1. буддха̄нуссатикатха̄ван̣н̣ана̄

123. асубха̄нантаранти асубхакаммат̣т̣ха̄на̄нантарам̣. ануссатӣсӯти ануссатикаммат̣т̣ха̄несу. ‘‘ану ану сати ануссатӣ’’ти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘пунаппунам̣ уппаджджанато’’ти ватва̄ на еттха ану-саддайогена сати-саддо аттхантарава̄чакоти дассетум̣ ‘‘сатийева ануссатӣ’’ти вуттам̣. тена на̄йаману-саддо ‘‘упалаббхатӣ’’тиа̄дӣсу упа-саддо вийа анаттхако, на̄пи ‘‘сан̃джа̄нанам̣ паджа̄нана’’нтиа̄дӣсу сам̣-садда̄дайо вийа аттхантарадӣпакоти дассети. ‘‘паваттитаббат̣т̣ха̄намхийева ва̄ паваттатта̄’’ти имина̄ ча ануссатийа̄ ануссаритабба̄нурӯпата̄ вутта̄ хотӣти паваттакассева анурӯпатам̣ дассетум̣ ‘‘кулапуттасса анурӯпа̄’’ти вуттам̣, саддха̄паббаджитасса ва̄ кулапуттасса. анурӯпата̄ на̄ма паваттитаббат̣т̣ха̄насса анурӯпата̄йа ева хотӣти паваттакассева анурӯпата̄ вутта̄, на убхайасса. анурӯпа̄ти ча йутта̄ти аттхо. буддханти йе гун̣е упа̄да̄йа бхагавати ‘‘буддхо’’ти пан̃н̃атти, те гун̣е екаджджхам̣ гахетва̄ вуттам̣. тена̄ха ‘‘буддхагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачана’’нти. а̄раббха̄ти а̄ламбитва̄. дхамманти парийаттидхаммена саддхим̣ нававидхампи локуттарадхаммам̣. нану ча нибба̄нам̣ висум̣ каммат̣т̣ха̄набха̄вена ваккхати? кин̃ча̄пи ваккхати, дхаммабха̄васа̄ман̃н̃ена пана маггапхалехи саддхим̣ идха па̄л̣ийа̄ сан̇гахитатта̄ тасса̄пи дхамма̄нуссатикаммат̣т̣ха̄не гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, асан̇кхата̄мата̄дибха̄вена пана маггапхалехи висит̣т̣хата̄йа тасса висум̣ каммат̣т̣ха̄набха̄вена гахан̣ам̣ катам̣. сӣла̄нуссатиа̄дӣнам̣ пана тиссаннам̣ ануссатӣнам̣ висум̣ каммат̣т̣ха̄набха̄вена гахан̣ам̣ йога̄вачарасса аттано ева сӣласса ча̄гасса саддха̄дӣнан̃ча ануссатит̣т̣ха̄набха̄вена гахетаббатта̄. рӯпака̄йам̣ гата̄ти аттано караджака̄йам̣ а̄раббха а̄рамман̣акаран̣авасена паватта̄. ка̄йети ка̄йе висайабхӯте. кот̣т̣ха̄санимитта̄рамман̣а̄йа̄ти кеса̄дикот̣т̣ха̄сесу пат̣иккӯланимитта̄рамман̣а̄йа. ито пурима̄су саттасу ануссатӣсу наттхи нимиттуппатти, идха аттхӣти дассанаттхам̣ нимитта-ггахан̣ам̣. татха̄ асса̄сапасса̄санимитта̄рамман̣а̄йа̄ти еттха̄пи. упасаманти саббасан̇кха̄рӯпасамам̣, нибба̄нанти аттхо.

124. авечча буддхагун̣е йа̄тха̄вато н̃атва̄ уппанно паса̄до авеччаппаса̄до, арийамаггена а̄гатаппаса̄до, там̣садисопи ва̄ йо дит̣т̣хигатава̄техи ачало асампакампийо, тена саманна̄гатена. та̄дисасса буддха̄нуссатибха̄вана̄ иджджхати, на итарасса. патирӯпасена̄санети йатха̄вуттаат̣т̣ха̄расадосаваджджите пан̃чан̇гасаманна̄гате сена̄сане. рахогатена̄ти рахаси гатена. тена ка̄йавивекам̣ дассети. пат̣исаллӣнена̄ти на̄на̄рамман̣ато пат̣исаллӣнена, бахиддха̄ путхутта̄рамман̣ато пат̣иккама̄петва̄ каммат̣т̣ха̄не саллӣнена, сусилит̣т̣хачиттена̄ти аттхо. еванти има̄йа па̄л̣ийа̄ а̄гатанайена.

со бхагава̄ти еттха соти йо со саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббакилесе бхан̃джитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо дева̄нам̣ атидево брахма̄нам̣ атибрахма̄ локана̄тхо бха̄гйавантата̄дӣхи ка̄ран̣ехи садеваке локе ‘‘бхагава̄’’ти паттхат̣акиттисаддо, со. бхагава̄ти идам̣ саттху на̄макиттанам̣. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘бхагава̄ти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ ката’’нтиа̄ди (маха̄ни. 198, 210; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 2). парато пана бхагава̄ти гун̣акиттанам̣. арахантиа̄дӣсу навасу т̣ха̄несу паччекам̣ итипи-саддам̣ йоджетва̄ буддхагун̣а̄ ануссаритабба̄ти дассенто ‘‘итипи арахам̣…пе… итипи бхагава̄ти ануссаратӣ’’ти а̄ха. ‘‘итипетам̣ бхӯтам̣ итипетам̣ таччха’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.6) вийа ити-саддо а̄саннапаччаккхакаран̣аттхо, пи-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена несам̣ бахубха̄во дӣпито, та̄ни ча гун̣асаллаккхан̣ака̄ран̣а̄ни бха̄вентена читтасса саммукхӣбхӯта̄ни ка̄табба̄нӣти дассенто ‘‘имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти а̄ха.

125. дӯрата̄ на̄ма а̄санната̄ вийа упа̄да̄йупа̄да̄йа вуччатӣти парамуккам̣сагатам̣ дӯрабха̄вам̣ дассенто ‘‘сувидӯравидӯре’’ти а̄ха, сут̣т̣ху видӯрабха̄венева видӯрети аттхо. са̄ панасса килесато дӯрата̄ тесам̣ саббасо пахӣнатта̄ти дассенто а̄ха ‘‘маггена килеса̄нам̣ виддхам̣ситатта̄’’ти. нану ан̃н̃есампи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ те пахӣна̄ ева̄ти ануйогам̣ манаси катва̄ вуттам̣ ‘‘сава̄сана̄на’’нти. на хи бхагавантам̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃е саха ва̄сана̄йа килесе паха̄тум̣ сакконти, етена ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавато арахаттанти дасситам̣ хоти. ка̄ пана̄йам̣ ва̄сана̄ на̄ма? пахӣнакилесасса̄пи аппахӣнакилесасса пайогасадисапайогахетубхӯто килесанихито са̄маттхийависесо а̄йасмато пилиндаваччхасса (па̄ра̄. 621) васаласамуда̄ча̄ранимиттам̣ вийа. катхам̣ пана ‘‘а̄рака̄’’ти вутте ‘‘килесехӣ’’ти айаматтхо лаббхатӣти? са̄ман̃н̃аджотана̄йа висесе ават̣т̣ха̄нато, висесаттхина̄ ча висесасса анупайоджетаббато, ‘‘а̄рака̄сса хонти па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄’’тиа̄дӣни (ма. ни. 1.434) суттапада̄неттха уда̄харитабба̄ни. а̄рака̄ти четтха а̄-ка̄расса рассаттам̣, ка-ка̄расса ча ха-ка̄рам̣, са̄нуса̄рам̣ катва̄ нируттинайена ‘‘араха’’нти падасиддхи ведитабба̄. вуттамеваттхам̣ сукхаггахан̣аттхам̣ ‘‘со тато а̄рака̄ на̄ма̄’’ти га̄тха̄бандхама̄ха. таттха саман̃джанасӣло саман̇гӣ, на саман̇гита̄ асаман̇гита̄ асаманна̄гамо асахавуттита̄.

126. анаттхачаран̣ена килеса̄ ева арайоти килеса̄райо. ‘‘арӣнам̣ хататта̄ ариха̄’’ти ваттаббе нируттинайена ‘‘араха’’нти вуттам̣.

127. йан̃четам̣ сам̣са̄рачакканти самбандхо. ратхачаккасса на̄бхи вийа мӯла̄вайавабхӯтам̣ анто, бахи ча самават̣т̣хитам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄майам̣ двайанти вуттам̣ ‘‘авиджджа̄бхаватан̣ха̄майана̄бхӣ’’ти. на̄бхийа̄, немийа̄ ча самбандха̄ арасадиса̄ паччайапхалабхӯтехи авиджджа̄тан̣ха̄джара̄маран̣ехи самбандха̄ пун̃н̃а̄дисан̇кха̄ра̄ти вуттам̣ ‘‘пун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄ра̄ра’’нти. таттха таттха бхаве парийантабха̄вена па̄кат̣ам̣ джара̄маран̣анти там̣ немит̣т̣ха̄нийам̣ катва̄ а̄ха ‘‘джара̄маран̣анемӣ’’ти. йатха̄ ча ратхачаккапаваттийа̄ падха̄нака̄ран̣ам̣ аккхо, евам̣ сам̣са̄рачаккапаваттийа̄ а̄савасамудайоти а̄ха ‘‘а̄савасамудайамайена аккхена виджджхитва̄’’ти. а̄сава̄ ева авиджджа̄дӣнам̣ ка̄ран̣атта̄ а̄савасамудайо. йатха̄ха ‘‘а̄савасамудайа̄ авиджджа̄самудайо’’ти (ма. ни. 1.103). випа̄какат̣атта̄рӯпаппабхедо ка̄мабхава̄дико тибхаво ева ратхо, тасмим̣ тибхаваратхе. аттано паччайехи самам̣, саббасо ва̄ а̄дито пат̣т̣ха̄йа йоджитанти сама̄йоджитам̣. а̄дирахитам̣ ка̄лам̣ паваттатӣти катва̄ ана̄дика̄лаппаваттам̣.

‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;

аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, ‘сам̣са̄ро’ти павуччатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.95 апаса̄дана̄ван̣н̣ана̄; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.60; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.199) –

евам̣ вуттасам̣са̄рова сам̣са̄рачаккам̣. анена̄ти бхагавата̄. бодхиман̣д̣ети бодхисан̇кха̄тасса н̃а̄н̣асса ман̣д̣абха̄ваппатте т̣ха̄не, ка̄ле ва̄. вӣрийапа̄дехӣти сам̣килесавода̄напаккхийесу саннирумбханасанниккхипанакиччата̄йа двидха̄ паваттехи аттано вӣрийасан̇кха̄техи па̄дехи. сӣлапатхавийанти патит̣т̣хат̣т̣хена сӣламева патхавӣ, тассам̣. патит̣т̣ха̄йа̄ти сампа̄данавасена патит̣т̣хахитва̄. саддха̄хаттхена̄ти анаваджджадхамма̄да̄наса̄дханато саддха̄ва хаттхо, тена. каммаккхайакаранти ка̄йакамма̄дибхедасса саббассапи каммасса кхайакаран̣ато каммаккхайакарам̣. н̃а̄н̣апхарасунти сама̄дхисила̄йам̣ суниситамагган̃а̄н̣апхарасум̣ гахетва̄.

128. евам̣ ‘‘ара̄нам̣ хататта̄’’ти еттха вуттаарагха̄те сам̣са̄рам̣ чаккам̣ вийа чакканти гахетва̄ аттхайоджанам̣ катва̄ ида̄ни пат̣иччасамуппа̄дадесана̄ккаменапи там̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха анаматаггам̣ сам̣са̄рават̣т̣анти ану ану аматаггам̣ авин̃н̃а̄такот̣икам̣ сам̣са̄раман̣д̣алам̣. сеса̄ даса дхамма̄ сан̇кха̄ра̄дайо джа̄типарийоса̄на̄ ара̄. катхам̣? на̄бхийа̄ авиджджа̄йа мӯлато, немийа̄ джара̄маран̣ена антато самбандхатта̄ти дассенто а̄ха ‘‘авиджджа̄мӯлакатта̄ джара̄маран̣апарийантатта̄ ча̄’’ти. дуккха̄дӣсӯти дуккхасамудайаниродхамаггесу. таттха дуккхе ан̃н̃а̄н̣ам̣ тадантогадхатта̄, таппат̣иччха̄данато ча, сесесу пат̣иччха̄данатова. дуккханти четтха дуккхам̣ арийасаччам̣ адхиппетанти там̣ ка̄мабхава̄дивасена тидха̄ бхиндитва̄ татха̄ таппат̣иччха̄дикам̣ авиджджам̣, авиджджа̄дипаччайе тӣсу бхавесу сан̇кха̄ра̄дике ча пат̣ипа̄т̣ийа̄ дассенто ‘‘ка̄мабхаве ча авиджджа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха ка̄мабхаве авиджджа̄ти ка̄мабхаве а̄дӣнаваппат̣иччха̄дика̄ авиджджа̄. рӯпабхаве арӯпабхаве авиджджа̄ти еттха̄пи есева найо. ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄нанти ка̄мабхӯмипарийа̄панна̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣, ка̄мабхаве ва̄ ниппха̄детабба̄ йе сан̇кха̄ра̄, тесам̣ ка̄мабхавӯпапаттиниббаттакасан̇кха̄ра̄нанти аттхо. паччайо хотӣти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣ та̄ва а̄рамман̣апаччайена чева упаниссайапаччайена ча̄ти двидха̄ паччайо хоти. апун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ресу сахаджа̄тасса сахаджа̄та̄дивасена, асахаджа̄тасса анантарасаманантара̄дивасена, на̄нантарасса пана а̄рамман̣авасена чева упаниссайавасена ча паччайо хоти. арӯпабхаве сан̇кха̄ра̄нанти а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ра̄нам̣. паччайо хоти упаниссайавасенева. имасмим̣ панаттхе еттха виттха̄рийама̄не атиппапан̃чо хоти, сайамева ча парато а̄гамиссатӣти на нам̣ виттха̄райа̄ма.

тин̣н̣ам̣ а̄йатана̄нанти чаккхусотамана̄йатана̄нам̣. екасса̄йатанасса̄ти мана̄йатанасса. имина̄ найена пхасса̄дӣнампи вибха̄го ведитаббо. таттха таттха са̄ са̄ тан̣ха̄ти рӯпатан̣ха̄дибхеда̄ таттха таттха ка̄мабхава̄дӣсу уппаджджанака̄ тан̣ха̄.

тан̣ха̄димӯлика̄ катха̄ атисам̣кхитта̄ти там̣, упа̄да̄набхаве ча вибхаджитва̄ виттха̄ретва̄ дассетум̣ ‘‘катха’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘ка̄ме парибхун̃джисса̄мӣ’’ти имина̄ ка̄матан̣ха̄паваттима̄ха. татха̄ ‘‘саггасампаттим̣ анубхависса̄мӣ’’тиа̄дӣхи. са̄ пана тан̣ха̄ йасма̄ бхусама̄да̄навасена паваттама̄на̄ ка̄мупа̄да̄нам̣ на̄ма хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘ка̄мупа̄да̄напаччайа̄’’ти. татхева̄ти ка̄мупа̄да̄напаччайа̄ ева.

брахмалокасампаттинти рӯпӣбрахмалоке сампаттим̣. ‘‘саббепи тебхӯмака̄ дхамма̄ ка̄манӣйат̣т̣хена ка̄ма̄’’ти (маха̄ни. 1; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 8 тхока висадисам̣) вачанато бхавара̄гопи ка̄мупа̄да̄намева̄ти катва̄ ‘‘ка̄мупа̄да̄напаччайа̄ ева меттам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄ди вуттам̣. сесупа̄да̄намӯлика̄супӣти еттха̄йам̣ йоджана̄ – идхекаччо ‘‘наттхи паро локо’’ти наттхикадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти, со дит̣т̣хупа̄да̄напаччайа̄ ка̄йена дуччаритам̣ чаратӣтиа̄ди вуттанайена йоджетаббам̣. апаро ‘‘асукасмим̣ сампаттибхаве атта̄ уччхиджджатӣ’’ти уччхедадит̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти, со татрӯпапаттийа̄ ка̄йена сучаритам̣ чаратӣтиа̄ди вуттанайенева йоджетаббам̣. апаро ‘‘рӯпӣ маномайо хутва̄ атта̄ уччхиджджатӣ’’ти рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети. бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ти саббам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. апаро ‘‘арӯпабхаве уппаджджитва̄ атта̄ уччхиджджатӣ’’ти арӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄вети. бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ти саббам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. ета̄хийева аттава̄дупа̄да̄намӯлика̄пи йоджана̄ сам̣ван̣н̣ита̄ти дат̣т̣хаббам̣. евам̣ дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄давасена̄пи йоджана̄ ведитабба̄. апаро ‘‘сӣлена суддхӣ’’ти ‘‘асуддхимаггам̣ суддхимагго’’ти пара̄масанто сӣлаббатупа̄да̄напаччайа̄ ка̄йена дуччаритам̣ чаратӣтиа̄дина̄ саббам̣ вуттанайенева йоджетаббам̣.

ида̄ни йва̄йам̣ сам̣са̄рачаккам̣ дассентена ‘‘ка̄мабхаве авиджджа̄ ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хотӣ’’тиа̄дина̄ авиджджа̄дӣнам̣ паччайабха̄во, сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайуппаннабха̄во ча дассито, тамева пат̣исамбхида̄маггапа̄л̣им̣ а̄нетва̄ нигаманавасена дассенто ‘‘евам̣ айа’’нтиа̄дима̄ха. таттха йатха̄ сан̇кха̄ра̄ хетуниббатта̄, евам̣ авиджджа̄пи ка̄ма̄сава̄дина̄ сахетука̄ ева̄ти а̄ха ‘‘убхопете хетусамуппанна̄’’ти. паччайапариггахети на̄марӯпасса паччайа̄нам̣ авиджджа̄дӣнам̣ париччхиджджа гахан̣е, ниппха̄детаббе бхуммам̣. пан̃н̃а̄ти кан̇кха̄витаран̣ависуддхисан̇кха̄та̄ пака̄рато джа̄нана̄. дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти пат̣иччасамуппа̄да̄вабодхо. идан̃ча дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣ йасма̄ аддха̄ттайе кан̇кха̄малавитаран̣авасена паваттати, тасма̄ ‘‘атӣтампи аддха̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. етенева найена̄ти етена ‘‘авиджджа̄ хетӯ’’тиа̄дина̄ авиджджа̄йам̣ вуттена найена. ‘‘сан̇кха̄ра̄ хету, вин̃н̃а̄н̣ам̣ хетусамуппанна’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.46) саббапада̄ни виттха̄ретабба̄ни.

сам̣кхиппанти еттха авиджджа̄дайо, вин̃н̃а̄н̣а̄дайо ча̄ти сан̇кхепо, хету, випа̄ко ча. хету випа̄коти ва̄ сам̣кхиппатӣти сан̇кхепо, авиджджа̄дайо вин̃н̃а̄н̣а̄дайо ча. сан̇кхепабха̄васа̄ман̃н̃ена пана екавачанам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. те пана сан̇кхепа̄ атӣте хету, етарахи випа̄ко, етарахи хету, а̄йатим̣ випа̄коти евам̣ ка̄лавибха̄гена чатта̄ро джа̄та̄. тена̄ха ‘‘пуримасан̇кхепо четтха атӣто аддха̄’’тиа̄ди. сан̇кхепа-саддо ва̄ бха̄га̄дхивачананти атӣто хетубха̄го пат̣хамо сан̇кхепо. еса найо сесесупи. тан̣хупа̄да̄набхава̄ гахита̄ва хонти килесакаммабха̄васа̄ман̃н̃ато, техи вина̄ авиджджа̄сан̇кха̄ра̄нам̣ сакичча̄каран̣ато ча. каммам̣ тан̣ха̄ ча тасса сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ хутва̄ ват̣т̣анаттхена каммават̣т̣ам̣.

вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄нам̣ джа̄тиджара̄бхан̇га̄ваттха̄ ‘‘джа̄тиджара̄маран̣а’’нти вутта̄ти а̄ха ‘‘джа̄тиджара̄маран̣а̄падесенавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ниддит̣т̣хатта̄’’ти. имети вин̃н̃а̄н̣а̄дайо. а̄йатим̣ випа̄кават̣т̣ам̣ паччуппаннахетуто бха̄вӣнам̣ ана̄гата̄нам̣ гахитатта̄. тети авиджджа̄дайо. а̄ка̄ратоти сарӯпато авутта̄пи тасмим̣ тасмим̣ сан̇гахе а̄кирӣйанти авиджджа̄сан̇кха̄ра̄диггахан̣ехи пака̄сӣйантӣти а̄ка̄ра̄, атӣтахетуа̄дӣнам̣ ва̄ пака̄ра̄ а̄ка̄ра̄, тато а̄ка̄рато. вӣсативидха̄ хонти атӣтехетупан̃чака̄дибхедато.

сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ антара̄ еко сандхӣти хетуто пхаласса авиччхедаппаваттибха̄вато хетупхаласамбандхабхӯто еко сандхи. татха̄ бхаваджа̄тӣнамантара̄. ведана̄тан̣ха̄намантара̄ пана пхалато хетуно авиччхедаппаваттибха̄вато пхалахетусамбандхабхӯто еко сандхи. пхалабхӯтопи хи дхаммо ан̃н̃асса хетусабха̄васса дхаммасса паччайо хотӣти.

итӣти вуттаппака̄рапара̄масанам̣. тена̄ха ‘‘чатусан̇кхепа’’нтиа̄ди. сабба̄ка̄ратоти идха вуттехи, авуттехи ча пат̣иччасамуппа̄давибхан̇ге (вибха. 225 а̄дайо), анантанайасамантапат̣т̣ха̄на̄дӣсу ча а̄гатехи саббехи а̄ка̄рехи. джа̄на̄тӣти авабуджджхати. пассатӣти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ачаккхуна̄ паччаккхато пассати. ан̃н̃а̄ти пат̣ивиджджхатӣти тесам̣йева вевачанам̣. танти там̣ джа̄нанам̣. н̃а̄тат̣т̣хена̄ти йатха̄сабха̄вато джа̄нанат̣т̣хена. паджа̄нанат̣т̣хена̄ти аничча̄дӣхи пака̄рехи пат̣ивиджджханат̣т̣хена.

ида̄ни йадаттхамидам̣ бхавачаккам̣ идха̄нӣтам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘имина̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха те дхаммети те авиджджа̄дике дхамме. йатха̄бхӯтам̣ н̃атва̄ти маха̄ваджиран̃а̄н̣ена йа̄тха̄вато джа̄нитва̄. ниббинданто балававипассана̄йа вираджджанто вимуччанто арийамаггехи аре ханӣти йоджана̄. таттха йада̄ бхагава̄ вираджджати вимуччати, тада̄ аре ханати на̄ма. тато парам̣ пана абхисамбуддхаккхан̣ам̣ гахетва̄ вуттам̣ ‘‘хани вихани виддхам̣сесӣ’’ти.

129. чаккаваттино ачетане чаккаратане уппанне таттхева локо пӯджам̣ кароти, ан̃н̃аттха пӯджа̄висеса̄ паччхиджджанти, киман̇гам̣ пана самма̄самбуддхе уппаннети дассенто ‘‘уппанне татха̄гате’’тиа̄дима̄ха. ко пана ва̄до ан̃н̃есам̣ пӯджа̄висеса̄нанти йатха̄вуттато ан̃н̃есам̣ амахесаккхехи девамануссехи карийама̄на̄нам̣ на̄тиул̣а̄ра̄нам̣ пӯджа̄висеса̄нам̣ арахабха̄ве ка̄ на̄ма катха̄. аттха̄нурӯпанти арахаттаттхасса анурӯпам̣ анваттхам̣.

130. асилокабхайена̄ти акиттибхайена. рахо па̄пам̣ каронти ‘‘ма̄ нам̣ кочи джан̃н̃а̄’’ти еса бхагава̄ на када̄чи кароти па̄пахетӯнам̣ бодхиман̣д̣е ева суппахӣнатта̄. апаро найо – а̄рака̄ти арахам̣, сувидӯрабха̄ватоиччева аттхо. куто пана сувидӯрабха̄ватоти? йе абха̄витака̄йа̄ абха̄витасӣла̄ абха̄витачитта̄ абха̄витапан̃н̃а̄, тато ева аппахӣнара̄гадосамоха̄ арийадхаммасса аковида̄ арийадхамме авинӣта̄ арийадхаммасса адасса̄вино аппат̣ипанна̄ миччха̄пат̣ипанна̄ ча, тато сувидӯрабха̄вато. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘сан̇гха̄т̣икан̣н̣ечепи ме, бхиккхаве, бхиккху гахетва̄ пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандхо асса па̄де па̄дам̣ никкхипанто, со ча хоти абхиджджха̄лу ка̄месу тиббаса̄ра̄го бйа̄панначитто падут̣т̣хаманасан̇каппо мут̣т̣хассати асампаджа̄но асама̄хито виббхантачитто па̄катиндрийо. атха кхо со а̄рака̄ва майхам̣, ахан̃ча тасса. там̣ кисса хету? дхаммам̣ хи со, бхиккхаве, бхиккху на пассати, дхаммам̣ апассанто мам̣ на пассатӣ’’ти (итиву. 92).

йатха̄вуттапуггала̄ хи сачепи са̄йам̣ па̄там̣ саттху сантика̄вачара̄ва сийум̣, на те та̄вата̄ ‘‘саттху сантика̄’’ти ваттабба̄, татха̄ саттха̄пи несам̣. ити асаппуриса̄нам̣ а̄рака̄ дӯрети арахам̣.

‘‘самма̄ на пат̣ипаджджанти, йе нихӣна̄сайа̄ нара̄;

а̄рака̄ техи бхагава̄, дӯре тена̄рахам̣ мато’’ти.

татха̄ а̄рака̄ти арахам̣, а̄саннабха̄ватоти аттхо. куто пана а̄саннабха̄ватоти? йе бха̄витака̄йа̄ бха̄витасӣла̄ бха̄витачитта̄ бха̄витапан̃н̃а̄, тато ева пахӣнара̄гадосамоха̄ арийадхаммасса ковида̄ арийадхамме сувинӣта̄ арийадхаммасса дасса̄вино самма̄пат̣ипанна̄, тато а̄саннабха̄вато. вуттампи четам̣ бхагавата̄ –

‘‘йоджанасате чепи ме, бхиккхаве, бхиккху вихареййа, со ча хоти анабхиджджха̄лу ка̄месу на тиббаса̄ра̄го абйа̄панначитто аппадут̣т̣хаманасан̇каппо упат̣т̣хитассати сампаджа̄но сама̄хито екаггачитто сам̣вутиндрийо. атха кхо со сантикева майхам̣, ахан̃ча тасса. там̣ кисса хету? дхаммам̣ хи со, бхиккхаве, бхиккху пассати, дхаммам̣ пассанто мам̣ пассатӣ’’ти (итиву. 92).

татха̄рӯпа̄ хи пуггала̄ саттху йоджанасахассантарика̄пи хонти, на та̄вата̄ те ‘‘саттху дӯрача̄рино’’ти ваттабба̄, татха̄ саттха̄пи несам̣. ити саппуриса̄нам̣ а̄рака̄ а̄саннети арахам̣.

йе самма̄ пат̣ипаджджанти, суппан̣ӣта̄дхимуттика̄;

а̄рака̄ техи а̄санне, тена̄пи арахам̣ джино.

йе име ра̄га̄дайо па̄падхамма̄ йасмим̣ санта̄не уппаджджанти, тасса дит̣т̣хадхаммикампи сампара̄йикампи анаттхам̣ а̄ваханти. нибба̄нага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа екам̣сенева уджувипаччанӣкабхӯта̄ ча, те аттахитам̣, парахитан̃ча парипӯретум̣ самма̄ пат̣ипаджджантехи са̄дхӯхи дӯрато рахитабба̄ париччаджитабба̄ паха̄табба̄ти раха̄ на̄ма, те ча йасма̄ бхагавато бодхимӯлейева арийамаггена саббасо пахӣна̄ самуччхинна̄. йатха̄ха –

‘‘татха̄гатасса кхо, бра̄хман̣а, ра̄го пахӣно досо мохо, саббепи па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄ пахӣна̄ уччхиннамӯла̄ та̄ла̄ваттхуката̄ анабха̄вам̣ката̄ а̄йатим̣ ануппа̄дадхамма̄’’ти (па̄ра̄. 9-10 аттхато сама̄нам̣).

тасма̄ саббасо на санти етасса раха̄ти арахоти ваттаббе ока̄расса са̄нуса̄рам̣ а-ка̄ра̄десам̣ катва̄ ‘‘араха’’нти вуттам̣.

па̄падхамма̄ раха̄ на̄ма, са̄дхӯхи рахитаббато;

тесам̣ сут̣т̣ху пахӣнатта̄, бхагава̄ арахам̣ мато.

йе те саббасо парин̃н̃а̄таккхандха̄ пахӣнакилеса̄ бха̄витамагга̄ саччхикатаниродха̄ араханто кхӣн̣а̄сава̄, йе ча секкха̄ аппаттама̄наса̄ ануттарам̣ йогаккхемам̣ паттхайама̄на̄ вихаранти, йе ча парисуддхапайога̄ калйа̄н̣аджджха̄сайа̄ саддха̄сӣласута̄дигун̣асампанна̄ пуггала̄, техи на рахитаббо на париччаджитаббо, те ча бхагавата̄ти арахам̣. татха̄ хи арийапуггала̄ саттха̄ра̄ дит̣т̣хадхаммасса паччаккхакаран̣ато саттху дхаммасарӣрена авирахита̄ ева хонти. йатха̄ха а̄йасма̄ пин̇гийо –

‘‘пасса̄ми нам̣ манаса̄ чаккхуна̄ва,

раттиндивам̣ бра̄хман̣а аппаматто;

намассама̄но вивасеми раттим̣,

тенева ман̃н̃а̄ми авиппава̄сам̣.

‘‘саддха̄ ча пӣти ча мано сати ча,

на̄пентиме готамаса̄санамха̄;

йам̣ йам̣ дисам̣ ваджати бхӯрипан̃н̃о,

са тена тенева натохамасмӣ’’ти. (су. ни. 1148-1149);

тенева ча те ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ на уддисанти. йатха̄ха –

‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣ уддисеййа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (ма. ни. 3.128; а. ни. 1.276).

калйа̄н̣апутхуджджана̄пи йебхуййена саттхари ниччаласаддха̄ ева хонти. ити суппат̣ипаннехи пурисависесехи авирахитаббато, тесан̃ча авираханато на санти етасса раха̄ париччаджанака̄, наттхи ва̄ етасса рахо са̄дхӯхи париччаджитаббата̄ти арахам̣.

‘‘йе саччхикатасаддхамма̄, арийа̄ суддхагочара̄;

на техи рахито хоти, на̄тхо тена̄рахам̣ мато’’ти.

рахоти ча гаманам̣ вуччати, бхагавато ча на̄на̄гатӣсу париббхаманасан̇кха̄там̣ сам̣са̄ре гаманам̣ наттхи каммаккхайакарена арийамаггена бодхимӯлейева саббасо сасамбха̄расса каммават̣т̣асса виддхам̣ситатта̄. йатха̄ха –

‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;

йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;

те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);

евам̣ наттхи етасса рахогаманам̣ гатӣсу пачча̄джа̄тӣтипи арахам̣.

рахо ва̄ гаманам̣ йасса, сам̣са̄ре наттхи саббасо;

пахӣнаджа̄тимаран̣о, арахам̣ сугато мато.

па̄сам̣сатта̄ ва̄ бхагава̄ арахам̣. аккхарачинтака̄ хи пасам̣са̄йам̣ араха-саддам̣ ван̣н̣енти. па̄сам̣сабха̄во ча бхагавато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о йатха̄бхуччагун̣а̄дхигато садеваке локе суппатит̣т̣хито. татха̄ хеса ануттарена сӣлена ануттарена сама̄дхина̄ ануттара̄йа пан̃н̃а̄йа ануттара̄йа вимуттийа̄ асамо асамасамо аппат̣имо аппат̣ибха̄го аппат̣ипуггалоти евам̣ тасмим̣ тасмим̣ гун̣е вибхаджитва̄ вуччама̄не пан̣д̣итапурисехи девехи брахмехи бхагавата̄ ва̄ пана парийоса̄петум̣ асаккун̣еййарӯпо. ити па̄сам̣сатта̄пи бхагава̄ арахам̣.

гун̣ехи садисо наттхи, йасма̄ локе садеваке;

тасма̄ па̄сам̣сийатта̄пи, арахам̣ двипадуттамо.

евам̣ саббатха̄пи –

‘‘а̄рака̄ мандабуддхӣнам̣, а̄рака̄ ча виджа̄натам̣;

раха̄нам̣ суппахӣнатта̄, видӯнамарахеййато;

бхавесу ча раха̄бха̄ва̄, па̄сам̣са̄ арахам̣ джино’’ти.

131. самма̄ти авипарӣтам̣. са̄манти сайамева. самбуддхоти хи еттха сам̣-саддо ‘‘сайа’’нти етасса аттхасса бодхако дат̣т̣хаббо. саббадхамма̄нанти анавасеса̄нам̣ н̃еййадхамма̄нам̣. катхам̣ панеттха саббадхамма̄вабодхо лаббхатӣти? екадесасса аггахан̣ато. падесаггахан̣е хи асати гахетаббасса ниппадесата̄ва вин̃н̃а̄йати йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. еван̃ча катва̄ аттхависеса̄напеккха̄ каттари ева буддхасаддасиддхи ведитабба̄ каммавачаниччха̄йа абха̄вато. ‘‘самма̄ са̄мам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхо’’ти еттакамева хи идха саддато лаббхати, ‘‘саббадхамма̄на’’нти пана аттхато лаббхама̄нам̣ гахетва̄ вуттам̣. на хи буджджханакирийа̄ ависайа̄ йуджджати.

ида̄ни тасса̄ висайам̣ ‘‘саббадхамме’’ти са̄ман̃н̃ато вуттам̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘абхин̃н̃еййе дхамме’’тиа̄ди вуттам̣. таттха абхин̃н̃еййети абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена джа̄нитаббе. ке пана тети? чатусаччадхамме. абхин̃н̃еййато буддхоти абхин̃н̃еййабха̄вато буджджхи. пуббабха̄ге випассана̄пан̃н̃а̄йа, адхигамаккхан̣е маггапан̃н̃а̄йа, апарабха̄ге саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дӣхи ан̃н̃а̄сӣти аттхо. ито паресупи есева найо. парин̃н̃еййе дхаммети дуккхам̣ арийасаччама̄ха. паха̄таббети самудайапаккхийе. саччхика̄таббети нибба̄нам̣ сандха̄йа̄ха. бахувачананиддесо пана сопа̄дисеса̄дикам̣ парийа̄йасиддхам̣ бхедам̣ гахетва̄ като, уддесо ва̄ айам̣ чатусаччадхамма̄нанти. татха̄ хи ваккхати ‘‘чаккхум̣ дуккхасачча’’нтиа̄ди. уддесо ча авиниччхитаттхапариччхедасса дхаммасса васена карӣйати. уддесена хи уддисийама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхита̄маттам̣ вуччати, на париччхедоти апариччхедена бахувачанена вуттам̣ йатха̄ ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄, асан̇кхата̄ дхамма̄’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 7-8). саччхика̄таббети ва̄ пхалавимуттӣнампи гахан̣ам̣, на нибба̄нассева̄ти бахувачананиддесо като. еван̃ча бха̄ветаббети еттха джха̄на̄нампи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.

га̄тха̄йам̣ бха̄ветаббан̃ча̄ти еттха ча-саддо авуттасамуччайаттхо, тена саччхика̄таббасса гахан̣ам̣ ведитаббам̣. тасма̄ буддхосмӣти йасма̄ чатта̄ри сачча̄ни майа̄ буддха̄ни, саччавинимуттан̃ча кин̃чи н̃еййам̣ наттхи, тасма̄ саббампи н̃еййам̣ буддхосми, аббхан̃н̃а̄синти аттхо.

132. евам̣ саччавасена са̄ман̃н̃ато вуттаматтхам̣ два̄ра̄рамман̣ехи саддхим̣ два̄раппаваттадхаммехи, кхандха̄дӣхи ча саччавасенева вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘апи ча̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха мӯлака̄ран̣абха̄вена̄ти сантесупи авиджджа̄дӣсу ан̃н̃есу ка̄ран̣есу тесампи мӯлабхӯтака̄ран̣абха̄вена. тан̣ха̄ хи каммасса вичиттабха̄вахетуто, саха̄йабха̄вӯпагаманато ча дуккхавичиттата̄йа падха̄нака̄ран̣ам̣. самут̣т̣ха̄пика̄ти уппа̄дика̄. пуриматан̣ха̄ти пуримабхавасиддха̄ тан̣ха̄. убхиннанти чаккхусса, там̣самудайасса ча. аппаваттӣти аппаваттинимиттам̣. ниродхападжа̄нана̄ти саччхикирийа̄бхисамайавасена ниродхасса пат̣ивиджджхана̄. екекападуддха̄рена̄ти ‘‘чаккхум̣ чаккхусамудайо’’тиа̄дина̄ екекакот̣т̣ха̄саниддха̄ран̣ена. тан̣ха̄йапи парин̃н̃еййабха̄васаббха̄вато, упа̄да̄наккхандхантогадхатта̄ ча дуккхасаччасан̇гахам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпатан̣ха̄дайо чха тан̣ха̄ка̄йа̄’’ти вуттам̣.

касин̣а̄нӣти касин̣аджджха̄на̄ни. дваттим̣са̄ка̄ра̄ти дваттим̣са кот̣т̣ха̄са̄, тада̄рамман̣аджджха̄на̄ни ча. нава бхава̄ти ка̄мабхава̄дайо тайо, сан̃н̃ӣбхава̄дайо тайо, екавока̄рабхава̄дайо тайоти нава бхава̄. чатта̄ри джха̄на̄нӣти аггахита̄рамман̣ависеса̄ни чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, випа̄каджджха̄на̄нам̣ ва̄ етам̣ гахан̣ам̣. еттха ча кусаладхамма̄нам̣ упаниссайабхӯта̄ тан̣ха̄ самут̣т̣ха̄пика̄ пуриматан̣ха̄ти ведитабба̄. кирийадхамма̄нам̣ пана йаттха те тасса аттабха̄васса ка̄ран̣абхӯта̄.

анубуддхоти буджджхитаббадхаммасса анурӯпато буддхо. тена̄ти тасма̄. йасма̄ са̄ман̃н̃ато, висесато ча екекападуддха̄рена саббадхамме буддхо, тасма̄ вуттам̣. кинти а̄ха ‘‘самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄’’ти, саббассапи н̃еййасса сабба̄ка̄рато авипарӣтам̣ сайамева абхисамбуддхатта̄ти аттхо. имина̄сса паропадесарахитасса сабба̄ка̄рена саббадхамма̄вабодханасаматтхасса а̄кан̇кхаппат̣ибаддхавуттино ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тасса саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса адхигамо дассито.

нану ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ато ан̃н̃ам̣ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣, ан̃н̃атха̄ ‘‘чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни буддхан̃а̄н̣а̄нӣ’’ти (пат̣и. ма. ма̄тика̄ 1.73) вачанам̣ вируджджхеййа̄ти? на вируджджхати, висайапаваттибхедавасена ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣абха̄вадассанаттхам̣ екассева н̃а̄н̣асса двидха̄ вуттатта̄. екамева хи там̣ н̃а̄н̣ам̣ анавасесасан̇кхата̄сан̇кхатасаммутидхаммависайата̄йа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха ча а̄варан̣а̄бха̄вато ниссан̇гача̄рамупа̄да̄йа ‘‘ана̄варан̣ан̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. йатха̄ха пат̣исамбхида̄йам̣ ‘‘саббам̣ сан̇кхатамасан̇кхатам̣ анавасесам̣ джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣, таттха а̄варан̣ам̣ наттхӣти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а’’нтиа̄ди (пат̣и. ма. 1.119). тасма̄ наттхи несам̣ аттхато бхедо, екантена четам̣ евамиччхитаббам̣. ан̃н̃атха̄ саббан̃н̃ута̄на̄варан̣ан̃а̄н̣а̄нам̣ са̄дха̄ран̣ата̄, асаббадхамма̄рамман̣ата̄ ча а̄паджджеййа. на хи бхагавато н̃а̄н̣асса ан̣уматтампи а̄варан̣ам̣ аттхи, ана̄варан̣ан̃а̄н̣асса ча асаббадхамма̄рамман̣абха̄ве йаттха там̣ на паваттати, таттха̄варан̣асаббха̄вато ана̄варан̣абха̄войева на сийа̄. атха ва̄ пана хоту ан̃н̃амева ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ато, идха пана саббаттха аппат̣ихатавуттита̄йа ана̄варан̣ан̃а̄н̣анти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева адхиппетам̣. тасса ча̄дхигамена бхагава̄ ‘‘саббан̃н̃ӯ, саббавидӯ, самма̄самбуддхо’’ти ча вуччати на саким̣йева саббадхамма̄вабодхато. татха̄ ча вуттам̣ пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 1.162) ‘‘вимоккхантикаметам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ бодхийа̄ мӯле саха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пат̣ила̄бха̄ саччхика̄ пан̃н̃атти йадидам̣ ‘‘буддхо’’ти. саббадхамма̄вабодханасаматтхан̃а̄н̣асамадхигамена хи бхагавато санта̄не анавасесадхамме пат̣ивиджджхитум̣ саматтхата̄ ахосӣти.

еттха̄ха – ким̣ панидам̣ н̃а̄н̣ам̣ паваттама̄нам̣ саким̣йева саббасмим̣ висайе паваттати, уда̄ху камена̄ти? кин̃четтха – йади та̄ва саким̣йева саббасмим̣ висайе паваттати, атӣта̄на̄гатапаччуппаннааджджхаттабахиддха̄дибхедабхинна̄нам̣ сан̇кхатадхамма̄нам̣, асан̇кхатасаммутидхамма̄нан̃ча екаджджхам̣ упат̣т̣ха̄не дӯрато читтапат̣ам̣ пеккхантасса вийа пат̣ивибха̄гена̄вабодхо на сийа̄, татха̄ ча сати ‘‘саббе дхамма̄ анатта̄’’ти випассанта̄нам̣ анатта̄ка̄рена вийа саббадхамма̄ анирӯпитарӯпена бхагавато н̃а̄н̣асса висайа̄ хонтӣти а̄паджджати. йепи ‘‘саббан̃еййадхамма̄нам̣ т̣хиталаккхан̣ависайам̣ викаппарахитам̣ саббака̄лам̣ буддха̄нам̣ н̃а̄н̣ам̣ паваттати, тена те ‘саббавидӯ’ти вуччанти, еван̃ча катва̄ ‘чарам̣ сама̄хито на̄го, тит̣т̣хантопи сама̄хито’ти идампи вачанам̣ сувуттам̣ хотӣ’’ти ваданти, тесампи вуттадоса̄на̄тиватти, т̣хиталаккхан̣а̄рамман̣ата̄йа ча атӣта̄на̄гатасаммутидхамма̄нам̣ тадабха̄вато екадесависайамева бхагавато н̃а̄н̣ам̣ сийа̄. тасма̄ саким̣йева н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти на йуджджати.

атха камена саббасмим̣ висайе н̃а̄н̣ам̣ паваттати? евампи на йуджджати. на хи джа̄тибхӯмисабха̄ва̄дивасена, диса̄десака̄ла̄дивасена ча анекабхедабхинне н̃еййе камена гайхама̄не тасса анавасесапат̣иведхо самбхавати, апарийантабха̄вато н̃еййасса. йе пана ‘‘аттхасса ависам̣ва̄данато н̃еййасса екадесам̣ паччаккхам̣ катва̄ ‘сесепи ева’нти адхимуччитва̄ ваваттха̄панена саббан̃н̃ӯ бхагава̄, тан̃ча н̃а̄н̣ам̣ на анума̄никам̣ сам̣сайа̄бха̄вато. сам̣сайа̄нубаддхам̣ хи локе анума̄нан̃а̄н̣а’’нти ваданти, тесампи там̣ на йуттам̣. саббасса хи аппаччаккхабха̄ве аттха̄висам̣ва̄данена н̃еййасса екадесам̣ паччаккхам̣ катва̄ ‘‘сесепи ева’’нти адхимуччитва̄ ваваттха̄панасса асамбхавато. йан̃хи там̣ сесам̣, там̣ аппаччаккханти.

атха тампи паччаккхам̣, тасса сесабха̄во ева на сийа̄ти? саббаметам̣ ака̄ран̣ам̣. касма̄? ависайавича̄ран̣абха̄вато. вуттам̣ хетам̣ бхагавата̄ ‘‘буддхависайо, бхиккхаве, ачинтеййо на чинтетаббо. йо чинтеййа, умма̄дасса вигха̄тасса бха̄гӣ асса̄’’ти (а. ни. 4.77). идам̣ панеттха саннит̣т̣ха̄нам̣ – йам̣кин̃чи бхагавата̄ н̃а̄тум̣ иччхитам̣ сакалам̣, екадесо ва̄, таттха аппат̣ихатавуттита̄йа паччаккхато н̃а̄н̣ам̣ паваттати, ниччасама̄дха̄нан̃ча виккхепа̄бха̄вато. н̃а̄тум̣ иччхитасса ча сакаласса ависайабха̄ве тасса а̄кан̇кхаппат̣ибаддхавуттита̄ на сийа̄, екантенева са̄ иччхитабба̄ ‘‘саббе дхамма̄ буддхасса бхагавато а̄ваджджанаппат̣ибаддха̄ а̄кан̇кхаппат̣ибаддха̄ манасика̄раппат̣ибаддха̄ читтуппа̄даппат̣ибаддха̄’’ти вачанато. атӣта̄на̄гатависайампи бхагавато н̃а̄н̣ам̣ анума̄на̄гаматаккаггахан̣авирахитатта̄ паччаккхамева.

нану ча етасмим̣ паккхе йада̄ сакалам̣ н̃а̄тум̣ иччхитам̣, тада̄ саким̣йева сакалависайата̄йа анирӯпитарӯпена бхагавато н̃а̄н̣ам̣ паваттеййа̄ти вуттадоса̄на̄тиваттийева̄ти? на, тасса висодхитатта̄. висодхито хи со буддхависайо ачинтеййоти. ан̃н̃атха̄ пачураджанан̃а̄н̣асама̄навуттита̄йа буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ н̃а̄н̣асса ачинтеййата̄ на сийа̄. тасма̄ сакаладхамма̄рамман̣ампи там̣ екадхамма̄рамман̣ам̣ вийа суваваттха̄питейева те дхамме катва̄ паваттатӣти идаметтха ачинтеййам̣. вуттан̃хетам̣ ‘‘йа̄ватакам̣ н̃еййам̣, та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣. йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, та̄ватакам̣ н̃еййам̣. н̃еййапарийантикам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ н̃еййа’’нти (маха̄ни. 69; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85; пат̣и. ма. 3.5). евамекаджджхам̣, висум̣, саким̣, камена ва̄ иччха̄нурӯпам̣ самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ самма̄самбуддхо.

133. виджджа̄хӣти еттха виндийам̣ виндатӣти виджджа̄, йа̄тха̄вато упалаббхатӣти аттхо. аттано ва̄ пат̣ипаккхасса виджджханат̣т̣хена виджджа̄, тамоккхандха̄дикасса пада̄ланат̣т̣хена̄ти аттхо. тато ева аттано висайасса видитакаран̣ат̣т̣хенапи виджджа̄. сампаннатта̄ти саманна̄гататта̄, парипун̣н̣атта̄ ва̄, авикалатта̄ти аттхо. тиссаннам̣, ат̣т̣ханнам̣ ча виджджа̄нам̣ таттха таттха сутте гахан̣ам̣ винеййаджджха̄сайавасена̄ти дат̣т̣хаббам̣. сатта саддхамма̄ на̄ма саддха̄ хирӣ оттаппам̣ ба̄хусаччам̣ вӣрийам̣ сати пан̃н̃а̄ ча. йе сандха̄йа вуттам̣ ‘‘идха бхиккху саддхо хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 10.11). чатта̄ри джха̄на̄нӣти йа̄ни ка̄ничи чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни.

касма̄ панеттха сӣла̄дайо паннарасева ‘‘чаран̣а’’нти вутта̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘имейева хӣ’’тиа̄ди. тена тесам̣ сиккхаттайасан̇гахато нибба̄нупагамане екам̣сато са̄дханабха̄вама̄ха. ида̄ни тадаттхаса̄дхана̄йа а̄гамам̣ дассенто ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄дима̄ха. бхагава̄тиа̄ди вуттассеваттхасса нигаманавасена вуттам̣.

нану ча̄йам̣ виджджа̄чаран̣асампада̄ са̄вакесупи лаббхатӣти? кин̃ча̄пи лаббхати, на пана татха̄, йатха̄ бхагаватоти дассетум̣ ‘‘таттха виджджа̄сампада̄’’тиа̄ди вуттам̣. чаран̣адхаммапарийа̄паннатта̄ карун̣а̄брахмавиха̄расса, со четтха махаггатабха̄ваппатта̄ са̄дха̄ран̣абха̄воти а̄ха ‘‘чаран̣асампада̄ маха̄ка̄рун̣икатам̣ пӯретва̄ т̣хита̄’’ти. йатха̄ сатта̄нам̣ анаттхам̣ париваджджетва̄ аттхе нийоджанам̣ пан̃н̃а̄йа вина̄ на хоти, евам̣ несам̣ аттха̄наттхаджа̄нанам̣ саттху карун̣а̄йа вина̄ на хотӣти убхайампи убхайаттха сакиччакамева сийа̄. йаттха пана йасса̄ падха̄набха̄во, там̣ дассетум̣ ‘‘со саббан̃н̃ута̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йатха̄ там̣ виджджа̄чаран̣асампанноти йатха̄ ан̃н̃опи виджджа̄чаран̣асампанно, тена виджджа̄чаран̣асампаннассева̄йам̣ а̄вен̣ика̄ пат̣ипаттӣти дассети. са̄ пана̄йам̣ саттху виджджа̄чаран̣асампада̄ са̄санасса ниййа̄никата̄йа са̄вака̄нам̣ самма̄пат̣ипаттийа̄ екантака̄ран̣анти дассетум̣ ‘‘тенасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. там̣ сувин̃н̃еййамева.

еттха ча виджджа̄сампада̄йа саттху пан̃н̃а̄махаттам̣ пака̄ситам̣ хоти, чаран̣асампада̄йа карун̣а̄махаттам̣. тесу пан̃н̃а̄йа бхагавато дхаммараджджаппатти, карун̣а̄йа дхаммасам̣вибха̄го. пан̃н̃а̄йа сам̣са̄радуккханиббида̄, карун̣а̄йа сам̣са̄радуккхасаханам̣. пан̃н̃а̄йа парадуккхапариджа̄нанам̣, карун̣а̄йа парадуккхапатика̄ра̄рамбхо. пан̃н̃а̄йа паринибба̄на̄бхимукхабха̄во, карун̣а̄йа тададхигамо. пан̃н̃а̄йа сайам̣ таран̣ам̣, карун̣а̄йа паресам̣ та̄ран̣ам̣. пан̃н̃а̄йа буддхабха̄васиддхи, карун̣а̄йа буддхакиччасиддхи. карун̣а̄йа ва̄ бодхисаттабхӯмийам̣ сам̣са̄ра̄бхимукхабха̄во, пан̃н̃а̄йа таттха анабхирати. татха̄ карун̣а̄йа паресам̣ абхим̣са̄панам̣, пан̃н̃а̄йа сайам̣ парехи абха̄йанам̣. карун̣а̄йа парам̣ раккханто атта̄нам̣ раккхати, пан̃н̃а̄йа атта̄нам̣ раккханто парам̣ раккхати. татха̄ карун̣а̄йа апарантапо, пан̃н̃а̄йа анаттантапо. тена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу чатуттхапуггалабха̄во сиддхо хоти. татха̄ карун̣а̄йа локана̄тхата̄, пан̃н̃а̄йа аттана̄тхата̄. карун̣а̄йа часса нинната̄бха̄во, пан̃н̃а̄йа уннама̄бха̄во. татха̄ карун̣а̄йа саббасаттесу джанита̄нуггахо пан̃н̃а̄нугататта̄ на ча на саббаттха вираттачитто, пан̃н̃а̄йа саббадхаммесу вираттачитто карун̣а̄нугататта̄ на ча на саббасатта̄нуггаха̄йа паватто. йатха̄ хи карун̣а̄ бхагавато синехасокавирахита̄, евам̣ пан̃н̃а̄ ахам̣ка̄рамамам̣ка̄равинимутта̄ти ан̃н̃аман̃н̃ависодхита̄ парамависуддха̄ гун̣ависеса̄ виджджа̄чаран̣асампада̄хи пака̄сита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

134. гаманампи хи гатанти вуччати ‘‘гате т̣хите’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.214; 2.376). собхананти субхам̣. субхабха̄во висуддхата̄йа, висуддхата̄ досавигамена̄ти а̄ха ‘‘парисуддхаманаваджджа’’нти. гаманан̃ча на̄ма бахувидханти идха̄дхиппетам̣ гаманам̣ дассенто ‘‘арийамагго’’ти а̄ха. со хи нибба̄насса гати адхигамоти катва̄ ‘‘гатам̣, гамана’’нти ча вуччати. ида̄ни тассева гахан̣е ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘тена хеса̄’’тиа̄ди вуттам̣. кхемам̣ дисанти нибба̄нам̣. асаджджама̄ноти парипантха̄бха̄вена сугатигаманепи асаджджанто сан̇гам̣ акаронто, пагева итараттха. атха ва̄ ека̄сане нисӣдитва̄ кхиппабхин̃н̃а̄васенева чатуннампи магга̄нам̣ пат̣иладдхабха̄вато асаджджама̄но асаджджанто гато. йам̣ гаманам̣ гаччханто саббаманаттхам̣ апахарати, саббан̃ча ануттарам̣ сампаттим̣ а̄вахати, тадева собханам̣ на̄ма. тена ча бхагава̄ гатоти а̄ха ‘‘ити собханагаманатта̄ сугато’’ти собханаттхо су-саддоти катва̄.

асундара̄нам̣ дуккха̄нам̣ сан̇кха̄раппаваттӣнам̣ абха̄вато аччантасукхатта̄ екантато сундарам̣ на̄ма асан̇кхата̄ дха̄тӯти а̄ха ‘‘сундаран̃чеса т̣ха̄нам̣ гато аматам̣ нибба̄на’’нти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘нибба̄нам̣ парамам̣ сукха’’нти (ма. ни. 2.215; дха. па. 203-204). самма̄ти сут̣т̣ху. сут̣т̣ху гаманан̃ча на̄ма пат̣ипаккхена анабхибхӯтасса гамананти а̄ха ‘‘пахӣне килесе пуна апачча̄гаччханто’’ти. идан̃ча сикха̄ппаттам̣ самма̄гаманам̣, йа̄йа а̄гаманӣйапат̣ипада̄йа сиддхам̣, са̄пи самма̄гаманамева̄ти евампи бхагава̄ сугатоти дассетум̣ ‘‘самма̄ ва̄ гато’’тиа̄ди вуттам̣. самма̄пат̣ипаттийа̄ти самма̄самбодхийа̄ сампа̄пане авипарӣтапат̣ипаттийа̄. ‘‘саббалокасса хитасукхамева каронто’’ти етена маха̄бодхийа̄ пат̣ипада̄ авибха̄гена саббасатта̄нам̣ саббада̄ хитасукха̄вахабха̄венева паваттатӣти дассети. ‘‘сассатам̣ уччхеданти име анте анупагаччханто гато’’ти етена пат̣иччасамуппа̄дагатим̣ дассети. ‘‘ка̄масукхам̣ аттакиламатханти име анупагаччханто гато’’ти етена арийамаггагатим̣ дассети.

татра̄ти йуттат̣т̣ха̄не йуттассева бха̄сане ниппха̄детаббе, са̄дхетаббе четам̣ бхуммам̣. абхӯтанти абхӯтаттхам̣. аттхамукхена хи ва̄ча̄йа абхӯтата̄, бхӯтата̄ ва̄. атаччханти тассева вевачанам̣. абхӯтанти ва̄ асантам̣ авиджджама̄нам̣. атаччханти ататха̄ка̄рам̣ ан̃н̃атха̄сантам̣. анаттхасан̃хитанти дит̣т̣хадхаммикена, сампара̄йикена ва̄ анаттхена сан̃хитам̣, анаттха̄вахам̣. на аттхоти анаттхо, аттхасса пат̣ипаккхо, абха̄во ча, тена сан̃хитам̣, писун̣ава̄чам̣, сампхаппала̄пан̃ча̄ти аттхо. еваметтха чатуббидхасса̄пи вачӣдуччаритасса сан̇гахо дат̣т̣хаббо. еттха ча пат̣хама̄ ва̄ча̄ сӣлавантам̣ ‘‘дуссӣло’’ти, ачан̣д̣а̄ла̄димева ‘‘чан̣д̣а̄ло’’тиа̄дина̄ бха̄сама̄насса дат̣т̣хабба̄. дутийа̄ дуссӣлам̣ ‘‘дуссӣло’’ти, чан̣д̣а̄ла̄димева ‘‘чан̣д̣а̄ло’’тиа̄дина̄ авинайена бха̄сама̄насса. татийа̄ нерайика̄дикасса нерайика̄дибха̄вавибха̄ванӣкатха̄ йатха̄ ‘‘а̄па̄йико девадатто нерайико’’тиа̄дика̄ (чӯл̣ава. 348). чатуттхӣ ‘‘ведавихитена йан̃н̃авидхина̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дикатам̣ сугатим̣ а̄вахатӣ’’ти локасса бйа̄моханакатха̄. пан̃чамӣ бхӯтена песун̃н̃ӯпасам̣ха̄ра̄дикатха̄. чхат̣т̣ха̄ йуттаппаттат̣т̣ха̄не паваттита̄ да̄насӣла̄дикатха̄ ведитабба̄. евам̣ самма̄ гадатта̄ти йатха̄вуттам̣ абхӯта̄дим̣ ваджджетва̄ бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасан̃хитам̣ пийам̣ мана̄пам̣ тато ева самма̄ сут̣т̣ху гаданато сугато да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. а̄па̄тхагаманаматтена кассачи аппийампи хи бхагавато вачанам̣ пийам̣ мана̄памева аттхасиддхийа̄ локасса хитасукха̄вахатта̄.

апича собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. бхагавато хи венеййаджанупасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣ бхаддакам̣. татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дутавиламбитакхалита̄нукад̣д̣хананиппӣл̣ануккут̣икакут̣ила̄кулата̄дидосарахитавила̄ситара̄джахам̣савасабхава̄ран̣амигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣, н̃а̄н̣агаманан̃ча випуланиммалакарун̣а̄сативӣрийа̄дигун̣ависесасахитам̣ абхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхи анаваджджата̄йа, сатта̄нам̣ хитасукха̄вахата̄йа ча собханамева. атха ва̄ сайамбхӯн̃а̄н̣ена сакалампи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто самма̄ гато авагатоти сугато. татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато. локаниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато. локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато. татха̄ йам̣ имасса садевакасса локасса дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ анувичаритам̣ манаса̄, саббам̣ там̣ хаттхатале а̄малакам̣ вийа самма̄ паччаккхато гато аббхан̃н̃а̄сӣти сугато.

135. саббатха̄ти саббаппака̄рена. йо йо локо йатха̄ йатха̄ ведитаббо, татха̄ татха̄. те пана пака̄ре дассетум̣ ‘‘сабха̄вато’’тиа̄ди вуттам̣. таттха сабха̄ватоти дуккхасабха̄вато. саббо хи локо дуккхасабха̄во. йатха̄ха ‘‘сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти (маха̄ва. 14; дӣ. ни. 2.387). самудайатоти йато со самудети, тато тан̣ха̄дито. ниродхатоти йаттха со нируджджхати, тато висан̇кха̄рато. ниродхӯпа̄йатоти йена видхина̄ со ниродхо паттаббо, тато арийамаггато, ито ан̃н̃асса пака̄расса абха̄ва̄.

ити ‘‘саббатха̄ локам̣ аведӣ’’ти ватва̄ тадаттхаса̄дхакам̣ суттам̣ дассенто ‘‘йаттха кхо а̄вусо’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘на джа̄йатӣ’’тиа̄дина̄ уджукам̣ джа̄тиа̄дӣни пат̣иккхипитва̄ ‘‘на чавати на упападжджатӣ’’ти пададвайена апара̄парам̣ чаванупападжджана̄ни пат̣иккхипати. кечи пана ‘‘на джа̄йатӣтиа̄ди габбхасеййакавасена вуттам̣, итарам̣ опапа̄тикавасена̄’’ти ваданти. танти джа̄тиа̄дирахитам̣. гаманена̄ти падаса̄ гаманена. н̃а̄теййанти джа̄нитаббам̣. ‘‘н̃а̄та̄йа’’нти ва̄ па̄т̣хо, н̃а̄та̄ айам̣ нибба̄наттхикоти адхиппа̄йо.

ка̄мам̣ па̄дагаманена гантва̄ локассантам̣ н̃а̄тум̣, дат̣т̣хум̣, паттум̣ ва̄ на сакка̄, апича паримитапариччхиннат̣т̣ха̄не там̣ пан̃н̃а̄петва̄ дассемӣти дассенто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сасан̃н̃имхӣти сан̃н̃а̄сахите. тато ева саманаке савин̃н̃а̄н̣аке. авин̃н̃а̄н̣аке пана утусамут̣т̣ха̄нарӯпасамуда̄йаматте пан̃н̃а̄петум̣ на сакка̄ти адхиппа̄йо. локанти кхандха̄дилокам̣. локаниродханти тасса локасса нируджджханам̣, нибба̄намева ва̄. адесампи хи там̣ йесам̣ ниродхо, тесам̣ васена упача̄рато, десатопи ниддисӣйати йатха̄ ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣, еттхеса̄ тан̣ха̄ пахӣйама̄на̄ пахӣйати, еттха нируджджхама̄на̄ нируджджхатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.401; ма. ни. 1.134; вибха. 204).

гаманена̄ти па̄катикагаманена. локассантоти сан̇кха̄ралокасса анто антакирийа̄хетубхӯтам̣ нибба̄нам̣. куда̄чананти када̄чипи. апатва̄ти аггамаггена анадхигантва̄. памочананти памутти ниссаран̣ам̣. тасма̄ти йасма̄ локассантам̣ апатва̄ ват̣т̣адуккхато мутти наттхи, тасма̄. хавети нипа̄таматтам̣. локавидӯти сабха̄ва̄дито саббам̣ локам̣ джа̄нанто. сумедхоти сундарапан̃н̃о. локантагӯти парин̃н̃а̄бхисамайена локам̣ видитва̄ паха̄на̄бхисамайена локантагӯ. маггабрахмачарийава̄сасса паринит̣т̣хитатта̄ вуситабрахмачарийо. саббесам̣ килеса̄нам̣ самитатта̄, чатусаччадхамма̄нам̣ ва̄ абхисамитатта̄ самита̄вӣ. на̄сӣсати на паттхети. йатха̄ имам̣ локам̣, евам̣ паран̃ча локам̣ аппат̣исандхикатта̄.

136. евам̣ йадипи локавидута̄ анавасесато дассита̄ сабха̄вато дасситатта̄, локо пана екадесенева вуттоти там̣ анавасесато дассетум̣ ‘‘апича тайо лока̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха индрийабаддха̄нам̣ кхандха̄нам̣ самӯхо, санта̄но ча сатталоко. рӯпа̄дӣсу саттависаттата̄йа сатто, локӣйанти еттха кусала̄кусалам̣, таббипа̄ко ча̄ти локоти. аниндрийабаддха̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ самӯхо, санта̄но ча ока̄салоко локийанти еттха таса̄, тха̄вара̄ ча, тесан̃ча ока̄сабхӯтоти. тада̄дха̄рата̄йа хеса ‘‘бха̄джаналоко’’типи вуччати. убхайепи кхандха̄ сан̇кха̄ралоко паччайехи сан̇кхарӣйанти, луджджанти палуджджанти ча̄ти. а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти паччайат̣т̣хитика̄, паччайа̄йаттавуттика̄ти аттхо. паччайаттхо хеттха а̄ха̄ра-саддо ‘‘айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ ка̄маччхандасса уппа̄да̄йа̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 5.232) вийа. евам̣ хи ‘‘саббе сатта̄’’ти имина̄ асан̃н̃асатта̄пи париггахита̄ хонти. са̄ пана̄йам̣ а̄ха̄рат̣т̣хитиката̄ ниппарийа̄йато сан̇кха̄радхаммо, на саттадхаммоти а̄ха ‘‘а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кха̄ралоко ведитаббо’’ти.

йади евам̣ ‘‘саббе сатта̄’’ти идам̣ катханти? пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ десана̄ти на̄йам̣ досо. йатха̄ ан̃н̃аттха̄пи ‘‘екадхамме, бхиккхаве, бхиккху самма̄ ниббиндама̄но самма̄ вираджджама̄но самма̄ вимуччама̄но самма̄ парийантадасса̄вӣ саммадаттхам̣ абхисамечча дит̣т̣хева дхамме дуккхассантакаро хоти. катамасмим̣ екадхамме? саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти (а. ни. 10.27). дит̣т̣хигатика̄нам̣ сассата̄дивасена ‘‘атта̄, локо’’ти ча парикаппана̄ йебхуййена саттависайа̄, на сан̇кха̄рависайа̄ти а̄ха ‘‘сассато локоти ва̄ асассато локоти ва̄ а̄гатат̣т̣ха̄не сатталоко ведитаббо’’ти.

йа̄вата̄ чандимасӯрийа̄ парихарантӣти йаттаке т̣ха̄не чандимасӯрийа̄ париваттанти париббхаманти. диса̄ бханти вирочама̄на̄ти тесам̣ париббхаманенева та̄ диса̄ пабхассара̄ хутва̄ вирочанти. та̄ва сахассадха̄ локоти таттакам̣ сахассаппака̄ро ока̄салоко, сахассалокадха̄туйоти аттхо. ‘‘та̄ва сахассава̄’’ти ва̄ па̄т̣хо.

тампӣти там̣ тивидхампи локам̣. татха̄ хисса саббатха̄пи видитоти самбандхо. еко локоти ‘‘саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти йа̄йа пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа катха̄йа саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайа̄йаттавуттита̄ вутта̄, та̄йа саббо сан̇кха̄ралоко еко екавидхо пака̄рантарасса абха̄вато. две лока̄тиа̄дӣсупи имина̄ найена аттхо ведитаббо. на̄ма-ггахан̣ена четтха нибба̄насса аггахан̣ам̣, тасса алокасабха̄ватта̄. нану ча ‘‘а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти еттха паччайа̄йаттавуттита̄йа маггапхаладхамма̄нампи локата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, парин̃н̃еййа̄нам̣ дуккхасаччадхамма̄нам̣ идха ‘‘локо’’ти адхиппетатта̄. атха ва̄ ‘‘на луджджати на палуджджатӣ’’ти йо гахито татха̄ на хоти, со локоти там̣гахан̣арахита̄нам̣ локуттара̄нам̣ наттхи локата̄. упа̄да̄на̄нам̣ а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄. даса̄йатана̄нӣти даса рӯпа̄йатана̄ни.

еттха ча ‘‘а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти паччайа̄йаттавуттита̄вачанена сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччата̄. та̄йа ча ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккхам̣. йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15) вачанато дуккха̄наттата̄ ча пака̄сита̄ хонтӣти тӣн̣ипи са̄ман̃н̃алаккхан̣а̄ни гахита̄ни. на̄манти чатта̄ро арӯпино кхандха̄, те ча аттхато пхасса̄дайо. рӯпанти бхӯтупа̄да̄йарӯпа̄ни, та̄ни ча аттхато патхавӣа̄дайоти ависесенева салаккхан̣ато сан̇кха̄ра̄ гахита̄. таггахан̣енева йе тесам̣ висеса̄ кусала̄дайо, хетуа̄дайо ча, тепи гахита̄ ева хонтӣти а̄ха ‘‘ити айам̣ сан̇кха̄ралокопи саббатха̄ видито’’ти.

а̄гамма читтам̣ сети еттха̄ти а̄сайо мига̄сайо вийа. йатха̄ миго гочара̄йа гантва̄ пачча̄гантва̄ таттхева ванагахане сайатӣти со тасса а̄сайо, евам̣ ан̃н̃атха̄ паваттитва̄пи читтам̣ а̄гамма йаттха сети, со тасса а̄сайоти вуччати. со пана сассатадит̣т̣хиа̄дивасена чатуббидхо. вуттан̃ча –

‘‘сассатуччхедадит̣т̣хи ча, кханти чева̄нуломика̄;

йатха̄бхӯтан̃ча йам̣ н̃а̄н̣ам̣, етам̣ а̄сайасаддита’’нти.

таттха саббадит̣т̣хӣнам̣ сассатуччхедадит̣т̣хӣхи сан̇гахитатта̄ саббепи дит̣т̣хигатика̄ сатта̄ има̄ ева две дит̣т̣хийо санниссита̄. йатха̄ха ‘‘двайаниссито кхва̄йам̣, качча̄на, локо йебхуййена аттхитан̃ча наттхитан̃ча̄’’ти (сам̣. ни. 2.15). аттхита̄ти хи сассатагга̄хо адхиппето, наттхита̄ти уччхедагга̄хо. айам̣ та̄ва ват̣т̣аниссита̄нам̣ путхуджджана̄нам̣ а̄сайо. виват̣т̣аниссита̄нам̣ пана суддхасатта̄нам̣ ануломика̄ кханти, йатха̄бхӯтан̃а̄н̣анти дувидхо а̄сайо.

а̄сайам̣ джа̄на̄тӣти чатуббидхампи сатта̄нам̣ а̄сайам̣ джа̄на̄ти. джа̄нанто ча тесам̣ дит̣т̣хигата̄нам̣, тесан̃ча н̃а̄н̣а̄нам̣ аппаваттиккхан̣епи джа̄на̄ти. вуттан̃хетам̣ –

‘‘ка̄мам̣ севантан̃н̃ева джа̄на̄ти ‘айам̣ пуггало ка̄магаруко ка̄ма̄сайо ка̄ма̄дхимутто’ти, ка̄мам̣ севантан̃н̃ева джа̄на̄ти ‘айам̣ пуггало неккхаммагаруко неккхамма̄сайо неккхамма̄дхимутто’ти’’а̄ди (пат̣и. ма. 1.113).

аппахӣнабха̄вена санта̄не ану ану сайантӣти анусайа̄, анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣти аттхо. етена несам̣ ка̄ран̣ала̄бхе уппаджджана̄рахатам̣ дассети. аппахӣна̄ хи килеса̄ ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджанти. ке пана те? ра̄га̄дайо сатта ана̄гата̄ килеса̄, атӣта̄, паччуппанна̄ ча там̣сабха̄ватта̄ татха̄ вуччанти. на хи дхамма̄нам̣ ка̄лабхедена сабха̄вабхедо аттхи. там̣ саттавидхам̣ анусайам̣ тасса тасса саттасса санта̄не паропарабха̄вена паваттама̄нам̣ джа̄на̄ти.

чаританти сучаритадуччаритам̣. там̣ хи вибхан̇ге (вибха. 814, 817) чаританиддесе ниддит̣т̣хам̣. атха ва̄ чаританти чарийа̄ ведитабба̄. та̄ пана ра̄гадосамохасаддха̄буддхивитаккавасена чха мӯлачарийа̄, та̄сам̣ апарийанто антарабхедо, сам̣саггабхедо пана тесат̣т̣хивидхо. там̣ чаритам̣ сабха̄вато сам̣килесавода̄нато самут̣т̣ха̄нато пхалато ниссандатоти евама̄дина̄ пака̄рена джа̄на̄ти.

адхимутти аджджха̄сайадха̄ту. са̄ дувидха̄ хӣна̄дхимутти пан̣ӣта̄дхимуттӣти. йа̄йа хӣна̄дхимуттика̄ сатта̄ хӣна̄дхимуттикейева севанти, пан̣ӣта̄дхимуттика̄ ча пан̣ӣта̄дхимуттикейева. са̄ аджджха̄сайадха̄ту аджджха̄сайасабха̄во адхимутти. там̣ адхимуттим̣ джа̄на̄ти ‘‘имасса адхимутти хӣна̄, имасса пан̣ӣта̄’’ти, таттха̄пи ‘‘имасса муду, имасса мудутара̄, имасса мудутама̄’’тиа̄дина̄. индрийа̄нам̣ хи тиккхамудубха̄ва̄дина̄ йатха̄рахам̣ адхимуттийа̄ тиккхамудубха̄ва̄дико ведитаббо. татха̄ хи вуттам̣ саммохавиноданӣйам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 818, 820) ‘‘хет̣т̣ха̄ гахита̄пи адхимутти идха сатта̄нам̣ тиккхиндрийамудиндрийабха̄вадассанаттхам̣ пуна гахита̄’’ти.

аппараджам̣ аккхам̣ етесанти аппараджаккха̄, аппам̣ ва̄ раджам̣ пан̃н̃а̄майе аккхимхи етесанти аппараджаккха̄, ануссадара̄га̄дираджа̄ сатта̄, те аппараджаккхе. маха̄раджаккхети еттха̄пи есева найо. уссадара̄га̄дираджа̄ маха̄раджаккха̄.

тиккхиндрийети тикхин̣ехи саддха̄дӣхи индрийехи саманна̄гате. мудиндрийети мудукехи саддха̄дӣхи индрийехи саманна̄гате. упаниссайаиндрийа̄ни на̄ма идха̄дхиппета̄ни. сва̄ка̄рети сундара̄ка̄ре калйа̄н̣апакатике, виват̣т̣аджджха̄сайети аттхо. сувин̃н̃а̄пайети самматтанийа̄мам̣ вин̃н̃а̄петум̣ сукаре саддхе, пан̃н̃аванте ча. бхаббе абхаббети еттха бхаббети камма̄варан̣акилеса̄варан̣авипа̄ка̄варан̣арахите. вуттавипарийа̄йена два̄ка̄радувин̃н̃а̄пайа̄бхабба̄ ведитабба̄. еттха ча ‘‘имасса ра̄гараджо аппо, имасса досараджо аппо’’тиа̄дина̄ аппараджаккхесу джа̄нанам̣ ведитаббам̣. сесесупи есева найо. тасма̄ти йасма̄ бхагава̄ апарима̄н̣е сатте а̄сайа̄дито анавасесетва̄ джа̄на̄ти, тасма̄ асса бхагавато сатталокопи саббатха̄ видито.

нану ча саттесу пама̄н̣а̄дипи джа̄нитаббо аттхӣти? аттхи. тасса пана джа̄нанам̣ на ниббида̄йа вира̄га̄йа ниродха̄йа̄ти идха на гахитам̣, бхагавато пана тампи сувидитам̣ суваваттха̄питамева, пайоджана̄бха̄ва̄ десанам̣ на̄рул̣хам̣. тена вуттам̣ –

‘‘атха кхо бхагава̄ париттам̣ накхасикха̄йам̣ пам̣сум̣ а̄ропетва̄ бхиккхӯ а̄мантеси ‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, катамам̣ ну кхо бахутарам̣ – йо ва̄йам̣ майа̄ паритто накхасикха̄йам̣ пам̣су а̄ропито, айам̣ ва̄ маха̄патхавӣ’’’тиа̄ди (сам̣. ни. 5.1121).

137. ока̄салокопи саббатха̄ видитоти самбандхо. чаккава̄л̣анти локадха̄ту. са̄ хи немиман̣д̣аласадисена чаккава̄л̣апаббатена самантато париккхиттатта̄ ‘‘чаккава̄л̣а’’нти вуччати. чатутим̣сасата̄ни ча̄ти чатуадхика̄ни тим̣сасата̄ни, тӣн̣исахасса̄ни, чатта̄рисата̄ни ча̄ти аттхо. ад̣д̣худ̣д̣ха̄нӣти упад̣д̣хачатуттха̄ни, тӣн̣исата̄ни, пан̃н̃а̄сан̃ча̄ти аттхо. нахута̄нӣти дасасахасса̄ни. сан̇кха̄та̄ти катхита̄. сан̣т̣хитӣти хет̣т̣ха̄, упарито ча̄ти саббасо т̣хити.

евам̣ сан̣т̣хитети евамават̣т̣хите. еттха̄ти чаккава̄л̣е. аччуггато та̄вадева̄ти таттакамева чатура̄сӣти йоджанасахасса̄нийева уббедхо. на кевалам̣ четтха уббедхова, атха кхо а̄йа̄мавиттха̄ра̄писса таттака̄йева. вуттан̃хетам̣ –

‘‘синеру, бхиккхаве, паббатара̄джа̄ чатура̄сӣти йоджанасахасса̄ни а̄йа̄мена, чатура̄сӣти йоджанасахасса̄ни виттха̄рена̄’’ти (а. ни. 7.66).

татоти синерусса хет̣т̣ха̄, упари ча вуттаппама̄н̣ато. упад̣д̣хупад̣д̣хена̄ти упад̣д̣хена упад̣д̣хена. идам̣ вуттам̣ хоти – два̄чатта̄лӣса йоджанасахасса̄ни самудде аджджхога̄л̣хо таттакамева ча упари уггато йугандхарапаббато, екавӣса йоджанасахасса̄ни самудде аджджхога̄л̣хо таттакамева ча упари уггато ӣсадхаро паббатоти имина̄ найена сесесупи упад̣д̣хупад̣д̣хапама̄н̣ата̄ ведитабба̄. йатха̄ маха̄самуддо йа̄ва чаккава̄л̣апа̄дамӯла̄ анупуббанинно, евам̣ йа̄ва синерупа̄дамӯла̄ти хет̣т̣ха̄ синерупама̄н̣ато упад̣д̣хапама̄н̣опи йугандхарапаббато патхавийам̣ суппатит̣т̣хито, евам̣ ӣсадхара̄дайопӣти дат̣т̣хаббам̣. вуттам̣ хетам̣ ‘‘маха̄самуддо, бхиккхаве, анупуббанинно анупуббапон̣о анупуббапаббха̄ро’’ти (уда̄. 45; чӯл̣ава. 384; а. ни. 8.19). синеруйугандхара̄дӣнам̣ антаре сӣдантарасамудда̄ на̄ма. те виттха̄рато йатха̄ккамам̣ синеруа̄дӣнам̣ аччуггатасама̄напарима̄н̣а̄ти ваданти. браха̄ти маханто.

синерусса самантатоти париккхипанавасена синерусса самантато т̣хита̄. синерум̣ та̄ва париккхипитва̄ т̣хито йугандхаро, там̣ париккхипитва̄ ӣсадхаро. евам̣ там̣ там̣ париккхипитва̄ т̣хита̄ ‘‘синерусса самантато’’ти вутта̄.

йоджана̄нам̣ сата̄нуччо, химава̄ пан̃ча паббатоти химава̄ паббато пан̃ча йоджана̄нам̣ сата̄ни уччо уббедхо. нагавхайа̄ти нага-саддена авха̄табба̄ руккха̄бхидха̄на̄. пан̃н̃а̄сайоджанаккхандхаса̄кха̄йа̄ма̄ти’ уббедхато пан̃н̃а̄сайоджанаккхандха̄йа̄ма̄, уббедхато, самантато ча пан̃н̃а̄сайоджанаса̄кха̄йа̄ма̄ ча. тато ева сатайоджанавиттхин̣н̣а̄, та̄вадева ча уггата̄. йасса̄нубха̄вена̄ти йасса̄ махантата̄ каппат̣т̣ха̄йита̄диппака̄рена пабха̄вена.

гарул̣а̄нам̣ симбалируккхо синерусса дутийапарибхан̣д̣е патит̣т̣хито.

сирӣсена̄ти паччатте каран̣авачанам̣. саттаманти лин̇гавипалла̄сена вуттам̣, сирӣсо бхавати саттамоти аттхо.

таттха чан̣д̣аман̣д̣алам̣ хет̣т̣ха̄, сӯрийаман̣д̣алам̣ упари. тасса а̄саннабха̄вена чандаман̣д̣алам̣ аттано чха̄йа̄йа викалабха̄вена упат̣т̣ха̄ти. та̄ни йоджанантарика̄ни йугандхараггапама̄н̣е а̄ка̄се вичаранти. асурабхаванам̣ синерусса хет̣т̣ха̄. авӣчи джамбудӣпасса. джамбудӣпо сакат̣асан̣т̣ха̄но. апарагойа̄нам̣ а̄да̄сасан̣т̣ха̄но. пуббавидехо аддхачандасан̣т̣ха̄но. уттаракуру пӣт̣хасан̣т̣ха̄но. там̣там̣нива̄сӣнам̣, там̣там̣парива̄радӣпава̄сӣнан̃ча манусса̄нам̣ мукхампи там̣там̣сан̣т̣ха̄нанти ваданти. тадантаресӯти тесам̣ чаккава̄л̣а̄нам̣ антаресу. тин̣н̣ам̣ хи патта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃аа̄саннабха̄вена т̣хапита̄нам̣ антарасадисе тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ чаккава̄л̣а̄нам̣ антаре екеко локантаранирайо.

ананта̄нӣти апарима̄н̣а̄ни, ‘‘еттака̄нӣ’’ти ан̃н̃ехи минитум̣ асаккун̣еййа̄ни. бхагава̄ анантена буддхан̃а̄н̣ена аведи ‘‘ананто а̄ка̄со, ананто саттаника̄йо, ананта̄ни чаккава̄л̣а̄нӣ’’ти тивидхампи анантам̣ буддхан̃а̄н̣ам̣ париччхиндати сайампи анантатта̄. йа̄ватакам̣ хи н̃еййам̣, та̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣. йа̄ватакам̣ н̃а̄н̣ам̣, та̄ватакам̣ н̃еййам̣. н̃еййапарийантикам̣ н̃а̄н̣ам̣, н̃а̄н̣апарийантикам̣ н̃еййанти. тена вуттам̣ ‘‘анантена буддхан̃а̄н̣ена аведӣ’’ти. анантата̄ часса анантан̃еййапат̣ивиджджханенева ведитабба̄ таттха аппат̣ихатача̄ратта̄. нану четтха виват̣т̣а̄дӣнампи видитата̄ ваттабба̄ти? саччам̣ ваттаббам̣, са̄ пана парато абхин̃н̃а̄катха̄йам̣ а̄гамиссатӣти идха на гахита̄.

138. аттана̄ти ниссаккавачанаметам̣. гун̣ехи аттана̄ висит̣т̣хатарасса̄ти самбандхо. тара-ггахан̣ам̣ четтха ‘‘ануттаро’’ти падасса аттханиддесата̄йа катам̣, на висит̣т̣хасса кассачи аттхита̄йа. садеваке хи локе садисакаппопи на̄ма кочи татха̄гатасса наттхи, куто садисо. висит̣т̣хе пана ка̄ катха̄. кассачӣти кассачипи. абхибхаватӣти сӣласампада̄йа упаниссайабхӯта̄нам̣ хироттаппаметта̄карун̣а̄нам̣, висесапаччайа̄нам̣ саддха̄сативӣрийапан̃н̃а̄нан̃ча уккам̣саппаттийа̄ самуда̄гамато пат̣т̣ха̄йа анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о сава̄санапат̣ипаккхасса пахӣнатта̄ уккам̣сапа̄рамиппатто саттху сӣлагун̣о. тена бхагава̄ садевакам̣ локам̣ ан̃н̃адаттху абхибхуййа паваттати, на сайам̣ кеначи абхибхуййатӣти адхиппа̄йо. евам̣ сама̄дхигун̣а̄дӣсупи йатха̄рахам̣ ваттаббам̣. сӣла̄дайо чете локийалокуттарамиссака̄ ведитабба̄. вимуттин̃а̄н̣адассанам̣ пана локийам̣ ка̄ма̄вачарамева.

йади евам̣, катхам̣ тена садевакам̣ локам̣ абхибхаватӣти? тасса̄пи а̄нубха̄вато асадисатта̄. тампи хи висайато, паваттито, паватти а̄ка̄рато ча уттаритарамева. там̣ хи анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ саттху вимуттигун̣ам̣ а̄раббха паваттати, паваттама̄нан̃ча атакка̄вачарам̣ парамагамбхӣрам̣ сан̣хасукхумам̣ сависайам̣ пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ суппахӣнатта̄ сут̣т̣ху па̄кат̣ам̣ вибхӯтатарам̣ катва̄ паваттати, саммадева ча васӣбха̄васса па̄питатта̄, бхаван̇гапарива̄сасса ча атипариттакатта̄ лахум̣ лахум̣ паваттатӣти.

евам̣ сӣла̄дигун̣ехи бхагавато уттаритарасса абха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни садисасса̄пи абха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘асамо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха асамоти екасмим̣ ка̄ле наттхи етасса сӣла̄дигун̣ена сама̄ садиса̄ти асамо. татха̄ асамехи атӣта̄на̄гатабуддхехи само, асама̄ ва̄ сама̄ етасса̄ти асамасамо. сӣла̄дигун̣ена наттхи етасса пат̣има̄ти аппат̣имо. сесапададвайепи есева найо. таттха упама̄маттам̣ пат̣има̄, садисӯпама̄ пат̣ибха̄го, йугагга̄хавасена т̣хито пат̣ипуггало ведитаббо.

на кхо пана̄хам̣ саманупасса̄мӣти мама самантачаккхуна̄ хаттхатале а̄малакам̣ вийа саббалокам̣ пассантопи таттха садеваке…пе… паджа̄йа аттана̄ аттато сӣласампаннатарам̣ сампаннатарасӣлам̣ кан̃чи пуггалам̣ на кхо пана пасса̄ми, та̄дисасса абха̄ватоти адхиппа̄йо. аггаппаса̄дасутта̄дӣнӣти еттха –

‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, сатта̄ апада̄ ва̄ двипада̄ ва̄ чатуппада̄ ва̄ бахуппада̄ ва̄ рӯпино ва̄ арӯпино ва̄ сан̃н̃ино ва̄ асан̃н̃ино ва̄ невасан̃н̃ина̄сан̃н̃ино ва̄, татха̄гато тесам̣ аггамаккха̄йати арахам̣ самма̄самбуддхо. йе, бхиккхаве, буддхе пасанна̄, агге те пасанна̄. агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко хотӣ’’ти (а. ни. 4.34; 5.32; 10.15; итиву90) –

идам̣ аггаппаса̄дасуттам̣. а̄ди-саддена –

‘‘садеваке…пе… садеваманусса̄йа татха̄гато абхибхӯ анабхибхӯто ан̃н̃адаттхудасо васаваттӣ, тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.24; дӣ. ни. 3.188) –

евама̄дӣни суттапада̄ни ведитабба̄ни. а̄дика̄ га̄тха̄йоти еттха –

‘‘ахам̣ хи араха̄ локе, ахам̣ саттха̄ ануттаро;

екомхи самма̄самбуддхо, сӣтибхӯтосми ниббуто. (маха̄ва. 11; ма. ни. 1.285; 2.341);

‘‘данто дамайатам̣ сет̣т̣хо, санто самайатам̣ иси;

мутто мочайатам̣ агго, тин̣н̣о та̄райатам̣ варо. (итиву. 112);

‘‘найимасмим̣ локе парасмим̣ ва̄ пана,

буддхена сет̣т̣хо садисо ча виджджати;

йама̄ху даккхин̣еййа̄нам̣ аггатам̣ гато,

пун̃н̃аттхика̄нам̣ випулапхалесина’’нти. (ви. ва. 1047; катха̄. 799) –

евама̄дика̄ га̄тха̄ виттха̄ретабба̄.

139. даметӣти самети, ка̄йасама̄дӣхи йоджетӣти аттхо. там̣ пана ка̄йасама̄дӣхи йоджанам̣ йатха̄рахам̣ тадан̇гавинайа̄дӣсу патит̣т̣ха̄панам̣ хотӣти а̄ха ‘‘винетӣти вуттам̣ хотӣ’’ти. даметум̣ йутта̄ти дамана̄раха̄. амануссапуриса̄ти еттха на манусса̄ти аманусса̄. там̣садисата̄ еттха джотӣйати, тена мануссаттаматтам̣ наттхи, ан̃н̃ам̣ сама̄нанти йаккха̄дайо ‘‘аманусса̄’’ти адхиппета̄, на йе кечи мануссехи ан̃н̃е. татха̄ хи тираччха̄напуриса̄нам̣ висум̣ гахан̣ам̣ катам̣, йаккха̄дайо ева ча ниддит̣т̣ха̄. апала̄ло химавантава̄сӣ. чӯл̣одарамаходара̄ на̄гадӣпава̄сино. аггисикхадхӯмасикха̄ сӣхал̣адӣпава̄сино. ниббиса̄ ката̄ досависасса виноданена. тена̄ха ‘‘саран̣есу ча сӣлесу ча патит̣т̣ха̄пита̄’’ти. кӯт̣аданта̄дайоти а̄ди-саддена гхот̣амукхаупа̄лигахапатиа̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. саккадевара̄джа̄дайоти а̄ди-саддена аджакала̄пайаккхабакабрахма̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. идам̣ четтха суттанти идам̣ кесисуттам̣. винӣта̄ вичитрехи винайанӯпа̄йехӣти етасмим̣ аттхе виттха̄ретаббам̣ йатха̄рахам̣ сан̣ха̄дӣхи упа̄йехи винайасса дӣпанато.

висуддхасӣла̄дӣнам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣнӣти ‘‘висуддхасӣласса пат̣хамаджджха̄нам̣, пат̣хамаджджха̄нала̄бхино дутийаджджха̄на’’нтиа̄дина̄ тасса тасса упарӯпари висесам̣ а̄чиккхантоти самбандхо. сота̄панна̄дӣнанти еттха̄пи есева найо. ‘‘дантепи даметийева̄’’ти идам̣ пуббе ‘‘саббена саббам̣ даматхам̣ анупагата̄ пурисадамма̄’’ти вутта̄ти катва̄ вуттам̣. йе пана виппакатадаммабха̄ва̄ саббатха̄ даметаббатам̣ на̄тиватта̄, те сатте сандха̄йа ‘‘дантепи даметийева̄’’ти вуттам̣. тепи хи пурисадамма̄ ева̄ти, йато не саттха̄ дамети.

аттхападанти аттха̄бхибйан̃джакападам̣, ва̄кйанти аттхо. ва̄кйена хи аттха̄бхибйатти, на на̄ма̄дипадаматтена. екападабха̄вена ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о саттху пурисадаммаса̄ратхибха̄во дассито хоти. тена̄ха ‘‘бхагава̄ хӣ’’тиа̄ди. ат̣т̣ха диса̄ти ат̣т̣ха сама̄паттийо. та̄ хи ан̃н̃аман̃н̃асамбандха̄пи асам̣кин̣н̣абха̄вена диссанти ападиссантӣти диса̄, диса̄ вийа̄ти ва̄ диса̄. асаджджама̄на̄ти на саджджама̄на̄ васӣбха̄ваппаттийа̄ ниссан̇гача̄ра̄. дха̄ванти джаванавуттийогато. екам̣йева дисам̣ дха̄вати, аттано ка̄йам̣ апариваттентоти адхиппа̄йо. саттха̄ра̄ пана дамита̄ пурисадамма̄ екирийа̄патхенева ат̣т̣ха диса̄ дха̄ванти. тена̄ха ‘‘екапаллан̇кенева нисинна̄’’ти. ат̣т̣ха диса̄ти ча нидассанаматтаметам̣, локийехи агатапуббам̣ ниродхасама̄паттидисам̣, аматадисан̃ча паккханданато.

140. дит̣т̣хадхаммо вуччати паччаккхо аттабха̄во, таттха нийуттоти дит̣т̣хадхаммико, идхалокаттхо. каммакилесавасена сампаретаббато самма̄ гантаббато сампара̄йо, паралоко, таттха нийуттоти сампара̄йико, паралокаттхо. парамо уттамо аттхо параматтхо, нибба̄нам̣. техи дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи. йатха̄раханти йатха̄нурӯпам̣. тесу аттхесу йо йо пуггало йам̣ йам̣ арахати, таданурӯпам̣. ануса̄сатӣти винети тасмим̣ аттхе патит̣т̣хапети, саха аттхена ваттатӣти саттхо, бхан̣д̣амӯлена ва̄н̣иджджа̄йа десантарам̣ гаччханто джанасамӯхо. хитупадеса̄дивасена парипа̄летаббо са̄ситаббо со етасса аттхӣти саттха̄, саттхава̄хо. со вийа бхагава̄ти а̄ха ‘‘саттха̄ вийа̄ти саттха̄, бхагава̄ саттхава̄хо’’ти.

ида̄ни таматтхам̣ ниддесапа̄л̣инайена дассетум̣ ‘‘йатха̄ саттхава̄хо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саттхети саттхике джане. кам̣ та̄ренти еттха̄ти канта̄ро, нирудако аран̃н̃аппадесо. рул̣хӣвасена пана итаропи аран̃н̃аппадесо татха̄ вуччати. чораканта̄ранти чорехи адхит̣т̣хитаканта̄рам̣. татха̄ ва̄л̣аканта̄рам̣. дуббхиккхаканта̄ранти дуллабхабхиккхам̣ канта̄рам̣. та̄ретӣти акхемантат̣т̣ха̄нам̣ атикка̄мети. утта̄ретӣтиа̄ди упасаггена падам̣ вад̣д̣хетва̄ вуттам̣. атха ва̄ утта̄ретӣти кхемантабхӯмим̣ упаненто та̄рети. нитта̄ретӣти акхемантат̣т̣ха̄нато никкха̄менто та̄рети. пата̄ретӣти париггахетва̄ та̄рети, хаттхена париггахетва̄ вийа та̄ретӣти аттхо. саббампетам̣ та̄ран̣утта̄ран̣а̄дикхемат̣т̣ха̄не т̣хапанамева̄ти а̄ха ‘‘кхемантабхӯмим̣ сампа̄петӣ’’ти. саттети венеййасатте. маха̄гаханата̄йа, маха̄наттхата̄йа, дунниттхаран̣ата̄йа ча джа̄тийева канта̄ро джа̄тиканта̄ро, там̣ джа̄тиканта̄рам̣.

уккат̣т̣хапариччхедавасена̄ти уккат̣т̣хасаттапариччхедавасена. деваманусса̄ ева хи уккат̣т̣хасатта̄, на тираччха̄на̄дайо. бхаббапуггалапариччхедавасена̄ти самматтанийа̄моккаманасса йогйапуггаласса париччхинданавасена. етанти ‘‘деваманусса̄на’’нти етам̣ вачанам̣. бхагаватоти ниссаккавачанам̣ йатха̄ ‘‘упаджджха̄йато аджджхетӣ’’ти, бхагавато сантикети ва̄ аттхо. упаниссайасампаттинти тихетукапат̣исандхиа̄дикам̣ маггапхала̄дхигамасса балавака̄ран̣ам̣.

гаггара̄йа̄ти гаггара̄йа на̄ма ран̃н̃о девийа̄, та̄йа ва̄ ка̄ритатта̄ ‘‘гаггара̄’’ти ладдхана̄ма̄йа. саре нимиттам̣ аггахесӣти ‘‘дхаммо есо вуччатӣ’’ти дхаммасан̃н̃а̄йа саре нимиттам̣ ган̣хи, ган̣ханто ча пасанначитто парисапарийанте нипаджджи. саннирумбхитва̄ ат̣т̣ха̄сӣти тасса сӣсе дан̣д̣асса т̣хапитабха̄вам̣ апассанто таттха дан̣д̣ам̣ уппӣл̣етва̄ ат̣т̣ха̄си. ман̣д̣ӯкопи дан̣д̣е т̣хапитепи уппӣл̣итепи дхаммагатена паса̄дена виссарамакаронтова ка̄ламака̄си. девалоке ниббаттасатта̄нам̣ айам̣ дхаммата̄, йа̄ ‘‘кутохам̣ идха ниббатто, таттха ким̣ ну кхо каммамака̄си’’нти а̄ваджджана̄. тасма̄ аттано пуримабхавасса дит̣т̣хатта̄ а̄ха ‘‘аре ахампи на̄ма идханиббатто’’ти. бхагавато па̄де ванди катан̃н̃ута̄сам̣вад̣д̣хитена пемага̄равабахума̄нена.

бхагава̄ джа̄нантова маха̄джанасса каммапхалам̣, буддха̄нубха̄ван̃ча паччаккхам̣ ка̄тука̄мо ‘‘ко ме вандатӣ’’ти га̄тха̄йа пуччхи. таттха коти девана̄гайаккхагандхабба̄дӣсу ко, катамоти аттхо. мети мама. па̄да̄нӣти па̄де. иддхийа̄ти има̄йа еварӯпа̄йа девиддхийа̄. ‘‘йасаса̄’’ти имина̄ едисена парива̄рена, париччхедена ча. джаланти виджджотама̄но. абхиккантена̄ти ативийа кантена каманӣйена сундарена. ван̣н̣ена̄ти чхавиван̣н̣ена сарӣраван̣н̣анибха̄йа. сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄ти сабба̄ дасапи диса̄ пабха̄сенто, чандо вийа, сӯрийо вийа ча екобха̄сам̣ ека̄локам̣ каронтоти аттхо.

евам̣ пана бхагавата̄ пуччхито девапутто атта̄нам̣ паведенто ‘‘ман̣д̣ӯкохам̣ пуре а̄си’’нти га̄тхама̄ха. таттха пурети пуримаджа̄тийам̣. ‘‘удаке’’ти идам̣ тада̄ аттано уппаттит̣т̣ха̄надассанам̣. ‘‘удаке ман̣д̣ӯко’’ти етена уддхама̄йика̄дикасса тхале ман̣д̣ӯкасса ниваттанам̣ катам̣ хоти. га̄во чаранти еттха̄ти гочаро, гуннам̣ гха̄сесанат̣т̣ха̄нам̣. идха пана гочаро вийа̄ти гочаро, ва̄ри удакам̣ гочаро етасса̄ти ва̄ригочаро. удакача̄рӣпи хи кочи каччхапа̄ди ава̄ригочаропи хотӣти ‘‘ва̄ригочаро’’ти висесетва̄ вуттам̣. тава дхаммам̣ сун̣антасса̄ти брахмассарена каравӣкарутаман̃джуна̄ десентасса тава дхаммам̣ ‘‘дхаммо есо вуччатӣ’’ти саре нимиттагга̄хавасена сун̣антасса. ана̄даре четам̣ са̄мивачанам̣. авадхи ваччхапа̄лакоти ваччхе раккханто гопа̄лада̄рако мама самӣпам̣ а̄гантва̄ дан̣д̣амолуббха тит̣т̣ханто мама сӣсе дан̣д̣ам̣ саннирумбхитва̄ мам̣ ма̄ресӣти аттхо.

ситам̣ катва̄ти ‘‘татха̄ париттатарена̄пи пун̃н̃а̄нубха̄вена евам̣ ативийа ул̣а̄ра̄ локийалокуттара̄ сампаттийо лаббхантӣ’’ти пӣтисоманассаджа̄то бха̄суратарадхавалавиппхурантадассанакиран̣а̄валӣхи бхиййосо матта̄йа там̣ падесам̣ обха̄сенто ситам̣ катва̄. пӣтисоманассавасена хи со –

‘‘мухуттам̣ читтапаса̄дасса, иддхим̣ пасса йасан̃ча ме;

а̄нубха̄ван̃ча ме пасса, ван̣н̣ам̣ пасса джутин̃ча ме.

‘‘йе ча те дӣгхамаддха̄нам̣, дхаммам̣ ассосум̣ готама;

патта̄ те ачалат̣т̣ха̄нам̣, йаттха гантва̄ на сочаре’’ти. (ви. ва. 859-860);

има̄ две га̄тха̄ ватва̄ пакка̄ми.

141. йам̣ пана кин̃чӣти еттха йанти анийамитавачанам̣. татха̄ кин̃чӣти. пана̄ти вачана̄лан̇ка̄раматтам̣. тасма̄ йам̣ кин̃чӣти н̃еййасса анавасесапарийа̄да̄нам̣ катам̣ хоти. пана̄ти ва̄ висесаттхадӣпако нипа̄то. тена ‘‘самма̄самбуддхо’’ти имина̄ сан̇кхепато, виттха̄рато ча саттху чатусачча̄бхисамбодхо вутто. ‘‘буддхо’’ти пана имина̄ тадан̃н̃ассапи н̃еййасса̄вабодхо. пуримена ва̄ саттху пат̣иведхан̃а̄н̣а̄нубха̄во, паччхимена десана̄н̃а̄н̣а̄нубха̄во. пӣти упари вуччама̄но висесо джотӣйати. саббасо пат̣ипаккхехи вимуччатӣти вимоккхо, аггамагго. тасса анто аггапхалам̣, таттха бхавам̣ тасмим̣ ладдхе ладдхаббато вимоккхантикан̃а̄н̣ам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ саббампи буддхан̃а̄н̣ам̣. евам̣ паваттоти еттха –

‘‘саббан̃н̃ута̄йа буддхо, саббадасса̄вита̄йа буддхо, анан̃н̃анеййата̄йа буддхо, висавита̄йа буддхо, кхӣн̣а̄савасан̇кха̄тена буддхо, нирупалепасан̇кха̄тена буддхо, екантавӣтара̄готи буддхо, екантавӣтадосоти буддхо, екантавӣтамохоти буддхо, екантаниккилесоти буддхо, ека̄йанамаггам̣ гатоти буддхо, еко ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти буддхо, абуддхивихататта̄ буддхипат̣ила̄бха̄ буддхо. буддхоти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ катам̣, на питара̄ катам̣, на бха̄тара̄ катам̣, на бхагинийа̄ катам̣, на митта̄маччехикатам̣, на н̃а̄тиса̄лохитехи катам̣, на саман̣абра̄хман̣ехи катам̣, на девата̄хи катам̣. вимоккхантикаметам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ бодхийа̄ мӯле саха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пат̣ила̄бха̄ саччхика̄ пан̃н̃атти йадидам̣ буддхо’’ти (маха̄ни. 192) –

айам̣ ниддесапа̄л̣инайо. йасма̄ четтха тасса̄ пат̣исамбхида̄па̄л̣ийа̄ бхедо наттхи, тасма̄ двӣсу екена̄пи аттхасиддхӣти дассанаттхам̣ ‘‘пат̣исамбхида̄найо ва̄’’ти анийаматтхо ва̄-саддо вутто.