дуссӣло (а. ни. 5.213; а. ни. 10.75) дуппан̃н̃о’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.449) вийа. тадетам̣ а̄йу. асса̄сапасса̄са̄нам̣ самавуттита̄ апара̄парам̣ павесаниккхамова. бахи никкхантана̄сикава̄те анто апависанте, павит̣т̣хе ва̄ аниккхамантети екассева павесаниккхамо вийа вуттам̣, там̣ на̄сикава̄табха̄васа̄ман̃н̃ена̄ти дат̣т̣хаббам̣. адхиматтата̄йа ачча̄саннаадхит̣т̣ха̄на̄дина̄. тадабха̄во хи ирийа̄патха̄нам̣ самавуттита̄. атисӣтена абхибхӯтасса ка̄йасса випаджджанам̣ махим̣сарат̣т̣ха̄дӣсу химапа̄така̄лена дӣпетаббам̣. таттха хи сатта̄ сӣтена бхиннасарӣра̄ джӣвитаккхайам̣ па̄пун̣анти. атиун̣хена абхибхӯтасса випаджджанам̣ маруканта̄ре ун̣ха̄бхитатта̄йа паччхим̣, таттха т̣хапитам̣ упари са̄т̣акам̣, путтан̃ча аккамитва̄ мата̄йа иттхийа̄ дӣпетаббам̣. маха̄бхӯта̄нам̣ самавуттита̄ пакопа̄бха̄во. патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣ пакопена сарӣрасса вика̄ра̄патти парато дха̄тукаммат̣т̣ха̄накатха̄йам̣ а̄гамиссати. йуттака̄лети бхун̃джитум̣ йуттака̄ле кхудда̄бхибхӯтака̄ле.
174. ававаттха̄натоти ка̄ла̄дивасена ваваттха̄на̄бха̄вато. ваваттха̄нанти четтха париччхедо адхиппето, на асан̇карато ваваттха̄нам̣, ниччхайо ча̄ти а̄ха ‘‘париччхеда̄бха̄вато’’ти. на на̄йарети на н̃а̄йанти.
ито паранти еттха паранти парам̣ ан̃н̃ам̣ ка̄ланти аттхо. тена орака̄ласса̄пи сан̇гахо сиддхо хоти. парама̄йуто орака̄лам̣ ева четтха ‘‘пара’’нти адхиппетам̣. тато парам̣ сатта̄нам̣ джӣванасса абха̄вато ‘‘ваваттха̄на̄бха̄вато’’ти ваттум̣ на сакка̄ти. аббудапесӣтиа̄дӣсу ‘‘аббудака̄ле песика̄ле’’тиа̄дина̄ ка̄ла-саддо паччекам̣ йоджетаббо. ка̄лоти идха пуббан̣ха̄дивела̄ адхиппета̄. тена̄ха ‘‘пуббан̣хепи хӣ’’тиа̄ди. идхева дехена патитаббанти самбандхо. анекаппака̄ратоти нагаре джа̄та̄нам̣ га̄ме, га̄ме джа̄та̄нам̣ нагаре, ване джа̄та̄нам̣ джанападе, джанападе джа̄та̄нам̣ ванетиа̄дина̄ анекаппака̄рато. ито чутена̄ти ито гатито чутена. идха имиссам̣ гатийам̣. йантайуттагон̣о вийа̄ти йатха̄ йанте йуттагон̣о йантам̣ на̄тиваттати, евам̣ локо гатипан̃чаканти еттакена упама̄.
175. аппам̣ ва̄ бхиййоти вассасатато упари ‘‘даса ва̄ васса̄ни, вӣсати ва̄’’тиа̄дина̄ дутийам̣ вассасатам̣ апа̄пун̣анто аппакам̣ ва̄ джӣватӣти аттхо. гаманӣйоти гандхаббо упападжджанавасена. сампара̄йоти паралоко.
хӣл̣еййа̄ти парибхавеййа на самбха̄веййа. нанти а̄йум̣. супорисоти са̄дхупурисо пан̃н̃ава̄. чареййа̄ти сучаритам̣ чареййа. тена̄ха ‘‘а̄диттасӣсова̄’’ти.
саттахи упама̄хӣти –
‘‘сеййатха̄пи, бра̄хман̣а, тин̣агге усса̄вабинду сӯрийе уггаччханте кхиппам̣йева пат̣ивигаччхати, на чират̣т̣хитикам̣ хоти. удаке удакапуббул̣ам̣. удаке дан̣д̣ара̄джи. надӣ паббатеййа̄ дӯран̇гама̄ сӣгхасота̄ ха̄раха̄ринӣ. балава̄ пурисо дживхагге кхел̣апин̣д̣ам̣ сам̣йӯхитва̄ акасиренева вамеййа. дивасам̣ сантатте айокат̣а̄хе мам̣сапеси паккхитта̄ кхиппам̣йева пат̣ивигаччхати, на чират̣т̣хитика̄ хоти. га̄вӣ ваджджха̄ а̄гха̄танам̣ нӣйама̄на̄ йам̣ йадева па̄дам̣ уддхарати, сантикева хоти вадхасса, сантикева маран̣асса, евамевам̣ кхо, бра̄хман̣а, говаджджхӯпамам̣ джӣвитам̣ манусса̄нам̣ париттам̣ лахукам̣ бахудуккхам̣ бахупа̄йа̄сам̣ манта̄йам̣ боддхаббам̣, каттаббам̣ кусалам̣, чаритаббам̣ брахмачарийам̣, наттхи джа̄тасса амаран̣а’’нти (а. ни. 7.74) –
евама̄гата̄хи има̄хи саттахи упама̄хи алан̇катам̣.
раттиндиванти екам̣ раттиндивам̣. бхагавато са̄сананти арийамаггапат̣иведха̄вахам̣ саттху ова̄дам̣. бахум̣ вата ме катам̣ асса̄ти бахум̣ вата майа̄ аттахитам̣ паббаджитакиччам̣ катам̣ бхавеййа. тадантаранти там̣ кхан̣ам̣ таттакам̣ велам̣. екам̣ пин̣д̣апа̄танти екам̣ дивасам̣ йа̄панаппахонакам̣ пин̣д̣апа̄там̣. дандханти мандам̣ чира̄йа. ависса̄сийо ависса̄санӣйо.
176. читте дхарантейева сатта̄нам̣ джӣвитавоха̄ро, читтасса ча атииттаро кхан̣о лахупариваттибха̄вато. йатха̄ха бхагава̄ ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми, йам̣ евам̣ лахупариваттам̣, йатхайидам̣ читта’’нти (а. ни. 1.48; катха̄. 335). тасма̄ сатта̄нам̣ джӣвитам̣ екачиттаккхан̣икатта̄ лахусам̣ иттаранти дассенто ‘‘параматтхато’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘параматтхато’’ти имина̄ йа̄йам̣ ‘‘йо чирам̣ джӣвати, со вассасата’’нтиа̄дина̄ сатта̄нам̣ (дӣ. ни. 2.7; сам̣. ни. 1.145; а. ни. 7.74) джӣвитаппаватти вутта̄, са̄ пабандхависайатта̄ воха̄равасена̄ти там̣ пат̣иккхипати. ‘‘атипаритто’’ти имина̄ –
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, чатта̄ро дал̣хадхамма̄ дхануггаха̄ сусиккхита̄ катахаттха̄ катӯпа̄сана̄ чатуддиса̄ т̣хита̄ ассу, атха пурисо а̄гаччхеййа ‘ахам̣ имесам̣…пе… катӯпа̄сана̄нам̣ чатуддиса̄ кан̣д̣е кхитте аппатит̣т̣хите патхавийам̣ гахетва̄ а̄харисса̄мӣ’ти. йатха̄ ча, бхиккхаве, тасса пурисасса джаво, йатха̄ ча чандимасӯрийа̄нам̣ джаво, тато сӣгхатаро. йатха̄ ча, бхиккхаве, тасса пурисасса джаво, йатха̄ ча чандимасӯрийа̄нам̣ джаво, йатха̄ ча йа̄ девата̄ чандимасӯрийа̄нам̣ пурато дха̄ванти, та̄сам̣ девата̄нам̣ джаво, тато сӣгхатарам̣ а̄йусан̇кха̄ра̄ кхӣйантӣ’’ти (сам̣. ни. 2.228) –
евам̣ вуттам̣ париттампи пат̣иккхипати. татра хи гаманасса̄да̄нам̣ девапутта̄нам̣ хет̣т̣хупарийена пат̣имукхам̣ дха̄ванта̄нам̣ сираси, па̄де ча баддхакхурадха̄ра̄саннипа̄татопи париттако рӯпаджӣвитиндрийасса со кхан̣о вутто, читтасса пана ативийа париттатаро, йасса упама̄пи наттхи. тенева̄ха ‘‘йа̄ван̃чидам̣, бхиккхаве, упама̄пи на сукара̄, йа̄ва лахупариваттам̣ читта’’нти (а. ни. 1.48). джӣвитаккхан̣оти джӣванаккхан̣о. екачиттаппаваттиматтойева екасса читтасса паваттиматтенева сатта̄нам̣ параматтхато джӣванаккхан̣асса париччхиннатта̄. ида̄ни таматтхам̣ упама̄йа пака̄сенто ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха паваттама̄нанти паваттантам̣. екачиттаккхан̣иканти екачиттаккхан̣аматтавантам̣. тасмим̣ читте нируддхаматтети йена ваттама̄начиттаккхан̣ена ‘‘джӣватӣ’’ти вуччати, тасмим̣ читте ниродхам̣ бхан̇гам̣ паттаматте там̣саман̇гӣ сатто нируддхо матоти вуччати. вуттамеваттхам̣ па̄л̣ийа̄ вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. тена тӣсупи ка̄лесу сатта̄нам̣ параматтхато джӣванам̣ на̄ма читтаккхан̣авасенева̄ти дассети.
джӣвитанти джӣвитиндрийам̣. сукхадуккха̄ти сукхадуккхаведана̄. упеккха̄пи хи сукхадуккха̄су ева антогадха̄ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хабха̄вато. аттабха̄воти джӣвитаведана̄вин̃н̃а̄н̣а̄ни т̣хапетва̄ авасит̣т̣хадхамма̄ вутта̄. кевала̄ти аттана̄, ниччабха̄вена ва̄ авомисса̄. екачиттасама̄йутта̄ти екекена читтена сахита̄. лахусо ваттати кхан̣оти вуттанайена екачиттаккхан̣иката̄йа лахуко атииттаро джӣвита̄дӣнам̣ кхан̣о ваттати.
йе нируддха̄ марантасса̄ти чавантасса саттасса чутито уддхам̣ ‘‘нируддха̄’’ти ваттабба̄ йе кхандха̄. тит̣т̣хама̄насса ва̄ идха̄ти йе ва̄ идха паваттийам̣ тит̣т̣хантасса дхарантасса бхан̇гаппаттийа̄ нируддха̄ кхандха̄. саббепи садиса̄ те саббепи екасадиса̄. катхам̣? гата̄ аппат̣исандхика̄ пуна а̄гантва̄ пат̣исандха̄на̄бха̄вена вигата̄. йатха̄ хи чутикхандха̄ на ниваттанти, евам̣ тато пуббепи кхандха̄, тасма̄ екачиттаккхан̣икам̣ сатта̄нам̣ джӣвитанти адхиппа̄йо.
аниббаттена на джа̄тоти ануппаннена читтена джа̄то на хоти аджа̄то на̄ма хоти. паччуппаннена ваттама̄нена читтена джӣвати джӣвама̄но на̄ма хоти. читтабхан̇га̄ мато локоти чутичиттасса вийа саббассапи тасса тасса читтасса бхан̇гаппаттийа̄ айам̣ локо параматтхато мато на̄ма хоти нируддхасса аппат̣исандхикатта̄. евам̣ сантепи пан̃н̃атти параматтхийа̄ йа̄ там̣ там̣ дхарантам̣ читтам̣ упа̄да̄йа ‘‘тиссо джӣвати, пхуссо джӣватӣ’’ти вачанаппаваттийа̄ висайабхӯта̄ санта̄напан̃н̃атти, са̄ еттха параматтхийа̄ параматтхабхӯта̄. татха̄ хи ваданти ‘‘на̄маготтам̣ на джӣратӣ’’ти (сам̣. ни. 1.76).
177. ан̃н̃атаран̃н̃атарена а̄ка̄рена. читтанти каммат̣т̣ха̄на̄рамман̣ам̣ читтам̣. а̄севанам̣ лабхатӣти бха̄вана̄севанам̣ лабхати, бахиддха̄ виккхепам̣ паха̄йа екаттавасена маран̣а̄рамман̣амева хотӣти. тена̄ха ‘‘маран̣а̄рамман̣а̄ сати сантит̣т̣хатӣ’’ти. сабха̄вадхамма̄нам̣ бхедо сабха̄вадхаммагатико ева̄ти а̄ха ‘‘сабха̄вадхамматта̄ пана а̄рамман̣асса̄’’ти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘джара̄маран̣ам̣, бхиккхаве, аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппанна’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 2.20). сам̣веджанӣйатта̄ти сам̣вегаджананато маха̄бхӯтесу маха̄вика̄рата̄ вийа гайхама̄на̄ маран̣ам̣ ануссарийама̄нам̣ упарӯпари уббегамева а̄вахатӣти таттха на бха̄вана̄читтам̣ аппетум̣ саккоти. йади сабха̄вадхамматта̄ аппанам̣ на па̄пун̣а̄ти, локуттараджджха̄нам̣ екачча̄ни арӯпаджджха̄на̄ни ча катханти а̄ха ‘‘локуттараджджха̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди. висуддхибха̄вана̄нуккамавасена̄ти хет̣т̣химависуддхийа̄ а̄нубха̄вена адхигата̄тисайа̄йа пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхибха̄вана̄йа, саббасан̇кха̄рехи ниббинданавираджджана̄дивисам̣йога̄дхимуттиаппана̄йа ча пат̣ипаккхабхӯта̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ вигамоти евам̣бхӯтасса висуддхибха̄вана̄нуккамасса васена локуттараджджха̄нам̣ аппана̄ппаттамева хоти. а̄рамман̣асаматиккаманаматтам̣ таттха хотӣти ан̃н̃есам̣ сабха̄вадхамма̄рамман̣акаммат̣т̣ха̄на̄нам̣ вийа читтасса сама̄дха̄не бйа̄па̄ро наттхи. йатха̄сама̄хитена пана читтена а̄рамман̣асаматиккаманаматтамева бха̄вана̄йа ка̄таббам̣, тасма̄ сабха̄вадхаммепи а̄руппаджджха̄нам̣ аппетӣти.
сататам̣ аппаматто хоти сам̣вегабахулатта̄, тато евасса саббабхавесу анабхиратисан̃н̃а̄пат̣ила̄бхо. джӣвитаникантим̣ джаха̄ти маран̣асса авассам̣бха̄вита̄дассанато. па̄пагарахӣ хоти аниччасан̃н̃а̄пат̣ила̄бхато, тато ева асаннидхибахулата̄, вигатамаламаччхерата̄ ча. тадануса̄рена̄ти аниччасан̃н̃а̄паричайа̄нуса̄рена. абха̄витамаран̣а̄ти абха̄витамаран̣а̄нуссаран̣а̄. абхайо асаммӯл̣хо ка̄лам̣ кароти пагева маран̣асан̃н̃а̄йа сӯпат̣т̣хитатта̄.
ка̄йагата̄сатикатха̄ван̣н̣ана̄
178. буддха̄ уппаджджанти еттха̄ти буддхуппа̄до, буддха̄нам̣ уппаджджанака̄ло, тасма̄. ан̃н̃атра там̣ т̣хапетва̄, ан̃н̃асмим̣ ка̄лети аттхо. на паваттапуббанти апаваттапуббам̣. тато ева саббатиттхийа̄нам̣ ависайабхӯтам̣. нану ча сунеттасаттха̄ра̄дайо (а. ни. 6.54; 7.66, 73), ан̃н̃е ча та̄пасапарибба̄джака̄ сарӣрам̣ ‘‘асубха’’нти джа̄ним̣су. татха̄ хи сумедхата̄пасена сарӣрам̣ джигуччхантена вуттам̣ –
‘‘йаннӯнимам̣ пӯтика̄йам̣, на̄на̄кун̣апапӯритам̣;
чхад̣д̣айитва̄на гаччхеййам̣, анапеккхо анаттхико’’ти. (бу. вам̣. 2.8) –
а̄ди. ка̄мам̣ бодхисатта̄, ан̃н̃е ча та̄паса̄дайо сарӣрам̣ ‘‘асубха’’нти джа̄нанти, каммат̣т̣ха̄набха̄вена пана на джа̄нанти. тена вуттам̣ ‘‘ан̃н̃атра буддхуппа̄да̄’’тиа̄ди. сам̣вега̄йа сам̣ваттати йа̄тха̄вато ка̄йасабха̄ваппаведанато. аттха̄йа̄ти дит̣т̣хадхаммика̄диаттха̄йа. йогаккхема̄йа̄ти чатӯхи йогехи кхемабха̄ва̄йа. сатисампаджан̃н̃а̄йа̄ти саббаттха сатиавиппава̄са̄йа ча саттат̣т̣ха̄нийасампаджан̃н̃а̄йа ча. н̃а̄н̣адассанапат̣ила̄бха̄йа̄ти випассана̄н̃а̄н̣а̄дхигама̄йа. виджджа̄вимуттипхаласаччхикирийа̄йа̄ти тиссо виджджа̄, читтасса адхимутти нибба̄нам̣, чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄нӣти етесам̣ паччаккхакаран̣а̄йа. аматасса нибба̄насса адхигамахетута̄йа, аматасадиса̄таппакасукхасахитата̄йа ча ка̄йагата̄сати ‘‘амата’’нти вутта̄. парибхун̃джантӣти джха̄насама̄паджджанена вал̣ан̃джанти. парихӣнанти джинам̣. вираддханти анадхигамена вираджджхитам̣. а̄раддханти са̄дхитам̣ ниппха̄дитам̣. анекехи а̄ка̄рехи тесу тесу суттантесу пасам̣ситва̄ йам̣ там̣ ка̄йагата̄сатикаммат̣т̣ха̄нам̣ ниддит̣т̣ханти самбандхо. каттха пана ниддит̣т̣ханти? ка̄йагата̄сатисутте (ма. ни. 3.153 а̄дайо). таттха хи ‘‘катхам̣ бха̄вита̄ ча бхиккхаве’’тиа̄дина̄ айам̣ десана̄ а̄гата̄. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – бхиккхаве, кена пака̄рена ка̄йагата̄сатибха̄вана̄ бха̄вита̄, кена ча пака̄рена пунаппунам̣ ката̄ а̄на̄па̄наджджха̄на̄дӣнам̣ ниппхаттийа̄ махаппхала̄, тесам̣ тесам̣ виджджа̄бха̄гийа̄нам̣, абхин̃н̃а̄саччхикаран̣ӣйа̄нан̃ча дхамма̄нам̣, аратиратисаханата̄дӣнан̃ча сам̣сиддхийа̄ маха̄нисам̣са̄ ча хотӣти? а̄на̄па̄напаббанти а̄на̄па̄накаммат̣т̣ха̄на̄вадхи. еса найо сесесупи.
дха̄туманасика̄ракаммат̣т̣ха̄нена йадипи упача̄расама̄дхи иджджхати, саммасанава̄ро пана таттха са̄тисайоти дха̄туманасика̄рапаббампи ‘‘випассана̄васена вутта’’нти вуттам̣. ‘‘айампи кхо ка̄йо евам̣дхаммо евам̣бха̄вӣ евам̣анатӣто’’ти (дӣ. ни. 2.379; ма. ни. 1.112) таттха таттха асубха̄ниччата̄дӣхи саддхим̣ ка̄йе а̄дӣнавасса вибха̄ванавасена десана̄йа а̄гататта̄ ‘‘навасиватхика…пе… вутта̄нӣ’’ти вуттам̣. еттха уддхума̄така̄дӣсӯти етесу сиватхикапаббесу а̄гатауддхума̄така̄дӣсу. а̄на̄па̄нассативасена̄ти а̄на̄па̄нассатибха̄вана̄васена. йо упари ‘‘карӣсам̣ маттхалун̇га’’нти маттхалун̇гакот̣т̣ха̄со гайхати, там̣ идха па̄л̣ийам̣ (ма. ни. 3.154) ат̣т̣химин̃дженева сан̇ган̣хитва̄ десана̄ а̄гата̄ти дассенто ‘‘маттхалун̇гам̣ ат̣т̣химин̃джена сан̇гахетва̄’’ти а̄ха. идха̄ти имасмим̣ ануссатиниддесе. ка̄йам̣ гата̄, ка̄йе ва̄ гата̄ сати ка̄йагата̄сатӣти сатисӣсена идам̣ дваттим̣са̄ка̄ракаммат̣т̣ха̄нам̣ адхиппетанти йоджана̄.
179. чатумаха̄бхӯтиканти чатумаха̄бхӯтасанниссайам̣. пӯтика̄йанти пӯтибхӯтам̣ парамадуггандхака̄йам̣. т̣ха̄нагамана̄ваттхам̣ сарӣрам̣ сандха̄йа, тасса ва̄ авайавесу саббахет̣т̣химам̣ па̄даталанти вуттам̣ ‘‘уддхам̣ па̄датала̄’’ти. тирийам̣ тачапариччхиннанти еттха нану кесаломанакха̄нам̣, тачасса ча атачапариччхинната̄ аттхӣти? кин̃ча̄пи аттхи, тачапариччхиннабахулата̄йа пана ка̄йасса тачапариччхинната̄ хотӣти евам̣ вуттам̣. тачо парийанто асса̄ти тачапарийантоти етена пана вачанена ка̄йекадесабхӯто тачо гахито ева, таппат̣ибаддха̄ ча кеса̄дайо таданупавит̣т̣хамӯла̄ тачапарийанта̄ва хонтӣти дваттим̣са̄ка̄расамӯхо саббопи ка̄йо тачапарийанто вуттоти ведитаббо.
аттхӣти вачанавипалла̄сена вуттам̣, нипа̄тападам̣ ва̄ етам̣. тасма̄ тӣсупи сан̇кха̄су тадевасса рӯпам̣. тена̄ха ‘‘сам̣виджджантӣ’’ти. аккхарачинтакехи сарӣре ка̄йа-саддам̣ ван̣н̣антехипи асучисамуда̄йабха̄венева иччхитабботи дассенто ‘‘асучисан̃чайато’’ти ватва̄ пуна нам̣ нируттинайена дассетум̣ ‘‘куччхита̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха а̄йабхӯтатоти уппаттит̣т̣ха̄набхӯтатта̄. ‘‘пӯрам̣ на̄наппака̄расса̄’’ти вуттам̣. ‘‘ке пана те пака̄ра̄? йехи на̄наппака̄рам̣ асучи вутта’’нти те кеса̄дике дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘кеса̄ лома̄’’тиа̄ди вуттанти имаматтхам̣ дӣпенто а̄ха ‘‘ете кеса̄дайо дваттим̣са̄ка̄ра̄’’ти. а̄ка̄ра̄ пака̄ра̄ти хи еко аттхоти. евам̣ самбандхоти ‘‘аттхи имасмим̣ ка̄йе накха̄’’тиа̄дина̄ саббакот̣т̣ха̄сесу ‘‘аттхи имасмим̣ ка̄йе’’ти падаттайена самбандхо ведитаббо.
паритоти тирийам̣, самантато ва̄ па̄даталакесамӯлесу ча тачасса лаббханато. сучибха̄ванти сучино саббха̄вам̣, сучимева ва̄.
180. йена видхина̄ уггахе кусало хоти, со саттавидхо видхи ‘‘уггахакосалла’’нти вуччати, танниббаттам̣ ва̄ н̃а̄н̣ам̣. манасика̄ракосаллепи есева найо.
саджджха̄йанта̄ ва̄ти саджджха̄йам̣ каронта̄ ева. тесам̣ кира чатта̄ро ма̄се саджджха̄йанта̄нам̣ саджджха̄йамаггенева кот̣т̣ха̄се упадха̄рента̄нам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ дваттим̣са̄ка̄ра̄ вибхӯтатара̄ хутва̄ кха̄йим̣су, пат̣иккӯласан̃н̃а̄ сан̣т̣ха̄си, те тасмим̣ нимитте джха̄нам̣ аппетва̄ джха̄напа̄дакам̣ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ дассанамаггам̣ пат̣ивиджджхим̣су. тена вуттам̣ ‘‘саджджха̄йанта̄ ва сота̄панна̄ ахесу’’нти.
париччхиндитва̄ти тачапан̃чака̄дивасенева париччхедам̣ катва̄. патхавӣдха̄тубахулабха̄вато маттхалун̇гасса карӣса̄васа̄не тантиа̄ропанама̄ха. еттха ча мам̣сам̣, нха̄ру, ат̣т̣хи, ат̣т̣химин̃джам̣ ваккам̣, ваккам̣ ат̣т̣химин̃джам̣, ат̣т̣хи, нха̄ру, мам̣сам̣, тачо, данта̄, накха̄, лома̄, кеса̄ти евам̣ ваккапан̃чака̄дӣсу ануломасаджджха̄йам̣ ватва̄ пат̣иломасаджджха̄йо пуримехи самбандхо вутто. сва̄йам̣ саммохавиноданийам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 356) висум̣ типан̃ча̄хам̣, пуримехи екато типан̃ча̄ханти чхапан̃ча̄хам̣ саджджха̄йо вутто, таттха а̄диантадассанавасена вуттоти дат̣т̣хаббо. ануломапат̣иломасаджджха̄йепи хи пат̣иломасаджджха̄йо антимо хоти, саджджха̄йаппака̄рантарам̣ ва̄ етампӣти ведитаббам̣.
хаттхасан̇кхалика̄ти ан̇гулипантима̄ха.
манаса̄ саджджха̄йоти читтена чинтанама̄ха, йам̣ ма̄насам̣ ‘‘джаппана’’нти вуччати, саммадева аджджха̄йоти ва̄ саджджха̄йо, чинтананти аттхо. чиратарам̣ сут̣т̣ху паваттанена пагун̣абхӯта̄ каммат̣т̣ха̄натанти сама̄ваджджитва̄ манаси каронтасса а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄ каттхачи асаджджама̄на̄ нирантарамева упат̣т̣ха̄ти, тадануса̄рена тадаттхопи вибхӯтатаро хутва̄ кха̄йатӣти а̄ха ‘‘вачаса̄ саджджха̄йо хи…пе… пат̣иведхасса паччайо хотӣ’’ти. лаккхан̣апат̣иведхасса̄ти асубхалаккхан̣апат̣иведхасса.
пат̣иккӯласабха̄васаллаккхан̣асса кассачи ван̣н̣аггахан̣амукхена кот̣т̣ха̄са̄ ваваттха̄нам̣ гаччханти, кассачи сан̣т̣ха̄наггахан̣амукхена, кассачи диса̄вибха̄гаггахан̣амукхена, кассачи патит̣т̣хитока̄саггахан̣амукхена, кассачи саббасо париччхиджджаггахан̣амукхена̄ти ван̣н̣а̄дито саллаккхан̣ам̣ уггахакосалла̄вахам̣ вуттанти там̣ дассенто ‘‘кеса̄дӣнам̣ ван̣н̣о ваваттхапетаббо’’тиа̄дима̄ха.
аттано бха̄го сабха̄го, сабха̄гена париччхедо сабха̄гапариччхедо, хет̣т̣хупаритирийапарийантехи, сакот̣т̣ха̄сикакесантара̄дӣхи ча париччхедоти аттхо. амиссаката̄васена̄ти кот̣т̣ха̄сантарехи авомиссаката̄васена. асабха̄го хи идха ‘‘висабха̄го’’ти адхиппето, на вируддхасабха̄го. сва̄йаматтхо кеса̄дисаддато ева лаббхати. саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти ‘‘кеса̄’’ти вутте ‘‘акеса̄ на хонтӣ’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йати. ке пана те акеса̄? лома̄дайо, на ча гхат̣а̄дӣсу пасан̇гопакаран̣енева тесам̣ ниваттитатта̄.
пат̣иккӯлавасенева катхитам̣ дха̄тувибха̄гасса са̄ман̃н̃атопи агахитатта̄. таттхева висум̣ дха̄тукаммат̣т̣ха̄насса катхитатта̄ ча дха̄тувибхан̇го паккуса̄тисуттам̣ (ма. ни. 3.342) вибхан̇гаппакаран̣е дха̄тувибхан̇гапа̄л̣и (вибха. 172 а̄дайо) ча. йасса ван̣н̣ато упат̣т̣ха̄ти кеса̄ди, там̣ пуггалам̣ сандха̄йа джха̄на̄ни кеса̄дӣсу ван̣н̣акасин̣а̄рамман̣а̄ни вибхатта̄ни. н̃атва̄ а̄чиккхитаббанти йадаттхам̣ вуттам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘таттха дха̄тувасена̄’’тиа̄ди вуттам̣. идха̄ти имасмим̣ пат̣иккӯламанасика̄рапаббе. ка̄йагата̄сатисутте (ма. ни. 3.153 а̄дайо) хи пат̣иккӯламанасика̄рапаббам̣ гахетва̄ идха ка̄йагата̄сатибха̄вана̄ ниддисӣйати.
181. на екантарика̄йа̄ти екантарика̄йапи на манаси ка̄таббам̣, пагева двантарика̄дина̄ти адхиппа̄йо. на бха̄ванам̣ сампа̄дети, лаккхан̣апат̣иведхам̣ на па̄пун̣а̄ти екантарика̄йа манаси каронтоти самбандхо.
оккаманависсаджджананти пат̣ипаджджитаббависсаджджетаббе магге. пуччхитва̄ва гантаббам̣ хоти гахетаббависсаджджетаббат̣т̣ха̄насса асаллаккхан̣ато. каммат̣т̣ха̄нам̣ парийоса̄нам̣ па̄пун̣а̄тӣти а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва парийоса̄на̄ манасика̄раматтам̣ хотӣти адхиппа̄йо. авибхӯтам̣ пана хоти пат̣иккӯла̄ка̄расса сут̣т̣ху асаллаккхан̣ато. тато ева на висесам̣ а̄вахати.
каммат̣т̣ха̄нам̣ парийоса̄нам̣ на гаччхатӣти пат̣ипа̄т̣ийа̄ саббакот̣т̣ха̄се манаси каротойева вибхӯта̄ хутва̄ упат̣т̣хаханти. те са̄тисайам̣ па̄т̣иккӯлато манаси каронтасса каммат̣т̣ха̄нам̣ парийоса̄нам̣ гаччхеййа, имасса пана ативийа дандхам̣ манаси карото вибхӯтато упат̣т̣ха̄намева наттхи, куто пат̣иккӯлата̄йа сан̣т̣ха̄нам̣. тена̄ха ‘‘висеса̄дхигамасса паччайо на хотӣ’’ти.
бахиддха̄ путхутта̄рамман̣ети ‘‘асучи пат̣иккӯла’’нти кеса̄дӣсу паваттетаббам̣ асубха̄нупассанам̣ хитва̄ субха̄дивасена гайхама̄на̄ кеса̄дайопи идха ‘‘бахиддха̄ путхутта̄рамман̣амева̄’’ти ведитабба̄. рӯпа̄дайо хи нӣла̄дивасена путхусабха̄вата̄йа путхутта̄рамман̣ам̣ на̄ма, на̄на̄рамман̣анти аттхо. асама̄дха̄нам̣ четасо вирӯпо кхепоти виккхепо. со сатим̣ сӯпат̣т̣хитам̣ катва̄ саккаччам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси каронтена пат̣иба̄хитаббо. париха̄йатӣти ха̄йати. паридхам̣сатӣти винассати.
йа̄ айам̣ кеса̄ лома̄тиа̄дика̄ локасан̇кета̄нугата̄. пан̣н̣аттӣти ат̣т̣ха дхамме упа̄да̄йа пан̣н̣атти. там̣ кеса̄дипан̣н̣аттим̣. атиккамитва̄ти пат̣иккӯлабха̄вана̄йа атиккамитва̄ уггха̄т̣етва̄. тасса̄ уггха̄т̣итатта̄ тасмим̣ тасмим̣ кот̣т̣ха̄се пат̣иккӯлато упат̣т̣хаханте ‘‘пат̣иккӯла’’нти читтам̣ т̣хапетаббам̣. ида̄ни таматтхам̣ упама̄йа вибха̄венто ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дима̄ха. татридам̣ упама̄сам̣санданам̣ – манусса̄ вийа йога̄вачаро. удапа̄нам̣ вийа кот̣т̣ха̄са̄. та̄лапан̣н̣а̄дисан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа кеса̄дипан̃н̃атти. тена манусса̄нам̣ удапа̄не нха̄напивана̄ди вийа йога̄вачарасса пуббабха̄ге кеса̄ лома̄ти пан̣н̣аттивасена манасика̄ро. абхин̣хасан̃ча̄рена манусса̄нам̣ сан̃н̃а̄н̣ена вина̄ удапа̄не киччакаран̣ам̣ вийа йога̄вачарасса манасика̄рабалена пан̣н̣аттим̣ атиккамитва̄ пат̣иккӯлабха̄вейева читтам̣ т̣хапетва̄ бха̄вана̄нуйого. пуббабха̄ге…пе… па̄кат̣о хотӣти ‘‘кеса̄ лома̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.154) бха̄ванамануйун̃джантасса кеса̄дипан̃н̃аттийа̄ саддхим̣йева кот̣т̣ха̄са̄нам̣ пат̣иккӯлабха̄во пуббабха̄ге па̄кат̣о хоти. атха̄ти паччха̄ бха̄вана̄йа вӣтхипат̣ипаннака̄ле. пат̣иккӯлабха̄вейева читтам̣ т̣хапетаббанти кот̣т̣ха̄са̄нам̣ пат̣иккӯла̄ка̄рейева бха̄вана̄читтам̣ паваттетаббам̣.
анупуббена мун̃чанам̣ анупуббамун̃чанам̣, анупат̣т̣хахантасса анупат̣т̣хахантасса мун̃чананти аттхо. катхам̣ пана анупат̣т̣ха̄нам̣ хотӣти а̄ха ‘‘а̄дикаммикасса̄’’тиа̄ди. парийоса̄накот̣т̣ха̄самева а̄хачча тит̣т̣хатӣти идам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ тантиануса̄рена а̄дито каммат̣т̣ха̄наманасика̄ро паваттатӣти катва̄ вуттам̣. татха̄ хисса манаса̄ саджджха̄йо вийа манасика̄ро те те кот̣т̣ха̄се а̄мат̣т̣хаматте катва̄ гаччхати, на лаккхан̣асаллаккхан̣авасена. йада̄ пана не лаккхан̣асаллаккхан̣авасена сут̣т̣ху упадха̄ренто манаси кароти, тада̄ кечи упат̣т̣хаханти, кечи на упат̣т̣хаханти. таттха пат̣ипаджджанавидхим̣ дассенто ‘‘атхасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха камманти манасика̄ракаммам̣ та̄ва ка̄таббам̣. кӣва чиранти? йа̄ва двӣсу упат̣т̣хитесу, тесампи двиннам̣ еко сут̣т̣хутарам̣ упат̣т̣хахати та̄ва.
уккут̣т̣хуккут̣т̣хит̣т̣ха̄нейева ут̣т̣хахитва̄ти пуббе вийа екаттхаката̄йа уккут̣т̣хийа̄ камена саббата̄лесу патитва̄ ут̣т̣хахитва̄ ут̣т̣хахитва̄ парийантата̄лам̣, а̄дита̄лан̃ча а̄гантва̄ тато тато таттха таттхева ката̄йа уккут̣т̣хийа̄ ут̣т̣хахитва̄ти аттхо.
две бхиккха̄ти двӣсу гехесу ладдхабхиккха̄.
аппана̄тоти аппана̄ка̄рато дваттим̣са̄ка̄ре аппана̄ хонти. ким̣ паччекам̣ кот̣т̣ха̄сесу хоти уда̄ху ан̃н̃атха̄ти вича̄ран̣а̄йам̣ а̄ха ‘‘аппана̄кот̣т̣ха̄сато’’ти, кот̣т̣ха̄сато кот̣т̣ха̄сатоти аттхо. тена̄ха ‘‘кеса̄дӣсӯ’’тиа̄ди.
адхичиттанти саматхавипассана̄читтам̣.
ануйуттена̄ти йуттаппайуттена, бха̄вентена̄ти аттхо. ка̄ленака̄ланти ка̄ле ка̄ле. сама̄дхинимиттам̣ упалаккхитасама̄дха̄на̄ка̄ро сама̄дхи ева. манаси ка̄таббанти читте ка̄таббам̣, уппа̄детаббанти аттхо. сама̄дхика̄ран̣ам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ сама̄дхинимиттам̣, там̣ а̄ваджджитаббанти аттхо. паггаханимиттаупеккха̄нимиттесупи есева найо. т̣ха̄нам̣ аттхӣти вачанасесо. там̣ бха̄вана̄ читтам̣ косаджджа̄йа сам̣ваттеййа, етасса сам̣ваттанасса т̣ха̄нам̣ ка̄ран̣ам̣ аттхӣти аттхо. там̣ ва̄ манасикаран̣ачиттам̣ косаджджа̄йа сам̣ваттеййа, етасса т̣ха̄нам̣ ка̄ран̣ам̣ аттхӣти аттхо. мудунти субха̄витабха̄вена мудубхӯтам̣, васӣбха̄ваппаттанти аттхо. мудутта̄ ева камман̃н̃ам̣ каммаккхамам̣ каммайоггам̣. пабхассаранти упаккилесавигамена парисуддхам̣, парийода̄танти аттхо. на ча пабхан̇гӯти камманийабха̄вӯпагаманена на ча пабхиджджанасабха̄вам̣ суддхантам̣ вийа суван̣н̣ам̣ винийогаккхамам̣. тена̄ха ‘‘самма̄ сама̄дхийати а̄сава̄нам̣ кхайа̄йа̄’’ти.
уккам̣ бандхатӣти мӯсам̣ сампа̄дети. а̄лимпетӣти а̄дӣпети джа̄лети. тан̃ча̄ти там̣ пил̣андханавикатисан̇кха̄там̣ аттхам̣ пайоджанам̣ асса суван̣н̣ака̄расса анубхоти пахоти са̄дхети. асса ва̄ суван̣н̣асса аттхам̣ суван̣н̣ака̄ро анубхоти па̄пун̣а̄ти.
абхин̃н̃а̄йа иддхивидха̄дин̃а̄н̣ена саччхикаран̣ӣйасса иддхивидхапаччанубхавана̄дикасса абхин̃н̃а̄ саччхикаран̣ӣйасса. йасса паччаккхам̣ аттхи, со саккхи. саккхино бхаббата̄ саккхибхаббата̄, саккхибхавананти вуттам̣ хоти. саккхи ча со бхаббо ча̄ти ва̄ саккхибхаббо. айан̃хи иддхивидха̄дӣнам̣ бхаббо, таттха ча саккхӣти саккхибхаббо, тасса бха̄во саккхибхаббата̄, там̣ па̄пун̣а̄ти. сати сати а̄йатанети тасмим̣ тасмим̣ пуббахетуа̄дике ка̄ран̣е сати.
сӣтибха̄ванти нибба̄нам̣, килесадаратхавӯпасамам̣ ва̄. нигган̣ха̄тӣти уддхат̣ам̣ читтам̣ уддхаччапа̄тато раккхан̣авасена нигган̣ха̄ти. пагган̣ха̄тӣти лӣнам̣ читтам̣ косаджджапа̄тато раккхан̣авасена пагган̣ха̄ти. сампахам̣сетӣти самаппаваттам̣ читтам̣ татха̄паваттийам̣ пан̃н̃а̄йа тосети, уттеджети ва̄. йада̄ ва̄ нирасса̄дам̣ читтам̣ бха̄вана̄йа на паккхандати, тада̄ джа̄тиа̄дӣни сам̣вегаваттхӯни (а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.418; итиву. ат̣т̣ха. 37) паччавеккхитва̄ сампахам̣сети самуттеджети. аджджхупеккхатӣти йада̄ пана читтам̣ алӣнам̣ ануддхатам̣ саммадева бха̄вана̄вӣтхим̣ отин̣н̣ам̣ хоти, тада̄ паггаханиггахасампахам̣санесу кан̃чи бйа̄па̄рам̣ акатва̄ самаппаваттесу йугесу са̄ратхи вийа аджджхупеккхати упеккхакова хоти. пан̣ӣта̄дхимуттикоти пан̣ӣте уттаме маггапхале адхимутто ниннапон̣апаббха̄ро.
суггахитам̣ катва̄ти йатха̄вуттам̣ уггахакосалласан̇кха̄там̣ видхим̣ сут̣т̣ху уггахитам̣ парийа̄пун̣ана̄дина̄ супариггахитам̣ катва̄. сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ти манасика̄ракосалласан̇кха̄там̣ видхим̣ саммадева саллаккхан̣авасена упадха̄ретва̄. висесанти пуббена̄парам̣ бха̄вана̄йа висесам̣. пунаппунам̣ париваттетва̄ти каммат̣т̣ха̄натантим̣ пагун̣абха̄вам̣ па̄пенто бхиййо бхиййо ва̄ча̄йа, манаса̄ ча париваттетва̄. ган̣т̣хит̣т̣ха̄нанти йатха̄ руккхасса дуббинибхедо аран̃н̃асса ва̄ гаханабхӯто падесо ‘‘ган̣т̣хит̣т̣ха̄на’’нти вуччати, евам̣ каммат̣т̣ха̄натантийа̄ аттхато дуббинибхедо гаханабхӯто ча падесо ‘‘ган̣т̣хит̣т̣ха̄на’’нти вуччати. там̣ парипуччхана̄диладдхена н̃а̄н̣апхарасуна̄ чхиндитва̄.
нимиттанти каммат̣т̣ха̄нанимиттам̣, асубха̄ка̄ро. едисена пайоджанена лун̃чанампи анаваджджанти дассетум̣ ‘‘лун̃читва̄’’ти вуттам̣. чхиннат̣т̣ха̄нети мун̣д̣итат̣т̣ха̄не. ват̣т̣атийева ниссаран̣аджджха̄сайена олоканато. уссадавасена̄ти апхалита̄нам̣, пхалита̄нам̣ ва̄ бахулата̄васена. дисва̄ва нимиттам̣ гахетаббам̣ дассанайогйата̄йа тачапан̃чакасса, итаресу сутва̄ ча н̃атва̄ ча нимиттам̣ гахетаббам̣.
кот̣т̣ха̄сававаттха̄панакатха̄ван̣н̣ана̄
182. адда̄рит̣т̣хакаван̣н̣а̄ти абхинава̄рит̣т̣хапхалаван̣н̣а̄. кан̣н̣ачӯл̣ика̄ти упарикан̣н̣асаккхалика̄йа парабха̄гам̣ сандха̄йа вуттам̣. тирийам̣ ан̃н̃аман̃н̃ена париччхинна̄, катхам̣? две кеса̄ екато наттхӣти.
а̄сайоти ниссайо, паччайоти аттхо.
184. асамбхиннака̄л̣ака̄ ан̃н̃ена ван̣н̣ена асаммиссака̄л̣ака̄.
185. паттасадисатта̄ накха̄ ева накхапатта̄ни. накха̄ тирийам̣ ан̃н̃аман̃н̃ена париччхинна̄ти висум̣ ваваттхитатам̣ сандха̄йа вуттам̣. тамева хи аттхам̣ дассетум̣ ‘‘две накха̄ екато наттхӣ’’ти а̄ха.
186. дантапа̄л̣ийа̄ти данта̄валийа̄. йа̄накаупаттхамбхинӣти сакат̣асса дхурат̣т̣ха̄не упаттхамбхакадан̣д̣о. данта̄нам̣ а̄дха̄рабхӯта̄ ат̣т̣хи ханукат̣т̣хи.
187. сан̇кад̣д̣хийама̄на̄ти сампин̣д̣ийама̄на̄. косака̄ракакосо упаллин̣д̣упот̣т̣алакам̣, йам̣ ‘‘косеййапхала’’нтипи вуччати. пут̣абандхаупа̄хано сакалапит̣т̣хипа̄даччха̄данаупа̄хано. а̄нисадам̣ а̄санападесо. тӯн̣иро сара̄ва̄со. галакан̃чукам̣ кан̣т̣хатта̄н̣ам̣. кӣт̣акула̄вакам̣ кхарамукхакут̣и.
ануломена пат̣иломена ча̄ти еттха ам̣сападесато пат̣т̣ха̄йа ба̄хуно пит̣т̣хипадесена отаран̣ам̣ ануломо, ман̣ибандхато пат̣т̣ха̄йа ба̄хуно пуримабха̄гена а̄роханам̣ пат̣иломо. тенева найена̄ти даккхин̣ахаттхе вуттена найена ануломена пат̣иломена ча̄ти аттхо. сукхумампӣти йатха̄вуттаол̣а̄рикачаммато сукхумам̣. антомукхачамма̄дикот̣т̣ха̄сесу ва̄ тачена париччхиннатта̄ йам̣ дурупалаккхан̣ӣйам̣, там̣ ‘‘сукхума’’нти вуттам̣. тан̃хи вуттанайена н̃а̄н̣ена тачам̣ виваритва̄ пассантасса па̄кат̣ам̣ хоти. идха чхавипи тачагатика̄ ева̄ти ‘‘тачо упари а̄ка̄сена париччхинно’’ти вутто.
188. нисадапото сила̄путтако. уддханакот̣ӣти маттика̄пин̣д̣ена катауддханасса кот̣и. та̄лагул̣апат̣алам̣ на̄ма пакката̄лапхалаласикам̣ та̄лапат̣т̣ика̄дӣсу лимпитва̄ суккха̄петва̄ уддхаритва̄ гахитапат̣алам̣. сукхуманти йатха̄вуттамам̣сато сукхумам̣. пан̣хикамам̣са̄дитхӯла̄нам̣ сакаласарӣрасса киса̄нам̣ йебхуййена мам̣сена пат̣иччха̄дитатта̄ вуттам̣ ‘‘тирийам̣ ан̃н̃аман̃н̃ена париччхинна’’нти.
189. джа̄ла̄ка̄ро кан̃чуко джа̄лакан̃чуко. висум̣ ваваттхитабха̄венева нха̄рӯ тирийам̣ ан̃н̃аман̃н̃ена париччхинна̄.
190. данта̄нам̣ висум̣ гахитатта̄ ‘‘т̣хапетва̄ дваттим̣са дантат̣т̣хӣнӣ’’ти вуттам̣. екам̣ джан̣н̣укат̣т̣хи, екам̣ ӯрут̣т̣хӣти ека-ггахан̣ам̣ ‘‘екекасмим̣ па̄де’’ти адхикататта̄. евам̣ тиматта̄нӣти евам̣ маттасаддехи а̄нисадат̣т̣хиа̄дӣни идха авутта̄нипи дассетӣти ведитаббам̣. еван̃ча катва̄ ‘‘атирекатисатаат̣т̣хикасамуссайа’’нти (висуддхи. 1.122) идан̃ча вачанам̣ саматтхитам̣ хоти.
кӣл̣а̄гол̣ака̄ни суттена бандхитва̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ гхат̣т̣етва̄ кӣл̣анагол̣ака̄ни. дханукадан̣д̣о да̄рака̄нам̣ кӣл̣анакакхуддакадханукам̣. таттха джан̇гхат̣т̣хикасса патит̣т̣хитат̣т̣ха̄нанти джан̣н̣укат̣т̣химхи пависитва̄ т̣хитат̣т̣ха̄нанти адхиппа̄йо. тена ӯрут̣т̣хина̄ патит̣т̣хитам̣ т̣ха̄нам̣ йам̣ кат̣ит̣т̣хино, там̣ аггаччхиннамаха̄пунна̄гапхаласадисам̣.
кумбхака̄рена ниппха̄дитам̣ уддханам̣ кумбхака̄рикауддханам̣. сӣсакапат̣т̣авет̣хакам̣ вет̣хетва̄ т̣хапитам̣ сӣсамайам̣ пат̣т̣акам̣. йена суттам̣ кантанти, тасмим̣ таккамхи виджджхитва̄ т̣хапитагол̣ака̄ ват̣т̣ана̄ на̄ма, ват̣т̣ана̄нам̣ а̄вал̣и ват̣т̣ана̄вал̣и.
ман̣д̣ала̄ка̄рена чхиннавам̣сакал̣ӣракхан̣д̣а̄ни вам̣сакал̣ӣрачаккалака̄ни. авалекханасаттхакам̣ уччхутача̄валекханасаттхакам̣.
192. ваккабха̄гена париччхиннанти ваккапарийантена бха̄гена париччхиннам̣. ито паресупи еварӯпесу есева найо.
193. йам̣ нисса̄йа̄ти йам̣ лохитам̣ нисса̄йа, ниссайаниссайопи ‘‘ниссайо’’твева вуччати. бхавати хи ка̄ран̣ака̄ран̣епи ка̄ран̣авоха̄ро йатха̄ ‘‘чорехи га̄мо дад̣д̣хо’’ти. атха ва̄ йасмим̣ рӯпакала̄пе хадайаваттху, тампи лохитагатикамева хутва̄ тит̣т̣хатӣти ‘‘йам̣ нисса̄йа̄’’ти вуттам̣.
194. пан̣д̣укадха̄туканти пан̣д̣усабха̄вам̣.
195. парийонаханамам̣санти пат̣иччха̄дакамам̣сам̣.
196. ударадживха̄мам̣санти дживха̄сан̣т̣ха̄нам̣ ударасса маттхакапассе тит̣т̣ханакамам̣сам̣. ‘‘нӣла’’нти ватва̄ нӣлам̣ на̄ма бахудха̄туканти а̄ха ‘‘ниггун̣д̣ипуппхаван̣н̣а’’нти.
197. паппха̄самам̣санти йатха̄т̣ха̄не ева ламбитва̄ тхокам̣ париваттакамам̣сам̣. нирасанти нихӣнарасам̣. нироджанти ниппабхам̣, оджа̄рахитам̣ ва̄.
198. обхагга̄ти авабхуджитва̄ т̣хита̄. саккхарасудха̄ван̣н̣анти марумбехи катасудха̄ван̣н̣ам̣. ‘‘сетасаккхарасудха̄ван̣н̣а’’нтипи па̄т̣хо, сетасаккхараван̣н̣ам̣, судха̄ван̣н̣ан̃ча̄ти аттхо.
199. антасса а̄бхуджитва̄ а̄бхуджитва̄ т̣хитаппадеса̄ антабхогат̣т̣ха̄на̄ни. тесам̣ бандханабхӯтам̣ антагун̣ам̣ на̄ма̄ти дассенто а̄ха ‘‘антагун̣анти антабхогат̣т̣ха̄несу бандхана’’нти. кудда̄лапхарасукамма̄дӣни каронта̄нам̣ антабхоге агал̣анте екато а̄бандхитва̄, ким̣ вийа? йантасуттакамива йантапхалака̄нӣти. кимива таттха т̣хитанти а̄ха ‘‘па̄дапун̃чхана…пе… т̣хита’’нти. пуриман̃четтха а̄бандханасса, дутийам̣ т̣ха̄на̄ка̄расса нидассананти дат̣т̣хаббам̣.
200. аситам̣ на̄ма бхуттам̣ одана̄ди. пӣтам̣ на̄ма пиванавасена аджджхохат̣апа̄нака̄ди. кха̄йитам̣ на̄ма сам̣кха̄дитам̣ пит̣т̣хамӯлапхалакхаджджа̄ди. са̄йитам̣ на̄ма асса̄дитам̣ амбапаккамадхупха̄н̣ита̄ди.
йаттха̄ти йасмим̣ ударе. йанти ча ударамева пачча̄масати. йаттха па̄набходжана̄дӣни патитва̄ тит̣т̣хатӣти самбандхо. сува̄наваматху са̄рамеййавантам̣. вивеканти вибха̄гам̣.
201. хет̣т̣ха̄на̄бхипит̣т̣хикан̣т̣акамӯла̄нам̣ антарети пуримабха̄гавасена на̄бхийа̄ хет̣т̣ха̄падесасса паччхимабха̄гавасена хет̣т̣химапит̣т̣хикан̣т̣ака̄нам̣ вемаджджхе. вел̣уна̄л̣икасадисо падесоти адхиппа̄йо.
202. самохитанти ничитам̣.
204. пӯтибха̄вам̣ а̄паннам̣ куккут̣ан̣д̣ам̣ пӯтикуккут̣ан̣д̣ам̣. уддеко питта̄дӣхи вина̄ кевало уддхан̇гамава̄то.
205. а̄ча̄мо авасса̄ванакан̃джикам̣.
206. ваккахадайайаканапаппха̄се темайама̄нанти еттха йаканам̣ хет̣т̣ха̄бха̄гапӯран̣енева темети, итара̄ни тесам̣ упари тхокам̣ тхокам̣ паггхаран̣ена̄ти дат̣т̣хаббам̣.
207. утувика̄ро ун̣хавала̄хака̄дихетуко. висамаччхинно бхиса̄дикала̄по висамам̣ удакам̣ паггхарати, евамевам̣ сарӣрам̣ кесакӯпа̄дививарехи упари, хет̣т̣ха̄, тирийан̃ча седам̣ висамам̣ паггхаратӣти дассетум̣ висамаччхинна-ггахан̣ам̣ катам̣.
208. висама̄ха̄ранти тада̄паваттама̄насарӣра̄ваттха̄йа асаппа̄йа̄ха̄рам̣, атикат̣укааччун̣ха̄дивисабха̄га̄ха̄рам̣ ва̄. саммохавиноданийам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 356) пана ‘‘висабха̄га̄ха̄ра’’нтвева вуттам̣ тада̄ паваттама̄на̄нам̣ дха̄тӯнам̣ висабха̄гатта̄.
209. ‘‘нха̄нака̄ле’’ти идам̣ удакасса упари синехасса самбхавадассанаттхам̣ вуттам̣. париббхамантасинехабиндувисат̣асан̣т̣ха̄на̄ти висат̣ам̣ хутва̄ париббхамантасинехабиндусан̣т̣ха̄на̄. утувисабха̄го бахиддха̄самут̣т̣ха̄но. дха̄тувисабха̄го антосамут̣т̣ха̄но. те падеса̄ти те хаттхатала̄дипадеса̄.
210. кин̃чӣти ун̣ха̄дираса̄нам̣ ан̃н̃атарам̣ а̄ха̄раваттху. несанти сатта̄нам̣. хадайам̣ а̄гила̄йатӣти висабха̄га̄ха̄ра̄дим̣ пат̣ичча хадайаппадесо виваттати.
211. дадхино виссанданааччхарасо дадхимуттам̣. гал̣итва̄ти сандитва̄. та̄луматтхакавиварена отаритва̄ти маттхакавиварато а̄гантва̄ та̄луматтхакена отаритва̄.
212. телам̣ вийа сакат̣асса на̄бхиаккхасӣса̄нам̣ ат̣т̣хисандхӣнам̣ аббхан̃джанакиччам̣ са̄дхайама̄на̄. кат̣акат̣а̄йантӣти ‘‘кат̣а кат̣а̄’’ти саддам̣ каронти. ануравадассанам̣ хетам̣. дуккхантӣти дуккхита̄ни сан̃джа̄тадуккха̄ни хонти.
213. самӯлакӯлама̄сам̣ джха̄петва̄ чха̄рикам̣ авасса̄ветва̄ гахитайӯсо ма̄сакха̄ро. уччхит̣т̣ходакагаббхамала̄дӣнам̣ чхад̣д̣анат̣т̣ха̄нам̣ чанданика̄. раван̣агхат̣ам̣ на̄ма пакатийа̄ саммукхамева хоти. йасса пана а̄раггаматтампи удакасса пависанамукхам̣ наттхи, там̣ дассетум̣ ‘‘амукхе раван̣агхат̣е’’ти вуттам̣. а̄йӯхананти самӣханам̣.
214. еван̃хӣтиа̄ди йатха̄вутта̄йа уггахакосаллапат̣ипаттийа̄ нигаманам̣. ида̄ни йатха̄вуттам̣ манасика̄ракосаллапат̣ипаттимпи нигаманавасена гахетва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ маттхакам̣ па̄петва̄ дассетум̣ ‘‘анупуббато’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха пан̣н̣аттисаматиккама̄васа̄нети кеса̄дипан̣н̣аттисаматиккамавасена паватта̄йа бха̄вана̄йа аваса̄не. апубба̄парийамива̄ти екаджджхамива. кеса̄ти ити-саддо а̄диаттхо, пака̄раттхо ва̄, евама̄дина̄ имина̄ пака̄рена ва̄ти аттхо. те дхамма̄ти ван̣н̣а̄дивасена ваваттха̄пита̄ пат̣иккӯла̄ка̄рато упат̣т̣хита̄ кот̣т̣ха̄садхамма̄.
бахиддха̄пӣти сасанта̄нато бахипи, парасанта̄нака̄йепӣти аттхо. манасика̄рам̣ упасам̣харатӣти йатха̄вуттам̣ пат̣иккӯламанасика̄рам̣ упанети. йатха̄ идам̣, татха̄ етанти. евам̣ саббакот̣т̣ха̄сесу па̄кат̣ӣбхӯтесӯти йатха̄ аттано ка̄йе, евам̣ паресампи ка̄йе саббесу кеса̄дикот̣т̣ха̄сесу пат̣иккӯлавасена вибхӯтабха̄вена упат̣т̣хитесӯти аттхо. айаметтха касин̣есу вад̣д̣ханасадисо йогино бха̄вана̄висесо дассито.
анупуббамун̃чана̄дӣти а̄ди-саддена суттантанайена вибха̄витам̣ вӣрийасамата̄йоджанам̣ сан̇ган̣ха̄ти. пунаппунам̣ манаси карототи вуттанайена аттано ка̄йе кеса̄дике ‘‘пат̣иккӯла̄ пат̣иккӯла̄’’ти абхин̣хасо манасика̄рам̣ паваттентасса йада̄ саддха̄дӣни индрийа̄ни ладдхасаматха̄ни висада̄ни паваттанти, тада̄ ассаддхийа̄дӣнам̣ дӯрӣбха̄вена са̄тисайам̣ балаппаттехи саттахи саддхаммехи ладдхӯпаттхамбха̄ни витакка̄дӣни джха̄нан̇га̄ни пат̣утара̄ни хутва̄ па̄тубхаванти. тесам̣ уджувипаччанӣката̄йа нӣваран̣а̄ни виккхамбхита̄нева хонти саддхим̣ тадекат̣т̣хехи па̄падхаммехи. упача̄расама̄дхина̄ читтам̣ сама̄дхийати, со там̣йева нимиттам̣ а̄севанто бха̄венто бахулӣкаронто аппанам̣ па̄пун̣а̄ти. тена вуттам̣ ‘‘ануккамена аппана̄ уппаджджатӣ’’ти. сабба̄ка̄ратоти ван̣н̣а̄дивасена пан̃чадха̄пи. са̄ти аппана̄.
йади панетам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ авин̃н̃а̄н̣ака̄субхакаммат̣т̣ха̄на̄ни вийа пат̣хамаджджха̄навасена сиджджхати, атха касма̄ ‘‘ка̄йагата̄сатӣ’’ти вуттанти а̄ха ‘‘евам̣ пат̣хамаджджха̄навасена̄’’тиа̄ди. на̄на̄ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дӣсу дваттим̣са̄йа кот̣т̣ха̄сесу паваттама̄на̄йа сатийа̄ киччаметтха са̄тисайанти а̄ха ‘‘сатибалена иджджханато’’ти.
пантасена̄санесу, адхикусалесу ча аратим̣, ка̄магун̣есу ча ратим̣ сахати абхибхаватӣти аратиратисахо сарӣрасабха̄вачинтанена анабхиратийа̄ пахӣнатта̄. татха̄ кот̣т̣ха̄сабха̄вана̄йа аттасинехасса париккхӣн̣атта̄ бхайабхеравам̣ сахати, сӣта̄дӣнан̃ча адхива̄сакаджа̄тико хоти. аттасинехавасена хи пурисасса бхайабхеравам̣ хоти, дуккхасса ча анадхива̄санам̣. имам̣ пана кот̣т̣ха̄сабха̄ванамануйуттасса на кевалам̣ пат̣хамаджджха̄наматтамева, уттарипи пат̣иведхо аттхӣти дассетум̣ ‘‘кеса̄дӣна’’нтиа̄ди вуттам̣.
а̄на̄па̄нассатикатха̄ван̣н̣ана̄
215. йам̣ там̣ евам̣ пасам̣ситва̄ а̄на̄па̄нассатикаммат̣т̣ха̄нам̣ ниддит̣т̣ханти самбандхо. таттха йасма̄ ‘‘катхам̣ бха̄вито’’тиа̄дика̄йа пуччха̄па̄л̣ийа̄ аттхе вибха̄вите тхомана̄па̄л̣ийа̄пи аттхо вибха̄витойева хоти бхеда̄бха̄вато, тасма̄ там̣ лан̇гхитва̄ ‘‘катхам̣ бха̄вито ча̄’’тиа̄дина̄ а̄рабхати. таттха хи ито пасам̣са̄бха̄во ‘‘айампи кхо’’ти вачанан̃ча висесо. тесу пасам̣са̄бха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘евам̣ пасам̣ситва̄’’ти вуттам̣. пасам̣са̄ ча таттха абхиручиджананена усса̄ханаттха̄. тан̃хи сутва̄ бхиккхӯ ‘‘бхагава̄ имам̣ сама̄дхим̣ анекехи а̄ка̄рехи пасам̣сати, санто кира̄йам̣ сама̄дхи пан̣ӣто ча асечанако ча сукхо ча виха̄ро па̄падхамме ча т̣ха̄насо антарадха̄петӣ’’ти сан̃джа̄та̄бхиручайо усса̄хаджа̄та̄ саккаччам̣ ануйун̃джитаббам̣ пат̣ипаджджитаббам̣ ман̃н̃анти. ‘‘айампи кхо’’ти падасса йе име майа̄ нибба̄намаха̄сарасса отаран̣атиттхабхӯта̄ касин̣аджджха̄наасубхаджджха̄на̄дайо десита̄, на кевалам̣ те ева, айампи кхоти бхагава̄ аттано паччаккхабхӯтам̣ сама̄дхим̣ десана̄нубха̄вена тесампи бхиккхӯнам̣ а̄саннам̣, паччаккхан̃ча каронто сампин̣д̣анавасена евама̄ха̄ти самбандхамукхена аттхо ведитаббо.
сол̣асаваттхуканти чатӯсу анупассана̄су чатуннам̣ чатукка̄нам̣ васена сол̣асат̣т̣ха̄нам̣. сабба̄ка̄рапарипӯроти каммат̣т̣ха̄напа̄л̣ийа̄ падаттхо пин̣д̣аттхо упама̄ чодана̄ париха̄ро пайоджананти евама̄дӣхи саббехи а̄ка̄рехи парипун̣н̣о. ниддесоти каммат̣т̣ха̄насса ниссесато виттха̄ро.
216. катханти идам̣ пуччхана̄ка̄равибха̄ванападам̣. пуччха̄ четтха катхетукамйата̄васена ан̃н̃а̄сам̣ асамбхавато. са̄ ча упари десанам̣ а̄рул̣ха̄нам̣ саббесам̣ пака̄рависеса̄нам̣ а̄масанавасена̄ти имаматтхам̣ дассенто ‘‘катханти…пе… камйата̄пуччха̄’’ти а̄ха. катхам̣ бахулӣкатоти еттха̄пи ‘‘а̄на̄па̄нассатисама̄дхӣ’’ти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. таттха катханти а̄на̄па̄нассатисама̄дхибахулӣка̄рам̣ на̄наппака̄рато виттха̄ретукамйата̄пуччха̄. бахулӣкато а̄на̄па̄нассатисама̄дхӣти татха̄пут̣т̣хадхамманидассананти имаматтхам̣ ‘‘есева найо’’ти имина̄ атидисати. татха̄ сантабха̄ва̄дайопи тасса йехи бха̄вана̄бахулӣка̄рехи сиддха̄, таггахан̣енева гахита̄ хонтӣти дассетум̣ ‘‘катхам̣ бахулӣкато…пе… вӯпасаметӣти еттха̄пи есева найо’’ти вуттам̣.
‘‘пуна ча парам̣, уда̄йи, аккха̄та̄ майа̄ са̄вака̄нам̣ пат̣ипада̄, йатха̄пат̣ипанна̄ ме са̄вака̄ чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄не бха̄вентӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.247) уппа̄данавад̣д̣ханат̣т̣хена бха̄вана̄ вуччатӣти тадубхайавасена аттхам̣ дассенто ‘‘бха̄витоти уппа̄дито вад̣д̣хито ва̄’’ти а̄ха. таттха бха̄вам̣ виджджама̄натам̣ ито гатоти бха̄вито, уппа̄дито пат̣иладдхаматтоти аттхо. уппанно пана ладдха̄севано, бха̄вито пагун̣абха̄вам̣ а̄па̄дито, вад̣д̣хитоти аттхо. а̄на̄па̄напаригга̄хика̄йа̄ти дӣгхарасса̄дивисесехи саддхим̣ асса̄сапасса̄се париччхиджджага̄хика̄йа, те а̄раббха паватта̄йа, сатийам̣ паччайабхӯта̄йанти аттхо. пуримасмин̃хи аттхе сама̄дхисса сатийа̄ сахаджа̄та̄дипаччайабха̄во вутто сампайуттавачанато, дутийасмим̣ пана упаниссайабха̄вопи. упача̄раджджха̄насахагата̄ хи сати аппана̄сама̄дхисса упаниссайо хотӣти. бахулӣкатоти бахулам̣ паваттито, тена а̄ваджджана̄дивасӣбха̄ваппаттима̄ха. йо хи васӣбха̄вам̣ а̄па̄дито, со иччхитиччхитаккхан̣е сама̄паджджитаббато пунаппунам̣ паваттӣйати. тена вуттам̣ ‘‘пунаппунам̣ като’’ти. йатха̄ ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о’’ти (ма. ни. 1.139; а. ни. 4.241), ‘‘вивиччева ка̄мехӣ’’ти (дӣ. ни. 1.226; сам̣. ни. 2.152; а. ни. 4.123) ча евама̄дӣсу пат̣хамападе вутто ева-саддо дутийа̄дӣсупи вутто ева хоти, евамидха̄пӣти а̄ха ‘‘убхайаттха евасаддена нийамо ведитаббо’’ти. убхайападанийамена ладдхагун̣ам̣ дассетум̣ ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
асубхакаммат̣т̣ха̄нанти асубха̄рамман̣аджха̄нама̄ха. там̣ хи асубхесу йогакаммабха̄вато, йогино сукхависеса̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вато ча ‘‘асубхакаммат̣т̣ха̄на’’нти вуччати. ‘‘кевала’’нти имина̄ а̄рамман̣ам̣ ниваттети. пат̣иведхавасена̄ти джха̄напат̣иведхавасена. джха̄нан̃хи бха̄вана̄висесена иджджхантам̣ аттано висайам̣ пат̣ивиджджхантамева паваттати, йатха̄сабха̄вато пат̣ивиджджхӣйати ча̄ти ‘‘пат̣иведхо’’ти вуччати. ол̣а̄рика̄рамман̣атта̄ти бӣбхаччха̄рамман̣атта̄. пат̣иккӯла̄рамман̣атта̄ти джигуччхитабба̄рамман̣атта̄. парийа̄йена̄ти ка̄ран̣ена, лесантарена ва̄. а̄рамман̣асантата̄йа̄ти ануккамена вичетаббатам̣ паттам̣ а̄рамман̣асса парамасукхуматам̣ сандха̄йа̄ха. санте хи саннисинне а̄рамман̣е паваттама̄но дхаммо сайампи саннисиннова хоти. тена̄ха ‘‘санто вӯпасанто ниббуто’’ти, ниббутасаббапарил̣а̄хоти аттхо. а̄рамман̣асантата̄йа тада̄рамман̣адхамма̄нам̣ сантата̄ локуттарадхамма̄рамман̣а̄хи паччавеккхан̣а̄хи дӣпетабба̄.
на̄сса сантапан̣ӣтабха̄ва̄вахам̣ кин̃чи сечананти асечанако. асечанакатта̄ ана̄ситтако. ана̄ситтакатта̄ ева аббокин̣н̣о асаммиссо парикамма̄дина̄. тато ева па̄т̣ийекко висум̣йевеко. а̄вен̣ико аса̄дха̄ран̣о. саббаметам̣ сарасато ева сантабха̄вам̣ дассетум̣ вуттам̣. парикаммам̣ ва̄ сантабха̄ванимиттам̣, парикамманти ча касин̣акаран̣а̄дӣни нимиттуппа̄дапарийоса̄нам̣, та̄дисам̣ идха наттхӣти адхиппа̄йо. тада̄ хи каммат̣т̣ха̄нам̣ нирасса̄датта̄ асантамаппан̣ӣтам̣ сийа̄. упача̄рена ва̄ наттхи еттха сантата̄ти йоджана̄. йатха̄ упача̄раккхан̣е нӣваран̣авигамена, ан̇гапа̄тубха̄вена ча паресам̣ сантата̄ хоти, на евамимасса. айам̣ пана а̄дисаманна̄…пе… пан̣ӣто ча̄ти йоджана̄. кечӣти уттаравиха̄рава̄сике сандха̄йа̄ха. ана̄ситтакоти упасечанена на а̄ситтако. тена̄ха ‘‘оджаванто’’ти, оджавантасадисоти аттхо. мадхӯроти ит̣т̣хо, четасикасукхапат̣ила̄бхасам̣ваттанам̣ тикачатуккаджджха̄навасена, упеккха̄йа ва̄ сантабха̄вена сукхагатикатта̄ саббесампи васена ведитаббам̣. джха̄насамут̣т̣ха̄напан̣ӣтарӯпапхут̣т̣хасарӣрата̄васена пана ка̄йикасукхапат̣ила̄бхасам̣ваттанам̣ дат̣т̣хаббам̣, тан̃ча кхо джха̄нато вут̣т̣хитака̄ле. имасмим̣ паккхе ‘‘аппитаппитаккхан̣е’’ти идам̣ хетумхи бхуммавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. авиккхамбхитети джха̄нена сакасанта̄нато анӣхат̣е аппахӣне. акосалласамбхӯтети акосаллам̣ вуччати авиджджа̄, тато самбхӯте. авиджджа̄пуббан̇гама̄ хи саббе па̄падхамма̄. кхан̣енева̄ти аттано паваттиккхан̣енева. антарадха̄петӣти еттха антарадха̄панам̣ вина̄санам̣, там̣ пана джха̄накаттукасса идха̄дхиппетатта̄ парийут̣т̣ха̄наппаха̄нам̣ хотӣти а̄ха ‘‘виккхамбхетӣ’’ти. вӯпасаметӣти висесена упасамети. висесена упасаманам̣ пана саммадева упасаманам̣ хотӣти а̄ха ‘‘сут̣т̣ху упасаметӣ’’ти.
нану ча ан̃н̃опи сама̄дхи аттано паваттиккхан̣енева пат̣ипаккхадхамме антарадха̄пети вӯпасамети, атха касма̄ айамева сама̄дхи евам̣ висесетва̄ вуттоти? пуббабха̄гато пат̣т̣ха̄йа на̄на̄витаккавӯпасамасаббха̄вато. вуттан̃хетам̣ – ‘‘а̄на̄па̄нассати бха̄ветабба̄ витаккупаччхеда̄йа̄’’ти (а. ни. 9.1; уда̄. 31). апича тиккхапан̃н̃асса н̃а̄н̣уттарассетам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣, н̃а̄н̣уттарасса ча килесаппаха̄нам̣ итарехи са̄тисайам̣, йатха̄ саддха̄дхимуттехи дит̣т̣хиппаттасса. тасма̄ имам̣ висесам̣ сандха̄йа ‘‘т̣ха̄насо антарадха̄пети вӯпасаметӣ’’ти вуттам̣. атха ва̄ нимиттапа̄тубха̄ве сати кхан̣енева ан̇гапа̄тубха̄васаббха̄вато айамева сама̄дхи ‘‘т̣ха̄насо антарадха̄пети вӯпасаметӣ’’ти вутто. йатха̄ там̣ махато ака̄ламегхасса ут̣т̣хитасса дха̄ра̄нипа̄те кхан̣енева патхавийам̣ раджоджалласса вӯпасамо. тена̄ха – ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, маха̄ака̄ламегхо ут̣т̣хито’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.985; па̄ра̄. 165). са̄саникасса джха̄набха̄вана̄ йебхуййена ниббедхабха̄гийа̄ва хотӣти а̄ха ‘‘ниббедхабха̄гийатта̄’’ти. буддха̄нам̣ пана екам̣сена ниббедхабха̄гийа̄ва хоти. имамева хи каммат̣т̣ха̄нам̣ бха̄ветва̄ саббепи самма̄самбуддха̄ самма̄самбодхим̣ адхигаччханти. арийамаггасса па̄дакабхӯто айам̣ сама̄дхи ануккамена вад̣д̣хитва̄ арийамаггабха̄вам̣ упагато вийа хотӣти а̄ха ‘‘анупуббена арийамаггавуддхиппатто’’ти.
айам̣ панаттхо вира̄ганиродхапат̣иниссагга̄нупассана̄нам̣ васена саммадева йуджджати. хет̣т̣ха̄ папан̃чавасена вуттаматтхам̣ сукхаггахан̣аттхам̣ сан̇гахетва̄ дассенто ‘‘айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо’’ти а̄ха, пин̣д̣аттхоти вуттам̣ хоти.
217. таматтханти там̣ ‘‘катхам̣ бха̄вито’’тиа̄дина̄ пуччха̄васена сан̇кхепато вуттаматтхам̣. ‘‘идха татха̄гато локе уппаджджатӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.190; ма. ни. 1.291; а. ни. 3.61) идха-саддо локам̣ упа̄да̄йа вутто, ‘‘идхева тит̣т̣хама̄насса̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.369) ока̄сам̣, ‘‘идха̄хам̣, бхиккхаве, бхутта̄вӣ ассам̣ пава̄рито’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.30) падапӯран̣аматтам̣, ‘‘идха бхиккху дхаммам̣ парийа̄пун̣а̄тӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.73) пана са̄санам̣, ‘‘идха, бхиккхаве, бхиккхӯ’’ти идха̄пи са̄санамева̄ти дассенто ‘‘бхиккхаве, имасмим̣ са̄сане бхиккхӯ’’ти ватва̄ таматтхам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саббаппака̄раа̄на̄па̄нассатисама̄дхиниббаттакасса̄ти саббаппака̄раггахан̣ам̣ сол̣аса пака̄ре сандха̄йа. те хи имасмим̣йева са̄сане. ба̄хирака̄ хи джа̄нанта̄ а̄дито чатуппака̄рамева джа̄нанти. тена̄ха ‘‘ан̃н̃аса̄санасса татха̄бха̄вапат̣иседхано’’ти, йатха̄вуттасса пуггаласса ниссайабха̄вапат̣иседханоти аттхо. етена ‘‘идха бхиккхаве’’ти идам̣ антогадхевасадданти дассети. санти хи екапада̄нипи са̄вадха̄ран̣а̄ни йатха̄ ‘‘ва̄йубхаккхо’’ти. тенева̄ха ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о’’тиа̄ди. парипун̣н̣асаман̣акаран̣адхаммо хи со, йо саббаппака̄раа̄на̄па̄нассатисама̄дхиниббаттако. параппава̄да̄ти паресам̣ ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ на̄наппака̄ра̄ ва̄да̄ титтха̄йатана̄ни.
аран̃н̃а̄дикассева бха̄вана̄нурӯпасена̄санатам̣ дассетум̣ ‘‘имасса хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. дуддамо даматхам̣ анупагато гон̣о кӯт̣агон̣о. йатха̄ тханехи саббасо кхӣрам̣ на паггхарати, евам̣ дохапат̣ибандхинӣ кӯт̣адхену. рӯпасадда̄дике пат̣ичча уппаджджанако асса̄до рӯпа̄рамман̣а̄дирасо. пуббе а̄чин̣н̣а̄рамман̣анти паббаджджато пуббе, ана̄димати ва̄ сам̣са̄ре паричита̄рамман̣ам̣.
нибандхеййа̄ти бандхеййа. сатийа̄ти саммадева каммат̣т̣ха̄насаллаккхан̣асампаватта̄йа сатийа̄. а̄рамман̣ети каммат̣т̣ха̄на̄рамман̣е. дал̣ханти тхирам̣, йатха̄ сатока̄рисса упача̄раппана̄бхедо сама̄дхи иджджхати, татха̄ тха̄магатам̣ катва̄ти аттхо.
висеса̄дхигамадит̣т̣хадхаммасукхавиха̄рападат̣т̣ха̄нанти саббесам̣ буддха̄нам̣, екачча̄нам̣ паччекабуддха̄нам̣, буддхаса̄вака̄нан̃ча висеса̄дхигамасса чева ан̃н̃акаммат̣т̣ха̄нена адхигатависеса̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расса ча падат̣т̣ха̄набхӯтам̣.
ваттхувиджджа̄чарийо вийа бхагава̄ йогӣнам̣ анурӯпанива̄сат̣т̣ха̄нупадисанато.
бхиккху дӣписадисо аран̃н̃е екико вихаритва̄ пат̣ипаккханимматханена иччхитаттхаса̄дханато. пхаламуттаманти са̄ман̃н̃апхалама̄ха. параккамаджавайоггабхӯминти бха̄ванусса̄хаджавасса йоггакаран̣абхӯмибхӯтам̣.
218. евам̣ вутталаккхан̣есӯти абхидхаммапарийа̄йена (вибха. 530), суттантапарийа̄йена ча вутталаккхан̣есу. руккхасамӣпанти ‘‘йа̄вата̄ маджджханхике ка̄ле саманта̄ чха̄йа̄ пхарати, нива̄те пан̣н̣а̄ни патанти, етта̄вата̄ руккхамӯланти вуччатӣ’’ти евам̣ вуттам̣ руккхасса самӣпат̣т̣ха̄нам̣. авасесасаттавидхасена̄сананти паббатам̣ кандарам̣ гиригухам̣ суса̄нам̣ ванапаттхам̣ аббхока̄сам̣ пала̄лапун̃джанти евам̣ вуттам̣.
утуттайа̄нукӯлам̣ дха̄тучарийа̄нукӯланти гимха̄диутуттайасса, семха̄дидха̄туттайасса, моха̄дичарийаттайасса ча анукӯлам̣. татха̄ хи гимхака̄ле ча аран̃н̃ам̣ анукӯлам̣, хеманте руккхамӯлам̣, вассака̄ле сун̃н̃а̄га̄рам̣, семхадха̄тукасса семхапакатикасса аран̃н̃ам̣, питтадха̄тукасса руккхамӯлам̣, ва̄тадха̄тукасса сун̃н̃а̄га̄рам̣ анукӯлам̣, мохачаритасса аран̃н̃ам̣, досачаритасса руккхамӯлам̣, ра̄гачаритасса сун̃н̃а̄га̄рам̣ анукӯлам̣. алӣна̄нуддхаччапаккхиканти асан̇коча̄виккхепапаккхикам̣. сайанан̃хи косаджджапаккхикам̣, т̣ха̄начан̇камана̄ни уддхаччапаккхика̄ни, на евам̣ нисаджджа̄. тато евасса сантата̄. нисаджджа̄йа дал̣хабха̄вам̣ паллан̇ка̄бхуджанена, асса̄сапасса̄са̄нам̣ паваттанасукхатам̣ упаримака̄йасса уджукат̣т̣хапанена, а̄рамман̣апариггахӯпа̄йам̣ паримукхам̣ сатийа̄ т̣хапанена дассенто. ӯрубаддха̄сананти ӯрӯнамадхобандханавасена нисаджджа̄. хет̣т̣химака̄йасса ануджукам̣ т̣хапанам̣ нисаджджа̄-вачаненева бодхитанти ‘‘уджум̣ ка̄йа’’нти еттха ка̄йа-саддо упаримака̄йависайоти а̄ха ‘‘упаримасарӣрам̣ уджукам̣ т̣хапетва̄’’ти. там̣ пана уджукат̣т̣хапанам̣ сарӯпато, пайоджанато ча дассетум̣ ‘‘ат̣т̣ха̄раса̄’’тиа̄ди вуттам̣. на пан̣амантӣти на онаманти. на парипататӣти на вигаччхати вӣтхим̣ на вилан̇гхати, тато ева пуббена̄парам̣ висесуппаттийа̄ вуддхим̣ пха̄тим̣ упагаччхати. идха пари-саддо абхи-саддена сама̄наттхоти а̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄на̄бхимукха’’нти, бахиддха̄ путхутта̄рамман̣ато нива̄ретва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣йева пураккхитва̄ти аттхо. парӣти париггахат̣т̣хо ‘‘парин̣а̄йика̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 16) вийа. ниййа̄нат̣т̣хо пат̣ипаккхато ниггаманат̣т̣хо. тасма̄ париггахитаниййа̄нанти саббатха̄ гахита̄саммосам̣ париччаттасаммосам̣ сатим̣ катва̄, парамам̣ сатинепаккам̣ упат̣т̣хапетва̄ти аттхо.
219. сатова̄ти сатийа̄ саманна̄гато ева саранто ева ассасати на̄сса ка̄чи сативирахита̄ асса̄саппаватти хотӣти аттхо. сато пассасатӣти еттха̄пи сатова пассасатӣти ева-саддо а̄нетва̄ ваттаббо. сатока̄рӣти сато ева хутва̄, сатийа̄ ева ва̄ ка̄таббасса катта̄, каран̣асӣло ва̄. йади ‘‘сатова ассасати сато пассасатӣ’’ти етасса вибхан̇ге (ма. ни. 3.148; сам̣. ни. 5.986; па̄ра̄. 165) вуттам̣, атха касма̄ ‘‘ассасати пассасати’’ччева аватва̄ ‘‘сатока̄рӣ’’ти вуттам̣? екарасам̣ десанам̣ ка̄тука̄мата̄йа. пат̣хамачатукке пададвайамева хи ваттама̄нака̄лавасена а̄гатам̣, итара̄ни ана̄гатака̄лавасена. тасма̄ екарасам̣ десанам̣ ка̄тука̄мата̄йа саббаттха (пат̣и. ма. 1.165 а̄дайо) ‘‘сатока̄ри’’ччева вуттам̣.
дӣгхам̣ асса̄савасена̄ти дӣгхаасса̄савасена вибхаттиалопам̣ катва̄ ниддесо. дӣгханти ва̄ бхагавата̄ вуттаасса̄савасена. читтасса екаггатам̣ авиккхепанти виккхепасса пат̣ипаккхабха̄вато ‘‘авиккхепо’’ти ладдхана̄мачиттасса екаггабха̄вам̣ паджа̄нато. сати упат̣т̣хита̄ хотӣти а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣хита̄ хоти. та̄йа сатийа̄ тена н̃а̄н̣ена̄ти йатха̄вутта̄йа сатийа̄, йатха̄вуттена ча н̃а̄н̣ена. идам̣ вутта хоти – дӣгхам̣ асса̄сам̣ а̄рамман̣абхӯтам̣ авиккхиттачиттасса, асаммохато ва̄ паджа̄нантасса таттха сати упат̣т̣хита̄ ева хоти, там̣ сампаджа̄нантасса а̄рамман̣акаран̣авасена, асаммохавасена ва̄ сампаджан̃н̃ам̣, тададхӣнасатисампаджан̃н̃ена там̣саман̇гӣ йога̄вачаро сатока̄рӣ на̄ма хотӣти. пат̣иниссагга̄нупассӣ асса̄савасена̄ти пат̣иниссагга̄нупассӣ хутва̄ ассасанасса васена. ‘‘пат̣иниссагга̄нупассӣасса̄савасена̄’’ти ва̄ па̄т̣хо. тасса пат̣иниссагга̄нупассино асса̄са̄ пат̣иниссагга̄нупассӣасса̄са̄, тесам̣ васена̄ти аттхо. винайанайена анто ут̣т̣хитасасанам̣ асса̄со, бахи ут̣т̣хитасасанам̣ пасса̄со. суттантанайена пана бахи ут̣т̣хахитва̄пи анто сасанато асса̄со, анто ут̣т̣хахитва̄пи бахи сасанато пасса̄со. айамева ча найо –
‘‘асса̄са̄димаджджхапарийоса̄нам̣ сатийа̄ анугаччхато аджджхаттам̣ виккхепагатена читтена ка̄йопи читтампи са̄раддха̄ ча хонти ин̃джита̄ ча пхандита̄ ча̄’’ти, ‘‘пасса̄са̄димаджджхапарийоса̄нам̣ сатийа̄ анугаччхато бахиддха̄ виккхепагатена читтена ка̄йопи читтампи са̄раддха̄ ча хонти ин̃джита̄ ча пхандита̄ ча̄’’ти (пат̣и. ма. 1.157) –
има̄йа па̄л̣ийа̄ самети.
пат̣хамам̣ аббхантарава̄то бахи никкхамати, тасма̄ паваттиккамена асса̄со пат̣хамам̣ вуттоти ваданти. та̄лум̣ а̄хачча нибба̄йатӣти та̄лум̣ а̄хачча нируджджхати. тена кира сампатиджа̄то ба̄лада̄рако кхипитам̣ кароти. евам̣ та̄ва̄тиа̄ди йатха̄вуттасса аттхасса нигаманам̣. кечи ‘‘евам̣ та̄ва̄ти анена паваттиккамена асса̄со бахиниккхаманава̄тоти гахетаббанти адхиппа̄йо’’ти ваданти.
аддха̄навасена̄ти ка̄ладдха̄навасена. айам̣ хи аддха̄на-саддо ка̄ласса, десасса ча ва̄чако. таттха десаддха̄нам̣ уда̄харан̣абха̄вена дассетва̄ ка̄ладдха̄навасена асса̄сапасса̄са̄нам̣ дӣгхарассатам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ока̄саддха̄нанти ока̄сабхӯтам̣ аддха̄нам̣. пхаритва̄ти бйа̄петва̄. чун̣н̣авичун̣н̣а̄пи анекакала̄пабха̄вена. дӣгхам̣ аддха̄нанти дӣгхам̣ падесам̣. тасма̄ти сан̣икам̣ паваттийа̄ дӣгхасанта̄ната̄йа ‘‘дӣгха̄’’ти вуччанти. еттха ча хаттхиа̄дисарӣре, сунакха̄дисарӣре ча асса̄сапасса̄са̄нам̣ десаддха̄нависит̣т̣хена ка̄ладдха̄навасенева дӣгхарассата̄ вутта̄ти ведитабба̄. ‘‘сан̣икам̣ пӯретва̄ сан̣икамева никкхаманти’’, ‘‘сӣгхам̣ пӯретва̄ сӣгхамева никкхамантӣ’’ти ча вачанато. мануссесӯти сама̄наппама̄н̣есупи мануссасарӣресу. дӣгхам̣ ассасантӣти дӣгхам̣ асса̄саппабандхам̣ паваттентӣти аттхо. пассасантӣти еттха̄пи есева найо. сунакхасаса̄дайо вийа рассам̣ ассасанти ча пассасанти ча̄ти йоджана̄. идам̣ пана дӣгхам̣, рассан̃ча ассасанам̣, пассасанан̃ча тесам̣ сатта̄нам̣ сарӣрасабха̄воти дат̣т̣хаббам̣. тесанти сатта̄нам̣. тети асса̄сапасса̄са̄. иттарамаддха̄нанти аппакам̣ ка̄лам̣.
наваха̄ка̄рехӣти бха̄ванамануйун̃джантасса пуббена̄парам̣ аладдхависесасса кевалам̣ аддха̄навасена а̄дито вутта̄ тайо а̄ка̄ра̄, те ча кхо екаччо асса̄сам̣ сут̣т̣ху саллаккхети, екаччо пасса̄сам̣, екаччо тадубхайанти имесам̣ тин̣н̣ам̣ пуггала̄нам̣ васена. кечи пана ‘‘ассасатипи пассасатипӣти екаджджхам̣ вачанам̣ бха̄вана̄йа нирантарам̣ паваттидассанаттха’’нти ваданти. чхандавасена пуббе вийа тайо, татха̄ па̄моджджавасена̄ти имехи наваха̄ка̄рехи.
ка̄мам̣ четтха екасса пуггаласса тайо ева а̄ка̄ра̄ лаббханти, тантивасена пана саббесам̣ па̄л̣иа̄рул̣хатта̄, тесам̣ васена парикаммасса ка̄таббатта̄ ча ‘‘татра̄йам̣ бхиккху наваха̄ка̄рехӣ’’ти вуттам̣. евам̣ паджа̄натоти евам̣ йатха̄вуттехи а̄ка̄рехи асса̄сапасса̄се паджа̄нато, таттха манасика̄рам̣ паваттентасса. екена̄ка̄рена̄ти дӣгхам̣ асса̄са̄дӣсу чатӯсу а̄ка̄ресу екена а̄ка̄рена, навасу тӣсу ва̄ екена. татха̄ хи ваккхати –
‘‘дӣгхо рассо ча асса̄со, пасса̄сопи ча та̄дисо;
чатта̄ро ван̣н̣а̄ ваттанти, на̄сикагге ва бхиккхуно’’ти.
айам̣ бха̄вана̄ асса̄сапасса̄сака̄йа̄нупассана̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ сампаджджатӣ’’ти.
ида̄ни па̄л̣ивасенева те нава а̄ка̄ре, бха̄вана̄видхин̃ча дассетум̣ ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха катхам̣ паджа̄на̄тӣти паджа̄нанавидхим̣ катхетукамйата̄йа пуччхати. дӣгхам̣ асса̄санти вутталаккхан̣ам̣ дӣгхам̣ асса̄сам̣. аддха̄насан̇кха̄тети ‘‘аддха̄на’’нти сан̇кхам̣ гате дӣгхе ка̄ле, дӣгхам̣ кхан̣анти аттхо. кот̣т̣ха̄сапарийа̄йо ва̄ сан̇кха̄та-саддо ‘‘тхеййасан̇кха̄та’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 91) вийа, тасма̄ аддха̄насан̇кха̄тети аддха̄накот̣т̣ха̄се, десабха̄гети аттхо. чхандо уппаджджатӣти бха̄вана̄йа пуббена̄парам̣ висесам̣ а̄вахантийа̄ ладдхасса̄датта̄ таттха са̄тисайо каттука̄мата̄лаккхан̣о кусалаччхандо уппаджджати. чхандавасена̄ти татха̄паваттачхандасса васена сависесам̣ бха̄ванамануйун̃джантасса каммат̣т̣ха̄нам̣ вуддхим̣ пха̄тим̣ гаментасса. тато сукхуматаранти йатха̄вуттачхандаппаваттийа̄ пуримато сукхуматарам̣. бха̄вана̄балена хи пат̣иппассаддхадаратхапарил̣а̄хата̄йа ка̄йасса асса̄сапасса̄са̄ сукхуматара̄ хутва̄ паваттанти. па̄моджджам̣ уппаджджатӣти асса̄сапасса̄са̄нам̣ сукхуматарабха̄вена а̄рамман̣асса сантатарата̄йа, каммат̣т̣ха̄насса ча вӣтхипат̣ипанната̄йа бха̄вана̄читтасахагато памодо кхуддика̄дибхеда̄ тарун̣апӣти уппаджджати. читтам̣ виваттатӣти ануккамена асса̄сапасса̄са̄нам̣ ативийа сукхуматарабха̄ваппаттийа̄ анупат̣т̣хахане вичетабба̄ка̄раппаттехи читтам̣ виниваттатӣти кечи. бха̄вана̄балена пана сукхуматарабха̄ваппаттесу асса̄сапасса̄сесу таттха пат̣ибха̄ганимитте уппанне пакатиасса̄сапасса̄сато читтам̣ ниваттати. упеккха̄ сан̣т̣ха̄тӣти тасмим̣ пат̣ибха̄ганимитте упача̄раппана̄бхеде сама̄дхимхи уппанне пуна джха̄наниббаттанаттхам̣ бйа̄па̄ра̄бха̄вато аджджхупеккханам̣ хотӣти. са̄ пана̄йам̣ упеккха̄ татрамаджджхаттупеккха̄ти ведитабба̄.
имехи навахи а̄ка̄рехӣти имехи йатха̄вуттехи навахи пака̄рехи паватта̄. дӣгхам̣ асса̄сапасса̄са̄ ка̄йоти дӣгха̄ка̄ра̄ асса̄сапасса̄са̄ чун̣н̣авичун̣н̣а̄пи самӯхат̣т̣хена ка̄йо. асса̄сапасса̄се нисса̄йа уппаннанимиттампеттха асса̄сапасса̄сасаман̃н̃амева вуттам̣. упат̣т̣ха̄нам̣ сатӣти а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ тит̣т̣хатӣти сати упат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. анупассана̄ н̃а̄н̣анти саматхавасена нимиттасса анупассана̄, випассана̄васена асса̄сапасса̄се, танниссайан̃ча ка̄йам̣ ‘‘рӯпа’’нти, читтам̣ там̣сампайуттадхамме ча ‘‘арӯпа’’нти ваваттхапетва̄ на̄марӯпасса анупассана̄ ча н̃а̄н̣ам̣, таттха йатха̄бхӯта̄вабодхо. ка̄йо упат̣т̣ха̄нанти со ка̄йо а̄рамман̣акаран̣авасена упагантва̄ сати еттха тит̣т̣хатӣти упат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. еттха ча ‘‘ка̄йо упат̣т̣ха̄на’’нти имина̄ итарака̄йасса̄пи сан̇гахо хоти йатха̄вуттасаммасанача̄расса̄пи идха иччхитатта̄. но сатӣти со ка̄йо сати на̄ма на хоти. сати упат̣т̣ха̄нан̃чева сати ча саран̣ат̣т̣хена, упатит̣т̣ханат̣т̣хена ча. та̄йа сатийа̄ти йатха̄вутта̄йа сатийа̄. тена н̃а̄н̣ена̄ти йатха̄вуттенева н̃а̄н̣ена. там̣ ка̄йанти там̣ асса̄сапасса̄сака̄йан̃чева танниссайарӯпака̄йан̃ча. анупассатӣти джха̄насампайуттан̃а̄н̣ена чева випассана̄н̃а̄н̣ена ча ану ану пассати. тена вуччати ка̄йе ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ти тена анупассанена йатха̄вутте ка̄йе айам̣ ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ти вуччати.
идам̣ вуттам̣ хоти – йа̄ айам̣ йатха̄вутте асса̄сапасса̄сака̄йе, тасса ниссайабхӯте караджака̄йе ча ка̄йассева анупассана̄ анудакабхӯта̄йа марӣчийа̄ удака̄нупассана̄ вийа на аничча̄дисабха̄ве ка̄йе ничча̄дибха̄ва̄нупассана̄, атха кхо йатха̄рахам̣ аниччадуккха̄натта̄субхабха̄вассева̄нупассана̄. атха ва̄ ка̄йе ‘‘аха’’нти ва̄ ‘‘мама’’нти ва̄ ‘‘иттхӣ’’ти ва̄ ‘‘пурисо’’ти ва̄ гахетаббасса кассачи абха̄вато та̄дисам̣ ананупасситва̄ ка̄йаматтассева анупассана̄ ка̄йа̄нупассана̄, та̄йа ка̄йа̄нупассана̄йа сампайутта̄ сатийева упат̣т̣ха̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣, тасса бха̄вана̄ вад̣д̣хана̄ ка̄йа̄нупассана̄сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄ти.
еса найоти ‘‘навахи а̄ка̄рехӣ’’тиа̄дина̄ вуттавидхим̣ расса-паде атидисати. еттха̄ти етасмим̣ йатха̄дассите ‘‘катхам̣ дӣгхам̣ ассасанто’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 3.148; сам̣. ни. 5.986; па̄ра̄. 165) а̄гате па̄л̣инайе. идха̄ти имасмим̣ рассападавасена а̄гате па̄л̣инайе.
айанти йога̄вачаро. аддха̄навасена̄ти дӣгхака̄лавасена. иттаравасена̄ти париттака̄лавасена. имехи а̄ка̄рехӣти имехи навахи а̄ка̄рехи.
та̄дисоти дӣгхо, рассо ча. чатта̄ро ван̣н̣а̄ти чатта̄ро а̄ка̄ра̄, те ча дӣгха̄дайо ева. на̄сикагге ва бхиккхуноти га̄тха̄бандхасукхаттхам̣ рассам̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘на̄сикагге ва̄’’ти, ва̄-саддо анийаматтхо, тена уттарот̣т̣хам̣ сан̇ган̣ха̄ти.