15. а̄йатанадха̄туниддесаван̣н̣ана̄
а̄йатанавиттха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
510. ‘‘кхандха̄йатана̄’’тиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ уддит̣т̣ха̄ни падуддха̄равасена ‘‘а̄йатана̄нӣ’’ти ватва̄ ган̣анапариччхедена̄ха ‘‘два̄даса̄йатана̄нӣ’’ти. таттха ваттаббам̣ парато сайамева ваккхати. чаккха̄йатанантиа̄ди несам̣ сарӯпадассанам̣.
аттхо на̄ма саддаттхо, бха̄ваттхо пана лаккхан̣амева. со пана саддаттхо дувидхо – аса̄дха̄ран̣о са̄дха̄ран̣оти. таттха аса̄дха̄ран̣о чаккха̄дисаддаттхо, са̄дха̄ран̣о а̄йатанасаддаттхо два̄дасаннампи сама̄натта̄.
тесу аса̄дха̄ран̣ам̣ та̄ва дассенто ‘‘висесато та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. таттха висесатоти висесаттхато, чаккха̄дисаддаттхатоти аттхо. асса̄детӣти чаккхати-саддо ‘‘мадхум̣ чаккхати, бйан̃джанам̣ чаккхатӣ’’ти расаса̄йанаттхо аттхӣти тасса васена аттхам̣ вадати. ‘‘чаккхум̣ кхо пана, ма̄ган̣д̣ийа, рӯпа̄ра̄мам̣ рӯпаратам̣ рӯпасаммудита’’нти (ма. ни. 2.209) вачанато чаккху рӯпам̣ асса̄дети. сатипи сота̄дӣнам̣ садда̄ра̄мата̄дибха̄ве йо ‘‘йам̣ чаккху чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до’’тиа̄дина̄ (дха. са. 597) па̄л̣ийам̣, ‘‘рӯпа̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣а’’нтиа̄дина̄ (дха. са. ат̣т̣ха. 600; висуддхи. 2.433) ат̣т̣хакатха̄йан̃ча вутто аттхависесо, таттхева нирул̣хатта̄ чаккхумхи ева чаккхусаддо паваттати гава̄дӣсу госадда̄ди вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣.
вибха̄вети ча̄ти саддалаккхан̣асиддхасса чаккхати-саддасса васена аттхам̣ вадати. чаккхатӣти хи а̄чиккхати, абхибйаттам̣ вадатӣти аттхо. неттасса ча вадантасса вийа самависамавибха̄ванамева а̄чиккхананти катва̄ а̄ха ‘‘вибха̄вети ча̄ти аттхо’’ти, анекаттхатта̄ ва̄ дха̄тӯнам̣ вибха̄ванаттхата̄ ча чаккхати-саддасса дат̣т̣хабба̄. раттадут̣т̣ха̄дика̄лесу какан̣т̣акарӯпам̣ вийа, уддарӯпам̣ вийа ча ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ рӯпам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ рӯпайати рӯпамива пака̄сам̣ кароти, савиггахамива катва̄ дассетӣти аттхо. виттха̄ран̣ам̣ ва̄ рӯпасаддасса аттхо, виттха̄ран̣ан̃ча пака̄санамева̄ти а̄ха ‘‘пака̄сетӣти аттхо’’ти. анекаттхатта̄ ва̄ дха̄тӯнам̣ пака̄санаттхо ева рӯпасаддо дат̣т̣хаббо. ван̣н̣ава̄чакасса рӯпасаддасса рӯпайатӣти ниббачанам̣, рӯпаккхандхава̄чакасса руппатӣти айам̣ висесо. уда̄харӣйатӣти вуччатӣти аттхе вачанасаддо ева гахито сийа̄, на ча вачанасаддо еветтха саддо, атха кхо саббопи сотавин̃н̃еййоти. саппатӣти сакехи паччайехи саппӣйати, сотавин̃н̃еййабха̄вам̣ гамӣйатӣти аттхо.
сӯчайатӣти аттано ваттхум̣ апа̄кат̣ам̣ гандхавасена ‘‘идам̣ сугандхам̣, дуггандха’’нти пака̄сети, пат̣иччханнам̣ ва̄ пуппха̄диваттхум̣ ‘‘еттха пуппхаматтхи, чампака̄дипхаламаттхи, амба̄дӣ’’ти песун̃н̃ам̣ каронтам̣ вийа хотӣти аттхо. расаггахан̣амӯлакатта̄ аджджхохаран̣асса джӣвитахетумхи а̄ха̄рарасе нинната̄йа джӣвитам̣ авхайатӣти дживха̄ нируттилаккхан̣ена. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йоти висесена ка̄йо вутто ануттарийахетубха̄вам̣ ана̄гаччхантесу ка̄мара̄ганида̄накаммаджанитесу, ка̄мара̄гасса ча висесапаччайесу гха̄надживха̄ка̄йесу ка̄йасса висесатараса̄савапаччайатта̄. тена хи пхот̣т̣хаббасукхам̣ асса̄дента̄ сатта̄ метхунампи севанти. уппаттидесоти уппаттит̣т̣ха̄нанти аттхо, ка̄йиндрийаваттхука̄ ва̄ чатта̄ро кхандха̄ балавака̄ма̄сава̄дихетубха̄вато висесена са̄сава̄ти вутта̄ти тесам̣ уппаттит̣т̣ха̄нанти аттхо.
муна̄тӣти на̄л̣ийа̄ минама̄но вийа, маха̄тула̄йа дха̄райама̄но вийа ча а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄тӣти аттхо. манате ити ва̄ мано, там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ париччхедавасена джа̄на̄тӣти вуттам̣ хоти. аттано лаккхан̣ам̣ дха̄рентӣти йе висесалаккхан̣ена а̄йатанасаддапара̄ ваттабба̄, те чаккха̄дайо татха̄ вутта̄ти тато ан̃н̃е маногочарабхӯта̄ дхамма̄ са̄ман̃н̃алаккхан̣енева ека̄йатанабха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄. йатха̄ хи ол̣а̄рикаваттха̄рамман̣амананасан̇кха̄техи висайависайӣбха̄вехи пурима̄ни па̄кат̣а̄ни, татха̄ апа̄кат̣а̄ ча ан̃н̃е маногочара̄ на аттано сабха̄вам̣ на дха̄рентӣти имасса аттхасса дӣпанаттхо дхаммасаддо. дха̄рӣйанти са̄ман̃н̃арӯпена авадха̄рӣйантӣти ва̄ дхамма̄. йатха̄ хи рӯпа̄дайо чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи аса̄дха̄ран̣ато ева йатха̄сакам̣ сабха̄вато вин̃н̃а̄йанти, на евамете, ете пана анекадхаммабха̄вато, са̄дха̄ран̣ато, сабха̄васа̄ман̃н̃атопи манаса̄ вин̃н̃а̄йантӣти.
511. сена сена̄ти сакена сакена. ут̣т̣хахантӣти ут̣т̣ха̄нам̣ каронти. ва̄йамантӣти уссаханти, аттано киччам̣ каронтиччева аттхо. имасмим̣ ча аттхе а̄йатанти еттха̄ти а̄йатана̄нӣти адхикаран̣аттхо а̄йатанасаддо, дутийататийесу каттуаттхо. те ча̄ти читтачетасике дхамме. те хи там̣там̣два̄ра̄рамман̣есу айанти гаччханти паваттантӣти а̄йа̄. виттха̄рентӣти пуббе ануппаннатта̄ лӣна̄ни апа̄кат̣а̄ни пуббантато уддхам̣ паттхаренти па̄кат̣а̄ни каронти, уппа̄дентӣти аттхо. идан̃ча сам̣са̄радуккхам̣. на ниваттатӣти ануппа̄даниродхавасена на нируджджхати. а̄йатанам̣ а̄йатананти а̄мед̣итавачанам̣ асса̄ саман̃н̃а̄йа чаккха̄дӣсу нирул̣хабха̄вадассанаттхам̣.
512. евам̣ авайавабхедавасена а̄йатанасаддасса аттхам̣ ватва̄ ида̄ни таттха парийа̄йатопи дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. са̄дхупхалабхаритата̄йа, апариссайата̄йа ча манорамме.
таттха нивасантӣти нивасанта̄ вийа хонти. тена̄ха ‘‘тада̄йаттавуттита̄йа̄’’ти. йаттха суван̣н̣аратана̄дӣни нивуттха̄ни вийа а̄кин̣н̣а̄ни тит̣т̣ханти, со падесо тесам̣ а̄каро, евам̣ читтачетасика̄ чаккха̄дӣсӯти те тесам̣ а̄кароти дассенто а̄ха ‘‘чаккха̄дӣсу ча…пе… а̄каро’’ти. таннисситатта̄ти еттха мано мановин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ читтачетасика̄нам̣ ниссайапаччайо на хотӣти тасса тесам̣ два̄рабха̄во ниссайабха̄воти дат̣т̣хаббо. ахутва̄ ева паччайаса̄маггивасена уппаджджанта̄пи читтачетасика̄ анеке екаджджхам̣ таттха лаббхама̄на̄ самосат̣а̄ вийа хонтӣти вуттам̣ ‘‘ваттхудва̄ра̄рамман̣авасена самосаран̣ато’’ти. на хи дхамма̄нам̣ ана̄гатаддхе виджджама̄ната̄лесопи аттхи. тена̄ха ‘‘пун̃джо наттхи ана̄гате’’ти (маха̄ни. 10). таттхева уппаттитоти тесу чаккха̄дӣсу ева уппаттито. уппаттийа̄ паччайабхӯте чаккха̄дике уппаттит̣т̣ха̄нам̣ вийа катва̄ упача̄равасена вуттам̣. на хи арӯпадхамма̄нам̣ ниппарийа̄йато уппаттидесо на̄ма аттхи. йадаггена ва̄ те тесам̣ ниссайа̄рамман̣абхӯта̄, тадаггена сан̃джа̄тидесо. на хи паччайабха̄вамантарена рӯпадхамма̄нампи а̄дха̄ра̄дхеййабха̄во аттхи. тена̄ха ‘‘ниссайа̄рамман̣абха̄вена̄’’ти. бйатирекападха̄ната̄йа ка̄ран̣алаккхан̣асса ‘‘тесам̣ абха̄ве абха̄вато’’ иччева̄ха, на ‘‘бха̄ве бха̄вато’’ти.
йатха̄вуттенаттхена̄ти ‘‘чаккхатӣ’’тиа̄дина̄, ‘‘а̄йатанато а̄йа̄нам̣ тананато’’тиа̄дина̄, ‘‘нива̄сат̣т̣ха̄на’’нтиа̄дина̄ ча вуттаппака̄рена аттхена. дхамма̄йатанапарийа̄панна̄нам̣ дхамма̄нам̣ бахубха̄вато йебхуййена ча те бахӯ ева хутва̄ киччакара̄ти ‘‘дхамма̄ ча те а̄йатанан̃ча̄’’ти бахувачананиддесо.
513. татха̄ татха̄ лаккхитаббато лаккхӣйати етена̄ти ва̄ лаккхан̣ам̣, сабха̄во.
та̄вабха̄ватоти таттакато, тена анӯна̄дхикабха̄вам̣ дассети. таттха два̄даса̄йатанавинимуттасса кассачи дхаммасса абха̄ва̄ адхикабха̄вато чодана̄ наттхи, салаккхан̣адха̄ран̣ам̣ пана саббесам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣анти ӯначодана̄ самбхаватӣти там̣ дассенто а̄ха ‘‘чаккха̄дайопи хӣ’’тиа̄ди. бхаван̇гаманасан̇кха̄тоти двиккхаттум̣ чалитва̄ паваттабхаван̇гаманасан̇кха̄то. чаланавасена бхаван̇гаппаваттийа̄ сати ева а̄ваджджануппатти, на ан̃н̃аттха̄ти а̄ваджджанасса̄пи ка̄ран̣абхӯтанти катва̄ вуттам̣ ‘‘бхаван̇гаманасан̇кха̄то…пе… уппаттидва̄ра’’нти. аса̄дха̄ран̣анти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣. сатипи аса̄дха̄ран̣абха̄ве чаккха̄дӣнам̣ два̄рабха̄вена гахитатта̄ дхамма̄йатанена аггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. два̄ра̄рамман̣абха̄вехи ва̄ аса̄дха̄ран̣атам̣ сандха̄йа ‘‘аса̄дха̄ран̣а’’нти вуттам̣.
514. йебхуййасахуппаттиа̄дӣхи уппаттиккама̄дӣсу айутти йоджетабба̄. йебхуййена хи чаккха̄йатана̄дӣни кассачи када̄чи екато уппаджджанти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи ека̄даса̄йатана̄ни па̄тубхавантӣ’’тиа̄ди (йама. ат̣т̣ха. а̄йатанайамака 18-21). тасма̄ а̄йатана̄нам̣ уппаттиккамо та̄ва на йуджджати, на паха̄наккамо кусала̄бйа̄ката̄нам̣ аппаха̄таббато, на пат̣ипаттиккамо акусала̄нам̣ екаччаабйа̄ката̄нан̃ча аппат̣ипаджджанӣйато, на бхӯмиккамо ад̣д̣хека̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ екантака̄ма̄вачаратта̄, итаресан̃ча чатубхӯмипарийа̄паннатта̄, екаччасса локуттарабха̄вато ча̄ти. ‘‘аджджхаттикесу хӣ’’ти етена аджджхаттикабха̄вена, висайӣбха̄вена ча аджджхаттика̄нам̣ пат̣хамам̣ десетаббатам̣ дассети, тесупи пат̣хамам̣ десетаббесу па̄кат̣атта̄ пат̣хаматарам̣ чаккха̄йатанам̣ деситанти.
тато гха̄на̄йатана̄дӣнӣти еттха бахупака̄ратта̄бха̄вена чаккхусотехи пуриматарам̣ адесетабба̄ни, саха ваттум̣ асаккун̣еййатта̄ екена камена десетабба̄нӣти гха̄на̄диккамена десита̄нӣти адхиппа̄йо. ан̃н̃атха̄пи хи деситесу на на сакка̄ чодетум̣, на ча сакка̄ бодхетабба̄ни на десетунти. паччуппанна̄рамман̣атта̄ ва̄ чаккха̄дӣни пат̣хамам̣ вутта̄ни а̄рамман̣ато супа̄кат̣а̄нӣти, мана̄йатанам̣ пана кин̃чи паччунна̄рамман̣ам̣…пе… кин̃чи йа̄ва наваттабба̄рамман̣анти паччха̄ вуттам̣. паччуппанна̄рамман̣есупи упа̄да̄рӯпа̄рамман̣а̄ни чатта̄ри пат̣хамам̣ вутта̄ни, тато бхӯтарӯпа̄рамман̣ам̣. упа̄да̄рӯпа̄рамман̣есупи дӯратаре дӯре, сӣгхатарам̣ сӣгхан̃ча а̄рамман̣асампат̣иччханадӣпанаттхам̣ чаккха̄дӣнам̣ десана̄ккамо. чаккхусотадвайан̃хи дӯрагочаранти пат̣хамам̣ вуттам̣, татра̄пи чаккху дӯратарагочаранти саббапат̣хамам̣ вуттам̣. пассантопи хи дӯратаре надӣсотам̣, на тасса сотапат̣игха̄тасаддам̣ сун̣а̄ти. гха̄надживха̄супи гха̄нам̣ сӣгхатаравуттӣти пат̣хамам̣ вуттам̣ пурато т̣хапитаматтассапи бходжанасса гандхо гайхатӣти. йатха̄т̣ха̄нам̣ ва̄ тесам̣ десана̄ккамо. имасмин̃хи сарӣре саббупари чаккхусса адхит̣т̣ха̄нам̣, тасса адхо сотасса, тасса адхо гха̄насса, тасса адхо дживха̄йа, татха̄ ка̄йасса йебхуййато, мано пана арӯпибха̄вато саббапаччха̄ вутто. там̣там̣гочаратта̄ тасса тасса анантарам̣ ба̄хира̄йатана̄ни вутта̄нӣти вуттова̄йаматтхоти евампи имесам̣ камо ведитаббо. гочаро висайо етасса̄ти гочарависайо, мано. касса пана гочаро етасса висайо? чаккха̄дӣнам̣ пан̃чаннампи. вин̃н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣ававаттха̄натоти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ уппаттика̄ран̣асса ваваттхитабха̄вато савибхаттибха̄вато. етена чаккха̄дианантарам̣ рӯпа̄дивачанасса ча ка̄ран̣ама̄ха.
515. сан̇гахитатта̄ти ган̣анасан̇гахавасена сан̇гахитатта̄. джа̄тивасена̄ти чаккхубха̄васама̄ната̄васена. паччайабхедо камма̄дибхедо. да̄на̄дипа̄н̣а̄типа̄та̄дибхедабхиннасса хи кусала̄кусалакаммасса, тасса ча сахака̄рӣка̄ран̣абхӯта̄нам̣ аббхантара̄нам̣, ба̄хира̄нан̃ча паччайа̄нам̣ бхедена чаккха̄йатанам̣ бхиннам̣ висадисам̣ хотӣти. нирайа̄дико, апада̄дигатина̄на̄каран̣ан̃ча гатибхедо гатӣнам̣, гатӣсу ва̄ бхедоти катва̄. хаттхиасса̄дико, кхаттийа̄дико ча ника̄йабхедо. там̣там̣саттасанта̄набхедо пуггалабхедо. йа̄ чаккха̄дӣнам̣ ваттхӯнам̣ анантаппабхедата̄ вутта̄, со ева хадайаваттхусса бхедо та̄дисабхеда̄на̄тиваттанато. тато мана̄йатанасса анантаппабхедата̄ йоджетабба̄. йасма̄ джха̄навирахитам̣ на̄ма локуттарам̣ наттхи, тасма̄ пан̃чаннам̣ джха̄на̄нам̣ васена ат̣т̣ха локуттарачитта̄ни чатта̄лӣсам̣ хонтӣти та̄ни ека̄сӣтийа̄ локийачиттесу паккхипитва̄ а̄ха ‘‘екавӣсуттарасатаппабхедан̃ча̄’’ти. ваттхӯти чаккха̄диваттху. таппабхедена вин̃н̃а̄н̣ам̣ анантаппабхедам̣. пат̣ипада̄ дуккха̄пат̣ипада̄ди. а̄ди-саддена джха̄на̄дхипатибхӯмиа̄рамман̣а̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. нӣлам̣ нӣласса сабха̄гам̣, ан̃н̃ам̣ висабха̄гам̣. паччайо камма̄ди. таттха̄пи кусаласамут̣т̣ха̄на̄дита̄, сӣтаутусамут̣т̣ха̄на̄дита̄ ча бхедо ведитаббо. а̄дисаддена гатиника̄йабхедо. сабха̄вана̄наттабхедатоти сукха̄ дуккха̄ адуккхамасукха̄ти евама̄дико сабха̄вабхедо. чаккхусампхассаджа̄ сотасампхассаджа̄ти евама̄дикам̣ на̄наттам̣.
516. ‘‘ана̄гаманато аниггаманато’’ти сан̇кхепена вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘на хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. пуббанта̄парантесу авиджджама̄насарӯпатта̄ удайато пуббе куточи на̄гаччханти, вайато ча уддхам̣ на каттхачи гаччханти, виджджама̄наккхан̣епи иттарака̄лата̄йа аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄. тена̄ха ‘‘атха кхо’’тиа̄ди. сапариппхандакирийа̄васена ӣханам̣ ӣха̄, чинтанавасена бйа̄па̄ранам̣ бйа̄па̄ро, таттха бйа̄па̄рам̣ дассенто а̄ха ‘‘на хи чаккхурӯпа̄дӣнам̣ евам̣ хотӣ’’ти. ӣхам̣ дассенто ‘‘на ча та̄нӣ’’тиа̄ди. убхайампи пана ӣха̄ ча хоти бйа̄па̄ро ча̄ти уппат̣ипа̄т̣ивачанам̣. дхаммата̄ва̄ти сабха̄во ева, ка̄ран̣асаматтхата̄ ва̄ ӣха̄бйа̄па̄рарахита̄нам̣ два̄ра̄дибха̄во дхаммата̄. имасмин̃ча аттхе ‘‘йа’’нти етасса йасма̄ти аттхо. пуримасмим̣ самбхаванависесанам̣ йам̣-саддо. ‘‘сун̃н̃о га̄моти кхо, бхиккхаве, чханнетам̣ аджджхаттика̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 4.238) вачанато сун̃н̃ага̄мовийа дат̣т̣хабба̄ни. аннапа̄насахитанти гахите сун̃н̃ага̄ме йам̣ йадева бха̄джанам̣ пара̄масӣйати, там̣ там̣ риттакам̣йева пара̄масӣйати, евам̣ дхува̄дибха̄вена гахита̄ни йонисо упапариккхийама̄на̄ни риттака̄нева ета̄ни диссантӣти. тена̄ха ‘‘дхувасубхасукхаттабха̄вавирахитатта̄’’ти. чаккха̄дидва̄ресу абхиджджха̄доманассуппа̄дакабха̄вена рӯпа̄дӣни чаккха̄дӣнам̣ абхигха̄така̄нӣти вутта̄ни. ахисусума̄рапаккхӣкуккурасин̇га̄ламаккат̣а̄ чха па̄н̣ака̄. висамабила̄ка̄сага̄масуса̄навана̄ни тесам̣ гочара̄. таттха висама̄диаджджха̄сайехи чаккха̄дӣхи висамабха̄вабила̄ка̄сага̄масуса̄насаннисситасадисӯпа̄диннадхаммаванабха̄вехи абхирамитатта̄ рӯпа̄дӣнам̣ висама̄дисадисата̄ йоджетабба̄.
ити а̄йатана̄нам̣ виттха̄ракатха̄мукхаван̣н̣ана̄.
дха̄тувиттха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
517. чаккхусса вин̃н̃а̄н̣анти чаккхусса ка̄ран̣абхӯтасса вин̃н̃а̄н̣ам̣. ка̄мам̣ рӯпа̄локаманасика̄ра̄дайопи тасса вин̃н̃а̄н̣асса ка̄ран̣а̄, те пана са̄дха̄ран̣ака̄ран̣ам̣, чаккху аса̄дха̄ран̣анти аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ена̄йам̣ ниддесо йатха̄ бхерисаддо, йаван̇куроти. татха̄ хи чаккху пуггалантара̄са̄дха̄ран̣ам̣, нӣла̄дисаббарӯпаса̄дха̄ран̣ан̃ча̄ти са̄мибха̄вена ниддит̣т̣хам̣.
видахатӣти евам̣ еван̃ча тайа̄ паваттитаббанти винийун̃джама̄нам̣ вийа уппа̄детӣти аттхо. видахатӣти ча дха̄тваттхо ева висит̣т̣хо упасаггена дӣпӣйатӣти вина̄пи упасаггена дха̄тӯти еса саддо таматтхам̣ вадатӣти дат̣т̣хаббо. каттукаммабха̄вакаран̣а̄дхикаран̣есу ча дха̄тусаддасиддхи хотӣти пан̃ча̄пи те аттха̄ вутта̄. локуттара̄ дха̄туйо сам̣са̄радуккхам̣ на видаханти, ан̃н̃адаттху видхам̣сентӣти катва̄ ‘‘локийа̄’’ти висеситам̣. ваваттхита̄ти аваттхита̄, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ва̄ асам̣кин̣н̣а̄. суван̣н̣араджата̄дидха̄туйо суван̣н̣а̄дӣнам̣ бӣджабхӯта̄ села̄дайо. йатха̄самбхаванти еттха кечи ‘‘локийалокуттара̄су дха̄тӯсу йо йо аттхо самбхавати, таданурӯпа’’нти аттхам̣ ваданти, тадайуттам̣ ‘‘локийа̄ хи дха̄туйо’’ти висесетва̄ вуттатта̄. аттхавасена четам̣ йатха̄самбхаваггахан̣ам̣ катам̣, на дха̄тувасена. ка̄мам̣ пан̃чапи аттха̄ чаккха̄дӣнам̣ саббесам̣ иччхитабба̄, татха̄пи чаккха̄дӣсу йасса йасса дхаммасса йада̄ каттувачаниччха̄, на тада̄ каммабха̄во. йада̄ пана каммавачаниччха̄, на тада̄ каттубха̄во. евам̣ сесесупӣти йатха̄самбхаваггахан̣ам̣. тена̄ха ‘‘ити чаккха̄дӣсӯ’’тиа̄ди.
518. аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дха̄туйоти еттха̄пи дха̄тӣти дха̄тӯти падасиддхи ведитабба̄ дха̄ран̣аттхо дха̄-саддоти катва̄. каттуаттхопи ча̄йам̣ пуримена асадисо видха̄надха̄ран̣аттха̄нам̣ бхиннасабха̄ватта̄. ниссаттасабха̄ваматтадха̄ран̣ан̃ча дха̄тусаддасса падха̄но аттхоти висум̣ вутто. дха̄туйо вийа дха̄туйоти еттха сӣхасаддо вийа кесаримхи нирул̣ха̄ пурисе села̄вайавесу нирул̣хо дха̄тусаддо чаккха̄дӣсу упачаритоти дат̣т̣хаббо. н̃а̄н̣ан̃ча н̃еййан̃ча н̃а̄н̣ан̃еййа̄ни, тесам̣ авайава̄ таппабхедабхӯта̄ дха̄туйо н̃а̄н̣ан̃еййа̄вайава̄. таттха н̃а̄н̣аппабхедо дхаммадха̄туекадесо, н̃еййаппабхедо ат̣т̣ха̄раса̄пӣти н̃а̄н̣ан̃еййа̄вайаваматта̄ дха̄туйо хонтӣти. атха ва̄ н̃а̄н̣ена н̃а̄таббо сабха̄во авипарӣто дха̄тусаддена вуччама̄но н̃а̄н̣ан̃еййо, на дит̣т̣хиа̄дӣхи випарӣтагга̄хакехи н̃еййоти аттхо, тасса н̃а̄н̣ан̃еййасса авайава̄ чаккха̄дайо, висабха̄галаккхан̣а̄вайавесу раса̄дӣсу нирул̣хо дха̄тусаддо та̄дисесу ан̃н̃а̄вайавесу чаккха̄дӣсу упачаритоти дат̣т̣хаббо. раса̄дӣсу вийа ва̄ чаккха̄дӣсупи нирул̣хо ева. ‘‘ниджджӣваматтассетам̣ адхивачана’’нти етена ниджджӣваматтападаттхе дха̄тусаддасса нирул̣хатам̣ дассети. чха дха̄туйо етасса̄ти чхадха̄туро. йо локе пурисоти дхаммасамуда̄йо вуччати, со чхадха̄туро чханнам̣ патхавӣа̄дӣнам̣ ниджджӣваматта̄нам̣ сабха̄ва̄нам̣ самуда̄йаматто, на еттха джӣво ва̄ пурисо ва̄ аттхӣти аттхо.
519. чаккха̄дӣнам̣ камо пуббе вуттоти идхекекасмим̣ тике тин̣н̣ам̣ дха̄тӯнам̣ камам̣ дассенто а̄ха ‘‘хетупхала̄нупуббававаттха̄навасена̄’’ти. хетупхала̄нам̣ анупуббававаттха̄нам̣ хетупхалабха̄во ева, манодхаммадха̄тӯнан̃ча мановин̃н̃а̄н̣асса хетубха̄во йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо. кирийаманодха̄ту мановин̃н̃а̄н̣асса упаниссайакот̣ийа̄, випа̄каманодха̄ту випа̄камановин̃н̃а̄н̣асса анантара̄дина̄пи, итарасса сабба̄пи упаниссайакот̣ийа̄ ча, дхаммадха̄ту пана ведана̄дика̄ сахаджа̄та̄ сахаджа̄та̄дина̄, асахаджа̄та̄ анантара̄дина̄, упаниссайена, а̄рамман̣а̄дина̄ ча мановин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти два̄рабхӯтамановасена ва̄. два̄рабхӯтаманопи хи суттесу манодха̄тӯти вуччатӣти тасса̄ ва̄ манодха̄туйа̄ мановин̃н̃а̄н̣асса хетубха̄во йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо. таттха хетӯти паччайо адхиппето, пхаланти паччайуппаннанти а̄ха ‘‘чаккхудха̄тӯ’’тиа̄ди.
520. сабба̄сам̣ васена̄ти йатха̄вутта̄нам̣ а̄бха̄дха̄туа̄дӣнам̣ пан̃чатим̣са̄йа дха̄тӯнам̣ васена. апараматтхасабха̄васса параматтхасабха̄весу на када̄чи антогадхата̄ аттхӣти а̄ха ‘‘сабха̄вато виджджама̄на̄на’’нти.
чанда̄бха̄сӯрийа̄бха̄дика̄ ван̣н̣анибха̄ ева̄ти а̄ха ‘‘рӯпадха̄туйева хи а̄бха̄дха̄тӯ’’ти. рӯпа̄дипат̣ибаддха̄ти ра̄гаваттхубха̄вена гахетабба̄ка̄ро субханимиттанти катва̄ ‘‘рӯпа̄дайо ева̄’’ти аватва̄ пат̣ибаддхавачанам̣ вуттам̣. асатипи ра̄гаваттхубха̄ве кусалавипа̄ка̄рамман̣ам̣ субхадха̄тӯти дутийо викаппо вутто. сеса̄ти мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампайутта̄. дха̄тудвайаниродхаматтанти мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ ниродхаматтам̣ чатуттха̄руппачиттуппа̄даниродхабха̄вато. тадан̃н̃авин̃н̃а̄н̣аниродхо вийа хи вин̃н̃а̄н̣адха̄туманодха̄тӯнам̣ ниродхо сама̄паттибаласиддхоти катва̄ дха̄тудвайаггахан̣ам̣.
‘‘дхаммадха̄туматта’’нти идам̣ ка̄мадха̄туйа̄ дхаммадха̄тупарийа̄паннатта̄ вуттам̣. ка̄мапат̣исам̣йуттоти ка̄мара̄гасампайутто, а̄рамман̣акаран̣ена ва̄ ка̄магун̣опасам̣хито. йам̣ етасмим̣ антарети йе етасмим̣ авӣчипараниммитавасаваттипариччхинне ока̄се. ога̄л̣ха̄ хутва̄ адхобха̄ге ча ока̄се чарантӣти еттха̄вачара̄. ан̃н̃аттха чаранта̄пи йатха̄вутте ева т̣ха̄не парийа̄панна̄ти еттха парийа̄панна̄.
неккхаммадха̄ту дхаммадха̄ту ева витаккапаккхе. саббепи кусала̄ дхамма̄ти да̄намайапун̃н̃акирийато, сӣламайапун̃н̃акирийато, паббаджджато ча пат̣т̣ха̄йа йа̄ва аггамагга̄дхигама̄ паватта̄ саббепи анаваджджадхамма̄. вихим̣са̄дха̄ту четана̄, паравихет̣ханаччхандо ва̄. авихим̣са̄ карун̣а̄.
хӣна̄ти хӣл̣ита̄. пан̣ӣта̄ти самбха̄вита̄. ‘‘на̄тихӣл̣ита̄ на̄тисамбха̄вита̄ маджджхима̄’’ти кхандханиддесе а̄гата̄ хӣнадукато ева нӣхаритва̄ маджджхима̄ дха̄ту вутта̄ти ведитабба̄. убхопӣти дхаммадха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо.
вин̃н̃а̄н̣адха̄ту йадипи чхавин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена вибхатта̄, татха̄пи вин̃н̃а̄н̣адха̄туггахан̣ена тасса пуреча̄рикапаччха̄ча̄рикатта̄ манодха̄ту гахита̄ва хотӣти а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣адха̄ту чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дисаттавин̃н̃а̄н̣адха̄ту сан̇кхепойева̄’’ти. анекесам̣ чаккхудха̄туа̄дӣнам̣, та̄су ча екекисса̄ на̄наппака̄рата̄йа на̄на̄дха̄тӯнам̣ васена анекадха̄ту на̄на̄дха̄ту локо вуттоти а̄ха ‘‘ат̣т̣ха̄расадха̄туппабхедаматтамева̄’’ти.
521. чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йаманодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тубхедена̄ти бахӯсу поттхакесу ликхитам̣, кесучи ‘‘чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йаманомановин̃н̃а̄н̣адха̄тубхедена̄’’ти. таттха на чаккха̄дӣнам̣ кевалена дха̄тусаддена самбандхо адхиппето виджа̄нанасабха̄васса пабхедавачанато. вин̃н̃а̄н̣адха̄тусаддена ча самбандхе карийама̄не две маногахан̣а̄ни на ка̄табба̄ни. на хи две мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо санти. антара̄ ва̄ манодха̄тугахан̣ам̣ акатва̄ ‘‘чаккху…пе… ка̄йамановин̃н̃а̄н̣адха̄туманодха̄тӯ’’ти ваттаббам̣ атулйайоге двандасама̄са̄бха̄вато. айам̣ панеттха па̄т̣хо сийа̄ ‘‘чаккху…пе… ка̄йавин̃н̃а̄н̣аманомановин̃н̃а̄н̣адха̄тубхедена̄’’ти. тасса вин̃н̃а̄н̣асса йебхуййена аттава̄дино тасса екамекасса аттасса адвайатам̣, ниччаттан̃ча паведентӣти анеката̄ниччата̄пака̄санам̣ тесам̣ джӣвасан̃н̃а̄самӯханана̄йа хоти. кхандха̄йатанадесана̄ сан̇кхепадесана̄, индрийадесана̄ виттха̄радесана̄, тадубхайам̣ апеккхитва̄ айам̣ анатисан̇кхепавиттха̄ра̄ дха̄тудесана̄. абхидхамме ва̄ суттантабха̄джанӣйе (вибха. 172 а̄дайо) вутта̄ дха̄тудесана̄ атисан̇кхепадесана̄, а̄бха̄дха̄туа̄дӣнам̣ анекадха̄туна̄на̄дха̄туанта̄нам̣ васена десетабба̄ ативиттха̄радесана̄, тадубхайам̣ апеккхитва̄ айам̣ анатисан̇кхепавиттха̄ра̄.
асса бхагавато. саддхамматеджаса̄ вихатам̣ саддхамматеджавихатам̣.
522. сан̇кхатоти ган̣анато. джа̄титоти чаккхубха̄васа̄ман̃н̃ато. атха ва̄ джа̄титоти чаккхусабха̄вато. тена̄ха ‘‘чаккхупаса̄до’’ти. вӣсати дхамма̄ти сан̇кхам̣ гаччхати ведана̄дӣнам̣ абхиндитва̄ гахан̣ато. сесакусала̄кусала̄бйа̄катавин̃н̃а̄н̣авасена̄ти еттха абйа̄ката̄пеккха̄йа сесаггахан̣ам̣, кусала̄кусалам̣ пана саббасо аггахитамева̄ти.
523. та̄ ча чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дайо пан̃чапи.
пуримехева̄ти анантара̄дӣхи ева. джаванамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту пана джаванамановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ а̄севанапаччайена̄пи паччайо хотӣти вуттова̄йаматтхо. дхаммадха̄тӯти пана сахаджа̄то ведана̄диккхандхо адхиппето. тена̄ха ‘‘сахаджа̄та…пе… паччайо хотӣ’’ти. авигата̄дӣхӣти еттха а̄ди-саддена мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ йатха̄рахам̣ хетуадхипатикаммавипа̄ка̄ха̄риндрийаджха̄намаггапаччайабха̄во сан̇гайхати. тена̄ха ‘‘бахудха̄ паччайо хотӣ’’ти. екачча̄ ча дхаммадха̄ту сукхумарӯпанибба̄наппака̄ра̄, йа̄ ча сампайога̄нантарабха̄ва̄дӣнам̣ абха̄вена а̄рамман̣акаран̣е йогйа̄. пан̃чадва̄рикавипа̄каваджджанаттхам̣ ‘‘екачча̄йа мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄’’ти вуттам̣, манодва̄рика̄ пана випа̄ка̄пи тада̄рамман̣абхӯта̄ екаччам̣ дхаммадха̄тум̣ а̄раббха паваттатӣти. атха ва̄ ‘‘екачча̄йа мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄’’ти идам̣ саббам̣ ка̄ма̄вачаракусалам̣ ка̄ма̄вачаракирийам̣ абхин̃н̃а̄двайам̣ а̄руппадвайанти еварӯпам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тум̣ сандха̄йа вуттам̣, локуттарамановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ пана екачча̄ дхаммадха̄ту а̄рамман̣апаччайоти па̄кат̣ойаматтхо. чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣнам̣ чаккха̄дӣнам̣ йатха̄вуттапаччайадхаммато атирекепи паччайадхамме дассетум̣ ‘‘на кевала’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха а̄лока̄дайоти а̄локо на̄ма сӯрийа̄лока̄ди. тасса суттантанайена упаниссайабха̄во ведитаббо, евам̣ сеса̄нипи.
виварам̣ на̄ма висесато сотабилам̣. ва̄йу гандхӯпасам̣харан̣акава̄то. а̄по мукхе паккхиттаа̄ха̄расса теманакаудакам̣. патхавӣ ка̄йаппаса̄дасса ниссайабхӯта̄ патхавӣдха̄ту. бхаван̇гаманам̣ двиккхаттум̣ чалитам̣ бхаван̇гачиттам̣. саббаттха манасика̄ро а̄ваджджанаманасика̄ро.
524. ависесато дат̣т̣хабба̄ка̄расса вуччама̄натта̄ а̄ха ‘‘сабба̄ ева̄’’ти. висесато випассана̄йа бхӯмивича̄ро есоти ‘‘сан̇кхата̄’’ти висеситам̣. пуббанта̄парантавивиттатоти еттха ‘‘пуббантона̄ма атӣто аддха̄, апаранто на̄ма ана̄гато. убхайаттха ча сан̇кхата̄ дха̄туйо сабха̄вавивитта̄ анупалаббхама̄насабха̄ватта̄. пуббанто ва̄ сабха̄вадхаммасса удайо тато пуббе авиджджама̄натта̄. апаранто вайо тато парам̣ абха̄вато. тасма̄ пуббанта̄парантавивиттатоти па̄ка̄бха̄вато виддхам̣са̄бха̄ватоти вуттам̣ хоти.
бхериталам̣ вийа чаккхуда̄ту саддасса вийа вин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄вато. а̄да̄сатала̄дӣсупи есева найо. йантам̣ на̄ма уччхуйантам̣. чаккайат̣т̣хӣти тиламантхам̣ а̄ха. со хи ачаккабандхопи там̣садисата̄йа чаккайат̣т̣хӣтвева вуччати, чаккабандхамева ва̄ сандха̄йа татха̄ вуттам̣. има̄хи ча упама̄хи ниджджӣва̄на. бхериталадан̣д̣а̄дӣнам̣ сама̄йоге, ниджджӣва̄нам̣ садда̄дӣнам̣ вийа ниджджӣва̄нам̣ чаккхурӯпа̄дӣнам̣ сама̄йоге ниджджӣва̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ паваттӣти ка̄ран̣апхала̄нам̣ дха̄туматтатам̣, ка̄ракаведакавирахан̃ча дассети.
пуречара̄нучара̄ вийа̄ти ниджджӣвасса кассачи кечи ниджджӣва̄ пуречара̄нучара̄ вийа̄ти аттхо. манодха̄туйева ва̄ аттано кхан̣ам̣ анативаттантӣ аттано кхан̣а анативаттанта̄нам̣йева чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ авиджджама̄на̄йапи пуречара̄нучара̄бхисандхийам̣ анантарапуббака̄ла̄парака̄лата̄йа пуречара̄нучара̄ вийа дат̣т̣хабба̄.
чханнан̃хи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ екаджджхам̣ анека̄нантарапаччайа̄бха̄вато екаджджхам̣ уппаттиабха̄во вийа ан̃н̃аман̃н̃а̄нантарапаччайата̄бха̄вато анантаруппаттипи наттхи. йади сийа̄, чхал̣а̄рамман̣асаннидха̄не манасика̄рамантарена̄пи чхал̣а̄рамман̣ӯпаладдхи сийа̄, на ча хоти, тасма̄ дассана̄дианантарам̣ савана̄дӣнам̣ абха̄во вийа мановин̃н̃а̄н̣адха̄та̄нантарам̣ на дассана̄дӣни, на ча дассана̄дианантарам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту хоти. таттха бхаван̇гасса, дассана̄дӣнан̃ча бхинна̄рамман̣ата̄йа мановин̃н̃а̄н̣адха̄та̄нантарам̣ дассана̄дӣни, дассана̄дӣнам̣ анантаран̃ча савана̄дӣни на уппаджджантӣти йуттаметам̣. дассана̄дӣнам̣, пана сантӣраман̣асса ча абхиннависайата̄йа дассана̄дианантарам̣ на мана̄вин̃н̃а̄н̣ада̄ту хотӣти айуттанти? найидамевам̣ нийата̄нийатависайа̄нам̣ бхиннависайабха̄вупапаттито. йади ча дассана̄дианантарам̣ ка̄чи вин̃н̃а̄н̣адха̄ту уппаджджеййа, са̄пи дассана̄дидва̄рата̄йа дассана̄дивин̃н̃а̄н̣адха̄ту ева сийа̄, на мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту, тато ча дассана̄дикиччавидхурам̣ чинтанам̣ манананти манодва̄раппаватта̄нам̣ мананакичча̄паричча̄го вийа дассанавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ дассанакичча̄паричча̄го а̄паджджати. татха̄ таданантарасса̄ти сабба̄йапи дассанавин̃н̃а̄н̣абха̄вато ча вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄ на бхавеййум̣.
йатха̄ пана мановин̃н̃а̄н̣адха̄та̄нантарам̣ манодха̄ту, тато чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни, евам̣ дассанавин̃н̃а̄н̣адха̄та̄нантарам̣ манодха̄ту, тато сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣни хонтӣти че? на, манодха̄туйа̄ дассанадха̄тубха̄ваппасан̇гато. йатха̄ хи манасо ниббисеса̄ваттха̄ мананаматтата̄йа манодха̄ту, евам̣ дассанасса ниббисеса̄ваттха̄ дассанаматтата̄йа дассанадха̄ту сийа̄. тан̃ча чаккхӯвин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпависайанти садда̄дивисайа̄бхога̄бха̄вато саванавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ асамбхаво. тато ча рӯпа̄рамман̣апасутамева вин̃н̃а̄н̣ам̣ сийа̄ мановин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ вийа дассанавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ сама̄наваттхубха̄ваппасан̇гато, ан̃н̃аваттхусаннисситан̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ на сийа̄, на четам̣ йуттам̣. тасма̄ сукхадуккха̄нам̣ вийа упеккха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣, мановин̃н̃а̄н̣асса ча бйавадха̄йика̄ манодха̄ту дат̣т̣хабба̄, на часса̄ упеккха̄йа вийа адуккхамасукхата̄ адассана̄диамананата̄, ата кхо мананакичча̄висесато мановин̃н̃а̄н̣асабха̄гата̄. мано хи хадайаваттхумхи ваттама̄но ан̃н̃аваттхусанниссита̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ висайам̣ дассетва̄ ниваттама̄но агги вийа усумаматте мананаматте т̣хатва̄ ниваттати, ан̃н̃аваттхусаннисситавин̃н̃а̄н̣аниродхе ча ут̣т̣хаханто агги вийа усумаматте ут̣т̣хахати. паччайа̄нурӯпапаваттика̄ни ча мананаматта̄ни мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ анта̄ни хонти. пат̣игхасан̃н̃а̄сахагата̄нан̃хи пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ индрийа̄рамманапат̣игха̄таджата̄йа абхинипа̄таматтакиччам̣, мананалаккхан̣индрийасамуппаннасса ча мановин̃н̃а̄н̣асса висайавичинтана̄самбхӯтата̄йа таданурӯпа̄чинтана̄. тасма̄ абхинипа̄таппаччайапат̣игхат̣т̣ана̄нигхам̣сабалена бхаван̇галаккхан̣ам̣ читтам̣ чалана̄ваттхам̣ хутва̄ ниваттама̄нам̣ чинтана̄висесавирахато абхинипа̄та̄нугун̣ам̣ чинтана̄васа̄нам̣ мананаматтам̣ уппа̄дети.
дассана̄дипи абхинипа̄таматтам̣ дутийам̣ кхан̣ам̣ анативаттама̄нам̣ атта̄нугун̣ам̣ чинтана̄мананасаман̃н̃а̄вирахато дассана̄диабхинипа̄тависесавичиттам̣ читтабха̄ва̄дина̄ сама̄нам̣ чинтана̄димананаматтам̣ ан̃н̃аваттхусмим̣ ниббаттети, тасма̄ ваттхукиччехи там̣ мановин̃н̃а̄н̣ака̄йасан̇гахита̄пи манодха̄ту манодва̄раниккхамапавесабхӯта̄ а̄рамман̣антаре два̄рантараманасика̄ратаббисайасампат̣иччханабха̄вена пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ йатха̄ккамам̣ пуречара̄, анучара̄ти ча вутта̄. са̄ пана̄йам̣ сатипи вин̃н̃а̄н̣абха̄ве манасо самбхӯйа висит̣т̣хамананакичча̄бха̄вато дха̄тубха̄васа̄ман̃н̃ена маноматта̄ дха̄ту манодха̄тӯти вуччати.
йатха̄вуттенева ча хетуна̄ матта-саддалопам̣ катва̄ вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хайогато маноматтам̣ вин̃н̃а̄н̣анти мановин̃н̃а̄н̣ака̄йасан̇гахопи часса̄ йуджджати ева. ан̃н̃авин̃н̃а̄н̣ехи пана два̄ра̄рамман̣ехи ча висесанаттхам̣ ‘‘манодха̄тӯ’’ти вутта̄ти. мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти пана вин̃н̃а̄н̣адха̄тувисесанам̣ маногахан̣ам̣. дха̄тувисесанаттхе ча мановин̃н̃а̄н̣аггахан̣е вин̃н̃а̄н̣ависесанам̣ два̄рабхӯтаманодассанамева̄ти два̄расаман̃н̃а̄рахатта̄ на манодха̄тӯти вуччати. тан̃хи манодва̄рантогадхам̣, на ча дассана̄дипуречара̄нучаранти манасо вин̃н̃а̄н̣адха̄ту, манасо вин̃н̃а̄н̣анти ча манодва̄расаман̃н̃а̄рахам̣, сависесан̃ча тасса мананакиччам̣, вин̃н̃а̄н̣акиччан̃ча̄ти маттасаддасса лопамантарена ‘‘мановин̃н̃а̄н̣а’’нти, ниджджӣвабха̄вавибха̄ванаттхам̣ ‘‘мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти ча вуччатӣти.
салламива сӯламива тивидхадуккхата̄сама̄йогато дат̣т̣хаббо. ведана̄салласӯлайога̄ти ведана̄сан̇кха̄тасалласӯлайогато. а̄тура̄ вийа̄ти тена а̄турибхӯта̄ пуггала̄ вийа. а̄са̄йева дуккхам̣ а̄са̄дуккхам̣, а̄са̄вигха̄там̣ дуккхам̣ ва̄. сан̃н̃а̄ хи асубха̄дикампи субха̄дито саджджа̄нантӣ а̄сам̣, тасса̄ ча вигха̄там̣ а̄сӣситасубха̄диасиддхийа̄ джанетӣти. ванамиго тин̣апурисам̣ пурисоти ган̣ханто айатха̄бхӯччанимиттагга̄хако, татха̄ сан̃н̃а̄пӣти а̄ха ‘‘ванамиго вийа̄’’ти. каммападха̄на̄ сан̇кха̄ра̄ти ‘‘пат̣исандхийам̣ паккхипанато’’тиа̄ди вуттам̣. джа̄тидуккха̄нубандхатоти аттана̄ ниббаттийама̄нена джа̄тидуккхена анубандхата̄. бхавапаччайа̄ джа̄ти хи джа̄тидуккханти. падумам̣ вийа диссама̄нам̣ кхурачаккам̣ вийа рӯпампи иттхиа̄дибха̄вена диссама̄нам̣ на̄на̄видхупаддавам̣ джанети. саббе анаттха̄ ра̄га̄дайо, джа̄тиа̄дайо ча висайабхӯта̄, анупасанта̄, саппат̣ибхайа̄ ча̄ти. таппат̣ипаккхабхӯтатта̄ асан̇кхата̄ дха̄ту амата̄дито дат̣т̣хабба̄.
ваваттха̄на̄бха̄во ‘‘идамева имасса а̄рамман̣а’’нти нийама̄бха̄во, тена йатха̄ аран̃н̃амаккат̣о кеначи анива̄рито гахитам̣ екам̣ руккхаса̄кхам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃ам̣ ган̣ха̄ти, тампи мун̃читва̄ ан̃н̃анти каттхачи анават̣т̣хито париббхамати, евам̣ гахитам̣ екам̣ а̄рамман̣ам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃ам̣, тампи мун̃читва̄ ан̃н̃анти анават̣т̣хитата̄, а̄рамман̣ам̣ аггахетва̄ паваттитум̣ асаматтхата̄ ча маккат̣асама̄ната̄ти дассети. ат̣т̣хиведхавиддхопи уппатхам̣ анугаччханто дут̣т̣хассо ассакхал̣ун̇ко. йаттхака̄манипа̄титоти йаттха каттхачи иччхита̄рамман̣е нипа̄тибха̄вато. на̄на̄весадха̄рӣ ран̇ганат̣о.
а̄йатанада̄туниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ити паннарасамапариччхедаван̣н̣ана̄.