21. пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхиниддесаван̣н̣ана̄

упаккилесавимуттаудайаббайан̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄

737. випассана̄ча̄расса маттхакаппаттийа̄ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ сикха̄ппатта̄ випассана̄. сикха̄ппатти панасса удайаббайан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ аттат̣т̣хама̄нам̣васена джа̄та̄ти а̄ха ‘‘ат̣т̣ханнам̣ пана н̃а̄н̣а̄нам̣ васена сикха̄ппатта̄ випассана̄’’ти. ол̣а̄рикол̣а̄рикасса саччапат̣иччха̄дакамохатамасса вигаманена саччаппат̣иведха̄нукӯлатта̄ ‘‘сачча̄нуломикан̃а̄н̣а’’нти ануломан̃а̄н̣ама̄ха. та̄ни пана н̃а̄н̣а̄ни сарӯпато дассетум̣ ‘‘ат̣т̣ханнанти ча̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха удайаббайадассанена сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччалаккхан̣ам̣, тадануса̄рена итаралаккхан̣а̄ни ча вибха̄вентӣйева удайаббайа̄нупассана̄ паваттатӣти катва̄ ‘‘вӣтхипат̣ипаннавипассана̄сан̇кха̄там̣ удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣а’’нти вуттанти кечи. тайидам̣ тасса саббасо тӣран̣апарин̃н̃а̄бха̄вамева ман̃н̃ама̄нехи вуттам̣. кин̃ча̄пи хи удайаббайан̃а̄н̣ам̣ тӣран̣апарин̃н̃антогадхамева, удайаббайа̄дӣнам̣ пана джа̄нанат̣т̣хена, паччаккхато дассанат̣т̣хена ча н̃а̄н̣адассана̄ни, удайаббайан̃а̄н̣а̄дӣни. та̄нийева пат̣ипаккхато висуддхатта̄ н̃а̄н̣адассанависуддхи, са̄ ева арийамагго пат̣ипаджджати ета̄йа̄ти пат̣ипада̄ ча̄ти пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхӣти вуттам̣. там̣ пана уппаннаматтам̣ аппагун̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣. пагун̣ан̃хи ниччасан̃н̃а̄дипаха̄насиддхийа̄ паха̄напарин̃н̃а̄йа адхит̣т̣ха̄набхӯтам̣. йато тадавигамена ат̣т̣ха̄расасу маха̄випассана̄су екачча̄ адхигата̄ ева хонти. на хи удайаббайа̄нам̣ паччаккхато пат̣иведхена вина̄ са̄ман̃н̃а̄ка̄ра̄нам̣ тӣран̣аматтена са̄тисайам̣ пат̣ипаккхапаха̄нам̣ самбхавати. асати ча пат̣ипаккхапаха̄не куто н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваджирамива авихатавегата̄, тикхин̣ависада̄дита̄ ва̄. тасма̄ пагун̣абха̄ваппаттам̣ удайаббайан̃а̄н̣ам̣ паха̄напарин̃н̃а̄паккхийамева дат̣т̣хаббам̣. саббасан̇кха̄ра̄нам̣ бхан̇гассева анупассана̄ бхан̇га̄нупассана̄, тадева н̃а̄н̣ам̣ бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣. йатха̄бхӯтадасса̄вӣ бха̄йати етасма̄ти бхайам̣, тебхӯмакадхамма̄, тесу бхайато упат̣т̣хитесу бха̄йитабба̄ка̄рага̄хин̃а̄н̣ам̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣. мун̃читум̣ иччхатӣти мун̃читукамйам̣, читтам̣, пуггало ва̄, тасса бха̄во мун̃читукамйата̄, тадева н̃а̄н̣ам̣ мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣. пуна пат̣исан̇кха̄на̄ка̄рена паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣. нирапеккхата̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ упеккханавасена паваттан̃а̄н̣ам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣. тасма̄ти йасма̄ упаккилесавимуттам̣ удайаббайан̃а̄н̣а̄динававидхан̃а̄н̣ам̣ пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхи, тасма̄.

738. ‘‘упаккилесавимутта’’нти висесанена вибха̄витаматтхам̣ анавабуджджханто чодако ‘‘пуна удайаббайан̃а̄н̣е його киматтхийо’’ти пуччхати. таттха киматтхийоти ким̣ пайоджано нираттхако, пагева ниббаттитатта̄ паккасса пачанам̣ вийа̄ти адхиппа̄йо. атха ва̄ лаккхан̣асаллаккхан̣а̄дихетупат̣ипа̄т̣иггахан̣авасена таматтхам̣ н̃а̄петука̄мо а̄чарийова катхетукамйата̄васена ‘‘киматтхийо’’ти пуччхати. лаккхан̣асаллаккхан̣аттхоти аничча̄дилаккхан̣а̄нам̣ саммадева упадха̄ран̣аттхо. таттха ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘удайаббайан̃а̄н̣ам̣ хӣ’’тиа̄дима̄ха. нану ча удайаббайан̃а̄н̣ам̣ на̄ма сан̇кха̄ра̄нам̣ удайаббайамева пассати, на аничча̄дилаккхан̣аттайам̣, тена катхам̣ аниччата̄дилаккхан̣аттайасаллаккхан̣ам̣ хотӣти? на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣ ‘‘удайаббайан̃а̄н̣ам̣ лаккхан̣аттайависайам̣ хотӣ’’ти. удайаббайе пана пат̣ивиддхе аниччалаккхан̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. тато ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккхам̣. йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15; 45, 77; 4.1, 4; пат̣и. ма. 2.10) итаралаккхан̣ампи. атха ва̄ удайаббайаггахан̣ена хутва̄ абха̄ва̄ка̄ро, абхин̣хасампат̣ипӣл̣ана̄ка̄ро, авасаваттана̄ка̄ро ча вибхӯтатаро хотӣти ка̄ран̣абха̄вена удайаббайан̃а̄н̣е йогасса лаккхан̣аттайасаллаккхан̣аттхата̄ ведитабба̄, на саммукхенева. хет̣т̣ха̄ти магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхито хет̣т̣ха̄. тан̃хи обха̄са̄диуппаттихетута̄йа тиккхам̣ висадам̣ хутва̄ паваттампи дит̣т̣хиа̄дӣхи упаккилит̣т̣хатта̄ кун̣т̣хам̣ ависадамева джа̄там̣. тена̄ха ‘‘дасахи…пе… на̄саккхӣ’’ти.

739. аманасика̄ра̄ти хетумхи ниссаккавачанам̣. ‘‘кисса аманасика̄ра̄’’ти хи идам̣ ‘‘кена пат̣иччханнатта̄’’ти пуччхитасса пат̣иччха̄дакасса хетупуччха̄. сантатийа̄ хисса пат̣иччханнатта̄ аниччалаккхан̣ам̣ на упат̣т̣ха̄ти, са̄ ча сантати удайаббайа̄манасика̄рена пат̣иччха̄дика̄ джа̄та̄. ирийа̄патхехи пат̣иччханнатта̄ дуккхалаккхан̣ам̣ на упат̣т̣ха̄ти, те ча ирийа̄патха̄ абхин̣хасампат̣ипӣл̣ана̄манасика̄рена пат̣иччха̄дака̄ джа̄та̄. гханена пат̣иччханнатта̄ анатталаккхан̣ам̣ на упат̣т̣ха̄ти, те ча гхана̄ на̄на̄дха̄тувиниббхога̄манасика̄рена пат̣иччха̄дака̄ джа̄та̄ти. удайаббайам̣ пассато на удайа̄ваттха̄ вайа̄ваттхам̣ па̄пун̣а̄ти, вайа̄ваттха̄ ва̄ удайа̄ваттхам̣. ан̃н̃ова удайаккхан̣о, ан̃н̃ова вайаккхан̣оти екопи дхаммо кхан̣авасена бхедато упат̣т̣ха̄ти, пагева атӣта̄дикоти а̄ха ‘‘удайаббайам̣ пана…пе… упат̣т̣ха̄тӣ’’ти. таттха сантатийа̄ викопита̄йа̄ти пубба̄парийена паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ ан̃н̃он̃н̃абха̄васаллаккхан̣ена сантатийа̄ уггха̄т̣ита̄йа. на хи саммадева удайаббайам̣ саллаккхентасса дхамма̄ самбандхабха̄вена упат̣т̣хаханти, атха кхо айосала̄ка̄ вийа асамбандхабха̄вена̄ти сут̣т̣хутарам̣ аниччалаккхан̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хоти.

абхин̣хасампат̣ипӣл̣анам̣ манаси катва̄ти йатха̄париггахитаудайаббайавасена сан̇кха̄ра̄нам̣ нирантарам̣ пат̣ипӣл̣ийама̄натам̣ виба̄дхийама̄натам̣ манаси каритва̄. ирийа̄патхе уггха̄т̣итети ирийа̄патхе лаббхама̄надуккхапат̣иччха̄дакабха̄ве уггха̄т̣ите. екасмин̃хи ирийа̄патхе уппаннасса дуккхасса винодакам̣ ирийа̄патхантарам̣ тасса пат̣иччха̄дакам̣ вийа хоти, евам̣ сеса̄пӣти ирийа̄патха̄нам̣ там̣там̣дуккхапат̣иччха̄дакабха̄ве йа̄тха̄вато н̃а̄те тесам̣ дуккхапат̣иччха̄дакабха̄во уггха̄т̣ито на̄ма хоти сан̇кха̄ра̄нам̣ нирантарам̣ дуккха̄бхитунната̄йа па̄кат̣абха̄вато. тена̄ха ‘‘дуккхалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄тӣ’’ти. на̄на̄дха̄туйоти на̄на̄видха̄ патхавӣа̄дидха̄туйо на̄на̄видхе сабха̄вадхамме. виниббхуджитва̄ти ‘‘ан̃н̃а̄ патхавӣдха̄ту, ан̃н̃а̄ а̄подха̄тӯ’’тиа̄дина̄, ‘‘ан̃н̃о пхассо, ан̃н̃а̄ ведана̄’’тиа̄дина̄ ча висум̣ висум̣ катва̄. гханавиниббхоге катети самӯхагхане, кичча̄рамман̣агхане ча пабхедите. йа̄ хеса̄ ан̃н̃аман̃н̃ӯпаттхаддхесу самудитесу рӯпа̄рӯпадхаммесу екатта̄бхинивесавасена апаримаддитасан̇кха̄рехи гайхама̄на̄ самӯхагханата̄, татха̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ киччабхедасса сатипи пат̣инийатабха̄ве екато гайхама̄на̄ киччагханата̄, татха̄ са̄рамман̣адхамма̄нам̣ сатипи а̄рамман̣акаран̣абхеде екато гайхама̄на̄ а̄рамман̣агханата̄ ча, та̄ дха̄тӯсу н̃а̄н̣ена виниббхуджитва̄ диссама̄на̄ хаттхена паримаджджийама̄но пхен̣апин̣д̣о вийа вилайам̣ гаччханти, ‘‘йатха̄паччайам̣ паваттама̄на̄ сун̃н̃а̄ ете дхамма̄ дхаммаматта̄’’ти анатталаккхан̣ам̣ па̄кат̣атарам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘на̄на̄дха̄туйо…пе… упат̣т̣ха̄тӣ’’ти.

740. дхувабха̄вапат̣иккхепато на ниччанти аниччам̣, кхандхапан̃чакам̣. йатха̄ха ‘‘рӯпам̣ кхо, ра̄дха, аниччам̣, ведана̄… сан̃н̃а̄… сан̇кха̄ра̄… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аничча’’нти (сам̣. ни. 3.172). таттха ка̄ран̣ам̣ ваданто ‘‘уппа̄давайан̃н̃атхаттабха̄ва̄’’ти а̄ха. уппа̄до ниббаттилаккхан̣ам̣, вайо випарин̣а̄малаккхан̣ам̣, ан̃н̃атхаттам̣ джара̄, тесам̣ саббха̄ватоти аттхо. хутва̄ абха̄ватоти уппаджджитва̄ винассанато. еттха ча пуримена джа̄тиджара̄маран̣асаббха̄вато аниччанти дассети, дутийена па̄кабха̄вавиддхам̣са̄бха̄вато. йасса бха̄вена кхандхапан̃чакам̣ ‘‘аничча’’нти вуччати, там̣ аниччалаккхан̣анти дассетум̣ ‘‘уппа̄давайан̃н̃атхатта’’нтиа̄ди вуттам̣. тена хи там̣ ‘‘аничча’’нти лаккхӣйати. а̄ка̄равика̄роти а̄ка̄равикати. абха̄ва̄ка̄ро хи викатирӯпена лаббхати, вирӯпатта̄ на уппа̄да̄ка̄ро. а̄ка̄равика̄роти ва̄ а̄ка̄рависесо. хутва̄ абха̄во хи па̄кабха̄вато бхинно виддхам̣са̄бха̄ватта̄ таттха ча аниччалаккхан̣ам̣ нирул̣хам̣. аничча̄ка̄ро хи дуккха̄натта̄ка̄рехи вийа уппа̄да̄ка̄рато ча висит̣т̣хо. татха̄ хи саддасса виддхам̣са̄бха̄во сан̇кхатабха̄венапи са̄дхӣйати.

сан̇кхатабха̄во ча аттхато уппа̄давантата̄. уппа̄до ча па̄кабха̄васа̄дхита̄ дхарама̄на̄ваттха̄. имина̄ найена дуккха̄натта̄лаккхан̣а̄ни ведитабба̄ни. апича йатха̄ ниччапат̣иккхепато аниччанти ничча̄ка̄рапат̣иккхепато йатха̄вутто абха̄ва̄ка̄расан̇кха̄то аничча̄ка̄ро аниччалаккхан̣ам̣, евам̣ сукхапат̣иккхепато дуккханти сукха̄ка̄рапат̣иккхепато абхин̣хапат̣ипӣл̣ана̄ка̄расан̇кха̄то дуккха̄ка̄ро дуккхалаккхан̣ам̣, татха̄ аттапат̣иккхепато анатта̄ти атта̄ка̄рапат̣иккхепато авасаваттана̄ка̄расан̇кха̄то анатта̄ка̄ро анатталаккхан̣анти дат̣т̣хаббам̣. те йиме тайопи а̄ка̄ра̄ асабха̄вадхамматта̄ кхандхапарийа̄панна̄ на хонти. кхандхехи вина̄ анупалаббханӣйато кхандхавинимутта̄пи на хонти. кхандхе пана упа̄да̄йа воха̄равасена лаббхама̄на̄ тада̄дӣнававибха̄вана̄йа висесака̄ран̣абхӯта̄ таджджа̄пан̃н̃аттивисеса̄ти ведитабба̄.

тайидам̣ саббампӣти йатха̄вутталаккхан̣аттайан̃чева лаккхитаббан̃ча кхандхапан̃чакам̣. ‘‘удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣ена йа̄тха̄васарасато саллаккхетӣ’’ти идам̣ тадаттхе таббоха̄равасена вуттам̣. удайаббайан̃а̄н̣аттхан̃хи лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄ ‘‘удайаббайан̃а̄н̣а’’нти катхита̄. на хи удайаббайан̃а̄н̣ам̣ дуккхалаккхан̣а̄дивисайам̣. таббисайатте ва̄ удайаббайан̃а̄н̣амева на сийа̄, удайаббайан̃а̄н̣ам̣ пана тиккхам̣, висадан̃ча ка̄тука̄мена лаккхан̣аттайатӣран̣амева ка̄таббам̣. парикаммасадисан̃хетам̣ тасса. еса найо сесан̃а̄н̣есупӣти.

упаккилесавимуттаудайаббайан̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.

бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄

741. вахатӣти паваттати. н̃а̄н̣асса тиккхабха̄во бха̄вана̄йа пагун̣абха̄вена. пагун̣а̄ ча бха̄вана̄ виккхепа̄бха̄вато а̄рамман̣е аппита̄ вийа паваттатӣти н̃а̄н̣асса тиккхабха̄вена сан̇кха̄ра̄нам̣ лахуупат̣т̣ха̄ната̄ дассита̄. сан̇кха̄ресу пана удайаббайавасена лахум̣ лахум̣ упат̣т̣хахантесу удайадассанан̃ча ‘‘уппа̄давато вина̄со’’ти йа̄вадева вайадассанаттхам̣ тасса ниббида̄вахатта̄ти вайе евасса а̄бхогасаманна̄ха̄ро манасика̄ро паваттати, тена уппа̄да̄дим̣ мун̃читва̄ вайамева̄раббха н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. тена вуттам̣ ‘‘уппа̄дам̣ ва̄’’тиа̄ди. таттха уппа̄данти ниббаттивика̄рам̣. т̣хитинти т̣хитиппаттам̣, джаранти аттхо. паваттанти упа̄диннакаппаваттам̣. нимиттанти сан̇кха̄ранимиттам̣. йам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ самудайа̄дигханавасена, сакиччапариччхедата̄йа ча савиггаха̄нам̣ вийа упат̣т̣ха̄нам̣, там̣ сан̇кха̄ранимиттам̣. кечи пана ‘‘паваттам̣ на̄ма сан̇кха̄ра̄нам̣ авиччхедена паваттанам̣ уппа̄дова, нимиттам̣ на̄ма уппанна̄нам̣ виджджама̄ната̄ т̣ха̄напарампара̄, тасма̄ уппа̄дамева ган̣ха̄ти че, паваттам̣ ган̣ха̄ти на̄ма. т̣хитим̣йева ган̣ха̄ти че, нимиттам̣ ган̣ха̄ти на̄ма̄’’ти ваданти, там̣ ‘‘уппа̄дам̣ ва̄’’тиа̄дивачанена вируджджхати. на хи асати бхеде викаппо йутто. на сампа̄пун̣а̄ти аггахан̣ато. ким̣ пана сампа̄пун̣а̄тӣти а̄ха ‘‘кхайа…пе… сантит̣т̣хатӣ’’ти. таттха ниродхасаддо ануппа̄депи диссатӣти бхедасаддена висеситам̣, бхедасаддо висесава̄чакопи хотӣти вайасаддена висеситам̣, сопи аниродхава̄чакопи аттхӣти кхайасаддена висеситам̣, кхайавайабхедасан̇кха̄те кхан̣иканиродхети аттхо. сати сантит̣т̣хатӣти сатисӣсена н̃а̄н̣ама̄ха. етасмим̣ т̣ха̄нети упаккилесавинимуттасса удайаббайан̃а̄н̣асса тиккхабха̄ва̄паттийам̣ вуттанайена удайампи мун̃читва̄ вайассева манасика̄рака̄ле.

а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄ти рӯпаведана̄диа̄рамман̣ам̣ кхайавайавасенева пат̣исан̇кха̄йа. йака̄ралопена хи ниддесо ‘‘сайам̣ абхин̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.28, 405) вийа. йатха̄вуттасса ва̄ а̄рамман̣асса кхайавайабхедавасена пат̣исан̇кха̄ а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄. бхан̇га̄нупассанети йо тада̄рамман̣асса читтасса бхан̇го, тасса анупассане. пан̃н̃а̄ти пака̄рато джа̄нана̄. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ ида̄нева сам̣ван̣н̣ӣйати.

742. йам̣ кин̃чи а̄рамман̣анти рӯпам̣ йа̄ва джара̄маран̣анти випасситаббабха̄вена гахитам̣ саббам̣ сан̇кха̄рагатама̄ха. пат̣исан̇кха̄нам̣ на̄ма джа̄нанам̣, тан̃ча бхан̇га̄нупассана̄йа адхиппетатта̄ бхан̇гато дассанамева̄ти а̄ха ‘‘джа̄нитва̄ кхайато вайато дисва̄ти аттхо’’ти. тасса н̃а̄н̣асса̄ти самбандхо.

рӯпа̄рамман̣амева рӯпа̄рамман̣ата̄ йатха̄ ‘‘дево ева девата̄’’ти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ читта’’нти вуттам̣. рӯпа̄рамман̣ата̄ти ва̄ бхумматтхе паччаттавачананти дассенто ‘‘атха ва̄ рӯпа̄рамман̣абха̄ве’’ти а̄ха. апарена читтена бхан̇гам̣ анупассатӣти випассана̄висайам̣ бхан̇га̄нупассанама̄ха. еван̃хи бхан̇га̄нупассана̄ пагун̣а̄ хоти, а̄рамман̣ан̃часса вибхӯтатарам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. н̃а̄танти а̄рамман̣ама̄ха анупассана̄васена н̃а̄татта̄. н̃а̄н̣анти анупассана̄н̃а̄н̣ам̣. убхопи випассатӣти тадубхайампи кхайато вайато випассатӣти. айам̣ хеттха сан̇кхепаттхо – рӯпасса йа̄ва джара̄маран̣асса кхайато вайато дассанам̣ а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄там̣, дассанакан̃а̄н̣асса кхайато вайато дассанам̣ а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄йа бхан̇гасса анупассананти убхайаттха пан̃н̃а̄. пуримам̣ ва̄ тадабха̄ве абха̄вато паччхима̄йам̣ паккхипитва̄ паччхима̄ ева пан̃н̃а̄ випассане н̃а̄н̣анти.

еттха̄ти ‘‘тасса читтасса…пе… бхан̇гам̣ анупассатӣ’’ти еттха. анекехи а̄ка̄рехӣти аниччато анупассана̄дӣхи анекехи а̄ка̄рехи. ану-саддо ‘‘бхиййо’’ти етасмим̣ аттхети а̄ха ‘‘пунаппунам̣ пассатӣ’’ти.

идха сан̇кхатадхаммо на̄ма джа̄тиджара̄маран̣апакатико, тасса джа̄ти а̄дикот̣и, джара̄ маджджхимакот̣и, маран̣ам̣ оса̄накот̣и. таттха кин̃ча̄пи уппа̄да̄дитивидхампи сан̇кхаталаккхан̣ата̄йа аниччалаккхан̣ам̣, татха̄пи джа̄тиджара̄су дит̣т̣ха̄су на татха̄ аниччалаккхан̣ам̣ па̄кат̣ам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти йатха̄ вайаккхан̣ети а̄ха ‘‘бхан̇го на̄ма аниччата̄йа парама̄ кот̣ӣ’’ти, уттама̄ кот̣и парийоса̄накот̣ӣти аттхо. йатха̄ хи джара̄дхаммам̣, маран̣адхаммамева ча джа̄йатӣти джа̄ти аниччата̄йа а̄ди кот̣и, татха̄ джа̄тидхаммам̣, маран̣адхаммамева ча джӣратӣти джара̄ маджджхима̄ кот̣и, джа̄тидхаммам̣, джара̄дхаммамева ча бхиджджатӣти бхан̇го парама̄ кот̣ӣти. аниччато анупассатӣти на кала̄пато саммасанто вийа ‘‘аниччам̣ кхайат̣т̣хена̄’’ти (пат̣и. ма. 1.48) анума̄навасена, на̄пи а̄раддхавипассако вийа удайаггахан̣апуббакавайадассанавасена, атха кхо удайаббайан̃а̄н̣а̄нубха̄вена паччаккхато упат̣т̣хитесу удайавайесу вуттанайена удайам̣ мун̃читва̄ бхан̇гадассанавасенева аниччато анупассати, евам̣ анупассато панасса ниччага̄хасса лесопи наттхӣти а̄ха ‘‘но ниччато’’ти. татха̄ хеса ниччасан̃н̃ам̣ паджахатӣти вуччати. еттха ча ‘‘аниччато ева анупассатӣ’’ти ева-ка̄ро луттаниддит̣т̣хоти тена ниваттитаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘но ниччато’’ти вуттам̣. на четтха дуккхато анупассана̄диниваттанама̄сан̇китаббам̣ пат̣ийогӣниваттанапаратта̄, ева-ка̄расса упари десана̄рул̣хатта̄ ча та̄сам̣. дуккхато анупассатӣтиа̄дӣсупи есева найо.

аниччато та̄ва анупассана̄ бхан̇га̄нупассакасса йутта̄ ‘‘бхан̇го на̄ма аниччата̄йа парама̄ кот̣ӣ’’ти, дуккха̄дито пана катханти а̄ха ‘‘аниччасса дуккхатта̄’’тиа̄ди. етена йам̣ аниччам̣, там̣ екантато дуккхам̣ анатта̄, тато ча на абхинанданийа̄дирӯпам̣. тасма̄ упари ниббаттетаббато н̃а̄н̣апарикамматтхан̃ча итара̄сампи чханнам̣ анупассана̄нам̣ васена анупассатӣти дассети. кечи панеттха ‘‘аниччато анупассати, но ниччатотиа̄дина̄ висум̣ дассанакиччам̣ наттхи, бхан̇гадассаненева саббам̣ дит̣т̣хам̣ хотӣ’’ти ваданти, там̣ бхан̇га̄нупассана̄йа маттхакаппаттийам̣ йуттам̣, тато пана пуббабха̄ге анека̄ка̄равока̄ра̄ анупассана̄ иччхитабба̄ва. ан̃н̃атха̄ ‘‘аниччато анупассатӣ’’тиа̄дика̄ (пат̣и. ма. 1.51) па̄л̣и, ‘‘анекехи а̄ка̄рехи пунаппунам̣ пассатӣ’’ти а̄гата̄ тасса̄ ат̣т̣хакатха̄ ча виродхита̄ сийа̄. тадева аниччато дит̣т̣хамева саббасан̇кха̄рагатам̣.

на там̣ абхинандитаббанти там̣ сан̇кха̄рагатам̣ тан̣ха̄дит̣т̣ха̄бхинанданавасена ‘‘етам̣ мама, есо ме атта̄’’ти на абхинандитаббам̣. на таттха ран̃джитаббанти таттха сан̇кха̄рагате ран̃джанавасена на паваттитаббам̣, ка̄мара̄го, бхавара̄го ва̄ на паваттетабботи аттхо. ра̄гам̣ ниродхетӣти ра̄гам̣ виккхамбхананиродхам̣ па̄пети, виккхамбхетӣти аттхо. тена̄ха ‘‘локикенева та̄ва н̃а̄н̣ена̄’’ти. сати ча виккхамбхане катхам̣ самудайоти а̄ха ‘‘но самудети, самудайам̣ на каротӣ’’ти.

евам̣ вираттоти евам̣ бхан̇га̄нупассана̄нуса̄рена виратто. йатха̄ дит̣т̣хам̣ сампати упат̣т̣хитам̣ сан̇кха̄рагатам̣ ниродхети ниродхам̣ манаси кароти, адит̣т̣хампи атӣта̄на̄гатам̣ анвайан̃а̄н̣авасена йатха̄ идам̣ етарахи, евам̣ итарепӣти ануминанто ниродхети манасикатасса̄пи ниродхам̣ кароти. но самудетӣти еттха̄пи есева найо, но самудайам̣ манаси каротӣти аттхо.

евам̣ пат̣ипанноти евам̣ вуттаппака̄рена аничча̄нупассана̄дивасена пат̣ипанно. саддхим̣ кхандха̄бхисан̇кха̄рехи килеса̄нам̣ париччаджанатоти кхандхехи, абхисан̇кха̄рехи ча саха килеса̄нам̣ паджаханато. килесе хи паджаханто таннимиттакакаммам̣, тато ниббаттанаке кхандхе ча паджахати на̄ма. сан̇кхатадосадассанена̄ти сан̇кхатадхаммесу аниччадуккхата̄диа̄дӣнавадассанена. таббипарӣтети ниччасукха̄дисабха̄ве. таннинната̄йа̄ти тададхимуттата̄йа. пат̣иниссаггасаддо паричча̄гаттхо, паккханданаттхо ча̄ти пат̣иниссаггасса дувидхата̄ вутта̄. таттха паккханданам̣ адхимуччанам̣. йатха̄вуттена̄ти тадан̇га̄диппаха̄наппака̄рена, танниннаппака̄рена ча. ниббаттанавасена̄ти уппа̄данавасена. ниббаттенто хи килесе а̄дийатӣти те аниббаттенто килесе на а̄дийати на̄ма. адосадассита̄васена̄ти доса̄нам̣ адасса̄вибха̄вена. сан̇кхата̄рамман̣ам̣ а̄дийатӣти йоджана̄. ана̄дӣнавадассита̄йа хи сан̇кха̄ре а̄дийатӣти а̄дӣнавадассита̄йа те на а̄дийати на ган̣ха̄ти.

743. асса̄ти йогино. техи н̃а̄н̣ехӣти аничча̄нупассана̄дин̃а̄н̣ехи. танти паха̄нам̣. ниччасан̃н̃анти ниччага̄хам̣, сан̃н̃а̄сӣсена ниддесо. сукхасан̃н̃ам̣ аттасан̃н̃анти еттха̄пи есева найо. саппӣтикам̣ тан̣ханти сауппила̄витам̣ абхипаттханам̣.

744. ‘‘ваттхусан̇камана̄’’ти еттха випассана̄йа паваттит̣т̣ха̄набха̄вато рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ ‘‘ваттхӯ’’ти адхиппетанти дассенто ‘‘рӯпасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сан̇камана̄ти випассана̄бха̄васа̄ман̃н̃ато екаттанайена вуттам̣, ан̃н̃атха̄ ан̃н̃адева рӯпабхан̇гависайам̣ н̃а̄н̣ам̣, ан̃н̃адева тада̄рамман̣ачиттабхан̇гависайанти куто сан̇камана̄. пан̃н̃а̄виват̣т̣ана̄йапи есева найо. пан̃н̃а̄йа̄ти удайаббайадассанавасена паваттама̄на̄йа випассана̄пан̃н̃а̄йа. вайассева гахан̣авасена удайато виниват̣т̣ана̄. тена̄ха ‘‘удайам̣ паха̄йа вайе сантит̣т̣хана̄’’ти. ‘‘анантарамева а̄ваджджанасаматтхата̄’’ти имина̄ бхан̇га̄нупассана̄йа пагун̣абалавабха̄вама̄ха.

745. убхоти дит̣т̣ха̄дит̣т̣хабха̄вена двепи а̄рамман̣а̄ни. екававаттхана̄ти кхан̣абхан̇гурата̄йа сама̄на̄ти ваваттха̄пана̄.

сам̣виджджама̄намхӣти паччаккхато упалаббхама̄не паччуппанне. висуддхадассаноти бхан̇гадассанасса парибандхавидхаманена висуддхан̃а̄н̣о, сувисуддхабхан̇гадассаноти аттхо. таданвайам̣ нетӣти тасса паччуппаннасан̇кха̄рабхан̇гадассино н̃а̄н̣асса анвайам̣ анугатабхӯтам̣ н̃а̄н̣ам̣ паваттети. каттха пана паваттетӣти а̄ха ‘‘атӣтана̄гате’’ти, атӣте, ана̄гате ча сан̇кха̄рагате. саббепӣтиа̄ди тасса паваттана̄ка̄радассанам̣.

бхан̇гасан̇кха̄те ниродхе, на нибба̄насан̇кха̄тети адхиппа̄йо. еса̄ти йа̄ а̄рамман̣анвайена убхо дит̣т̣ха̄дит̣т̣хе кхан̣абхан̇гурата̄йа екабха̄вена ваваттха̄пана̄, еса̄ вайалаккхан̣е випарин̣а̄малаккхан̣е випассана̄ бхан̇га̄нупассана̄ти аттхо.

746. а̄рамман̣ан̃ча пат̣исан̇кха̄тиа̄ди бхан̇га̄нупассана̄йа дуппат̣ивиджджхатта̄ вуттассеваттхасса дал̣хӣкаран̣ам̣. тайидам̣ бхан̇гадассанам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ авасаваттана̄вабодханена анатталаккхан̣апат̣иведха̄йа̄ти там̣ дассенто ‘‘сун̃н̃ато ча упат̣т̣ха̄на’’нти а̄ха. а̄рамман̣асса хи бхан̇га̄рамман̣ачиттасса ча бхан̇гаманупассато висесато сан̇кха̄ра̄ сун̃н̃а̄ хутва̄ упат̣т̣хаханти. тена̄ха ‘‘тассева’’нтиа̄ди.

на чаттхи ан̃н̃оти еттха имасмим̣ локе ан̃н̃о кхандхавинимутто атта̄ на̄ма кочи наттхи. тесам̣ кхайам̣ пассатӣти тесам̣ дхамма̄нам̣ кхан̣е кхан̣е упат̣т̣хахантам̣ бхан̇гам̣ пассати. йатха̄вутта̄йа аппама̄дапат̣ипаттийа̄ аппаматто. йатха̄ ким̣? ман̣им̣ва виджджхам̣ ваджирена йонисо йатха̄ на̄ма кусало пурисо упа̄йена ман̣им̣ виджджханто ман̣исса чхиддамева пассати манаси кароти, на ман̣исса ван̣н̣а̄дим̣, евамева сан̇кха̄ра̄нам̣ нирантарам̣ бхан̇гамева йонисо манаси кароти, на сан̇кха̄рети адхиппа̄йо. йатха̄ ва̄ ваджирена ман̣им̣ виджджхантасса виддхат̣т̣ха̄нам̣ на пуна рухати, евам̣ ваджирасадисена бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ена бхан̇ге дит̣т̣хе на пуна ниччага̄хо рухати, евам̣ бхан̇гамева пассатӣти аттхо.

йа̄ ча а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄ти ‘‘рӯпа̄рамман̣ата̄ читтам̣ уппаджджитва̄ бхиджджати, там̣ а̄рамман̣ам̣ пат̣исан̇кха̄’’ти (пат̣и. ма. 1.51) евама̄гата̄ йа̄ ча а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄, ‘‘тасса читтасса бхан̇гам̣ анупассатӣ’’ти евам̣ вутта̄ йа̄ ча бхан̇га̄нупассана̄, ‘‘сан̇кха̄ра̄ва бхиджджанти, тесам̣ бхедо маран̣ам̣, на ан̃н̃о кочи аттхӣ’’ти евам̣ вуттам̣ йан̃ча сун̃н̃ато упат̣т̣ха̄нам̣, айам̣ евам̣ тидха̄ вутта̄пи адхипан̃н̃а̄випассана̄ на̄ма̄ти аттхо.

747. аничча̄нупассана̄дӣсӯти аниччадуккха̄натта̄нупассана̄су. ниббида̄дӣсӯти ниббида̄вира̄ганиродхапат̣иниссагга̄нупассана̄су. тайо упат̣т̣ха̄нети аничча̄дивасена тивидхе упат̣т̣ха̄не. кхайато вайато упат̣т̣ха̄нан̃хи аниччато упат̣т̣ха̄нам̣, бхайато упат̣т̣ха̄нам̣ дуккхато, сун̃н̃ато упат̣т̣ха̄нам̣ анаттатоти. дит̣т̣хӣсӯти дит̣т̣хинимиттам̣ на ведхати. та̄ хи асам̣хӣрата̄йа на чалати.

748. дуббалабха̄джанасса вийа̄ти тинтаа̄маматтика̄бха̄джанасса вийа бхедамева пассатӣти самбандхо. еттха ча дуббалабха̄джанӯпама̄ сарасабхидурата̄дассанаттхам̣, виппакирийама̄насукхумараджӯпама̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асамбандхата̄дассанаттхам̣, бхиджджийама̄натилӯпама̄ кхан̣е кхан̣е бхиджджанакабха̄вадассанаттханти дат̣т̣хабба̄. бхедамева̄ти вина̄самева пассати уппа̄да̄дӣнам̣ аггахан̣ато. евамева̄ти йатха̄ удакабуббул̣ака̄ни удакатала̄дипаччайам̣ пат̣ичча уппанна̄ни на чират̣т̣хитика̄ни сӣгхам̣ сӣгхам̣ бхиджджанти, евамева саббе рӯпа̄рӯпадхамма̄ камма̄дипаччайам̣ пат̣ичча уппанна̄ кхан̣ат̣т̣хитика̄ сӣгхам̣ сӣгхам̣ бхиджджантӣти бхедамева пассати. туритатуритан̃хи несам̣ бхедадассанаттхам̣ ‘‘бхиджджанти бхиджджантӣ’’ти а̄мед̣итавачанам̣.

марӣчипи иттарака̄лика̄ва, ниссайапабандхавасена пана чиратарупат̣т̣ха̄нанти ‘‘йатха̄ пассе марӣчика’’нти вуттам̣, на айа̄тха̄вупат̣т̣ха̄натова. локанти кхандхалокам̣. маччура̄джа̄ на пассати арахатта̄дхигамена пунаббхава̄бха̄вато.

749. бхавадит̣т̣хиппаха̄нанти сассатадит̣т̣хийа̄ виккхамбханам̣. на хи нирантарам̣ бхан̇гамева пассато сассатадит̣т̣хийа̄ авасаро аттхи. тато ева джӣвите нира̄лайатта̄ джӣвитаникантипаричча̄го. сада̄ти саббака̄лам̣ раттиндивам̣. бха̄вана̄йа йуттаппайуттата̄. иччха̄ча̄ра̄нам̣ дӯрӣбха̄вато висуддха̄джӣвита̄. уссуккаппаха̄нам̣ кичча̄киччесу абйа̄ват̣ата̄ тиббасам̣вегатта̄. вигатабхайата̄ куточипи ниббхайата̄ аттасинеха̄бха̄вато. кхантисораччапат̣ила̄бхо аниччата̄йа судит̣т̣хатта̄. пантасена̄санесу адхикусалесу ча аратийа̄, ка̄магун̣есу ратийа̄ ча саханато абхибхаванато аратиратисаханата̄.

има̄ни ат̣т̣хаггун̣амуттама̄нӣти лин̇гавипалла̄сена вуттам̣. ма-ка̄ро ча падасандхикаро, бхавадит̣т̣хиппаха̄на̄дике име ат̣т̣ха уттама̄нисам̣сети аттхо. тахинти таттха бхан̇га̄нупассана̄йанти аттхо.

бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.

бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄

750. саббасан̇кха̄ра̄нанти тебхӯмака̄нам̣ саббасан̇кха̄ра̄нам̣. адхика̄равасена хи падесасаббависайо идха саббасаддо. а̄севантасса̄ти а̄даравасена севантасса паваттентасса. бха̄вентасса̄ти вад̣д̣хентасса брӯхентасса. бахулӣкаронтасса̄ти пунаппунам̣ каронтасса йун̃джантасса. пабхедака̄ти кхан̣е кхан̣е бхиджджанавасена пабхедака̄. а̄джӣвика̄ бйа̄дхиа̄динимиттам̣ маритука̄масса, амаритука̄масса̄пи сӯрасса бха̄йитаббампи на бхайато упат̣т̣ха̄тӣти ‘‘сукхена джӣвитука̄масса бхӣрукапурисасса̄’’ти вуттам̣. йатха̄ бхӣрукаджа̄тикасса сӣха̄дайо санта̄санимиттам̣ бхайа̄накабха̄вато, татха̄ йогино бхан̇гато диссама̄на̄ сан̇кха̄ра̄ти а̄ха ‘‘сӣха…пе… упат̣т̣хахантӣ’’ти. паччуппанна̄ти аддха̄паччуппанна̄ ол̣а̄рика̄ дӣгхатарапабандха̄, кхан̣апаччуппанна̄ сукхуматара̄ иттарака̄ла̄, сантатипаччуппанна̄ маджджхима̄ идха а̄дито париггахетабба̄. бхайато бха̄йитаббато упатит̣т̣ханакесу н̃а̄н̣ам̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣.

йатха̄ иттхийа̄ путта̄нам̣ сӣсасса чхинната̄ чхиджджама̄ната̄ гайхама̄на̄ бхайа̄ваха̄, евам̣ йогино тийаддхагата̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ ниродха̄ гайхама̄на̄ти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘екисса̄ кира иттхийа̄’’тиа̄ди вуттам̣.

йатха̄ пӯтибхӯтам̣ одана̄ди на сабха̄вена тит̣т̣хати винассати, евам̣ йасса̄ иттхийа̄ виджа̄тавиджа̄та̄ путта̄ на джӣванти маранти ева, са̄ ‘‘пӯтипаджа̄’’ти вутта̄. пӯтипаджа̄ггахан̣ан̃четтха висесато габбхагатамаран̣ачинта̄дассанена йогино ана̄гатасан̇кха̄раниродхасаннит̣т̣ха̄надассанаттхам̣. атӣтапаччуппаннасан̇кха̄раниродхо хисса супа̄кат̣о ева̄ти на со упама̄йа са̄дхетаббо. антимабхавикасса ча йогино саттаккхаттум̣ парама̄дибха̄вино атӣте дуккхабахута̄йа, ана̄гатадуккхапариттата̄йа ча дассанаттхам̣ бахупаджа̄ва иттхӣ нидассита̄.

таттха йатха̄ тасса̄ нава путта̄ мата̄, евам̣ аджджхатта̄диппабхеда̄ атӣта̄ сан̇кха̄ра̄, вуситапубба̄ ва̄ нава сатта̄ва̄са̄ дат̣т̣хабба̄, мӣйама̄напутто вийа паччуппанна̄ сан̇кха̄ра̄, паваттама̄но ва̄ сатта̄ва̄со дат̣т̣хаббо. аджа̄тапутто вийа ана̄гата̄ сан̇кха̄ра̄, бха̄вӣ ва̄ сатта̄ва̄со дат̣т̣хаббо. евамават̣т̣хите йадеке дасапуттама̄тарам̣ аггахетва̄ навапуттама̄туггахан̣ам̣ са̄ттхаканти ваданти, тадапа̄хатам̣ хоти. да̄рака̄нам̣ маран̣асса чирака̄ликатта̄ маран̣а̄нуссаран̣анти вуттам̣. габбхагато аппаччаккхата̄йа бха̄вӣпаккхейева тит̣т̣хатӣти адхиппа̄йена куччхигато ана̄гатасан̇кха̄рат̣т̣ха̄нийо вутто. етасмим̣ кхан̣ети бхан̇гадассанамукхена сан̇кха̄ра̄нам̣ бхайа̄накабха̄вена упат̣т̣ха̄наккхан̣е.

751. на бха̄йати н̃а̄н̣асса бха̄йана̄ка̄рена аппаваттанато. пат̣игхачиттуппа̄давасена хи бха̄йанам̣, н̃а̄н̣ам̣ пана бха̄йитаббаваттхум̣ бха̄йитаббанти йа̄тха̄вато джа̄на̄ти. тена̄ха ‘‘атӣта̄…пе… тӣран̣аматтамева̄’’ти, тиссо ан̇га̄рака̄суйо атита̄пена тиккхамаджджхамудубхеда̄ти адхиппа̄йо. ка̄мабхава̄дӣнан̃хи тин̣н̣ам̣ бхава̄нам̣ нидассанабха̄вена та̄сам̣ гахан̣ам̣, татха̄ кхадира̄дисӯлаттайасса аппан̣ӣта̄дибха̄вато. тена̄ха ‘‘кевалам̣ хӣ’’тиа̄ди. асса̄ти н̃а̄н̣асса. бйасана̄панна̄ти на̄на̄видхавипула̄наттхапатита̄. бхайатоти бха̄йитаббато.

сан̇кха̄ранимиттанти ‘‘сан̇кха̄ра̄нам̣ самӯха̄дигханавасена, сакиччапариччхедата̄йа ча савиггаха̄нам̣ вийа упат̣т̣ха̄на’’нти вуттова̄йаматтхо. сан̇кха̄ра̄нам̣ пана татха̄ упат̣т̣ха̄нам̣ сан̇кха̄равинимуттам̣ на хотӣти а̄ха ‘‘атӣта̄…пе… адхивачана’’нти. маран̣амева̄ти бхан̇гамева. тена̄ти бхан̇гадассанена. кхан̣е кхан̣е бхан̇гамева пассато хи нимиттасан̃н̃итам̣ сан̇кха̄рагатам̣ аниччата̄йа вуттанайена саппат̣ибхайам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. паваттам̣ на̄ма ка̄мам̣ сабба̄ бхавапаватти, маттхакаппатта̄йа пана бхан̇га̄нупассана̄йа саббабхавесу абхин̣хасампат̣ипӣл̣анасса сут̣т̣хутарам̣ упат̣т̣ха̄нато сантасукха̄бхимата̄пи бхава̄ дуккхасабха̄вата̄йа бхайато упат̣т̣хахантӣти дассанаттхам̣ ‘‘паваттанти рӯпа̄рӯпабхавапаваттӣ’’тиа̄ди вуттам̣. убхайанти нимиттам̣, паваттан̃ча. двайампи хи там̣ аттасун̃н̃амева хутва̄ упат̣т̣хахатӣти.

бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.

а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄

752. та̄н̣анти сан̇кха̄рахетука̄ анаттато раккхан̣ам̣. нева пан̃н̃а̄йати саббабхава̄дӣнам̣ са̄дӣнавата̄йа екасадисатта̄. лен̣анти тасса парихаран̣ата̄н̣а̄йа упалӣйанам̣. гатӣти тадаттхам̣ гантаббат̣т̣ха̄нам̣. пат̣исаран̣анти тассева пат̣исаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. паттхана̄ти а̄сӣсана̄ на хоти. етена ‘‘нетам̣ мама̄’’ти тан̣ха̄га̄ха̄бха̄вама̄ха. пара̄ма̄соти дит̣т̣хипара̄ма̄со. тена ‘‘есо ме атта̄’’ти дит̣т̣хига̄ха̄бха̄вама̄ха. тан̣ха̄га̄ха̄бха̄венева четтха ‘‘есохамасмӣ’’ти ма̄нага̄ха̄бха̄вопи вуттойева хоти, ва̄-саддаггахан̣ена ва̄.

ида̄ни паттхана̄дӣнамабха̄ве ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ ‘‘тайо бхава̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха тайо бхава̄ ан̇га̄рака̄суйо вийа джа̄тиа̄дидуккха̄дхит̣т̣ха̄набха̄вена маха̄бхита̄пата̄йа. чатта̄ро маха̄бхӯта̄ кат̣т̣хамукхапӯтимукхааггимукхасаттхамукхасан̇кха̄та̄ гхорависаа̄сӣвиса̄ вийа ка̄йасса тхаддхата̄виссанданада̄хаччхедадуккхавидха̄нато висесато, ависесато пана а̄сайато, висавика̄рато, анаттхада̄нато, дурупача̄рато, дура̄садато, акатан̃н̃уто, ависесака̄рито, анека̄дӣнавӯпаддавато ча. ‘‘чатта̄ро а̄сӣвиса̄ уггатеджа̄ гхорависа̄ти кхо, бхиккхаве, чатуннетам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 4.238) хи вуттам̣. пан̃чаккхандха̄ екаккхандхабхеде ан̃н̃аккхандха̄нават̣т̣ха̄нато. ан̃н̃аман̃н̃а̄гха̄танато, маран̣адуккха̄ваханато ча уккхитта̄сикавадхака̄ вийа. вуттампи четам̣ ‘‘уккхитта̄сико вадхакоти кхо, бхиккхаве, пан̃чаннетам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ адхивачана’’нти. чха аджджхаттика̄йатана̄ни аттаттанийабха̄вена гахита̄нипи тато риттабха̄вато сун̃н̃ага̄мо вийа бходжана̄дигайхупагаметтха аттхӣти павит̣т̣хасун̃н̃ага̄мо вийа. татха̄ хи вуттам̣ –

‘‘сун̃н̃ага̄моти кхо, бхиккхаве, чханнетам̣ аджджхаттика̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ адхивачанам̣. чаккхуто чепи нам̣, бхиккхаве, пан̣д̣ито бйатто медха̄вӣ упапариккхеййа, риттакан̃н̃ева кха̄йати, туччхакан̃н̃ева кха̄йати, сун̃н̃акан̃н̃ева кха̄йатӣ’’ти (сам̣. ни. 4.238) –

а̄ди. чха ба̄хира̄йатана̄ни га̄магха̄такачора̄ вийа саббатха̄пи гха̄такабха̄вато. тенева̄ха ‘‘чора̄ га̄магха̄така̄ти кхо, бхиккхаве, чханнетам̣ ба̄хира̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ адхивачанам̣. чаккху, бхиккхаве, хан̃н̃ати мана̄па̄мана̄песу рӯпесӯ’’тиа̄ди. ра̄гаггиа̄дӣхи ека̄дасахи аггӣхи. вуттан̃хетам̣ –

‘‘чаккху, бхиккхаве, а̄диттам̣. кена а̄диттам̣? ра̄гаггина̄ досаггина̄ мохаггина̄ джа̄тийа̄ джара̄йа маран̣ена сокехи паридевехи дуккхехи доманассехи упа̄йа̄сехӣ’’ти (сам̣. ни. 4.28) –

а̄ди. сан̇кха̄ра̄нам̣ ган̣д̣а̄дисадисата̄ хет̣т̣ха̄ вутта̄йева. нирасса̄да̄ти асса̄детаббарахита̄ дуккхасабха̄ватта̄. нираса̄ти сампаттирахита̄ випаттипарийоса̄натта̄. саббаттха йатха̄ хет̣т̣ха̄ нирасса̄да̄ нираса̄ маха̄а̄дӣнавара̄сибхӯта̄ хутва̄ упат̣т̣хахантӣти самбандхо, евам̣ упарипи ‘‘сава̄л̣акамива ванагахана’’нтиа̄дӣсу там̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣.

сасаддӯла̄ти сабйаггха̄. га̄ха̄ кумбхила̄дайо. раккхасо дакараккхасо. ‘‘нирасам̣ нирасса̄да’’нти имина̄ а̄дӣнавасса аббокин̣н̣атам̣ дассети. татха̄ хисса йогино саббесу бхава̄дӣсу саббепи сан̇кха̄ра̄ ниссаггато нирантарам̣ саппат̣ибхайа̄ва хутва̄ упат̣т̣хаханти. йан̃ча саппат̣ибхайам̣, там̣ са̄дӣнавам̣. тена̄ха ‘‘тассева’’нтиа̄ди.

йанти а̄дӣнаван̃а̄н̣ам̣. идам̣ вуттанти идам̣ дасаваттхукам̣ два̄дасава̄рапат̣иман̣д̣итам̣ анвайабйатирекавасена тассева падабха̄джанам̣ пат̣исамбхида̄йам̣ вуттам̣.

уппа̄до бхайанти сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄до акхемат̣т̣хена бхайаваттхута̄йа бхайам̣. уппа̄дамӯлакан̃хи саббам̣ там̣ саббаваттхуканти сабйасанам̣. паваттам̣ бхайантиа̄дӣсупи есева найо. наттхи етасса уппа̄до, на ва̄ етасмим̣ адхигате сан̇кха̄ра̄нам̣ а̄йатим̣ уппа̄доти ануппа̄до, нибба̄нам̣. тан̃ча саббасо бхайа̄бха̄вато парамасса̄сабхӯтатта̄ ниббхайат̣т̣хена кхеманти. сантипадети саббасан̇кха̄рӯпасамабхӯте аматападе. аппаваттантиа̄дӣхипи паватта̄дипат̣иккхепамукхена нибба̄намева вадати. паваттийам̣ а̄дӣнавам̣ дисва̄ таданантарамева ниваттийам̣ а̄нисам̣садассанавасена сӣгхам̣ випассанам̣ уссукка̄пента̄нам̣ васена ‘‘уппа̄до бхайам̣, ануппа̄до кхема’’нти татийава̄ро вутто. есева найо чхат̣т̣хава̄ра̄дӣсупи. еттха ча уппа̄до висесо, бхайам̣ висеситаббам̣ са̄ман̃н̃абха̄ватоти сатипи двиннам̣ пада̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄ве лин̇габхедо гахито. йатха̄ ‘‘дуккхасамудайо арийасачча’’нти (дӣ. ни. 3.354; ма. ни. 3.374). еса найо ‘‘гати бхайа’’нтиа̄дӣсупи.

уппа̄до сан̇кха̄ра̄ти еттха пана саббесам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄дам̣ са̄ман̃н̃ена гахетва̄ сан̇кха̄ра̄ бхедато вихита̄ саббаттхакамева тесам̣ вибха̄гато випассийама̄натта̄ти вачанабхедо като.

а̄йӯханам̣ пат̣исандхим̣ ‘‘дуккха’’нти пассатӣти самбандхо. н̃а̄н̣ам̣ а̄дӣнаве иданти а̄дӣнаве висайабхӯте идам̣ пан̃чаваттхукам̣ н̃а̄н̣ам̣ ведитаббам̣. н̃а̄н̣ам̣ сантипадети сантипаде нинна̄дибха̄вена т̣хитам̣ идам̣ н̃а̄н̣анти аттхо.

753. каммапаччайа̄ паччуппаннабхаве уппаджджама̄на̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄до па̄кат̣атаро хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти а̄ха ‘‘пуримакаммапаччайа̄ идха уппаттӣ’’ти. паваттам̣ на̄ма идха паваттийам̣ дхаммаппаваттӣти а̄ха ‘‘уппаннасса паваттӣ’’ти. саббампӣти тийаддхагатам̣ рӯпа̄рӯпам̣ аджджхаттабахиддха̄дивибха̄гам̣ саббампи. камманти етарахи паваттам̣ каммам̣. еттха ча уппа̄дапаваттаа̄йӯханаггахан̣ена паччуппаннаддхапарийа̄панна̄ сан̇кха̄ра̄ гахита̄, пат̣исандхиггахан̣ена ана̄гатаддхапарийа̄панна̄ упа̄дитта̄. уппа̄даггахан̣ена ча атӣтаддхапарийа̄панна̄ каммасан̇кха̄ра̄ уллин̇гатта̄. нимиттаггахан̣ена пана саббепи гахита̄. йа̄йа гатийа̄ са̄ пат̣исандхи хоти са̄ нирайа̄дибхеда̄ гати сучаритадуччаритавасена гантаббатта̄, са̄ панаттхато там̣там̣камманийамита̄ бхавасаман̃н̃а̄раха̄ випа̄каккхандха̄, кат̣атта̄ ча рӯпанти ведитабба̄. кхандха̄нам̣ ниббаттананти саббесампи кхандха̄нам̣ ниббаттанам̣. па̄кат̣а̄ ева саччавибхан̇ге лаккхан̣а̄дивасена ниддит̣т̣хатта̄. ваттхувасена̄ти а̄рамман̣асан̇кха̄тапаваттит̣т̣ха̄навасена. йади те пан̃чева ваттхубха̄вена иччхита̄, атха касма̄ сеса̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘сеса̄ тесам̣ вевачанавасена̄’’ти. тена випассака̄нам̣ н̃а̄н̣авиппха̄расса висайасам̣вад̣д̣ханаттхам̣ десана̄ вад̣д̣хита̄ти дассети.

анвайато дасситасса а̄дӣнаван̃а̄н̣асса бйатирекато дассанаттхам̣ пат̣ипаккхан̃а̄н̣адассанам̣ ‘‘йаттха уппа̄до наттхи, таттха саббена саббам̣ бхайампи наттхӣ’’ти. ‘‘бхайатупат̣т̣ха̄нена ва̄’’тиа̄дина̄ паваттим̣ дассетва̄ ниваттидассанам̣ буддха̄нам̣, анубуддха̄нан̃ча а̄чин̣н̣аметам̣ йатха̄ пуримам̣ саччадвайам̣ дассетва̄ ниродхасаччадесана̄ти дассети. йатха̄ локе кассачи а̄дӣнавадассанам̣ нираттхакампи хоти, на татха̄ идам̣, идам̣ пана са̄ттхакамева̄ти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘йасма̄ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таппат̣ипаккханиннам̣ читтам̣ хоти да̄ха̄бхибхӯтасса сӣтанинната̄ вийа сут̣т̣ху дит̣т̣ха̄дӣнавато екам̣сена мун̃читукамйата̄бха̄вато.

бхайанти бха̄йитаббам̣. ‘‘нийамато дуккха’’нти етенасса дуккхабха̄вена бха̄йитаббата̄ти бха̄йитаббата̄ дуккхабха̄вам̣ на бйабхичаратӣти дассети. ват̣т̣а̄мисам̣ упа̄диннаккхандха̄ти ваданти. тивидхампи ват̣т̣ам̣, ват̣т̣асаннисситан̃ча ват̣т̣а̄мисам̣. килесехи а̄маситаббато лока̄мисам̣, пан̃ча ка̄магун̣а̄. килеса̄ ева килеса̄мисам̣. сан̇кха̄раматтамева̄ти еттха ева-саддена висан̇кха̄рам̣ ниваттети. на хи таттха са̄мисата̄лесопи аттхӣти. матта-саддена пана апарипун̣н̣атам̣ вибха̄вети. на хи саббасан̇кха̄рагатам̣ са̄мисанти. тасма̄ти ‘‘бхайа’’нти вуттасса дуккха̄дибха̄вена нийататта̄. йади йам̣ бхайам̣, там̣ дуккха̄дисабха̄вамева, татха̄ сати бхайа̄дӣсу екенева аттхасиддхи. касма̄ сабба̄ни гахита̄нӣти ануйогам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘евам̣ сантепӣ’’тиа̄ди. йатха̄ тесу ева сан̇кха̄ресу аниччато дуккхато анаттато паваттивасена а̄ка̄рана̄наттато анупассана̄на̄наттам̣, евам̣ бхайа̄ка̄ра̄диа̄ка̄рана̄наттато паваттивасеневеттха н̃а̄н̣асса на̄наттам̣. таттха бхайа̄ка̄рена паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣, итара̄ка̄равасена паваттам̣ а̄дӣнаван̃а̄н̣анти дат̣т̣хаббам̣.

йасма̄ а̄дӣнаван̃а̄н̣асса висайабха̄вена вутта̄ паннараса̄пи аттха̄ уппа̄да̄дӣсу пан̃часвева антогадха̄, таттха ча н̃а̄н̣ам̣ анвайабйатирекавасена паваттанато дасавидхам̣ хоти. тасма̄ а̄ха ‘‘даса н̃а̄н̣е паджа̄на̄тӣ’’ти. паджа̄нанан̃ча са̄тисайам̣ висайагатасаммохавигамена асаммӯл̣хам̣, аттанипи асаммӯл̣хамева̄ти атта̄нампи паджа̄нантам̣ вийа хотӣти катва̄ вуттам̣. тена̄ха ‘‘пат̣ивиджджхати саччхикаротӣ’’ти. двиннанти двӣсу кусаласаддайогена хи бхумматтхе са̄мивачанам̣ йатха̄ ‘‘кусала̄ наччагӣтасса̄’’ти (джа̄. 2.22.94). кусалата̄ти каран̣е паччаттавачананти а̄ха ‘‘двиннам̣ кусалата̄йа̄’’ти. двиннанти ва̄ двиннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ васена̄ти аттхо. паваттийа̄ йа̄тха̄вато дит̣т̣хата̄йа таппат̣ипаккхато сантипадам̣ сувиниччхитамева хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. тенасса читтам̣ парамадит̣т̣хадхамманибба̄на̄димиччха̄га̄хавасена на вичалати. таттха супаридит̣т̣ха̄дӣнаватта̄ти а̄ха ‘‘на̄на̄дит̣т̣хӣсу на кампатӣ’’тиа̄ди. сесаметтха утта̄наттхамева.

а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.

ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄

754. сан̇кха̄рагатети саббасмим̣ тебхӯмаке сан̇кха̄ре. ниббиндатӣти н̃а̄н̣аниббидена ниббедам̣ а̄паджджати. татха̄бхӯто ча таттха уккан̣т̣ханто, анабхираманто ча на̄ма хотӣти вуттам̣ ‘‘уккан̣т̣хати на̄бхираматӣ’’ти.

таттха анабхираман̣асса упамам̣ дассетум̣ ‘‘сеййатха̄пӣ’’тиа̄ди вуттам̣. анотаттадахам̣ париккхипитва̄ т̣хитесу двийоджанасатуббедхесу йатха̄ккамам̣ са̄нуан̃джанараджатасуван̣н̣асаттаратанамайесугандхама̄данака̄л̣акела̄сасудассаначиттакӯт̣абхедесу пан̃часу химавато маха̄сикхаресу паччхимо читтакӯт̣апаббато на̄ма. сӣхапапа̄та̄дӣсу саттасу маха̄саресу.

суван̣н̣апан̃джарети суван̣н̣амайе сӣхапан̃джаре. паккхиттоти нируддхо. тивидхе сугатибхавети ка̄масугатиа̄дике тивидхе сампаттибхаве.

хаттхапа̄дава̄лаваттхикосехи бхӯмипхусанехи саттахи патит̣т̣хитоти саттапатит̣т̣хо. нагарамаджджхе на̄бхирамати два̄рапан̃джарана̄л̣ана̄диаваба̄дханабхайена. дит̣т̣хети адхимуттипуббакена анвайадассанена дит̣т̣хе. тена̄ха ‘‘танниннатаппон̣атаппаббха̄рама̄насо’’ти.

ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.

755. там̣ панетанти ниббида̄н̃а̄н̣ама̄ха. н̃а̄н̣адвайена̄ти бхайатупат̣т̣ха̄на̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣адвайена. йасма̄ бхайато диссама̄на̄ ева сан̇кха̄ра̄ маха̄дӣнава̄, ниббиндитабба̄ ча хутва̄ упат̣т̣хаханти, тасма̄ екампи там̣ н̃а̄н̣ам̣ татха̄бха̄вана̄балаппаттийа̄ аваттха̄висесайуттам̣ тивидхакиччаса̄маттхийавантам̣ хотӣти вуттам̣ ‘‘аттхато ека’’нти. тена̄ха ‘‘саббасан̇кха̄ре’’тиа̄ди.

тайидам̣ та̄сам̣ анупассана̄нам̣ маттхакаппаттивасена вуттам̣, а̄димхи пана бхиннасабха̄ва̄ ева паваттанти. уппа̄десӣти па̄тва̄ка̄си, вибха̄весӣти аттхо.

мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄

756. на саджджати бахва̄дӣнавата̄йа дит̣т̣хатта̄. мун̃читука̄мам̣ ниссаритука̄мам̣ хоти ана̄дика̄ликасса кхандхасса парин̃н̃а̄йама̄натта̄. мун̃читука̄мата̄ тато атта̄нам̣ ниббедхетука̄мата̄ ниссаритука̄мата̄ апагантука̄мата̄. пан̃джарапаккхиттоти пан̃джарена саморуддхо. евама̄дайоти а̄ди-саддена а̄диттаан̇га̄раупасат̣т̣хадесабйа̄л̣аса̄пада̄кулаванагахана̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.

мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.

пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄

757. ‘‘саббабхава …пе… мун̃читука̄мо’’ти ватва̄ пуна саббасма̄ сан̇кха̄рагата̄ти саббаггахан̣ам̣ са̄тисайамуттидассанаттхам̣ адхикавачанам̣ ан̃н̃аматтхам̣ бодхетӣти. йан̃хи сан̇кха̄рехи ананубандхасса мун̃чанам̣, там̣ са̄тисайам̣ мун̃чанам̣. там̣ пана вуччама̄на̄йа пат̣исан̇кха̄нупассана̄йа хотӣти там̣ дассетум̣ ‘‘пуна те евам̣ сан̇кха̄ре’’тиа̄ди вуттам̣. тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ сан̇кха̄рапаригган̣ханам̣ пуббепи катанти пунаггахан̣ам̣. бхава̄дигатасса сан̇кха̄расса апаритулитасса абха̄вато ‘‘те’’ти вуттам̣. анупассана̄ка̄расса апуббассапи аттхита̄йа ‘‘ева’’нти вуттам̣. ида̄ни вуччама̄на̄ка̄рена̄ти хи аттхо. сан̇кха̄ра̄нам̣ паригган̣ханам̣ на̄ма парипун̣н̣алаккхан̣авасенева хотӣти ‘‘тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄’’ти вуттам̣.

аначчантикатотиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. пат̣хамена а̄ди-саддена ‘‘а̄диантавантато ниччапат̣иккхепато’’ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо.

дутийена ‘‘удайаббайапат̣ипӣл̣анато сукхапат̣иккхепато’’ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо.

аджан̃н̃атоти аманун̃н̃ато, асобханато ва̄. джегуччхатоти ‘‘дхӣ’’ти джигуччхитаббато. пат̣иккӯлатоти абхиручийа̄ пат̣иломанена пат̣иккӯлабха̄вато. на ман̣д̣анена хата̄ аман̣д̣анахата̄, аман̣д̣анена сакка̄ етесам̣ субхабха̄вам̣ хантунти аттхо. аман̣д̣анена ва̄ тесам̣ асубхата̄ па̄кат̣а̄ хотӣти аман̣д̣анахата̄. ман̣д̣анена ва̄ на хантаббасабха̄ва̄ ‘‘асӯрийапасса̄’’ти вийа аман̣д̣анахата̄. тато аман̣д̣анахатабха̄ватоти рӯпасан̇кха̄ре сандха̄йа вадати. вирӯпатоти асундарато. пат̣игхасам̣йоджанаваттхута̄йа пассанте аттани бандхатӣти бӣбхаччхам̣ ативийа вирӯпам̣. йам̣ дит̣т̣хаматтамева доманассуппаттинимиттам̣ хоти. аджан̃н̃аджигуччханӣйата̄ хи гӯтхам̣ вийа париччаджитаббам̣ ва̄ бӣбхаччхам̣. идха а̄ди-саддена ‘‘асучито амана̄пато’’ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо.

чатуттхена а̄ди-саддена ‘‘апарин̣а̄йакато аттапат̣иккхепато’’ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо.

758. айанти йога̄вачаро. мун̃чанасса̄ти пуна ананубандханаттхам̣ сумуттамун̃чанасса. упа̄йасампа̄данаттханти аничча̄дивасена сут̣т̣ху паригган̣ханам̣ паримаддана̄ упа̄йо, тасса са̄дханаттхам̣.

маччхагахан̣аттхам̣ удаке таттха таттха кхипанти етанти кхиппам̣, маччха̄нам̣ гахан̣акӯт̣апам̣. од̣д̣а̄песӣти оса̄реси, кхипӣти аттхо. саппанти кан̣хасаппам̣. гахан̣ети йатха̄гахитам̣ саппам̣ ачхад̣д̣етва̄ гахан̣е. хаттхам̣ ниббет̣хетва̄ти саппена аттано бхогена вет̣хитам̣ хаттхападесам̣ ниббет̣хетва̄ мочетва̄. а̄виджджхитва̄ а̄вет̣хикаппаха̄панена бхаметва̄. ниссаджджитва̄ти чхад̣д̣етва̄.

таттха̄тиа̄ди упама̄сам̣санданам̣. таттха а̄дитова̄ти вин̃н̃утам̣ паттака̄ле. гханавиниббхогам̣ катва̄ти каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ самӯха̄дигханаггахан̣ам̣ бхиндитва̄. сумуттанти бха̄ванапум̣саканиддесо ‘‘висамам̣ чандимасӯрийа̄ париваттантӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.70) вийа. сан̇кха̄ра̄нам̣ ничча̄диа̄ка̄рена упат̣т̣ха̄тум̣ асаматтхата̄ аниччасан̃н̃а̄дибхеда̄йа випассана̄йа са̄тисайам̣ балавабха̄ваппаттийа̄, са̄ ча сан̇кха̄ра̄нам̣ аничча̄диа̄ка̄расса сут̣т̣хутарам̣ саллаккхан̣ена̄ти а̄ха ‘‘тилаккхан̣а̄ропанена…пе… па̄петва̄’’ти. йатха̄ хи ниббуддхакаран̣е балаватарена пат̣ималлена таттха таттха мут̣т̣хиппаха̄ра̄дина̄ виматхито итаро тена йуджджхитум̣ асаматтхатам̣ па̄пито хоти. на кевалам̣ асаматтхатам̣ па̄питова хоти, атха кхо маран̣аматтам̣ дуккхам̣ ва̄ маран̣ам̣ ва̄ па̄пун̣а̄ти, еваметепи сан̇кха̄ра̄ евам̣ дуббалабха̄вам̣ па̄пита̄ упарин̃а̄н̣а̄нубха̄вена ниббисеванатам̣, саббасо бхан̇ган̃ча па̄пун̣антӣти.

759. етта̄вата̄ти евам̣ ‘‘аначчантикато’’тиа̄дина̄ парочатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи сан̇кха̄ра̄нам̣ аничча̄дибха̄васаллаккхан̣авасаппаваттена пат̣исан̇кха̄нена.

аниччато манасикарототиа̄дӣсу йам̣ ваттаббам̣, там̣ бхайатупат̣т̣ха̄накатха̄йам̣ (висуддхи. 2.750) вуттанайамева.

айам̣ пана висесо – ‘‘пат̣исан̇кха̄’’ти падасса ‘‘джа̄нитва̄’’ти аттхам̣ ватва̄ пат̣исан̇кха̄нуппаджджанакирийа̄нам̣ сама̄накхан̣атта̄ асатипи пубба̄парака̄латте саддавоха̄раматтена евам̣ вуттанти дассенто ‘‘ка̄ма’’нтиа̄дима̄ха. тена ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджати хетупаччайа̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.53), нихантва̄ тимирам̣ саббам̣, уггатойам̣ дива̄каро’’ти ча евама̄дӣсу вийа сама̄нака̄лавасена̄йам̣ саддапайоготи. татха̄ манан̃ча дхамме ча пат̣хамам̣ пат̣ичча паччха̄ на мановин̃н̃а̄н̣асса уппатти, евамидха̄пӣти дассетум̣ ‘‘манан̃ча пат̣ичча̄’’тиа̄ди вуттам̣. едисо саддапайого йебхуййена локе пуббака̄лавасенева диссатӣти пуббака̄лавасенева идха̄пи там̣ дассетум̣ ‘‘екаттанайена ва̄…пе… ведитабба’’нти а̄ха. тассаттхо – апара̄парам̣ уппаннесу н̃а̄н̣есу пуримасса васена пат̣исан̇кха̄накирийа̄, тадан̃н̃асса васена уппаджджанакирийа̄ ча йоджетабба̄, на ча та̄ни бхедато апеккхитабба̄ни екасанта̄напатитата̄йа екаттанайавасена гахитатта̄ти. итарасмим̣ пададвайети ‘‘паваттам̣ пат̣исан̇кха̄, нимиттан̃ча паваттан̃ча пат̣исан̇кха̄’’ти имасмим̣ пададвайе.

пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.

сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣акатха̄ван̣н̣ана̄

760. сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччадуккха̄ка̄ра̄дипаригган̣ханавасена паваттампи пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ висесато анатта̄ка̄рапаригган̣ханападха̄нанти вуттам̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ сун̃н̃а̄ти париггахетва̄’’тиа̄ди. тасмин̃хи сати саччасампат̣иведхо иджджхати, на асати. тадабха̄вато хи аниччадуккхалаккхан̣апан̃н̃а̄пакампи сарабхан̇гасаттха̄ра̄дӣнам̣ са̄санам̣ аниййа̄никамева джа̄там̣. атха ва̄ тесам̣ ниччаса̄ра̄дӣхи риттакам̣ сандха̄йа ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ сун̃н̃а̄ти париггахетва̄’’ти вуттам̣. йан̃хи йато риттакам̣, там̣ тена сун̃н̃анти. сан̇кха̄ра̄нам̣ аттасун̃н̃ата̄йа дувин̃н̃еййабха̄вато анекава̄рам̣ пат̣ивиддха̄йапи сун̃н̃ата̄нупассана̄йа дал̣хӣбха̄ва̄па̄данаттхам̣ ‘‘пуна сун̃н̃амида’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йадаггена сан̇кха̄ра̄ анаттата̄, тадаггена анаттанийа̄. сати хи аттани аттанийена бхавитаббанти вуттам̣ ‘‘сун̃н̃амидам̣ аттена ва̄ аттанийена ва̄’’ти. двикот̣иканти двиам̣сикам̣, атта̄нам̣ нева дисва̄ н̃а̄н̣ачаккхуна̄ паччаккхато, анума̄нато ча тасса анупалаббханӣйатоти адхиппа̄йо. парам̣ ан̃н̃ам̣ саттам̣, сан̇кха̄рам̣ ва̄ париккха̄рабха̄ве аттано сукхадуккхаса̄дханабха̄ве т̣хитам̣ на дисва̄ти йоджана̄. пуна паригган̣ха̄тӣти самбандхо. еттха̄ти етасмим̣ сун̃н̃ата̄нупассана̄дхика̄ре.

квачӣти каттхачи т̣ха̄не, ка̄ле, дхамме ва̄. атха ва̄ квачӣти аджджхаттам̣, бахиддха̄ ва̄. аттано атта̄нанти сакатта̄нам̣. ‘‘айам̣ кхо бхавам̣ брахма̄ маха̄брахма̄…пе… сет̣т̣хо саджита̄ васӣ пита̄ бхӯтабхабйа̄на’’нтиа̄дина̄ (дӣ. ни. 1.42) парехи парикаппитам̣ атта̄нан̃ча кассачи кин̃чанабхӯтам̣ на пассатӣти дассенто ‘‘кассачӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха парасса̄ти ‘‘параджа̄ти, паро пурисо’’ти ча евам̣ гахитасса. на ча мама квачанӣти еттха мама-саддо ат̣т̣ха̄не пайуттоти а̄ха ‘‘мама-саддам̣ та̄ва т̣хапетва̄’’ти. парасса ча̄ти аттато ан̃н̃асса. ‘‘паро пурисо’’ти евам̣бхӯто аттхо маматтха̄йа т̣хито, тасса васена майхам̣ саббам̣ сиджджхатӣти евам̣ екаччадит̣т̣хигатикапарикаппитавасена парам̣ атта̄нам̣ тан̃ча аттано кин̃чанабхӯтам̣ на пассатӣти дассенто ‘‘на ча квачанӣ’’тиа̄дима̄ха. еттха ча на̄хам̣ квачанӣти сакааттано абха̄вам̣ пассати. на кассачи кин̃чанатасминти сакааттано ева кассачи анаттанийатам̣ пассати. на ча мама̄ти етам̣ двайам̣ йатха̄сан̇кхйам̣ самбандхитаббам̣. аттхӣти паччекам̣. на ча квачани парасса атта̄ аттхӣти парасса аттано абха̄вам̣ пассати. тасса парасса аттано мама кин̃чаната̄ на чаттхӣти парасса аттано анаттанийатам̣ пассати. евам̣ аджджхаттам̣, бахиддха̄ ча кхандха̄нам̣ аттаттанийасун̃н̃ата̄ суддхасан̇кха̄рапун̃джата̄ чатукот̣икасун̃н̃ата̄паригган̣ханена дит̣т̣ха̄ хоти. тена вуттам̣ ‘‘евамайа’’нтиа̄ди.

761. ‘‘чхаха̄ка̄рехӣ’’тиа̄дина̄ ниддеса̄дӣсу таттха таттха а̄гате пака̄ре сун̃н̃ата̄нупассана̄йа парибрӯханам̣ сан̇гахетва̄ дассети. таттха чхаха̄ка̄рехӣти чхахи гахан̣а̄ка̄рехи, гахетабба̄ка̄рехи ва̄. ниччена̄ти ‘‘ниччо’’ти парикаппитена аттана̄ ва̄ ан̃н̃ена ва̄ кеначи. ниччена̄ти ва̄ ниччабха̄вена. дхува̄дайо ‘‘ниччо’’ти гахитассева гахетабба̄ка̄ра̄. таббибха̄гена хи имасса чхакката̄. таттха ниччата̄ на̄ма кӯт̣ат̣т̣хата̄. дхувабха̄во тхирата̄. сада̄ бха̄вита̄ сассатата̄. ниббика̄рата̄ авипарин̣а̄мадхаммата̄. йа̄ва джара̄маран̣а̄ти пеййа̄лам̣ акатва̄ парийоса̄нападамева дассети.

762. на са̄ранти аса̄рам̣, наттхи етасса са̄ранти нисса̄рам̣. са̄рато апагатам̣, са̄рам̣ ва̄ тато апагатанти са̄ра̄пагатам̣. кечи панеттха ‘‘ниччаса̄раса̄рена ва̄ сукхаса̄раса̄рена ва̄ аттаса̄раса̄рена ва̄’’ти па̄л̣ӣти адхиппа̄йена ‘‘аса̄рам̣ нисса̄рам̣ са̄ра̄пагата’’нти падаттайам̣ еко сун̃н̃ата̄париггаха̄ка̄ро, ан̃н̃атха̄ саттева а̄ка̄ра̄ сийум̣, на ат̣т̣ха̄ти ваданти. апаре пана ‘‘субхаса̄раса̄рена̄типи па̄л̣ийам̣ аттхӣти ‘аса̄рам̣ нисса̄рам̣ са̄ра̄пагата’нти идам̣ падаттайам̣ ‘ниччаса̄раса̄рена̄’тиа̄дӣсу паччекам̣ йоджетабба’’нти ваданти. сетаваччхоти сетаварун̣ако. ‘‘минаруккхо’’типи ваданти. па̄л̣ибхаддакоти ким̣суко.

763. ниччаса̄ра̄дӣнам̣ абха̄вато риттато пассати. париттато, ла̄макатта̄ ва̄ туччхато. аттаса̄ра̄бха̄вена сун̃н̃ато. сайам̣ анаттата̄йа анаттато. иссарийасса абха̄вато, кеначи иссарийам̣ ка̄ретум̣ асаккун̣еййата̄йа ча аниссарийато. пхен̣апин̣д̣ена бха̄джана̄дим̣ ка̄тука̄масса вийа рӯпасса ниччата̄дим̣ ка̄тука̄масса там̣ на сиджджхати, сакаиччха̄васена ва̄ ка̄чи кирийа̄ наттхӣти ака̄мака̄рийато. ‘‘евам̣ рӯпам̣ хоту, ма̄ ева’’нти алаббханӣйато. сайам̣ ан̃н̃асса васе на ваттати, на̄пи ан̃н̃ам̣ аттано васе ваттетӣти авасаваттакато. йасмим̣ санта̄не сайам̣ тасса паро вийа авидхеййата̄йа парато. ка̄рака̄ди вийа ка̄ран̣ехи, пхалена ча вивиттато. на хи ка̄ран̣ена пхалам̣, пхалена ва̄ ка̄ран̣ам̣ сагаббхам̣ тит̣т̣хати. еса найо ведана̄дӣсупи.

764. рӯпам̣ на саттотиа̄дӣсу йо локавоха̄рена сатто, рӯпам̣ со на хотӣти айаматтхо идха на̄дхиппето тасса̄вуттасиддхатта̄. на хи локо рӯпаматтам̣ ‘‘сатто’’ти вохарати, ба̄хиракапарикаппито пана атта̄ ‘‘сатто’’ти адхиппето. со хи техи рӯпа̄дӣсу саттависаттата̄йа паресам̣ сан̃джа̄панат̣т̣хена ‘‘сатто’’ти вуччати, рӯпам̣ со на хотӣти аттхо. сун̃н̃ата̄паригган̣ханан̃хетанти. еса найо на джӣвотиа̄дӣсупи. таттха джӣванат̣т̣хена джӣво. наранат̣т̣хена нетубха̄вена наро. ‘‘ахамасмӣ’’ти ма̄нуппаттит̣т̣ха̄ната̄йа ма̄но еттха ва̄ти паваттатӣти ма̄наво. тхийати еттха габбхоти иттхӣ. падха̄набха̄вена пури сетӣти пурисо. а̄хито ахам̣ма̄но еттха̄ти атта̄. паччаттам̣ тасса тасса ахам̣ка̄раваттхута̄йа ‘‘аха’’нти ча дит̣т̣хигатикехи атта̄ вуччати, рӯпам̣ пана та̄дисам̣ на хотӣти сун̃н̃ата̄паригган̣ханавидхим̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ на сатто’’тиа̄ди вуттам̣. тасма̄ ат̣т̣хахипи падехи рӯпасса аттасун̃н̃ата̄ва дассита̄. итарехи чатӯхи тасса кин̃чаната̄бха̄во. таттха на мама̄ти майхам̣ аттано сантакам̣ на хоти, татха̄ ан̃н̃асса аттано сантакам̣ на хоти, кассачипи аттано сантакам̣ на хоти аттанойева абха̄вато. ‘‘на аттанийа’’нти падена пака̄сито еваттхо парийа̄йантарехи тӣхипи падехи пака̄сито. еса найо ведана̄дӣсупи.

765. хет̣т̣ха̄ кала̄пасаммасанасса дал̣хабха̄ва̄йа вуттасаммасананайа̄пи сун̃н̃ата̄нупассана̄йа дал̣хабха̄ва̄йа сам̣ваттантӣти дассенто ‘‘тӣран̣апарин̃н̃а̄васена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха бхайасса ахим̣санена асаран̣ато. ‘‘саран̣а’’нти гахетум̣ айуттата̄йа асаран̣ӣбхӯтато. ‘‘анасса̄дато’’ти идам̣ па̄л̣ийам̣ наттхи. сати ча течатта̄лӣса а̄ка̄ра̄ сийум̣. рӯпаппаваттийам̣ сабба̄дӣнавӯпаладдхийа̄ а̄дӣнавато. ‘‘самудайато аттхан̇гамато’’ти идам̣ двайам̣ йатха̄ аниччато дассанам̣ пана̄л̣ика̄йа, ниччаса̄равирахадӣпанена ва̄ сун̃н̃ата̄вибха̄ванам̣ хоти, евам̣ сун̃н̃ата̄вибха̄вананти катва̄ вуттам̣. татха̄ ‘‘йам̣ кхо рӯпам̣ пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ рӯпасса асса̄до’’ти (сам̣. ни. 3.26) дассанам̣ паччайапаччайуппанната̄вибха̄ванена сун̃н̃ата̄вибха̄ванам̣. ‘‘йам̣ рӯпам̣ аниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, айам̣ рӯпасса а̄дӣнаво’’ти (сам̣. ни. 3.26) ча дассанам̣ ниччата̄дисун̃н̃ата̄бха̄ванато. татха̄ ‘‘йо рӯпе чхандара̄гавинайо чхандара̄гаппаха̄нам̣, идам̣ рӯпасса ниссаран̣а’’нти евам̣ самудайа̄дидассана̄нам̣, итаресан̃ча йатха̄рахам̣ сун̃н̃ата̄нупассана̄нубрӯханата̄ дат̣т̣хабба̄. йам̣ пана а̄дӣнавато дассанам̣, пуббе ватва̄пи пуна вачанам̣ асса̄дапат̣иккхепато дассанам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. ведана̄дӣсупи два̄чатта̄лӣса а̄ка̄ра̄ нетабба̄ти а̄ха ‘‘веданам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччато…пе… ниссаран̣ато пассатӣ’’ти.

вуттампи ча ниддесе етам̣ сун̃н̃ата̄паригган̣ханакатха̄сандассанам̣ ‘‘асука̄йа па̄л̣ийа̄ айам̣ ниддесо’’ти дассанаттхам̣, тасса пхаласандассанаттхан̃ча.

766. евам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄васена паччекам̣ кхандхесу два̄чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи сун̃н̃атам̣ париггахетва̄пи тивидха̄нупассана̄васенева бха̄ванам̣ ануйун̃джантасса сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣уппаттӣти дассенто ‘‘евам̣ сун̃н̃ато’’тиа̄дима̄ха. таттха паригган̣хантоти саммасанто. бхайан̃ча нандин̃ча виппаха̄йа̄ти аджджхупеккхаката̄йа сан̇кха̄ра̄нам̣ випаттим̣ нисса̄йа уппаджджанакабхайан̃чева тесам̣ сампаттим̣ нисса̄йа уппаджджанакапӣтин̃ча паджахитва̄. атха ва̄ бхайатупат̣т̣ха̄навасена уппаджджанакан̃а̄н̣абхайан̃ча саммасанавасена уппаджджанакапӣтисан̇кха̄там̣ нандин̃ча паха̄йа. на хи саббасо сун̃н̃ата̄йа дит̣т̣ха̄йа бхайанандӣнам̣ авасаро аттхи, атха кхо упеккха̄ва сан̣т̣ха̄ти. тена̄ха ‘‘сан̇кха̄ресу уда̄сӣно хотӣ’’ти. таттха йена миччха̄га̄хена ануда̄сӣната̄ сийа̄, тадабха̄вам̣ дассенто ‘‘аханти ва̄ маманти ва̄ на ган̣ха̄тӣ’’ти а̄ха. ида̄нисса уда̄сӣната̄йа упамам̣ дассенто ‘‘виссат̣т̣хабхарийо вийа пурисо’’тиа̄дима̄ха.

таттха ануда̄сӣната̄пуббика̄ уда̄сӣната̄ вуччама̄на̄ идха опамматтхам̣ пхаратӣти дассетум̣ ‘‘ит̣т̣ха̄ канта̄’’тиа̄ди вуттам̣. ативийа нам̣ мама̄йеййа иттхӣнам̣ са̄т̣хеййакӯт̣еййаван̇кеййа̄дӣнам̣ аджа̄нанато. мун̃читука̄мо хутва̄ти мун̃читука̄мова хутва̄, там̣ виссаджджеййа нирапеккхата̄йа васенева̄ти адхиппа̄йо. айам̣ йога̄вачаро. мун̃читука̄мата̄йа уддхам̣ йа̄ва сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ на уппаджджати, та̄ва паватта̄ випассана̄ пат̣исан̇кха̄нупассана̄ ева̄ти а̄ха ‘‘пат̣исан̇кха̄нупассана̄йа сан̇кха̄ре паригган̣ханто’’ти.

патилӣйатӣти екапассена нилӣйати нилӣнам̣ вийа хоти. патикут̣атӣти сан̇кучати. пат̣иват̣т̣атӣти виват̣т̣ати. на сампаса̄рийатӣти на висарати, абхиративасена на паккхандатӣти аттхо.

иччасса̄ти ити евам̣ асса йогино.

767. тиккхависадасӯрабха̄вена сан̇кха̄ресу аджджхупеккхане сиджджхама̄не там̣ панетам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ анекава̄рам̣ паваттама̄нам̣ парипа̄кагаманена ануломан̃а̄н̣асса паччайабха̄вам̣ гаччхантам̣ нибба̄нам̣ сантато пассати на̄ма. татха̄бхӯтан̃ча саббам̣ сан̇кха̄раппаваттам̣ виссаджджетва̄ нибба̄намева паккхандати на̄ма. тайидам̣ идха н̃а̄н̣ам̣ ануломаготрабхун̃а̄н̣ехи саддхим̣ екаттам̣ нетва̄ вуттам̣ екаттанайавасена. но че нибба̄нам̣ сантато пассатӣти та̄ва сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣асса апарипаккатамева̄ха. самуддам̣ тарантӣти са̄муддика̄, сам̣йаттика̄. диса̄джа̄нанако ка̄ко диса̄ка̄ко, лаккхан̣аматтан̃четам̣ йо кочи та̄дисо сакунто ведитаббо. видесанти адесам̣ самудде апаричитат̣т̣ха̄нам̣. анугантва̄ти ану ану гантва̄.

тайидам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣. пит̣т̣хам̣ ват̣т̣айама̄нам̣ вийа̄ти тхӯлатхӯлато вивечанавасена ниппхот̣ийама̄нам̣ сан̣хам̣ сан̣хам̣ пит̣т̣хачун̣н̣ам̣ вийа. ниббат̣т̣итакаппа̄санти ниббат̣т̣итабӣджам̣ каппа̄сам̣. виханама̄нам̣ вийа̄ти дханукена вихан̃н̃ама̄нам̣ вийа. упама̄двайенапи пунаппунам̣ саммасанена випассана̄н̃а̄н̣асса сукхуматарабха̄ва̄паттима̄ха. йатха̄ йатха̄ хи випассана̄бха̄вана̄балена тиккха̄, висада̄, сӯра̄ ча хоти, татха̄ татха̄ сукхуматара̄пи хотӣти. сан̇кха̄равичинанети павичайасса сикха̄ппаттата̄йа сан̇кха̄ресу вийа тесам̣ вичинанепи уда̄сӣнам̣ хутва̄ тивидха̄нупассана̄васена тит̣т̣хати пака̄рантарасса абха̄вато. ‘‘саттадха̄ ат̣т̣ха̄расадха̄’’тиа̄дина̄ вибхатта̄пи хи анупассана̄пака̄ра̄ аничча̄нупассана̄дӣсвева тӣсу антогадха̄ти маттхакаппатта̄ випассана̄ та̄сам̣ ева васена тит̣т̣хати.

768. татра̄ти тасмим̣ вимоккхамукхабха̄ва̄паджджане, арийапуггалавибха̄гапаччайаттхе ча. идам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣. тин̣н̣ам̣ индрийа̄нанти саддхиндрийасама̄дхиндрийапан̃н̃индрийа̄нам̣. а̄дхипатеййавасена̄ти сампайуттадхамма̄нам̣ адхипатибха̄вавасена. аничча̄нупассана̄бахуласса хи саддхиндрийам̣ балавам̣ хоти, дуккха̄нупассана̄бахуласса сама̄дхиндрийам̣, анатта̄нупассана̄бахуласса пан̃н̃индрийанти тиссаннам̣ анупассана̄нам̣ васена балаватарабха̄вам̣ патта̄ни има̄ни тӣн̣и индрийа̄ни вимоккхамукхабха̄вам̣ а̄па̄дентӣти а̄ха ‘‘тивидха̄нупассана̄…пе… а̄паджджати на̄ма̄’’ти. тивидхавимоккхамукхабха̄ванти еттха ке пана тайо вимоккха̄, ка̄ни ва̄ тӣн̣и вимоккхамукха̄нӣти антолӣне ануйоге вимоккхамукха̄дхӣнатта̄ вимоккха̄дхигамасса вимоккхамукха̄ни та̄ва дассенто ‘‘тиссо хи…пе… вуччантӣ’’ти ватва̄ айан̃ча аттхо па̄л̣ито ева вин̃н̃а̄йатӣти дассенто ‘‘йатха̄ха̄’’тиа̄дима̄ха.

локаниййа̄на̄йа̄ти локато никкхамана̄йа, сатталокасса ва̄ ват̣т̣адуккхато никкхамана̄йа. париччхедапариват̣уматоти удайаббайавасена париччхедато чева париват̣умато ча. саманупассаната̄йа̄ти саммадева ану ану пассана̄йа сам̣ваттантӣти самбандхо. аничча̄нупассана̄ хи сан̇кха̄ре а̄дито удайена, антато вайена париччхинне пассати. а̄диантавантата̄йа хи те аничча̄ти. анимитта̄йа ча дха̄туйа̄ти саббасан̇кха̄ранимиттавирахато ‘‘анимитта̄’’ти ладдхана̄ма̄йа асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄. читтасампаккханданата̄йа̄ти париччхиндитва̄ ануломан̃а̄н̣а̄дибха̄вена саммадева адхичиттасса анупависанаттха̄йа. аппан̣ихита̄йа̄ти ра̄гапан̣идхиа̄дӣнам̣ абха̄вена ‘‘аппан̣ихита̄’’ти ладдхана̄ма̄йа. сун̃н̃ата̄йа̄ти аттасун̃н̃ата̄йа ‘‘сун̃н̃ата̄’’ти ладдхана̄ма̄йа.

гатинти ниббаттим̣. сан̇кха̄ра̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванена сам̣веджийама̄нам̣ читтам̣ самма̄пат̣ипаттийам̣ самуттеджитам̣ на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘маносамуттеджаната̄йа̄ти читтасам̣веджаната̄йа̄’’ти. мамам̣ка̄рена аттанийасан̃н̃итасса ваттхуно са̄мибхӯто атта̄ пат̣хамам̣ пара̄масӣйати, тато аттанийанти а̄ха ‘‘на̄хам̣, на мама̄ти евам̣ анаттато саманупассаната̄йа̄’’ти. тӣн̣и пада̄нӣти париччхедапариват̣ума, маносамуттеджана, саманупассанапада̄нӣти ваданти, ‘‘саббасан̇кха̄ре’’тиа̄дӣни пана тӣн̣и ва̄кйа̄ни тӣн̣и пада̄нӣти ведитабба̄ни. тенева̄ти аничча̄нупассана̄дӣнам̣ васена тесам̣ тин̣н̣ам̣ пада̄нам̣ вуттатта̄ ева. пан̃хависсаджджанети ‘‘аниччато манаси карото катхам̣ сан̇кха̄ра̄ упат̣т̣хахантӣ’’ти пан̃хасса виссаджджане.

769. евам̣ вимоккхамукха̄ни дассетва̄ ида̄ни вимоккхе дассетум̣ ‘‘катаме пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. аниччато манаси каронтоти аничча̄нупассанам̣ ануйун̃джанто. адхимоккхабахулоти саддхиндрийабахуло. йасса висесато аничча̄нупассана̄ тиккха̄ сӯра̄ хоти, тасса саддхиндрийам̣ адхиматтам̣ хоти. ‘‘аничча̄ сан̇кха̄ра̄’’ти хи а̄дито саддха̄маттакена пат̣ипаджджитва̄ випассана̄йа уккам̣сагата̄йа тарупаллава̄дӣсу вийа ман̣иканака̄дӣсупи тесам̣ аниччатам̣ са̄тисайам̣ паччаккхато пассато ‘‘самма̄самбуддхо вата со бхагава̄’’ти саттхари саддха̄ балаватӣ паваттатӣти со адхимоккхабахуло, адхиматтасаддхо ча хоти. тасса аничча̄нупассана̄бахулата̄йа аничча̄ка̄рато вут̣т̣ха̄нам̣ хотӣти со ‘‘анимиттам̣ вимоккхам̣ пат̣илабхатӣ’’ти вуттам̣. пассаддхибахулоти дуккха̄нупассанам̣ ануйун̃джанто ‘‘дуккха̄ сан̇кха̄ра̄, таппат̣ипаккхато сукхо ниродхо’’ти ча манасика̄равасена нибба̄насса сантапан̣ӣтасукхабха̄вам̣ адхимуччанто абхин̣хам̣ пӣтипа̄моджджасама̄йогато пассаддхибахуло хоти. тато ча адхиматтасама̄дхиндрийапат̣ила̄бхена ра̄гапан̣идхийа̄ дӯрӣбха̄вато аппан̣ихитавимоккхасамадхигамо хотӣти вуттам̣ ‘‘дуккхато…пе… пат̣илабхатӣ’’ти. ведабахулоти анатта̄нупассанам̣ ануйун̃джанто аттасун̃н̃ата̄йа нипун̣ан̃а̄н̣ависайатта̄ н̃а̄н̣абахуло хоти. тато ча адхиматтапан̃н̃индрийапат̣ила̄бхена мохасса дӯрӣбха̄вато сун̃н̃атавимоккхасамадхигамо хотӣти а̄ха ‘‘анаттато…пе… пат̣илабхатӣ’’ти.

йо аничча̄нупассана̄йа нимиттавасена сан̇кха̄ре париггахетва̄ випассанам̣ ануйун̃джанто йаттха идам̣ сан̇кха̄ранимиттам̣ саббасо наттхи, там̣ ‘‘анимиттам̣ нибба̄на’’нти анимитта̄ка̄рена адхимуччанто вут̣т̣ха̄нага̄минимаггена гхат̣ети. тасса магго анимиттато нибба̄нам̣ саччхикаротӣти вуччатӣти а̄ха ‘‘анимитта̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто арийамагго’’ти. сва̄йам̣ нибба̄насса анимитта̄ка̄ро нева маггена като, на випассана̄йа, атха кхо сабха̄васиддхо. тада̄рамман̣ата̄йа ча магго анимиттоти вуччатӣти дассенто а̄ха ‘‘анимитта̄йа дха̄туйа̄ уппаннатта̄ анимитто’’ти. йо дуккха̄нупассана̄васена пан̣идхийа̄ дӯрӣбха̄вакаран̣ена аппан̣ихитам̣ адхимуччанто, йо анатта̄нупассана̄васена аттӯпаладдхийа̄ дӯрӣбха̄вакаран̣ена сун̃н̃атам̣ адхимуччантоти ча а̄дина̄ йоджетаббам̣. тена̄ха ‘‘етенева найена̄’’тиа̄ди.

770. йади арийамагго тивидхампи вимоккхана̄мам̣ лабхати, атха касма̄ абхидхамме вимоккхадвайамева а̄гатанти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йам̣ пана̄’’тиа̄ди. таттха танти абхидхамме вимоккхадвайавачанам̣. ниппарийа̄йато випассана̄гаманам̣ сандха̄йа̄ти уджукамева випассанато маггасса на̄ма̄гаманам̣ сандха̄йа вуттам̣. касма̄? анимиттавипассана̄ а̄гаманӣйат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ аттано маггасса на̄мам̣ да̄тум̣ на саккоти. ка̄мам̣ сутте ‘‘анимиттан̃ча бха̄вехи, ма̄на̄нусайамуджджаха̄’’ти (су. ни. 344) анимиттавипассана̄ катхита̄, са̄ пана ниччанимиттадхуванимиттааттанимитта̄ни уггха̄т̣ентӣпи сайам̣ нимиттадхаммесу ева чаратӣти санимитта̄ва хотӣти. апича абхидхаммо на̄ма параматтхадесана̄, анимиттамаггасса ча параматтхато хетувекалламева. аничча̄нупассана̄васена хи анимиттавимоккхо катхито. таттха ча саддхиндрийам̣ адхиматтам̣ хоти, там̣ арийамагге екан̇гампи на хоти, амагган̇гатта̄ аттано маггасса на̄мам̣ да̄тум̣ на саккоти. итаресу дуккха̄нупассана̄йа васена аппан̣ихитавимоккхо, анатта̄нупассана̄йа васена сун̃н̃атавимоккхо.

тесу аппан̣ихитавимоккхена сама̄дхиндрийам̣, сун̃н̃атавимоккхена пан̃н̃индрийам̣ адхиматтам̣ хотӣти та̄ни арийамаггасса ан̇гатта̄ аттано маггасса на̄мам̣ да̄тум̣ сакконти, на анимиттамагго тадабха̄ватоти кечи. йе пана ваданти ‘‘анимиттамагго а̄гаманато на̄мам̣ алабхантопи сагун̣ато ча а̄рамман̣ато ча на̄мам̣ лабхатӣ’’ти, тесам̣ матена аппан̣ихитасун̃н̃атамагга̄пи сагун̣ато ева, а̄рамман̣ато ева ча на̄мам̣ лабхеййунти? там̣ айуттам̣. касма̄? магго хи двӣхи ка̄ран̣ехи на̄мам̣ лабхати сарасато ча паччанӣкато ча̄ти, сабха̄вато ча пат̣ипаккхато ча̄ти аттхо. аппан̣ихитамагго хи ра̄гапан̣идхиа̄дӣхи вимутто, сун̃н̃атамагго ра̄га̄дӣхи сун̃н̃о ева̄ти те сарасато на̄мам̣ лабханти. татха̄ аппан̣ихитамагго пан̣идхисса пат̣ипаккхо, сун̃н̃атамагго атта̄бхинивесасса ева̄ти те паччанӣкато на̄мам̣ лабханти, анимиттамагго пана ра̄га̄динимитта̄нам̣, ниччанимитта̄дӣнам̣ ва̄ абха̄вена сарасато ева на̄мам̣ лабхати, но паччанӣкато. на хи со сан̇кха̄ранимитта̄рамман̣а̄йа аничча̄нупассана̄йа пат̣ипаккхо, са̄ панасса ануломабха̄ве т̣хита̄ти саббатха̄пи абхидхаммапарийа̄йена анимиттамагго на лаббхати. тена вуттам̣ ‘‘там̣ ниппарийа̄йато випассана̄гаманам̣ сандха̄йа̄’’ти.

йасма̄ суттантапарийа̄йена анимиттамагго лаббхати. вут̣т̣ха̄нага̄минӣ хи випассана̄ йам̣ йам̣ саммасантӣ вут̣т̣ха̄нам̣ гаччхати, тасса тасса васена а̄гаманӣйат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ аттано маггасса на̄мам̣ дети, таттха аниччато вут̣т̣хахантасса магго анимитто хоти, дуккхато вут̣т̣хахантасса аппан̣ихито, анаттато вут̣т̣хахантасса сун̃н̃ато, тасма̄ суттантасам̣ван̣н̣ана̄ еса̄ти катва̄ идха тайопи вимоккха̄ уддхат̣а̄. йам̣ пана пат̣исамбхида̄магге абхинивесанимиттапан̣идхимун̃чанам̣ упа̄да̄йа тиссаннампи анупассана̄нам̣ тада̄гаманавасена таданвайасса маггасса ча сун̃н̃атавимоккха̄дибха̄во ниддит̣т̣хо, тасса парийа̄йабха̄ве ваттаббамева наттхӣти дассетум̣ ‘‘випассана̄н̃а̄н̣ам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. випассана̄н̃а̄н̣ам̣ пат̣исамбхида̄магге ‘‘аппан̣ихито, вимоккхо’’ти ча кин̃ча̄пи вуттанти самбандхо.

аничча̄нупассана̄н̃а̄н̣анти ‘‘аничча̄ сан̇кха̄ра̄’’ти анупассана̄васена паваттан̃а̄н̣ам̣. ниччато абхинивесам̣ мун̃чатӣти ‘‘те ничча̄’’ти ничча̄ка̄рато паваттамиччха̄бхинивесавиддхам̣санавасена, таданвайам̣ пана магган̃а̄н̣ам̣ самуччхедавасена мун̃чати. итӣти тасма̄. аничча̄бхинивесато риттата̄йа, вимуттата̄йа ча сун̃н̃ато вимоккхо. сесападесупи есева найо.

танти тивидхам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣. таттха йасса парийа̄йато, йасса ча ниппарийа̄йато на̄мала̄бхо, там̣ дассетум̣ ‘‘сан̇кха̄ранимиттасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. на ниппарийа̄йена, атха кхо парийа̄йена̄ти аттхо. тасма̄ти ниппарийа̄йакатха̄бха̄вато. вимоккхадвайамева вуттам̣ абхидхаммети адхиппа̄йо. еттха̄ти етасмим̣ випассана̄дхика̄ре. ‘‘тивидхавимоккхамукхабха̄вам̣ а̄паджджитва̄’’ти етасмим̣ ва̄ уддесавачане.

771. тесам̣ вибха̄га̄йа̄ти тесам̣ йатха̄вутта̄нам̣ саттаннам̣ арийапуггала̄нам̣ саддха̄нуса̄риа̄дибха̄вена вибхаттасабха̄вата̄йа.

772. саддхиндрийам̣ пат̣илабхатӣти саддха̄нуса̄рибха̄вита̄ка̄ран̣абхӯтам̣ адхиматтам̣ саддхиндрийам̣ пат̣илабхати. адхимоккхабахулата̄йа, саддхиндрийа̄дхиматтата̄йа ча ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. апича айаметтха сан̇кхепаттхо – аничча̄ка̄расаллаккхан̣асса саддха̄бхибуддхийа̄ упаниссайабха̄вато таданвайе магге саддха̄ тиккхатара̄ хоти, тена ат̣т̣хамако саддха̄нуса̄рӣ на̄ма хоти. сесесу саттасу т̣ха̄несӯти пат̣хамапхалато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аггапхала̄ саттасу т̣ха̄несу. ‘‘саттасу т̣ха̄несӯ’’ти касма̄ вуттам̣, нану сесесу чхасу т̣ха̄несу саддха̄вимутто, аггапхале пана сача̄йам̣ арӯпаджджха̄нала̄бхӣ, убхатобха̄гавимутто хоти, но че арӯпаджджха̄нала̄бхӣ, пан̃н̃а̄вимутто, на саддха̄вимутто. абхидхамме хи –

‘‘катамо ча пуггало саддха̄вимутто? идхекаччо пуггало ‘идам̣ дуккха’нти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти, ‘айам̣ дуккхасамудайо’ти, ‘айам̣ дуккханиродхо’ти, ‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’ти йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄ти. татха̄гатаппаведита̄ часса дхамма̄ пан̃н̃а̄йа дит̣т̣ха̄ хонти, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти, но ча кхо йатха̄дит̣т̣хиппаттасса. айам̣ вуччати пуггало саддха̄вимутто’’ти (пу. па. 208) –

екачча̄савапариккхайавачанато саддха̄вимуттасса секкхабха̄во вин̃н̃а̄йати, на асеккхабха̄во. ат̣т̣хакатха̄йан̃ча ‘‘две дхура̄ни, две абхинивеса̄, две сӣса̄нӣ’’ти вачанато наттхи арахато саддха̄вимуттата̄ти? саччаметам̣ ниппарийа̄йато. ниппарийа̄йакатха̄ хи абхидхаммо, идха пана парийа̄йена евам̣ вуттам̣. йади парийа̄йато арахато саддха̄вимуттата̄, ко пана со парийа̄йо? саддха̄вимуттанвайата̄. йо хи аггамаггаккхан̣е саддха̄вимутто хоти, со аггапхалаккхан̣епи таданвайата̄йа саддха̄вимуттоти пат̣исамбхида̄магге парийа̄йена вуттоти идха̄пи татхева вуттам̣. атха ва̄ саддха̄вимуттасадисата̄йа араха̄ саддха̄вимутто. ка̄ панеттха садисата̄? йатха̄ саддха̄вимуттасса секкхасса килесаккхайо кун̣т̣хена асина̄ кадаличчхедасадисо ‘‘но ча кхо йатха̄дит̣т̣хиппаттасса̄’’ти вачанато, евам̣ таданвайасса̄пи арахатоти айаметтха садисата̄. ким̣ пана несам̣ килесапаха̄не на̄наттам̣ аттхӣти? наттхи. атха касма̄ саддха̄вимутто дит̣т̣хиппаттам̣ на па̄пун̣а̄тӣти? а̄гаманӣйана̄наттена. дит̣т̣хиппатто хи а̄гаманамхи килесе виккхамбхенто аппакасирена акиламанто виккхамбхетум̣ саккоти, саддха̄вимутто киччхена касирена виккхамбхетум̣ саккоти. апича пан̃н̃а̄йапи несам̣ вематтата̄. са̄ ча йа̄ватика̄ лаббхатева̄ти ваданти. еван̃ча катва̄ пат̣хамамагга̄дӣсу сатипи индрийасаматте саддха̄дӣнам̣ тиккхата̄вачанампи саматтхитам̣ хоти.

773. соти дуккхато вут̣т̣хито. саббаттха̄ти ат̣т̣хасупи т̣ха̄несу. нану ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘две дхура̄нӣ’’ти нийамитатта̄ пат̣хамамаггаккхан̣е саддха̄нуса̄рӣ ва̄ сийа̄, дхамма̄нуса̄рӣ ва̄? идха на саддха̄нуса̄рӣ йутто, ка̄йасаккхита̄пи арахато наттхи. абхидхамме хи –

‘‘катамо ча пуггало ка̄йасаккхӣ? идхекаччо пуггало ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ екачче а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати пуггало ка̄йасаккхӣ’’ти (пу. па. 208) –

екачча̄савапариккхайавачанато ка̄йасаккхино секкхабха̄вова вин̃н̃а̄йатӣти? саччаметам̣ ниппарийа̄йато, идха пана парийа̄йена вуттам̣. ко пана со парийа̄йоти? ка̄йасаккхисадисата̄. упача̄рарӯпаджджха̄насама̄дхито хи са̄тисайам̣ арӯпасама̄дхисампхассам̣ ладдха̄ ниббаттӣти екачча̄савапариккхайам̣ упа̄да̄йа ‘‘ка̄йасаккхӣ’’ти ваттаббапуггалена са̄тисайасама̄дхисампхассатададхит̣т̣ха̄на̄савапариккхайаса̄ман̃н̃ам̣ апеккхитва̄ ка̄йасаккхӣ вийа ка̄йасаккхӣти араха̄ пат̣исамбхида̄магге вуттоти идха̄пи тамева найам̣ гахетва̄ арахатопи ка̄йасаккхита̄ вутта̄. суттантасам̣ван̣н̣ана̄ хеса̄ти. ниппарийа̄йена пана пат̣хамапхалато пат̣т̣ха̄йа чхасу т̣ха̄несу ка̄йасаккхӣ на̄ма хоти, со ча кхо ат̣т̣хасама̄паттила̄бхӣ, на випассана̄йа̄нико суккхавипассако, упача̄раматтала̄бхӣ, рӯпаджджха̄наматтала̄бхӣ ва̄. пассаддхибахулоти ча пассаддхисӣсена сама̄дхи вуттоти са̄тисайасама̄дхила̄бхӣ саматхайа̄никова адхиппето, саматхайа̄никассева ча ка̄йасаккхибха̄во хет̣т̣ха̄ вутто. арӯпаджджха̄нанти чатуббидхам̣ арӯпаджджха̄нам̣. таттха пана екампи ладдха̄ арахаттам̣ патто убхатобха̄гавимутто ева хотӣти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘арӯпаджджха̄на’’миччева вуттам̣, на ‘‘чатта̄ри арӯпаджджха̄на̄нӣ’’ти. тена̄йам̣ чатуннам̣ арӯпасама̄паттӣнам̣, ниродхасама̄паттийа̄ ча васена пан̃чавидхо хоти. еса найо ка̄йасаккхимхипи. двӣхи бха̄гехи две ва̄ре вимуттоти убхатобха̄гавимутто.

774. пан̃н̃авато нипун̣атара̄, гамбхӣра̄ ча аттха̄ па̄кат̣а̄ хутва̄ упат̣т̣хахантӣти анаттато манаси карото ведабахулата̄, пан̃н̃индрийапат̣ила̄бхо ча вутто. дхамма̄нуса̄рӣ хоти пан̃н̃индрийасса адхиматтатта̄. пан̃н̃а̄ хи идха ‘‘дхаммо’’ти адхиппета̄ ‘‘саччам̣ дхаммо дхити ча̄го’’тиа̄дӣсу вийа (джа̄. 1.1.57).

775. йасса̄ па̄л̣ийа̄ васена идха арийапуггаласса саддха̄вимутта̄дибха̄во вутто, там̣ па̄л̣им̣ дассетум̣ ‘‘вуттам̣ хета’’нтиа̄ди а̄раддхам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.

776. ‘‘саддхиндрийасса адхиматтатта̄ саддха̄вимутто’’ти евама̄диаттхасса са̄дхакам̣ апарампи вуттам̣. ‘‘саддаханто вимутто’’ти етена саббатха̄ авимуттасса саддха̄маттена вимуттабха̄вадассанена саддха̄вимуттасса секкхабха̄вамева вибха̄вети. саддха̄вимуттоти ва̄ саддха̄йа адхимуттоти аттхо.

пхут̣т̣хантам̣ саччхикатоти пхут̣т̣ха̄нам̣ анантарам̣ пхут̣т̣ханто, пхут̣т̣ха̄нам̣ арӯпаджджха̄на̄нам̣ анантаро ка̄лоти адхиппа̄йо, аччантасам̣йоге четам̣ упайогавачанам̣, пхут̣т̣ха̄нантарака̄ламева саччхикаран̣ӯпа̄йена саччхика̄таббам̣ саччха̄ка̄сӣти вуттам̣ хоти. бха̄ванапум̣сакам̣ ва̄ етам̣ йатха̄ ‘‘екаманта’’нти (па̄ра̄. 2). йо хи арӯпаджджха̄нена рӯпака̄йато, на̄мака̄йекадесато ча виккхамбханавимоккхена вимутто, тена ниродхасан̇кха̄то вимоккхо а̄лочито пака̄сито вийа хоти, на пана ка̄йена саччхикато, ниродхам̣ пана а̄рамман̣ам̣ катва̄ екаччесу а̄савесу кхепитесу тена со саччхикатова хоти. тасма̄ со саччхика̄таббам̣ йатха̄а̄лочитам̣ на̄мака̄йена саччха̄ка̄сӣти ка̄йасаккхӣти вуччати, на ту вимутто екачча̄нам̣ а̄сава̄нам̣ апариккхӣн̣атта̄. дит̣т̣хантам̣ паттоти дассанасан̇кха̄тасса сота̄паттимагган̃а̄н̣асса анантарам̣ паттоти вуттам̣ хоти. пат̣хамапхалато пат̣т̣ха̄йа хи йа̄ва аггамагга̄ дит̣т̣хиппаттоти. ‘‘дит̣т̣хийа̄ патто’’ти ва̄ па̄т̣хо, чатусаччадассанасан̇кха̄та̄йа дит̣т̣хийа̄ ниродхам̣ паттоти аттхо. име ча саддха̄вимутта̄дайо тайо параматтхато апарийоситан̃а̄н̣акичча̄ти там̣ найам̣ дассетум̣ ‘‘саддаханто вимуччатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. джха̄напхассанти са̄тисайам̣ джха̄напхассам̣. тена арӯпаджджха̄напхассо сан̇гахито хоти.

‘‘дуккха̄ сан̇кха̄ра̄ти н̃а̄там̣ хотӣ’’ти имина̄ дуккхасаччапат̣иведхама̄ха, ‘‘сукхо ниродхоти н̃а̄там̣ хотӣ’’ти имина̄ ниродхасаччапат̣иведхам̣. тадубхайена ча самудайамаггасаччапат̣иведхам̣ на̄нантарийакабха̄вато. ‘‘н̃а̄там̣ хотӣ’’ти имина̄ дутийамаггакиччам̣, ‘‘дит̣т̣хам̣ хотӣ’’ти имина̄ татийамаггакиччам̣, ‘‘видитам̣ хотӣ’’ти имина̄ чатуттхамаггакиччам̣, ‘‘саччхиката’’нти имина̄ пат̣хамапхалакиччам̣, ‘‘пхусита’’нти имина̄ сесапхаладвайакиччам̣. ити дит̣т̣хиппаттасса маггапхалан̃а̄н̣абйа̄па̄радассана̄ни има̄ни пада̄нӣти ваданти.

777. итаресӯти саддха̄нуса̄риа̄дипадесу. саддхам̣ анусаратӣти а̄гаманӣйат̣т̣ха̄не т̣хитам̣ саддхам̣ анугаччхати. йатха̄ са̄ тиккха̄ сӯра̄ ахоси, маггаккхан̣епи таданурӯпамева паваттетӣти аттхо. саддха̄йа ва̄ анусаратӣти саддха̄йа ка̄ран̣абхӯта̄йа саччапат̣иведхасса анурӯпам̣ сарати гаччхати, пат̣ипаджджатӣти аттхо. двӣхипи аттхавикаппехи саддха̄йа адхиматтатам̣йева вибха̄вети. дхамма̄нуса̄рӣти еттха̄пи есева найо. убхатобха̄гавимуттоти двӣхи бха̄гехи две ва̄ре вимутто, рӯпака̄йато ча на̄мака̄йато ча виккхамбханавасена, самуччхедавасена ча вимуттоти аттхо. арӯпаджджха̄нена рӯпака̄йато ча на̄мака̄йекадесато ча вимутто, арийамаггена на̄мака̄йато вимуттоти убхохи бха̄гехи две ва̄ре вимуттатта̄ убхатобха̄гавимутто. паджа̄нанто вимуттоти пат̣хамаджджха̄напхассена вина̄ париджа̄нана̄диппака̄рехи чатта̄ри арийасачча̄ни джа̄нанто пат̣ивиджджханто тесам̣ кичча̄нам̣ маттхакаппаттийа̄ нит̣т̣хитакиччата̄йа висесена муттоти вимутто.

айам̣ панеттха ниппарийа̄йато сан̇кхепакатха̄ – йасса аничча̄ка̄рато вут̣т̣ха̄нам̣ хоти, со адхимоккхабахуло саддхиндрийасса тиккхабха̄вена пат̣хамамаггаккхан̣е саддха̄нуса̄рӣ на̄ма хоти, маджджхе чхасу т̣ха̄несу саддха̄вимутто. аггапхалаккхан̣е пан̃н̃а̄вимутто на̄ма хоти. татха̄ йасса дуккха̄ка̄рато вут̣т̣ха̄нам̣ хоти, тасса пассаддхибахулата̄йа сама̄дхиндрийам̣ адхиматтам̣ хоти дуккхупаниса̄йа саддха̄йапи тиббатаратта̄, дхуранийамато ча. сопи пат̣хамамаггаккхан̣е саддха̄нуса̄рӣ ева хоти, маджджхе чхасу т̣ха̄несу саддха̄вимутто, анте пан̃н̃а̄вимутто ча хоти. йасса пана анатта̄ка̄рато вут̣т̣ха̄нам̣ хоти, со ведабахуло пан̃н̃индрийасса тиккхабха̄вена пат̣хамамаггаккхан̣е дхамма̄нуса̄рӣ ева хоти, маджджхе чхасу т̣ха̄несу дит̣т̣хиппатто, анте пан̃н̃а̄вимутто ева хоти. име пана на ат̣т̣хавимоккхала̄бхино, ат̣т̣хавимоккхала̄бхӣ пана пат̣хамамаггаккхан̣е саддха̄нуса̄рӣ ва̄ дхамма̄нуса̄рӣ ва̄ сийа̄. маджджхе чхасу т̣ха̄несу ка̄йасаккхӣ, парийоса̄не убхатобха̄гавимуттоти.

сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣.

778. йам̣ там̣ вимоккхамукхабха̄вам̣ а̄паджджитва̄ саттаарийапуггалавибха̄га̄йа ча паччайо хотӣти вуттам̣, там̣ панетам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣. пуримена н̃а̄н̣адвайена̄ти мун̃читукамйата̄пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣адвайена аттхато екам̣, паваттиа̄ка̄рабхедато на̄нанти адхиппа̄йо. йатха̄вуттаматтхам̣ ат̣т̣хакатха̄йа, па̄л̣ийа̄ ча са̄дхетум̣ ‘‘тена̄хӯ’’тиа̄ди вуттам̣. мун̃читукамйата̄мун̃чанупа̄йакаран̣ан̃а̄н̣а̄нипи сан̇кха̄ресу уда̄сӣнабха̄венева паваттанато сан̇кха̄рупеккха̄саман̃н̃а̄нева хонтӣти вуттам̣ ‘‘идам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ екамева тӣн̣и на̄ма̄ни лабхатӣ’’ти. тена сан̇кха̄рупеккха̄воха̄ро мун̃читукамйата̄дин̃а̄н̣асамуда̄йависайоти дассети.

780. уппа̄да̄дӣнӣти уппа̄дапаватта̄диападесена вутте сан̇кха̄ре. париччаджитука̄мата̄ти таппат̣ибандхачхандара̄гаппаха̄нена виссаджджитука̄мата̄. пат̣исан̇кха̄нанти пунаппунам̣ тӣран̣ам̣. мун̃читва̄ти нира̄лайабха̄ва̄паттийа̄ апеккха̄виссаджджанавасена виссаджджитва̄. аваса̄нети татха̄каран̣асса уттарака̄лам̣. йа̄ва нибба̄насампаккхандана̄ на иджджхати, та̄ва вичинанепи уда̄сӣната̄йа н̃а̄н̣асса санта̄навасена паваттим̣ сандха̄йа̄ха ‘‘аджджхупеккханам̣ сантит̣т̣хана̄’’ти. еванти аджджхупеккхана̄ка̄раса̄ман̃н̃ато ‘‘мун̃читукамйата̄ ча са̄ сантит̣т̣хана̄ ча̄’’ти вутта̄ка̄рена.

781. име дхамма̄ти име н̃а̄н̣асан̇кха̄та̄ дхамма̄, н̃а̄н̣апарийа̄йо ва̄ идха дхамма-саддо, тасма̄ има̄ни н̃а̄н̣а̄нӣти аттхо. екатта̄ти екасабха̄ва̄.

782. вут̣т̣ха̄нага̄минӣ хоти вут̣т̣ха̄нагаманато. сан̇кха̄рупеккха̄дин̃а̄н̣аттайасса̄ти сан̇кха̄рупеккха̄нуломаготрабхусан̃н̃итасса н̃а̄н̣аттайасса. киччавасена паваттит̣т̣ха̄навасенапи локийан̃а̄н̣а̄нам̣ упари т̣хитатта̄ вуттам̣ ‘‘уттамабха̄вам̣ паттатта̄’’ти. нимиттабхӯтатоти випассана̄йа а̄рамман̣абхӯтато кхандхапан̃чакато. тена̄ха ‘‘абхинивит̣т̣хаваттхуто’’ти. тан̃хи випассана̄йа гочаракаран̣асан̇кха̄тена абхинивесена абхинивит̣т̣хаваттхунти павуччати. там̣ панетам̣ сасантатипарийа̄паннампи парато дит̣т̣хита̄йа ‘‘бахиддха̄’’ти вуттам̣. тадева хи ‘‘бахиддха̄ саббанимитта̄нӣ’’ти таттха таттха вуччати. аджджхаттапаваттатоти сасанта̄не миччха̄дит̣т̣хипаваттанаа̄дито, тадануваттакакилесаккхандхехи ча. тан̃хи сасантатийам̣ килесаппаваттабха̄вато, таннимиттам̣ асати маггабха̄вана̄йа уппаджджанакаупа̄диннаккхандхапаваттабха̄вато ча татха̄ вуттам̣. вут̣т̣хаханан̃ча несам̣ а̄рамман̣а̄каран̣ам̣, а̄йатим̣ ануппаттидхаммата̄па̄данан̃ча. гхат̣ийати аттано анантарамева маггасамуппаттито.

783. татра̄ти тасмим̣ ‘‘абхинивит̣т̣хаваттхуто вут̣т̣хаханато’’ти сан̇кхепавачане. аджджхаттабахиддха̄ рӯпа̄рӯпапапан̃чаккхандхалаккхан̣аттайавасена айам̣ ма̄тика̄ уддесо. аджджхаттам̣ абхинивиситва̄ти сасантатипарийа̄паннесу кхандхесу випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄. ‘‘аджджхатта̄ вут̣т̣ха̄тӣ’’ти идам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ аджджхаттадхамма̄рамман̣атта̄ парийа̄йато вуттам̣, ниппарийа̄йато пана магго саббатопи вут̣т̣ха̄ти. бахиддха̄ вут̣т̣ха̄тӣтиа̄дӣсупи есева найо. екаппаха̄рена̄ти екаджджхам̣, там̣ пана аджджхатта̄дивибха̄гам̣ акатва̄ ‘‘йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамма’’нти (дӣ. ни. 1.298; сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 16; пат̣и. ма. 2.30) авибха̄гена вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ паваттивасена ведитаббам̣, тайидам̣ саттху саммукха̄ десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песентасса н̃а̄н̣уттарасса самбхаватӣти ваданти.

784. суддхааджджхаттадассанаматтенева маггавут̣т̣ха̄нам̣ на хоти мамам̣ка̄раваттхунопи парин̃н̃еййатта̄ маггасан̇кха̄там̣ вут̣т̣ха̄нам̣, маггена ва̄ вут̣т̣ха̄нам̣ маггавут̣т̣ха̄нам̣.

785. ра̄сим̣ катва̄ти бхӯтупа̄да̄йавасена дувидхам̣ антарабхедавасена анекабхедампи ‘‘руппанат̣т̣хена рӯпа’’нти пин̣д̣ато гахетва̄. йатха̄ рӯпе випассана̄бхинивесо йебхуййена випассана̄йа̄никасса, евам̣ арӯпе випассана̄бхинивесо йебхуййена саматхайа̄никасса хоти. абхинивесоти ча випассана̄йа пуббабха̄ге каттаббана̄марӯпапариччхедо ведитаббо. тасма̄ пат̣хамам̣ рӯпапаригган̣ханам̣ рӯпе абхинивесо. еса найо сесесупи.

786. йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамманти ка̄мам̣ удайаббайапаригган̣ханам̣ абхинивесоти дасситам̣, йатха̄упат̣т̣хите пана рӯпа̄рӯпадхамме, тесан̃ча паччайе париггахетва̄ сан̇кхепенева випассана̄н̃а̄н̣ам̣ ча̄ренто н̃а̄н̣уттаро йатха̄нисиннова н̃а̄н̣апат̣ипа̄т̣ийа̄ кхиппамева сачча̄ни пат̣ивиджджханто екаппаха̄рена пан̃чахи кхандхехи вут̣т̣ха̄ти на̄ма. ан̃н̃атха̄ екенева локийачиттена пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ париггахапариджа̄нана̄дӣнам̣ асамбхавато. на хи санидассанасаппат̣игха̄дим̣ екаджджхам̣ а̄рамман̣ам̣ ка̄тум̣ сакка̄. йасса пана екава̄рам̣ н̃а̄н̣ена пхасситам̣, пуна там̣ пхасситаббамева, та̄дисасса васена вуттанти ваданти.

788. еттха ча абхинивесо ака̄ран̣ам̣ вут̣т̣ха̄намева пама̄н̣ам̣, тасма̄ хет̣т̣ха̄ вуттавимоккхаарийапуггалавибха̄га̄пи вут̣т̣ха̄навасена самбхавантӣти дассетум̣ ‘‘еттха ча йопӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха тайопи джана̄ти вут̣т̣ха̄навасена бхеде асатипи абхинивесавасенева ладдхам̣ бхедам̣ гахетва̄ вуттам̣.

789. саддхим̣ пуримапаччхиман̃а̄н̣ехӣти бхайатупат̣т̣ха̄на̄дипуриман̃а̄н̣ехи чева готрабхуа̄дипаччхиман̃а̄н̣ехи ча саха. удда̄нанти уддесо.

йаттха каттхачи…пе… ват̣т̣еййум̣ там̣там̣н̃а̄н̣ат̣т̣ха̄нийасса упама̄ваттхуно лаббханато. имасмим̣ пана т̣ха̄нети имасмим̣ вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄падесе. саббанти саббам̣ н̃а̄н̣ам̣, саббам̣ ва̄ н̃а̄н̣акиччам̣ па̄кат̣ам̣ хоти вемаджджхе т̣хатва̄ вибха̄вийама̄натта̄. вутта̄ висуддхикатха̄йам̣.

790. нилӣйитва̄ти упависитва̄. пара̄маситва̄ти вӣмам̣ситва̄.

гайхупагам̣ адисва̄ти гахан̣айоггам̣ ниччаса̄ра̄дим̣ адисва̄. читтасса ван̇кабха̄вакара̄нам̣ ма̄йа̄дӣнам̣ сут̣т̣ху виккхамбханена ануломасса уджукаса̄кха̄садисата̄. нибба̄на̄лочанато готрабхун̃а̄н̣асса уддхам̣ уллоканасадисата̄. аппатит̣т̣хе нибба̄не патит̣т̣хитатта̄ магган̃а̄н̣асса а̄ка̄се уппатанасадисата̄.

791. саппависсаджджанам̣ вийа готрабхун̃а̄н̣ам̣ саббасан̇кха̄рагатам̣ виссаджджитва̄ нибба̄насса а̄ламбанато. а̄гатамаггам̣ олокентасса т̣ха̄нам̣ вийа магган̃а̄н̣ам̣ асаммохапат̣иведхавасена аттанопи дассанато. абхайат̣т̣ха̄не т̣ха̄нанти абхайат̣т̣ха̄нам̣ сампаттама̄ха, на тасса па̄пун̣апат̣ипаттим̣.

792. аттаттха̄дӣнам̣ анавабуджджханато ‘‘ахам̣, мама̄’’ти гахан̣асса ниддоккаманасадисата̄. мун̃читукамйата̄ггахан̣енева пат̣исан̇кха̄ сантит̣т̣хана̄пи гахита̄. тиссаннампи та̄сам̣ сам̣са̄рато никкхамана̄дхимуттата̄йа никкхаманамагголоканасадисата̄. магге дит̣т̣хе маггапат̣ипатти вийа ануломе сиддхе магго сиддхо ева̄ти ануломасса маггадассанасадисата̄. сан̇кха̄ранимиттато никкхантатта̄ а̄диттагхарато никкхаманам̣ вийа готрабхун̃а̄н̣ам̣. вегенагаманам̣ вийа магган̃а̄н̣ам̣ виссаджджетаббагахетаббападесесу са̄дханакиччависесайогато.

793. парато на мама̄йитаббато ча пасситабба̄нам̣ кхандха̄нам̣ ‘‘ахам̣, мама̄’’ти гахан̣асса ра̄джагон̣а̄нам̣ сакагахан̣асадисата̄ вутта̄.

794. сабхайе абхайадассанахетута̄йа кхандха̄нам̣ ‘‘ахам̣, мама̄’’ти гахан̣асса йаккхинийа̄ сам̣ва̄сасадисата̄. суса̄навиджаханам̣ вийа сан̇кха̄расуса̄нам̣ виджахитва̄ нибба̄на̄рамман̣авасена паваттам̣ готрабху.

795. путтагиддхинӣти путтаваччхала̄. оттаппама̄на̄ти са̄раджджайама̄на̄. ол̣а̄рикаол̣а̄рикалобхаккхандха̄дивиккхамбханена сан̇кха̄рапариччаджанато ануломасса таттхева да̄ракоропанасадисата̄.

796. вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄…пе… дассанаттхам̣ вутта̄, на пурима̄су вийа бхайатупат̣т̣ха̄на̄дӣсу т̣хитасса бха̄йана̄диа̄ка̄радассанаттханти адхиппа̄йо. апара̄паруппаттито, чира̄нубандхато, дуссахато ча ват̣т̣адуккхасадисам̣ джигхаччха̄дуккханти а̄ха ‘‘сам̣са̄рават̣т̣аджигхаччха̄йа̄’’ти. ка̄йагата̄сати ева бходжанам̣ ка̄йагата̄сатибходжанам̣. са̄ панеттха маггасампайутта̄ самма̄сати ка̄йа̄нупассана̄дикиччаса̄дханавасена аматарасапарибхогата̄йа ча ‘‘аматарасам̣ ка̄йагата̄сатибходжана’’нти вутта̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘аматам̣ те, бхиккхаве, парибхун̃джанти, йе ка̄йагата̄сатим̣ парибхун̃джантӣ’’тиа̄ди (а. ни. 1.600).

пхалараса̄малакасин̇гӣверамуггама̄са̄ди анекан̇гасамбха̄рам̣.

капан̣а̄серибха̄ва̄дикаран̣ена тан̣ха̄синехасса сӣтасадисата̄. маггатеджанти арийамаггасан̇кха̄там̣ индаггим̣.

ра̄гаггиа̄дайо ека̄дасаггӣ вӯпасаманти еттха̄ти ека̄дасаггивӯпасамам̣, нибба̄нам̣.

андхака̄рапаретоти чатуран̇гасаманна̄гатена андхака̄рена кин̃чи аттаттхам̣ ва̄ параттхам̣ ва̄ ка̄тум̣ асаккун̣еййабха̄вена абхибхӯто. н̃а̄н̣амайо а̄локо етисса̄ти н̃а̄н̣а̄лока̄, маггабха̄вана̄.

аматабхӯтам̣, аматабха̄васа̄дхакам̣ ва̄ осадхам̣ аматосадхам̣, нибба̄нам̣. хет̣т̣ха̄ аттана̄ вуттамева сан̇кха̄рупеккха̄бйа̄па̄рам̣ нигаманавасена дассенто ‘‘тена вутта’’нтиа̄дима̄ха.

797. нира̄лайата̄йа тан̣ха̄васена бхава̄дӣсу ависат̣аджджха̄сайо хутва̄ тато сан̇кучитачитто патилӣнабха̄вена чарати паваттатӣти патилӣначаро, тасса патилӣначарасса. сам̣са̄ре бхайасса иккханата̄йа бхиккхуно ка̄йачиттавивекасиддхийа̄ вивиттама̄санам̣ бхаджама̄насса. са̄маггийанти йуттам̣, патирӯпанти аттхо. бхаванети ка̄мабхава̄дике тивидхепи бхаве. со хи идха бхаванат̣т̣хена бхаванти вутто. на дассайети ануппаджджанавасена на дассеййа. тасса там̣ адассанам̣ са̄маггийанти буддха̄дайо арийа̄ а̄хӯти йоджана̄.

нийаметва̄ти нийатам̣ екам̣сикам̣ катва̄. боджджхан̇гависесам̣, магган̇гависесам̣, джха̄нан̇гависесам̣, пат̣ипада̄висесам̣, вимоккхависесанти висесасаддо паччекам̣ йоджетаббо. висесанти чхасаттабха̄во саттат̣т̣хабха̄во пан̃ча̄дибха̄воти имам̣ йатха̄ккамам̣ боджджхан̇га̄дӣнам̣ арийамагге лаббхама̄набхедам̣. па̄дакаджджха̄нанти маггасса а̄саннавут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ випассана̄йа падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ джха̄нам̣. випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ти магга̄санна̄йа ева вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ випассана̄йа гочарабхӯта̄ випассита̄. пуггаладжджха̄сайоти убхиннам̣ бхеде сати випассакасса аджджха̄сайо. еттха ча пат̣хамам̣ кечӣти вутто типит̣акачӯл̣ана̄гаттхеро. дутийам̣ кечӣти вутто морава̄пӣва̄симаха̄даттаттхеро. татийам̣ кечӣти вутто типит̣акачӯл̣а̄бхайаттхеро.