14. кхандханиддесаван̣н̣ана̄

пан̃н̃а̄катха̄ван̣н̣ана̄

421. сабба̄ка̄рена̄ти упача̄ра̄ка̄ро, аппана̄ка̄ро, васӣбха̄ва̄ка̄ро, витакка̄дисаматиккама̄ка̄ро, рӯпа̄дӣхи вираджджана̄ка̄ро, чуддасадха̄ читтасса паридамана̄ка̄ро, пан̃чавидхаа̄нисам̣са̄дхигама̄ка̄роти евама̄дина̄ саббена бха̄вана̄ка̄рена.

таданантара̄ти ‘‘читтам̣ пан̃н̃а’’нти евам̣ десана̄ккамена, пат̣ипаттиккамена ча тасса сама̄дхисса анантара̄. пан̃н̃а̄ бха̄ветабба̄ сама̄дхибха̄вана̄йа саманна̄гатена бхиккхуна̄ти самбандхо. ‘‘пан̃н̃ан̃ча бха̄вайа’’нти евам̣ атисан̇кхепадеситатта̄, га̄тха̄ван̣н̣ана̄йам̣ ва̄ ‘‘сама̄дхисила̄йам̣ суниситам̣ випассана̄пан̃н̃а̄саттха’’нти евам̣ ативийа сан̇кхепена бха̄ситатта̄ айам̣ са̄ пан̃н̃а̄ти сабха̄вато вин̃н̃а̄тумпи та̄ва на сукара̄. бха̄вана̄видха̄насса пана адасситатта̄ пагева бха̄ветум̣ на сукара̄ти самбандхо. пуччханат̣т̣хена пан̃ха̄, каммам̣ кирийа̄ каран̣ам̣, пан̃ха̄ва каммам̣ пан̃ха̄каммам̣, пуччханапайоготи аттхо.

ка̄ пан̃н̃а̄ти сарӯпапуччха̄. кенат̣т̣хена пан̃н̃а̄ти кена аттхена пан̃н̃а̄ти вуччати, ‘‘пан̃н̃а̄’’ти падам̣ кам̣ абхидхеййаттхам̣ нисса̄йа паваттанти аттхо. са̄ пана̄йам̣ пан̃н̃а̄ сабха̄вато, киччато, упат̣т̣ха̄на̄ка̄рато, а̄саннака̄ран̣ато ча катхам̣ джа̄нитабба̄ти а̄ха ‘‘ка̄насса̄ лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄нӣ’’ти. кативидха̄ти пабхедапуччха̄. касма̄ панеттха сам̣килесавода̄напуччха̄ на гахита̄ти? вуччате – локуттара̄йа та̄ва пан̃н̃а̄йа наттхева сам̣килесо. асати ча тасмим̣ куто вода̄напуччха̄ти тадубхайам̣ на гахитам̣. локийа̄йа пана та̄ни бха̄вана̄видха̄не ева антогадха̄нӣти катва̄ висум̣ на гахита̄ни магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхиантогадхатта̄, сама̄дхибха̄вана̄йам̣ ва̄ вуттанайа̄нуса̄рена ведитабба̄нӣти на гахита̄ни. пат̣ипатти на̄ма дит̣т̣ха̄нисам̣се ева хотӣти а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄бха̄вана̄йа ко а̄нисам̣со’’ти.

422. татра̄ти тасмим̣, тасса ва̄ пан̃ха̄каммасса. виссаджджананти виваран̣ам̣. пуччхито хи аттхо авибха̄витатта̄ нигӯл̣хо мут̣т̣хийам̣ като вийа тит̣т̣хати, тасса виваран̣ам̣ виссаджджанам̣ вибхӯтабха̄вакаран̣ато. ка̄ пан̃н̃а̄ти ка̄ман̃ча̄йам̣ сарӯпапуччха̄, вибха̄гаванта̄нам̣ пана сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанамукхенева хотӣти вибха̄го та̄ва анавасесато дассетаббо. там̣дассанена ча айама̄дӣнавоти дассетум̣ ‘‘пан̃н̃а̄ бахувидха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха бахувидха̄ти кусала̄дивасена анекавидха̄. на̄наппака̄ра̄ти аттхаджа̄пика̄дибхедена, сутамайан̃а̄н̣а̄дибхедена ча на̄на̄видха̄. там̣ саббанти там̣ анавасесам̣ пан̃н̃а̄вибха̄гам̣. на са̄дхеййа̄ти випассана̄бха̄вана̄йа саддхим̣ маггабха̄вана̄ идха адхиппетаттхо. та̄йа хи тан̣ха̄джат̣а̄виджат̣анам̣, тан̃ча на са̄дхеййа. анавасесато хи пан̃н̃а̄пабхеде виссаджджийама̄не ‘‘екавидхена н̃а̄н̣аваттхӯ’’тиа̄дико (вибха. 751) саббо н̃а̄н̣аваттху вибхан̇ге, суттантесу ча таттха таттха а̄гато пан̃н̃а̄пабхедо. сакалопи ва̄ абхидхамманайо а̄харитва̄ виссаджджетаббо бхавеййа, татха̄ ча сати йва̄йам̣ идха пан̃н̃а̄бха̄вана̄видхи адхиппето, тасса виссаджджана̄йа ока̄сова на бхавеййа. кин̃ча йва̄йам̣ т̣ха̄на̄т̣ха̄накаммантаравипа̄кантара̄дивисайе пан̃н̃а̄йа паваттибхедо, сопи йатха̄рахам̣ саддхим̣ пхала̄пхалабхедена вибхаджитва̄ виссаджджетаббо сийа̄. со ча пана виссаджджийама̄но ан̃н̃адаттху виккхепа̄йа сам̣ваттеййа, йатха̄ там̣ ависайе. тена̄ха ‘‘уттари ча виккхепа̄йа сам̣ваттеййа̄’’ти. кусалачиттасампайуттам̣ випассана̄н̃а̄н̣анти еттха кусала-ггахан̣ена дувидхампи абйа̄катам̣ ниваттети, татха̄ ‘‘аттхи сам̣килит̣т̣хапан̃н̃а̄’’ти евам̣ паваттам̣ миччха̄ва̄дам̣ пат̣иседхети. випассана̄н̃а̄н̣а-ггахан̣ена сесакусалапан̃н̃а̄.

423. сан̃джа̄нанавиджа̄нана̄ка̄рависит̣т̣ханти сан̃джа̄нана̄ка̄равиджа̄нана̄ка̄рехи са̄тисайам̣. йато на̄наппака̄рато джа̄нанам̣ джа̄нанабха̄во висайаггахан̣а̄ка̄ро. со хи несам̣ сама̄но, на сан̃джа̄нана̄диа̄ка̄ро. пӣтакантӣти еттха ити-саддо а̄диаттхо, тена ‘‘лохитакам̣ ода̄там̣ дӣгхам̣ расса’’нтиа̄дике сан̃н̃а̄йа гахетабба̄ка̄ре сан̇ган̣ха̄ти. сан̃джа̄нанаматтамева̄ти еттха сан̃джа̄нанам̣ на̄ма ‘‘нӣлам̣ пӣта’’нтиа̄дикам̣ а̄рамман̣е виджджама̄нам̣ ва̄ авиджджама̄нам̣ ва̄ сан̃н̃а̄нимиттам̣ катва̄ джа̄нанам̣. татха̄ хеса̄ пуна сан̃джа̄нанапаччайанимиттакаран̣араса̄. матта-саддена висесаниваттиаттхена виджа̄нанападжа̄нана̄ка̄ре ниваттети, ева-саддена када̄чипи имисса̄ те висеса̄ наттхева̄ти авадха̄рети. тена̄ха ‘‘аниччам̣ дуккха’’нтиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣акиччампи ка̄тум̣ асакконтӣ сан̃н̃а̄ куто пан̃н̃а̄киччам̣ кареййа̄ти ‘‘лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄петум̣ на саккоти’’ччева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘маггапа̄тубха̄ва’’нти. а̄рамман̣е паваттама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на таттха сан̃н̃а̄ вийа нӣлапӣта̄дикасса сан̃джа̄нанавасенева паваттати, атха кхо таттха ан̃н̃ан̃ча висесам̣ джа̄нантамева паваттатӣти а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди. катхам̣ пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄петӣти? пан̃н̃а̄йа дасситамаггена. лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йа хи анекава̄рам̣ лаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджхитва̄ пат̣ивиджджхитва̄ паваттама̄на̄йа пагун̣абха̄вато паричайавасена н̃а̄н̣авиппайуттачиттенапи випассана̄ самбхавати, йатха̄ там̣ пагун̣асса гантхасса саджджха̄йане н̃а̄йа̄гата̄пи ва̄ра̄ на вин̃н̃а̄йанти. лаккхан̣апат̣иведханти ча лаккхан̣а̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣аматтам̣ сандха̄йа вуттам̣, на пат̣ивиджджханам̣. уссаккитва̄ти удайаббайан̃а̄н̣апат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄йӯхитва̄. маггапа̄тубха̄вам̣ па̄петум̣ на саккоти асамбодхасабха̄ватта̄. вуттанайавасена̄ти вин̃н̃а̄н̣е вуттанайавасена а̄рамман̣ан̃ча джа̄на̄ти, лаккхан̣апат̣иведхан̃ча па̄пети. аттано пана анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ена а̄нубха̄вена уссаккитва̄ маггапа̄тубха̄ван̃ча па̄пети.

ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ упама̄йа патит̣т̣ха̄петум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аджа̄табуддхӣти асан̃джа̄табйаваха̄рабуддхи. упабхогапарибхоганти упабхогапарибхога̄рахам̣, упабхогапарибхогаваттхӯнам̣ пат̣ила̄бхайогйанти аттхо. чхекоти маха̄са̄ро. кӯт̣оти каха̄пан̣апатирӯпако тамбакам̣са̄димайо. аддхаса̄роти упад̣д̣хаггханако. ити-саддо а̄диаттхо, тена па̄даса̄ра самаса̄рапаропа̄даса̄ра̄дӣнам̣ сан̇гахо. те пака̄рети индаджа̄ла̄джа̄типуппха̄диппака̄ре чева чхека̄диппака̄ре ча.

сан̃н̃а̄ хӣтиа̄ди упама̄сам̣санданам̣. сан̃н̃а̄ вибха̄гам̣ акатва̄ пин̣д̣авасенева а̄рамман̣асса гахан̣ато да̄ракасса каха̄пан̣адассанасадисӣ вутта̄. татха̄ хи са̄ ‘‘йатха̄упат̣т̣хитависайападат̣т̣ха̄на̄’’ вуччати. вин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄рамман̣е екаччависесагахан̣асаматтхата̄йа га̄микапурисасса каха̄пан̣адассанасадисам̣ вуттам̣. пан̃н̃а̄ а̄рамман̣е анавасесависеса̄вабодхато херан̃н̃икасса каха̄пан̣адассанасадисӣ вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘на̄наппака̄рато джа̄нана’’нти имина̄ н̃еййадхамма̄ паччекам̣ на̄наппака̄ра̄ти тесам̣ йа̄тха̄вато авабодхо пан̃н̃а̄ти дассети. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘саббе дхамма̄ сабба̄ка̄рена буддхасса бхагавато н̃а̄н̣амукхе а̄па̄тхама̄гаччхантӣ’’ти (маха̄ни. 156; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85).

йаттха̄ти йасмим̣ читтуппа̄де. на таттха екам̣сена хотӣти тасмим̣ читтуппа̄де пан̃н̃а̄ екантена на хоти. на хи духетукаахетукачиттуппа̄десу пан̃н̃а̄ уппаджджати. авиниббхутта̄ти авийутта̄. техӣти сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣ехи. йатха̄ хи сукхам̣ пӣтийа̄ на нийамато авийуттам̣, евам̣ сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣а̄ни пан̃н̃а̄йа на нийамато авийутта̄ти. йатха̄ пана пӣти сукхена нийамато авийутта̄, евам̣ пан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣ехи нийамато авийутта̄. тасма̄ евам̣ авиниббхуттесу имесу тӣсу дхаммесу тесам̣ виниббхого дуккароти тин̣н̣ам̣ джана̄нам̣ каха̄пан̣адассанам̣ нидасситанти. тесам̣ дувин̃н̃еййана̄наттатам̣йева вачанантаренапи дассетум̣ ‘‘тена̄ха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха рӯпадхаммесупи та̄ва на̄на̄надӣнам̣ удакасса, на̄на̄теласса ва̄ екасмим̣ бха̄джане паккхипитва̄ матхитасса ‘‘идам̣ асука̄йа надийа̄ удакам̣, идам̣ асукатела’’нти ниддха̄ретва̄ сарӯпато дассанам̣ дуккарам̣, киман̇гам̣ пана арӯпадхаммесӯти дассенто ‘‘йам̣ арӯпӣнам̣ читтачетасика̄на’’нтиа̄дима̄ха.

424. дхамма̄нам̣ сако бха̄во, сама̄но ча бха̄во дхаммасабха̄во. таттха пат̣хамена каккхал̣апхусана̄дисалаккхан̣ам̣ гахитам̣, дутийена аниччадуккхата̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣. тадубхайасса ча йа̄тха̄вато пат̣ивиджджханалаккхан̣а̄ пан̃н̃а̄ти а̄ха ‘‘дхаммасабха̄вапат̣иведхалаккхан̣а̄ пан̃н̃а̄’’ти. гхат̣апат̣а̄дипат̣иччха̄дакасса ба̄хирандхака̄расса дӣпа̄лока̄ди вийа йатха̄вуттадхаммасабха̄вапат̣иччха̄дакасса мохандхака̄расса виддхам̣санараса̄. уппаджджама̄но ева хи пан̃н̃а̄локо хадайандхака̄рам̣ видхаменто евам̣ уппаджджати, тато ева дхаммасабха̄весу асаммуйхана̄ка̄рена паччупатит̣т̣хатӣти асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄. ка̄ран̣абхӯта̄ ва̄ сайам̣ пхалабхӯтам̣ асаммохам̣ паччупат̣т̣ха̄петӣти евампи асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄. випассана̄пан̃н̃а̄йа идха адхиппетатта̄ ‘‘сама̄дхи тасса̄ падат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. татха̄ хи ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти суттападам̣ нибандханабха̄вена а̄гатам̣ (сам̣. ни. 3.5, 99; сам̣. ни. 5.1071; нетти. 40; ми. па. 2.1.14).

пан̃н̃а̄пабхедакатха̄ван̣н̣ана̄

425. дхаммасабха̄вапат̣иведхо на̄ма пан̃н̃а̄йа а̄вен̣ико сабха̄во, на тенасса̄ кочи вибха̄го лаббхатӣти а̄ха ‘‘дхаммасабха̄вапат̣иведхалаккхан̣ена та̄ва екавидха̄’’ти. луджджанапалуджджанат̣т̣хена локо вуччати ват̣т̣ам̣, таппарийа̄панната̄йа локе нийутта̄, таттха ва̄ видита̄ти локийа̄. таттха апарийа̄панната̄йа локато уттара̄ уттин̣н̣а̄ти локуттара̄. локуттара̄пи хи маггасампайутта̄ бха̄ветабба̄. випассана̄парийа̄йопи тасса̄ лаббхатева̄ти локуттара-ггахан̣ам̣ на вируджджхати. атта̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттехи саха а̄савехӣти са̄сава̄, а̄рамман̣акаран̣авасенапи наттхи етисса̄ а̄сава̄ти ана̄сава̄. а̄ди-саддена а̄сававиппайуттаса̄савадука̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. на̄марӯпававаттха̄навасена̄ти на̄мававаттха̄навасена, рӯпававаттха̄навасена ча. пат̣хамам̣ нибба̄надассанато дассанан̃ча, ниссайабха̄вато сампайутта̄ дхамма̄ бхаванти еттха, сайампи ва̄ бхавати уппаджджати на нибба̄нам̣ вийа апа̄тубха̄ванти бхӯми ча̄ти дассанабхӯми, пат̣хамамагго. сесамаггаттайам̣ пана йасма̄ пат̣хамамаггена дит̣т̣хасмим̣йева дхамме бха̄вана̄васена уппаджджати, на адит̣т̣хапуббам̣ кин̃чи пассати, тасма̄ бха̄вана̄ ча йатха̄вуттенаттхена бхӯми ча̄ти бха̄вана̄бхӯми. таттха пан̃н̃а̄ дассанабхӯмибха̄вана̄бхӯмивасена дувидха̄ти вутта̄. сута̄динирапеккха̄йа чинта̄йа ниббатта̄ чинта̄майа̄. евам̣ сутамайа̄, бха̄вана̄майа̄ ча. майасаддо паччекам̣ самбандхитаббо. а̄йе вад̣д̣хийам̣ косаллам̣ а̄йакосаллам̣, апа̄йе авад̣д̣хийам̣ косаллам̣ апа̄йакосаллам̣, упа̄йе тасса тасса аттхасса ниббаттика̄ран̣е косаллам̣ упа̄йакосалланти висум̣ висум̣ косаллападам̣ самбандхитаббам̣. аджджхаттам̣ абхинивесо пат̣ипаджджанам̣ етисса̄ти аджджхатта̄бхинивеса̄. евам̣ бахиддха̄бхинивеса̄, убхайа̄бхинивеса̄ ча ведитабба̄.

426. локийамаггасампайутта̄ти локийакусалачиттуппа̄десу маггасампайутта̄, висесато дит̣т̣хивисуддхиа̄дивисуддхичатуккасан̇гахитамаггасампайутта̄. самуда̄йесу паватта̄ саман̃н̃а̄ тадекадесесупи ваттатӣти а̄ха ‘‘маггасампайутта̄’’ти, паччекампи ва̄ самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ маггасаман̃н̃а̄ти катва̄ евам̣ вуттам̣.

дхаммана̄натта̄бха̄вепи падаттхана̄наттаматтена дуккаравачанам̣ хотӣти вуттам̣ ‘‘аттхато панеса̄ локийалокуттара̄ва̄’’ти. а̄сававиппайуттаса̄савадука̄дӣсупи виппайуттата̄диггахан̣амева висесо, аттхато локийалокуттара̄ва пан̃н̃а̄ти а̄ха ‘‘есева найо’’ти. а̄ди-саддена огханӣйаогхавиппайуттаогханӣйа̄дидука̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. пат̣хамаджджха̄ника̄ни чатта̄ри маггачитта̄ни, татха̄ дутийа̄диджджха̄ника̄ни ча̄ти евам̣ сол̣асасу маггачиттесу. випассана̄пан̃н̃а̄йа идха адхиппетатта̄ махаггатапан̃н̃а̄ на гахита̄.

427. аттано чинта̄васена̄ти тасса тасса анаваджджасса аттхасса са̄дхане паропадесена вина̄ аттано упа̄йачинта̄васенева. сутавасена̄ти йатха̄сутасса паропадесасса васена. йатха̄ татха̄ ва̄ти парато упадесам̣ сутва̄ ва̄ асутва̄ ва̄ сайамева бха̄ванам̣ ануйун̃джантасса. ‘‘аппана̄ппатта̄’’ти идам̣ сикха̄ппаттабха̄вана̄майам̣ дассетум̣ вуттам̣, на пана ‘‘аппана̄ппатта̄ва бха̄вана̄майа̄’’ти.

йогавихитесӯти пан̃н̃а̄вихитесу пан̃н̃а̄парин̣а̄митесу упа̄йасампа̄дитесу. камма̄йатанесӯти еттха каммамева камма̄йатанам̣, камман̃ча там̣ а̄йатанан̃ча а̄джӣва̄нанти ва̄ камма̄йатанам̣. еса найо сиппа̄йатанесупи. таттха дувидхам̣ каммам̣ хӣнан̃ча вад̣д̣хакӣкамма̄ди, уккат̣т̣хан̃ча касива̄н̣иджа̄ди. сиппампи дувидхам̣ хӣнан̃ча нал̣ака̄расиппа̄ди, уккат̣т̣хан̃ча мудда̄ган̣ана̄ди. виджджа̄ва виджджа̄т̣т̣ха̄нам̣. там̣ дхаммикамева на̄гаман̣д̣алапариттапхудхаманакамантасадисам̣ ведитаббам̣. та̄ни панета̄ни екачче пан̣д̣ита̄ бодхисаттасадиса̄ манусса̄нам̣ пха̄сувиха̄рам̣ а̄кан̇кханта̄ нева ан̃н̃ехи карийама̄на̄ни пассанти, на ва̄ ката̄ни угган̣ханти, на катхента̄нам̣ сун̣анти. атха кхо аттано дхаммата̄йа чинта̄йа каронти, пан̃н̃авантехи аттано дхаммата̄йа чинта̄йа ката̄нипи ан̃н̃ехи угган̣хитва̄ каронтехи катасадиса̄нева хонти.

каммассакатанти ‘‘идам̣ каммам̣ сатта̄нам̣ сакам̣, идам̣ но сака’’нти евам̣ джа̄нанан̃а̄н̣ам̣. сачча̄нуломиканти випассана̄н̃а̄н̣ам̣. там̣ хи саччапат̣иведхасса ануломанато ‘‘сачча̄нуломика’’нти вуччати. ида̄нисса паваттана̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ аниччанти ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ва̄-саддена анийаматтхена дуккха̄натталаккхан̣а̄нипи гахита̄нева̄ти дат̣т̣хаббам̣ на̄нантарийакабха̄вато. йам̣ хи аниччам̣, там̣ дуккхам̣. йам̣ дуккхам̣, таданатта̄ти. йам̣ еварӯпинти йам̣ евам̣ хет̣т̣ха̄ ниддит̣т̣хасабха̄вам̣. ануломикам̣ кхантинтиа̄дӣни пан̃н̃а̄вевачана̄ни. са̄ хи хет̣т̣ха̄ вутта̄нам̣ камма̄йатана̄дӣнам̣ апаччанӣкадассанена ануломанато, татха̄ сатта̄нам̣ хитачарийа̄йа маггасаччасса, параматтхасаччасса, нибба̄насса ча авиломанато анулометӣти ануломика̄. сабба̄нипи ета̄ни ка̄ран̣а̄ни кхамати дат̣т̣хум̣ саккотӣти кханти. пассатӣти дит̣т̣хи. рочетӣти ручи. муна̄тӣти мути. пеккхатӣти пеккха̄. те ча камма̄йатана̄дайо дхамма̄ ета̄йа ниджджха̄йама̄на̄ ниджджха̄нам̣ кхамантӣти дхамманиджджха̄накханти. парато асутва̄ пат̣илабхатӣти ан̃н̃асса упадесавачанам̣ асутва̄ сайамева чинтенто пат̣илабхати. айам̣ вуччатӣти айам̣ чинта̄майа̄ пан̃н̃а̄ на̄ма вуччати. са̄ панеса̄ абхин̃н̃а̄та̄нам̣ бодхисатта̄намева уппаджджати. таттха̄пи сачча̄нуломикан̃а̄н̣ам̣ двиннам̣йева бодхисатта̄нам̣ антимабхавика̄нам̣, сесапан̃н̃а̄ саббесампи пӯритапа̄рамӣнам̣ маха̄пан̃н̃а̄нам̣ уппаджджати. парато сутва̄ пат̣илабхатӣти камма̄йатана̄дӣни парена карийама̄на̄ни ва̄ ката̄ни ва̄ дисва̄пи парасса катхайама̄насса вачанам̣ сутва̄пи а̄чарийасантике уггахетва̄пи пат̣иладдха̄ сабба̄ парато сутва̄ва пат̣иладдха̄ на̄ма̄ти ведитабба̄. сама̄паннасса̄ти сама̄паттисаман̇гисса, нидассанаматтан̃четам̣. випассана̄маггапан̃н̃а̄ идха ‘‘бха̄вана̄майа̄ пан̃н̃а̄’’ти адхиппета̄.

са̄ти ‘‘паритта̄рамман̣а̄ махаггата̄рамман̣а̄’’ти (вибха. 753) вуттапан̃н̃а̄. локийавипассана̄ти локийавипассана̄пан̃н̃а̄. са̄ локуттаравипассана̄ти йа̄ нибба̄нам̣ а̄раббха паватта̄ аппама̄н̣а̄рамман̣а̄ пан̃н̃а̄ вутта̄, са̄ локуттаравипассана̄ти маггапан̃н̃ам̣ сандха̄йа̄ха. са̄ хи сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччата̄дим̣ аган̣хантӣпи випассана̄киччапа̄рипӯрийа̄, нибба̄насса ва̄ татхалаккхан̣ам̣ висесато пассатӣти випассана̄ти вуччати. готрабхун̃а̄н̣ам̣ пана кин̃ча̄пи аппама̄н̣а̄рамман̣ам̣, маггасса пана а̄ваджджанат̣т̣ха̄нийатта̄ на випассана̄воха̄рам̣ лабхати.

айанти ета̄йа сампаттийоти а̄йо, вуддхи. таттха косалланти тасмим̣ анаттхаха̄ниаттхуппаттилаккхан̣е а̄йе косаллам̣ кусалата̄ нипун̣ата̄.

там̣ пана екантикам̣ а̄йакосаллам̣ па̄л̣ивасенева дассетум̣ ‘‘име дхамме’’тиа̄ди вуттам̣. таттха идам̣ вуччатӣти йа̄ имесам̣ акусаладхамма̄нам̣ ануппаттипаха̄несу, кусаладхамма̄нан̃ча уппаттит̣т̣хитӣсу пан̃н̃а̄, идам̣ а̄йакосаллам̣ на̄ма̄ти вуччати.

вуддхилаккхан̣а̄ а̄йато апетатта̄ апа̄йо, авуддхи. таттха косалланти тасмим̣ аттхаха̄нианаттхуппаттилаккхан̣е апа̄йе косаллам̣ кусалата̄ апа̄йакосаллам̣. тампи па̄л̣ивасенева дассетум̣ ‘‘име дхамме’’тиа̄ди вуттам̣. таттха идам̣ вуччатӣти йа̄ имесам̣ кусаладхамма̄нам̣ ануппаджджананируджджханесу, акусаладхамма̄нам̣ ва̄ уппаттит̣т̣хитӣсу пан̃н̃а̄, идам̣ апа̄йакосаллам̣ на̄ма̄ти вуччати. а̄йакосаллам̣ та̄ва пан̃н̃а̄ хоту, апа̄йакосаллам̣ катхам̣ пан̃н̃а̄ на̄ма джа̄та̄ти? евам̣ ман̃н̃ати ‘‘апа̄йуппа̄данасаматтхата̄ апа̄йакосаллам̣ на̄ма сийа̄’’ти, там̣ пана тасса матиматтам̣. касма̄? пан̃н̃ава̄ ева хи ‘‘майхам̣ евам̣ манаси карото ануппанна̄ кусала̄ дхамма̄ нуппаджджанти, уппанна̄ нируджджханти. ануппанна̄ акусала̄ дхамма̄ уппаджджанти, уппанна̄ павад̣д̣хантӣ’’ти паджа̄на̄ти, со евам̣ н̃атва̄ ануппанне акусале на уппа̄дети, уппанне паджахати. ануппанне кусале уппа̄дети, уппанне бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ па̄пети. евам̣ апа̄йакосаллампи пан̃н̃а̄ ева̄ти.

саббаттха̄ти саббесу. тесам̣ тесам̣ дхамма̄нанти сатта̄нам̣ там̣там̣хитасукхадхамма̄нам̣. тан̇кхан̣аппаваттанти ачча̄йике кичче ва̄ бхайе ва̄ уппанне тасса тикиччханаттхам̣ тасмим̣йева кхан̣е паваттам̣. т̣ха̄нена уппатти етасса аттхӣти т̣ха̄нуппаттикам̣, т̣ха̄насо ева уппаджджанакам̣. татрупа̄йа̄ти татра татра каран̣ӣйе упа̄йабхӯта̄.

гахетва̄ти ‘‘идам̣ рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ паригган̣ханавасена гахетва̄. убхайам̣ гахетва̄ти ‘‘аджджхаттам̣ бахиддха̄’’ти убхайам̣ анупуббато париггахетва̄. атха ва̄ ‘‘йам̣ кин̃чи самудайадхаммам̣, саббам̣ там̣ ниродхадхамма’’нти екаппаха̄ренева саббепи пан̃чаккхандхе авибха̄гена париггахетва̄. айам̣ пана тиккхавипассакасса маха̄пун̃н̃асса бхиккхуно випассана̄бхинивесо.

428. дуккхасаччам̣ а̄раббха̄ти дуккхасаччам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄, таппат̣иччха̄дакасаммохавидхам̣санавасена ча паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ дуккхе н̃а̄н̣ам̣. дуккхасамудайам̣а̄раббха̄ти еттха̄пи есева найо. татха̄ сесапададвайепи. паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ хи чатусаччам̣ а̄раббха паваттан̃а̄н̣ам̣ на̄ма, татийам̣ пана магган̃а̄н̣ам̣, итарасачча̄ни випассана̄н̃а̄н̣анти па̄кат̣амева.

‘‘аттха̄дӣсу пабхедагата̄ни н̃а̄н̣а̄нӣ’’ти сан̇кхепена вуттаматтхам̣ па̄л̣ивасенева виваритум̣ ‘‘вуттан̃хета’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха аттхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄ти йам̣ аттхаппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣, айам̣ аттхапат̣исамбхида̄ на̄ма. сесападесупи есева найо. дхаммаппабхедасса хи саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. нируттиппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ нирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. пат̣ибха̄наппабхедасса саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄накаран̣асаматтхам̣ пат̣ибха̄не пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. нируттипат̣ибха̄наппабхеда̄ таббисайа̄нам̣ аттха̄дӣнам̣ паччайуппанната̄дибхедехи бхиндитва̄ ведитабба̄.

нибба̄нампи сампа̄пакахетуануса̄рена арӣйати, адхигамматӣти аттхо. ‘‘йам̣ кин̃чи паччайасамбхӯта’’нти етена саччахетудхаммапаччайа̄ка̄рава̄ресу а̄гата̄ни дуккха̄дӣни гахита̄ни. саччапаччайа̄ка̄рава̄ресу нибба̄нам̣, парийаттива̄ре бха̄ситаттхо, абхидхаммабха̄джанӣйе випа̄ко, кирийа̄ ча̄ти евам̣ па̄л̣ийам̣ вутта̄нам̣ ева васена пан̃ча аттха̄ ведитабба̄. дахатӣти видахати, ниббаттакахетуа̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣аметам̣ ниббачанам̣. тадаттхам̣ пана вибха̄ветум̣ ‘‘паваттети ва̄ сампа̄пун̣итум̣ ва̄ детӣ’’ти вуттам̣. тесу пуримо аттхо маггаваджджесу дат̣т̣хаббо. бха̄ситампи хи авабодханавасена аттхам̣ паваттети, магго пана нибба̄нам̣ па̄петӣти тасмим̣ паччхимо аттхо. нибба̄нам̣ хи паттаббо аттхо, бха̄ситаттхо н̃а̄петаббо аттхо, итаро ниббаттетаббо аттхоти евам̣ тивидхо хоти.

‘‘йо кочи пхаланиббаттако хетӯ’’ти етена саччахетудхаммапаччайа̄ка̄рава̄ресу а̄гата̄ни самудайа̄дӣни гахита̄ни, саччапаччайа̄ка̄рава̄ресу магго, парийаттива̄ре бха̄ситам̣, абхидхаммабха̄джанӣйе кусала̄кусаланти евам̣ па̄л̣ийам̣ вутта̄нам̣ ева васена пан̃ча дхамма̄ ведитабба̄. таттха магго сампа̄пако, бха̄ситам̣ н̃а̄пако, итарам̣ ниббаттакоти евам̣ тивидхо хету ведитаббо. еттха ча кирийа̄нам̣ авипа̄ката̄йа дхаммабха̄во на вутто. йади евам̣ випа̄ка̄ на хонтӣти аттхабха̄вопи на ваттаббо? на, паччайуппаннабха̄вато. евам̣ сати кусала̄кусала̄нампи аттхабха̄во а̄паджджатӣти че? на̄йам̣ досо аппат̣исиддхатта̄. випа̄касса пана падха̄нахетута̄йа па̄кат̣абха̄вато дхаммабха̄во ева тесам̣ вутто. кирийа̄нам̣ паччайабха̄вато дхаммабха̄во а̄паджджатӣти че? на̄йам̣ досо аппат̣исиддхатта̄. каммапхаласамбандхасса пана хетубха̄васса̄бха̄вато дхаммабха̄во на вутто. апича ‘‘айам̣ имасса паччайо, айам̣ паччайуппанно’’ти етам̣ бхедамакатва̄ кевалам̣ кусала̄кусале, випа̄какирийа̄дхамме ча паччавеккхантасса дхамматтхапат̣исамбхида̄ хонтӣти тесам̣ аттхадхаммата̄ на вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣.

айамева хи аттхоти йва̄йам̣ аттхадхамма̄нам̣ пан̃чадха̄ вибхаджанавасена аттхо вутто, айамева абхидхамме вибхаджитва̄ дасситоти самбандхо.

‘‘дхамманирутта̄бхила̄пе’’ти еттха дхамма-саддо сабха̄вава̄чакоти катва̄ а̄ха ‘‘сабха̄ванируттӣ’’ти, авипарӣтанируттӣти аттхо. тена̄ха ‘‘абйабхича̄рӣ воха̄ро’’ти, тасса тасса аттхасса бодхане пат̣инийатасамбандхо саддавоха̄роти аттхо. тадабхила̄пети тасса сабха̄ванируттисан̃н̃итасса абйабхича̄ривоха̄расса абхила̄пане. са̄ пана̄йам̣ сабха̄ванирутти ма̄гадхабха̄са̄. аттхато на̄мапан̃н̃аттӣти а̄чарийа̄. апаре пана йади сабха̄ванирутти пан̃н̃аттисабха̄ва̄, евам̣ сати пан̃н̃атти абхилапитабба̄, на вачананти а̄паджджати. на ча вачанато ан̃н̃ам̣ абхилапитаббам̣ учча̄ретаббам̣ аттхи. атха пхасса̄дивачанехи бодхетаббам̣ абхилапитаббам̣, еван̃ча сати аттхадхамма̄нампи бодхетаббатта̄ тесампи нируттибха̄во а̄паджджати. пхассоти ча сабха̄ванирутти, пхассам̣ пхасса̄ти на сабха̄ванируттӣти дасситова̄йаматтхо. на ча авачанам̣ евам̣пака̄рам̣ аттхи. тасма̄ вачанабхӯта̄йа ева тасса̄ сабха̄ванируттийа̄ абхила̄пе учча̄ран̣ети аттхо дат̣т̣хаббо.

там̣ сабха̄ванируттисаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса тасмим̣ сабха̄ванирутта̄бхила̄пе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄, ‘‘евамайам̣ нируттипат̣исамбхида̄ садда̄рамман̣а̄ на̄ма джа̄та̄, на пан̃н̃аттиа̄рамман̣а̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 718) ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ нируттисадда̄рамман̣а̄йа сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парато манодва̄ре нируттипат̣исамбхида̄ паваттатӣти ваданти. ‘‘нируттипат̣исамбхида̄ паччуппанна̄рамман̣а̄’’ти (вибха. 749) ча вачанасаддам̣ гахетва̄ паччха̄ джа̄нанам̣ сандха̄йа вуттанти. евам̣ пана ан̃н̃асмим̣ паччуппанна̄рамман̣е ан̃н̃ам̣ паччуппанна̄рамман̣ам̣ вуттанти а̄паджджати. йатха̄ пана диббасотан̃а̄н̣ам̣ манусса̄дисаддабхеданиччхайасса паччайабхӯтам̣ там̣там̣саддавибха̄вакам̣, евам̣ сабха̄ва̄сабха̄ванируттиниччхайасса паччайабхӯтам̣ паччуппаннасабха̄ванируттисадда̄рамман̣ам̣ там̣вибха̄вакам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄ти вуччама̄не на кочи па̄л̣ивиродхо. ‘‘там̣ сабха̄ванируттисаддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса̄’’ти ча ‘‘паччуппаннасадда̄рамман̣ам̣ паччавеккхан̣ам̣ паваттентасса̄’’ти на насакка̄ ваттум̣. тан̃хи н̃а̄н̣ам̣ сабха̄ванируттим̣ вибха̄вентамева там̣там̣саддапаччавеккхан̣а̄нантарам̣ там̣там̣пабхеданиччхайахетубха̄вато нируттим̣ бхиндантам̣ пат̣ивиджджхантамева уппаджджатӣти пабхедагатампи хотӣти.

саббаттха н̃а̄н̣анти саббасмим̣ висайе н̃а̄н̣ам̣, саббампи н̃а̄н̣анти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘н̃а̄н̣а̄рамман̣ам̣ н̃а̄н̣а’’нти. саббаттха̄ти ва̄ саббесу аттха̄дӣсу, тӣсу, чатӯсупи ва̄ паваттатта̄, кусалакирийа̄бхӯта̄йа пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа дхамматтхабха̄вато тӣсу ева ва̄ паваттатта̄ ‘‘саббаттха н̃а̄н̣а’’нти вуттам̣. тена̄ха ‘‘йатха̄вуттесу ва̄’’тиа̄ди. таттха сагочаракичча̄дивасена̄ти сагочарасса, кичча̄дикасса ча васена ‘‘идам̣ н̃а̄н̣ам̣ идам̣ на̄ма а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттам̣ имина̄ на̄ма киччена̄’’ти джа̄нанам̣. а̄ди-саддена лаккхан̣апаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄набхӯмиа̄дӣнам̣ сан̇гахо. тенева̄ха ‘‘има̄ни н̃а̄н̣а̄ни идаматтхаджотака̄нӣ’’тиа̄ди.

429. пабхедам̣ гаччхантӣти анекабхедабхиннесу а̄рамман̣есу тесам̣ йа̄тха̄вато там̣там̣пабхеда̄вабодханасаматтхатам̣ упагаччханти.

маха̄са̄вака̄нан̃ча асеккхабхӯмийам̣ пабхедам̣ гата̄ти са̄ман̃н̃авидхина̄ дасситаматтхам̣ апава̄дена ниваттетум̣ а̄нандаттхера-ггахан̣ам̣ катам̣.

ета̄ пат̣исамбхида̄. секкхабхӯмийам̣ пабхедагаманам̣ аппависайам̣, асеккхабхӯмийам̣ бахувисайанти а̄ха ‘‘адхигамо на̄ма арахаттаппаттӣ’’ти, са̄тисайам̣ ва̄ адхигамам̣ сандха̄йа евам̣ вуттам̣. секкхена патта̄нампи хи има̄сам̣ арахаттаппаттийа̄ висадабха̄ва̄дхигамоти. пуббайого вийа пана арахаттаппатти арахатопи пат̣исамбхида̄висадата̄йа паччайо на на хотӣти пан̃чаннампи йатха̄йогам̣ секкха̄секкхапат̣исамбхида̄висадата̄йа ка̄ран̣ата̄ йоджетабба̄. аттхадхамма̄дӣнам̣ анавасесасан̇ган̣ханато буддхавачанависайа̄ ева парийаттиа̄дайо дассита̄. па̄л̣ийа̄ саджджха̄йо парийа̄пун̣анам̣, тадаттхасаванам̣ саванам̣, парито саббасо н̃а̄тум̣ иччха̄ парипуччха̄ти а̄ха ‘‘па̄л̣иат̣т̣хакатха̄дӣсу ган̣т̣хипадааттхападавиниччхайакатха̄’’ти, падаттхато, адхиппа̄йато ча дувин̃н̃еййат̣т̣ха̄нам̣ виттха̄рато саннит̣т̣ха̄накатха̄ти аттхо. йасса хи падасса аттхо дувин̃н̃еййо, там̣ ган̣т̣хипадам̣, йасса адхиппа̄йо дувин̃н̃еййо, там̣ аттхападам̣. а̄ди-саддена кхандха̄дипат̣исам̣йутте катха̄магге сан̇ган̣ха̄ти. бха̄вана̄нуйогасахитам̣ гатам̣, пачча̄гатан̃ча етасса аттхӣти гатапачча̄гатико, тасса бха̄во, тена гатапачча̄гатикабха̄вена. васанат̣т̣ха̄нато йа̄ва гочарага̄мо, тато ча йа̄ва васанат̣т̣ха̄нам̣ каммат̣т̣ха̄на̄нуйуттоти аттхо. йа̄ва ануломаготрабхусамӣпанти сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ама̄ха. тан̃хи тесам̣ самӣпаппаваттам̣.

саттхесӯти анаваджджесу сатта̄нам̣ хитасукха̄вахесу гантхесу. татха̄ сиппа̄йатанесӯти еттха̄пи. пуббака̄ле екасатара̄джӯнам̣ десабха̄са̄ екасатавоха̄ра̄. дхаммападе (дха. па. 1 а̄дайо) йамакавагго опаммавагготи ваданти, мӯлапан̣н̣а̄се (ма. ни. 1.325 а̄дайо; 439 а̄дайо) йамакавагго опаммавагго ева̄ти апаре. сутапат̣ибха̄набахула̄нанти бахуссута̄нам̣ пат̣ибха̄наванта̄нам̣.

сабба̄нӣти пуббе вутта̄ни пан̃ча, паччха̄ вутта̄ни ат̣т̣хапи ва̄. секкхапхалавимоккхапарийоса̄не бхава̄ секкхапхалавимоккхантика̄. т̣ха̄на̄т̣ха̄нан̃а̄н̣абала̄дӣни саббабуддхагун̣есу сакиччато па̄кат̣атара̄нӣти вуттам̣ ‘‘даса бала̄ни вийа̄’’ти, ан̃н̃е ва̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дайопи саббе бхагавато гун̣ависеса̄ асеккхапхалавимоккхантика̄ ева.

пан̃н̃а̄бхӯми-мӯла-сарӣрававаттха̄наван̣н̣ана̄

430. има̄йа пан̃н̃а̄йа̄ти випассана̄пан̃н̃а̄йа. бхӯми саллаккхан̣а̄диггахан̣авасена паваттит̣т̣ха̄набха̄вато. а̄ди-саддена а̄ха̄ра̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. касма̄ панете евам̣ бахудхамма̄ бхӯмибха̄вена гайханти, нану кхандха̄дӣсу екена̄пи аттхасиддхи хотӣти? на, тивидхасатта̄нуггахаттхам̣ кхандха̄диттайаггахан̣ам̣ каттаббам̣, ан̃н̃атха̄ саббаса̄дха̄ран̣о ануггахо на като сийа̄. тивидха̄ хи сатта̄ рӯпасаммӯл̣ха̄ арӯпасаммӯл̣ха̄ убхайасаммӯл̣ха̄ти. тесу йе арӯпасаммӯл̣ха̄, тадаттхам̣ кхандха̄нам̣ гахан̣ам̣ арӯпадхамма̄нам̣ чатудха̄ вибхаттатта̄. йе рӯпасаммӯл̣ха̄, тадаттхам̣ а̄йатана̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣ аддхека̄дасадха̄ вибхаттатта̄. йе пана убхайасаммӯл̣ха̄, тадаттхам̣ дха̄тӯнам̣ убхайесампи вибхаттатта̄. татха̄ индрийабхедена тиккхиндрийа̄ маджджхиминдрийа̄ мудиндрийа̄, сам̣кхиттаручӣ маджджхимаручӣ виттха̄раручӣти ча тивидха̄ сатта̄, тесампи аттха̄йа йатха̄ккамам̣ кхандха̄диггахан̣ам̣ катанти йоджетаббам̣. индрийаггахан̣ам̣ пана ка̄мам̣ ете дхамма̄ иссара̄ вийа сахаджа̄тадхаммесу иссарийам̣ а̄дхипаччам̣ паваттенти, там̣ пана несам̣ дхаммасабха̄васиддхам̣, на еттха кассачи васӣбха̄во ‘‘сун̃н̃а̄ ете авасаваттино’’ти анатталаккхан̣асса сукхаггахан̣аттхам̣. там̣ панетам̣ чатуббидхампи паваттиниваттитадубхайахетувасена дит̣т̣хамева упака̄ра̄вахам̣, на ан̃н̃атха̄ти сачча̄дидвайам̣ гахитам̣. а̄ди-саддена гахитадхаммесупи айам̣ найо нетаббо. мӯлам̣ патит̣т̣ха̄бха̄вато. сати хи сӣлависуддхийам̣, читтависуддхийан̃ча айам̣ пан̃н̃а̄ мӯладжа̄та̄ хоти, на̄сатӣти. сарӣрам̣ парибрӯхетаббато. имисса̄ хи пан̃н̃а̄йа санта̄навасена паваттама̄на̄йа па̄дапа̄н̣исӣсат̣т̣ха̄нийа̄ дит̣т̣хивисуддхиа̄дика̄ има̄ пан̃ча висуддхийо авайавена самуда̄йӯпалаккхан̣анайена ‘‘сарӣра’’нти ведитабба̄.

431. пан̃ча кхандха̄ти еттха пан̃ча̄ти ган̣анапариччхедо, тена на тато хет̣т̣ха̄, на уддханти дассети. кхандха̄ти париччхиннадхамманидассанам̣. йасма̄ четтха кхандха-саддо ра̄сат̣т̣хо ‘‘маха̄удакаккхандхо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 4.51; 6.37) вийа, тасма̄ атӣта̄дивибха̄габхиннам̣ саббам̣ рӯпам̣ ра̄сивасена буддхийа̄ екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘рӯпамева кхандхо рӯпаккхандхо’’ти сама̄на̄дхикаран̣асама̄со дат̣т̣хаббо. ‘‘тӣхи кхандхехи ин̣ам̣ дасса̄ма̄’’тиа̄дӣсу вийа кот̣т̣ха̄сат̣т̣хе пана кхандха-садде нибба̄насса̄пи кхандхантарабха̄во а̄паджджатӣти? на̄паджджати атӣта̄дивибха̄га̄бха̄вато. на хи екасса ниччасса сато нибба̄насса атӣта̄дивибха̄го аттхӣти. пат̣хаменаттхена рӯпара̄сӣти аттхо, дутийена рӯпакот̣т̣ха̄соти. ведана̄ккхандхотиа̄дӣсупи есева найо. касма̄ панете кхандха̄ пан̃чева вутта̄ имина̄ ева ча камена̄ти? бха̄джанабходжанабйан̃джанабхаттака̄ракабхун̃джакавикаппадассанато, йатхол̣а̄рикайатха̄сам̣килесӯпадесато ча̄ти ведитаббам̣. вива̄дамӯлахетубха̄вам̣ сам̣са̄рахетутам̣, каммахетутан̃ча чинтетва̄ ведана̄сан̃н̃а̄ сан̇кха̄раккхандхато нӣхаритва̄ висум̣ кхандхабха̄вена десита̄.

рӯпаккхандхакатха̄ван̣н̣ана̄

432. таттха̄ти тесу пан̃часу кхандхесу. йам̣ кин̃чӣти анавасесапарийа̄да̄нам̣. руппаналаккхан̣анти атиппасан̇ганийаманам̣. йам̣-саддена хи санипа̄тена ким̣-саддена ча гахитена анийаматтхата̄йа атиппасан̇ге а̄панне там̣ руппанасаддо ниваттети, тена рӯпасса анавасесапариггахо като хоти. сӣта̄дӣхӣти сӣтун̣хаджигхаччха̄пипа̄са̄дӣхи. хетуаттхе четам̣ каран̣авачанам̣. руппанам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти руппаналаккхан̣ам̣. дхаммо ева дхаммаджа̄там̣. руппанан̃четтха сӣта̄дивиродхипаччайасаннипа̄те висадисуппатти. нану ча арӯпадхамма̄нампи виродхипаччайасама̄гаме висадисуппатти лаббхатӣти? саччам̣ лаббхати, на пана вибхӯтатарам̣. вибхӯтатарам̣ хеттха руппанам̣ адхиппетам̣ сӣта̄диггахан̣ато. йади евам̣, катхам̣ брахмалоке рӯпасаман̃н̃а̄? таттха̄пи там̣сабха̄ва̄нативаттанато хотийева рӯпасаман̃н̃а̄, анугга̄хакапаччайавасена ва̄. виродхипаччайасаннипа̄те йо аттано санта̄не бхинне бхиджджама̄нассева висадисуппаттихетубха̄во, там̣ руппананти ан̃н̃е. имасмим̣ паккхе рӯпайати вика̄рам̣ а̄па̄детӣти рӯпам̣, пуримапаккхе пана руппатӣти. сан̇гхат̣т̣анена вика̄ра̄паттийам̣ руппанасаддо нирул̣хоти кечи. имасмим̣ паккхе арӯпадхаммесу рӯпасаман̃н̃а̄йа пасан̇го ева наттхи сан̇гхат̣т̣ана̄бха̄вато. пат̣игха̄то руппананти апаре. саббам̣ там̣ екато катва̄ти ра̄сат̣т̣хам̣ хадайе т̣хапетва̄ вадати.

бхӯтопа̄да̄йабхедатоти еттха тададхӣнавуттита̄йа бхавати еттха упа̄да̄йарӯпанти бхӯтам̣. бхӯта̄ни упа̄дийатева, на пана сайам̣ техи, ан̃н̃ехи ва̄ упа̄дӣйатӣти упа̄да̄йам̣.

ка̄мам̣ чатудха̄туваваттха̄не вачанаттха̄дитопи бхӯта̄ни вибха̄вита̄нева, сабха̄вадхамма̄нам̣ пана лаккхан̣а̄дивибха̄вана̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄на̄ни чатудха̄туваваттха̄не вутта̄нӣ’’ти. таттха падат̣т̣ха̄насса авуттатта̄ а̄ха ‘‘падат̣т̣ха̄нато пана̄’’тиа̄ди. авачанан̃ча тасса тассаттхасса паччайатоти еттха пака̄рантарена вибха̄витатта̄ти дат̣т̣хаббам̣. сабба̄пӣти чатассопи дха̄туйо. а̄посан̇гахита̄йа теджонупа̄лита̄йа ва̄йовиттхамбхита̄йа ева патхавӣдха̄туйа̄ паватти, на ан̃н̃атха̄ти са̄ сесабхӯтаттайападат̣т̣ха̄на̄, евамитара̄пӣти а̄ха ‘‘авасесадха̄туттайападат̣т̣ха̄на̄’’ти.

чатувӣсативидханти ган̣анапариччхедо баларӯпа̄дӣнам̣ пат̣иседханаттхо. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ парато а̄ви бхависсати. чаккхатӣти чаккху, вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ рӯпам̣ асса̄дентам̣ вийа хотӣти аттхо. чаккхатӣти хи айам̣ чаккхати-саддо ‘‘мадхум̣ чаккхати, бйан̃джанам̣ чаккхатӣ’’тиа̄дӣсу вийа асса̄данаттхо. вуттан̃хетам̣ ‘‘чаккхум̣ кхо, ма̄ган̣д̣ийа, рӯпа̄ра̄мам̣ рӯпаратам̣ рӯпасамудита’’нти (ма. ни. 2.209). ат̣т̣хакатха̄йампи вуччати ‘‘рӯпесу а̄вин̃чханараса’’нти (висуддхи. 2.433; дха. са. ат̣т̣ха. 600). сатипи сота̄дӣнам̣ садда̄рамман̣а̄дибха̄ве нирул̣хатта̄ дассане ева чаккху-саддо паваттати падума̄дӣсу пан̇каджа̄дисадда̄ вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ чаккхатӣти вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ самависамам̣ а̄чиккхантам̣ вийа абхибйаттам̣ вадантам̣ вийа хотӣти аттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘вибха̄вети ча̄’’ти (маха̄ни. ат̣т̣ха. 13; вибха. ат̣т̣ха. 154) вуттам̣. там̣ анекаттхатта̄ дха̄тӯнам̣ вибха̄ванаттхата̄пи чаккхати-саддасса самбхаватӣти катва̄ вуттам̣. сун̣а̄ти етена, вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ сайам̣ ва̄ сун̣а̄тӣти сотам̣. гха̄йати етена, сайам̣ ва̄ гха̄йатӣти гха̄нам̣. расаггахан̣амӯлакатта̄ аджджхохаран̣асса джӣвитанимиттам̣ а̄ха̄рарасо джӣвитам̣, тасмим̣ нинната̄йа там̣ авха̄йатӣти дживха̄ нируттинайена. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йо уппаттит̣т̣ха̄нанти ка̄йо ануттарийахетубха̄вам̣ ана̄гаччхантесу ка̄мара̄ганида̄накаммаджанитесу, ка̄мара̄гасса ча висесапаччайесу гха̄надживха̄ка̄йесу ка̄йасса висесато са̄савапаччайатта̄. тена хи пхот̣т̣хаббасукхам̣ асса̄дента̄ сатта̄ метхунампи севанти. ка̄йиндрийаваттхука̄ ва̄ чатта̄ро кхандха̄ балавака̄ма̄сава̄дихетубха̄вато висесена са̄сава̄ти куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йоти ка̄йо вутто. ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ рӯпайатӣти рӯпам̣, рӯпамива пака̄сам̣ кароти савиггахамива дассетӣти аттхо. анекаттхатта̄ ва̄ дха̄тӯнам̣ пака̄санаттхо ева рӯпасаддо дат̣т̣хаббо. саппатӣти саддо, уда̄харӣйати, сакехи ва̄ паччайехи саппӣйати сотавин̃н̃еййабха̄вам̣ упанӣйатӣти аттхо. гандхайатӣти гандхо, аттано ваттхум̣ сӯчайати апа̄кат̣ам̣ ‘‘идам̣ сугандхам̣, дуггандха’’нти пака̄сети, пат̣иччханнам̣ ва̄ пуппхапхала̄дим̣ ‘‘идаметтха аттхӣ’’ти песун̃н̃ам̣ каронтам̣ вийа хотӣти аттхо. расанти там̣ сатта̄ти расо, аса̄дентӣти аттхо.

иттхийа̄ва индрийам̣ иттхиндрийам̣, татха̄ пурисиндрийам̣. джӣванти тена сахаджа̄тадхамма̄ти джӣвитам̣, тадева индрийам̣ джӣвитиндрийам̣. хадайан̃ча там̣ ваттху ча, хадайасса ва̄ мановин̃н̃а̄н̣асса ваттху хадайаваттху. чопанака̄йабха̄вато ка̄йо ча со адхиппа̄йавин̃н̃а̄панато вин̃н̃атти ча̄ти ка̄йавин̃н̃атти. чопанава̄ча̄бха̄вато, адхиппа̄йавин̃н̃а̄панато ча вачӣ ча са̄ вин̃н̃атти ча̄ти вачӣвин̃н̃атти. виггаха̄бха̄вато на кассати, каситум̣ чхиндитум̣ на сакка̄, на ва̄ ка̄сати диббатӣти ака̄сам̣, ака̄самева а̄ка̄сам̣, тадева ниссаттаниджджӣват̣т̣хена а̄ка̄садха̄ту. рӯпасса̄ти ниппханнарӯпасса. лахубха̄во лахута̄. сайам̣ аниппханната̄йа ‘‘рӯпасса̄’’ти висеситам̣. еса найо сесесупи. айам̣ пана висесо – каммани са̄дху камман̃н̃ам̣, тасса бха̄во камман̃н̃ата̄. пат̣хамам̣, упари ча чайо паватти упачайо. пубба̄паравасена самбандха̄ тати паватти сантати. аниччасса вина̄сино бха̄во аниччата̄. кабалам̣ карӣйатӣти кабал̣ӣка̄ро. а̄харатӣти а̄ха̄ро. евам̣ та̄ва упа̄да̄йарӯпам̣ саддаттхато ведитаббам̣.

камато пана саббесам̣ рӯпадхамма̄нам̣ ниссайабха̄вена мӯлабхӯтатта̄ пат̣хамам̣ бхӯтарӯпа̄ни уддит̣т̣ха̄ни. итаресу аджджхаттикабха̄вена аттабха̄васаман̃н̃а̄йа мӯлабха̄вато чаккха̄дӣни пан̃ча а̄дито уддит̣т̣ха̄ни. тесам̣ висайӣнам̣ име висайа̄ти дассетум̣ рӯпа̄дӣни чатта̄ри уддит̣т̣ха̄ни. пхот̣т̣хаббам̣ пана анупа̄да̄рӯпатта̄, бхӯтаггахан̣ена гахитатта̄ ча идха на гахитам̣. сва̄йам̣ аттабха̄во имехи ‘‘иттхӣ’’ти ва̄ ‘‘пурисо’’ти ва̄ сан̇кхам̣ гаччхатӣти дассанаттхам̣ таданантарам̣ иттхипурисиндрийадвайам̣ уддит̣т̣хам̣. ‘‘имина̄ джӣватӣ’’ти воха̄рам̣ лаббхатӣти дассанаттхам̣ тато джӣвитиндрийам̣. тасса имам̣ нисса̄йа вин̃н̃а̄н̣аппаваттийам̣ аттахита̄дисиддхӣти дассанаттхам̣ хадайаваттху. тасса има̄сам̣ васена саббе ка̄йавачӣпайога̄ти дассанаттхам̣ вин̃н̃аттидвайам̣. има̄йа рӯпака̄йасса париччхедо, ан̃джасо ча̄ти дассанаттхам̣ а̄ка̄садха̄ту. имехисса сукхаппаватти, уппаттиа̄дайо ча̄ти дассанаттхам̣ лахута̄дайо. саббо ча̄йам̣ чатусантатирӯпасанта̄но имина̄ упаттхамбхӣйатӣти дассанаттхам̣ анте кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро уддит̣т̣хоти ведитаббо.

433. ида̄ни йатха̄уддит̣т̣ха̄ни упа̄да̄рӯпа̄ни лаккхан̣а̄дито ниддиситум̣ ‘‘таттха рӯпа̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣а’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха таттха̄ти тесу упа̄да̄рӯпесу. рӯпе, рӯпасса ва̄ абхигха̄то рӯпа̄бхигха̄то, там̣ арахатӣти рӯпа̄бхигха̄та̄рахо, рӯпа̄бхигха̄то хоту ва̄ ма̄ ва̄ евам̣сабха̄во чатуннам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄до рӯпа̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄до, евам̣лаккхан̣ам̣ чаккхӯти аттхо. йасма̄ паччайантарасахито ева чаккхупаса̄до рӯпа̄бхихананавасена паваттати, на кевало. тасма̄ там̣сабха̄вата̄ва пама̄н̣ам̣, на рӯпа̄бхигха̄тоти дассанаттхам̣ рӯпа̄бхигха̄та̄рахата̄ вутта̄ йатха̄ випа̄ка̄рахам̣ кусала̄кусаланти. абхигха̄то ча висайависайӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ абхимукхӣбха̄во йогйадеса̄ват̣т̣ха̄нам̣ абхигха̄то вийа̄ти катва̄. со рӯпе чаккхусса, рӯпасса ва̄ чаккхумхи хоти. тена̄ха ‘‘йам̣ чаккху анидассанам̣ саппат̣игхам̣ рӯпамхи санидассанамхи саппат̣игхамхи пат̣ихан̃н̃и ва̄’’ти, ‘‘йамхи чаккхумхи анидассанамхи саппат̣игхамхи рӯпам̣ санидассанам̣ саппат̣игхам̣ пат̣ихан̃н̃и ва̄ пат̣ихан̃н̃ати ва̄’’ти (дха. са. 597) ча а̄ди. парипун̣н̣а̄парипун̣н̣а̄йатанаттабха̄ваниббаттакасса каммасса нида̄набхӯта̄ ка̄матан̣ха̄, рӯпатан̣ха̄ ча тада̄йатаникабхавапаттхана̄бха̄вато дат̣т̣хука̄мата̄дивоха̄рам̣ арахатӣти дутийанайо саббаттха вутто. таттха дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ етесанти дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄на̄ни. евам̣видха̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄до дат̣т̣хука̄мата̄…пе… паса̄до, евам̣лаккхан̣ам̣ чаккху. тасса тасса хи бхавасса мӯлака̄ран̣абхӯта̄ тан̣ха̄ тасмим̣ тасмим̣ бхаве уппаджджана̄раха̄йатанависайа̄пи на̄ма хотӣти ка̄матан̣ха̄дӣнам̣ дат̣т̣хука̄мата̄дивоха̄ра̄рахата̄ вутта̄.

дат̣т̣хука̄мата̄ти хи дат̣т̣хумиччха̄, рӯпатан̣ха̄ти аттхо. еттха ча дат̣т̣хука̄мата̄йа, сеса̄нан̃ча там̣там̣аттабха̄ваниббаттакакамма̄йӯханаккхан̣ато сати пуриманиббаттийам̣ ваттаббам̣ наттхи, асати пана маггена асамуггха̄титабха̄войева ка̄ран̣анти дат̣т̣хаббам̣. йато маггена асамуччхиннам̣ ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджитва̄ аттано пхаласса паччайабха̄вӯпагаманато виджджама̄намева̄ти уппанната̄ аттхита̄ парийа̄йехи вуччати ‘‘арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бха̄венто арийам̣ ат̣т̣хан̇гикам̣ маггам̣ бахулӣкаронто уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме антара̄йева антарадха̄петӣ’’ти (сам̣. ни. 5.156), ‘‘сантам̣ ва̄ аджджхаттам̣ ка̄маччхандам̣ ‘аттхи ме аджджхаттам̣ ка̄маччхандо’ти паджа̄на̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 2.382; ма. ни. 1.115) ча евама̄дӣсу.

рӯпесу пуггаласса, вин̃н̃а̄н̣асса ва̄ а̄вин̃чханарасам̣. а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣ ниссайапаччайабха̄вато. дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣ йесам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄до, тевасса а̄саннака̄ран̣анти катва̄. еттха ча там̣там̣аттабха̄ваниппха̄дакаса̄дха̄ран̣акаммавасена пуримам̣ чаккхулаккхан̣ам̣ вуттам̣ ка̄ран̣ависесасса ана̄мат̣т̣хатта̄. ‘‘еварӯпам̣ на̄ма ме чаккху хотӯ’’ти евам̣ ниббаттитаа̄вен̣икакаммавасена дутийанти ваданти. сатипи пана пан̃чаннам̣ паса̄дабха̄васа̄ман̃н̃е сависайа̄вабха̄санасан̇кха̄тасса паса̄дабйа̄па̄расса васена пуримам̣ вуттам̣. паса̄дака̄ран̣асса сатипи каммабха̄васа̄ман̃н̃е, екатте ва̄ аттано ка̄ран̣абхедена бхедадассанавасена дутийанти дат̣т̣хаббам̣. сота̄дӣнам̣ лаккхан̣а̄дӣсу вуттанайенева аттхо ведитаббо.

еттха̄ха – чаккха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ ким̣ екакаммуна̄ уппатти, уда̄ху на̄на̄каммуна̄ти? убхайатха̄пӣти пора̄н̣а̄. таттха на̄на̄каммуна̄ та̄ва уппаттийам̣ чаккха̄дӣнам̣ висесе ваттаббам̣ наттхи ка̄ран̣асса бхиннатта̄. екакаммуна̄ пана уппаттийам̣ катхам̣ несам̣ висесоти? ка̄ран̣асса бхиннатта̄ ева. там̣там̣бхавапаттхана̄бхӯта̄ хи тан̣ха̄ там̣там̣бхавапарийа̄панна̄йатана̄бхила̄сата̄йа сайам̣ вичиттарӯпа̄ упаниссайабха̄вена там̣там̣бхаваниббаттакакаммасса вичиттабхедатам̣ видахати. йато тада̄хитависесам̣ там̣ татха̄рӯпасаматтхата̄йогена̄некарӯпа̄паннам̣ вийа анекам̣ висит̣т̣хасабха̄вам̣ пхалам̣ ниббаттети. на четтха саматтхата̄ саматтхабха̄вато ан̃н̃а̄ ведитабба̄ ка̄ран̣ависесена а̄хитависесасса висит̣т̣хапхаланиппха̄данайогйата̄маттато. айан̃ча екассапи каммасса анекиндрийахетута̄висесайого йуттито, а̄гаманато ча парато а̄гамиссати. апича екассева кусалачиттасса сол̣аса̄дивипа̄качиттаниббаттихетута̄ вуччати. локепи екассева са̄либӣджасса парипун̣н̣а̄парипун̣н̣атан̣д̣улаа̄тан̣д̣улапхаланиббаттихетута̄ диссатева, ким̣ ва̄ ета̄йа йуттичинта̄йа. йато каммапхалам̣ чаккха̄дӣни, каммавипа̄ко ча саббасо буддха̄нам̣йева н̃а̄н̣асса висайоти.

434. кечӣти маха̄сан̇гхикесу екачче. тесу хи васудхаммо евам̣ вадати ‘‘чаккхумхи теджо адхикам̣, соте ва̄йу, гха̄не патхавӣ, дживха̄йа а̄по, ка̄йе саббепи сама̄’’ти. чаккха̄дӣсу теджа̄диадхиката̄ на̄ма танниссайабхӯта̄нам̣ тададхиката̄йа̄ти дассенто ‘‘теджа̄дхика̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄до чаккхӯ’’тиа̄дима̄ха. ка̄йо саббесанти ко еттха висесо, нану теджа̄диадхика̄нан̃ча бхӯта̄нам̣ паса̄да̄ саббесам̣йева̄ти? саччаметам̣, идам̣ пана ‘‘саббеса’’нти вачанам̣ сама̄на̄нанти имаматтхам̣ дӣпети ануваттама̄насса екадеса̄дхикабха̄васса нива̄ран̣авасена вуттатта̄. теджа̄дӣнам̣ хи паччекам̣ адхикабха̄ве вийа двиннам̣, тин̣н̣ам̣ ва̄ адхикабха̄вепи йатха̄вутта̄дхикабха̄венева екака̄дивасена лаббхама̄на̄йа оматтата̄йапи ка̄йаппаса̄до на хотӣти па̄кат̣ойаматтхо. тасма̄ чатуннампи бхӯта̄нам̣ самабха̄вена ка̄йаппаса̄до хотӣти саббасаддо идха самабха̄вадӣпако дат̣т̣хаббо. теджа̄дӣнанти падӣпасан̇кха̄тасса теджасса обха̄сарӯпена, ва̄йусса саддена, патхавийа̄ гандхена, кхел̣асан̇кха̄тасса удакасса расена̄ти пуримава̄де, паччхимава̄де ча йатха̄йогам̣ там̣там̣бхӯтагун̣ехи ануггайхабха̄вато, рӯпа̄дӣнам̣ гахан̣е упака̄ритаббатоти аттхо. а̄лока̄дисахака̄рӣка̄ран̣асахита̄нам̣йева чаккха̄дӣнам̣ рӯпа̄диавабха̄санасаматтхата̄, виварасса ча сотавин̃н̃а̄н̣ӯпаниссайабха̄во гун̣оти тесам̣ ладдхи. теджа̄дӣнам̣ вийа пана виварасса бхӯтабха̄ва̄бха̄вато йатха̄йога-ггахан̣ам̣. атха ва̄ рӯпа̄дайо вийа виварампи бхӯтагун̣оти пара̄дхиппа̄йе теджасса а̄локарӯпена, а̄ка̄сасан̇кха̄тасса виварасса саддена, ва̄йусса гандхена, удакасса расена, патхавийа̄ пхот̣т̣хаббена̄ти евам̣ йатха̄йогам̣ там̣там̣бхӯтагун̣ехӣти йоджана̄.

рӯпа̄дӣнам̣ адхикабха̄вадассанатоти аггимхи рӯпасса пабхассарасса, ва̄йумхи саддасса сабха̄вена суййама̄насса, патхавийа̄ сурабхиа̄дино гандхасса, а̄пе ча расасса мадхурасса̄ти имесам̣ висесайутта̄нам̣ дассанато ‘‘рӯпа̄дайо тесам̣ гун̣а̄’’ти пат̣хамава̄дӣ а̄ха̄ти. тассева ‘‘иччхеййа̄ма̄’’тиа̄дина̄ уттарама̄ха. имина̄ва упа̄йена дутийава̄динопи ниггахо хотӣти. атха ва̄ рӯпа̄дивисесагун̣ехи теджаа̄ка̄сапатхавӣа̄пава̄йӯхи чаккха̄дӣни ката̄нӣти вадантасса кан̣а̄дасса ва̄дам̣ уддхаритва̄ там̣ ниггахетум̣ ‘‘атха̄пи вадеййу’’нтиа̄ди вуттанти дат̣т̣хаббам̣. а̄саве упалаббхама̄нопи гандхо патхавийа̄ а̄посам̣йутта̄йа каппа̄сато висадиса̄йа̄ти на каппа̄сагандхасса адхикабха̄ва̄паттӣти че? на, анабхибхӯтатта̄. а̄саве хи удакасам̣йутта̄ патхавӣ удакена абхибхӯта̄, на каппа̄сапатхавӣти тасса ева гандхена адхикена бхавитаббам̣. ун̣ходакасам̣йутто ча агги упалаббханӣйо махантоти катва̄ тасса пхассо вийа ван̣н̣опи пабхассаро упалаббхеййа̄ти ун̣ходаке ван̣н̣ато аггина̄ анабхисамбандхасса сӣтодакасса ван̣н̣о париха̄йетха. тасма̄ти етасса убхайасса абха̄ва̄. тадабха̄вена хи рӯпа̄дӣнам̣ теджа̄дивисесагун̣ата̄ ниваттита̄. танниваттанена ‘‘теджа̄дӣнам̣ гун̣ехи рӯпа̄дӣхи ануггайхабха̄вато’’ти идам̣ ка̄ран̣ам̣ ниваттитанти евам̣ парампара̄йа убхайа̄бха̄во висесапарикаппанапаха̄насса ка̄ран̣ам̣ хотӣти а̄ха ‘‘тасма̄ паха̄йета’’нтиа̄ди. екакала̄пепи рӯпараса̄дайо висадиса̄, ко пана ва̄до на̄на̄кала̄пе чаккха̄дайо бхӯтависеса̄бха̄вепӣти дассетум̣ рӯпараса̄динидассанам̣ вуттам̣.

йади бхӯтависесо наттхи, ким̣ пана чаккха̄дивисесасса ка̄ран̣анти там̣ дассетум̣ ‘‘йам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса̄’’тиа̄ди вуттам̣. екампи каммам̣ пан̃ча̄йатаникаттабха̄вабхаваппаттхана̄ниппханнам̣ чаккха̄дивисесахетута̄йа ан̃н̃аман̃н̃асса аса̄дха̄ран̣анти ча каммависесоти ча вуттанти дат̣т̣хаббам̣. на хи там̣ йена висесена чаккхусса паччайо, тенева сотасса паччайо хоти индрийантара̄бха̄ваппаттито. ‘‘пат̣исандхиккхан̣е махаггата̄ четана̄ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.12.78) вачанена пат̣исандхиккхан̣е виджджама̄на̄нам̣ саббесам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ ека̄ четана̄ каммапаччайо хотӣти вин̃н̃а̄йати. на̄на̄четана̄йа хи тада̄ индрийуппаттийам̣ сати париттена ча махаггатена ча каммуна̄ ниббаттитам̣ кат̣атта̄рӯпам̣ а̄паджджеййа̄ти. на чека̄ пат̣исандхи анекакамманиббатта̄ хотӣти сиддхамекена каммена анекиндрийуппатти хотӣти.

435. аналлӣно ниссайо етасса̄ти аналлӣнаниссайо, рӯпасаддасан̇кха̄то висайо. гандхараса̄нам̣ ниссайа̄ гха̄надживха̄нам̣ ниссайе аллӣйантӣти те ниссайавасена аллӣна̄. пхот̣т̣хаббам̣ сайам̣ ка̄йаниссайааллӣнам̣ бхӯтатта̄. апаро найо – чаккхусота̄ни аппаттависайагга̄хака̄ни са̄нтаре, адхике ча висайе вин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄вато. сотампи сампаттависайагга̄хӣти кечи. йади сотам̣ сампаттагга̄хи, читтаджо саддо сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ на сийа̄. на хи бахиддха̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ уппатти аттхи. па̄л̣ийан̃ча ависесена садда̄рамман̣асса сотавин̃н̃а̄н̣а̄рамман̣абха̄во вутто. кин̃ча диса̄десававаттха̄нан̃ча саддасса на сийа̄, аттано висайипадесасса ева гахетаббато гандхо вийа. тасма̄ йаттха уппанно саддо, таттхева т̣хито. саче сотапатхе а̄па̄тхама̄гаччхати, нану дӯре т̣хитехи раджака̄дисадда̄ чирена суййантӣти? на дӯра̄санна̄нам̣ йатха̄па̄кат̣е садде гахан̣ависесато. йатха̄ хи дӯра̄санна̄нам̣ вачанасадде йатха̄па̄кат̣е гахан̣ависесато а̄ка̄рависеса̄нам̣ аггахан̣ам̣, гахан̣ан̃ча хоти, евам̣ раджака̄дисаддепи а̄саннасса а̄дито пабхути йа̄ва аваса̄на̄ камена па̄кат̣ӣбхӯте, дӯрасса ча аваса̄не, маджджхе ва̄ пин̣д̣авасена паваттипа̄кат̣ӣбхӯте ниччхайаггахан̣а̄нам̣ сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парато паватта̄нам̣ висесато лахукам̣ суто ‘‘чирена суто’’ти адхима̄но хоти. со пана саддо йаттха уппанно, таннисситова аттано виджджама̄наккхан̣е сотасса а̄па̄тхама̄гаччхати. йади саддасса бхӯтапарампара̄йа самантато паватти наттхи, катхам̣ пат̣игхосуппаттӣти? дӯре т̣хитопи саддо ан̃н̃аттха пат̣игхосуппаттийа̄, бха̄джана̄дичаланасса ча айоканто вийа айочаланасса паччайо хотӣти дат̣т̣хаббам̣.

436. пуббе лаккхан̣а̄дина̄ вибха̄витампи чаккхум̣ т̣хитат̣т̣ха̄на̄дито вибха̄ветум̣ ‘‘чаккху четтха̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха чаккху са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хатӣти самбандхо. ча-ка̄ро бйатирекаттхо, тенасса вуччама̄намева висесам̣ джотети. еттха̄ти етесу йатха̄ниддит̣т̣хесу пан̃часу упа̄да̄рӯпесу. ‘‘сарӣрасан̣т̣ха̄нуппаттидесе’’ти етена авасесам̣ кан̣хаман̣д̣алам̣ пат̣иккхипати. снехамива сатта аккхипат̣ала̄ни бйа̄петва̄ т̣хита̄хева аттано ниссайабхӯта̄хи чатӯхи дха̄тӯхи катӯпака̄рам̣ таннисситехева а̄йуван̣н̣а̄дӣхи анупа̄литам̣ парива̄ритам̣ тисантатирӯпасамут̣т̣ха̄пакехи утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нам̣ тит̣т̣хати. саттааккхипат̣алабйа̄панавачаненева чаккхусса анекакала̄пагатабха̄вам̣ дассети. пама̄н̣ато ӯка̄сираматтанти ӯка̄сираматте падесе паваттанато вуттам̣. чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ваттхубха̄вам̣ ниссайабха̄вато а̄ваджджанасампат̣иччхана̄дӣнам̣ тада̄рамман̣а̄васа̄на̄нам̣ два̄рабха̄вам̣ самавасарат̣т̣ха̄нато. там̣ панетам̣ чаккху адхит̣т̣ха̄набхедато, таттха̄пи паччекам̣ анекакала̄пагатабха̄вато анекампи сама̄нам̣ са̄ман̃н̃аниддесена а̄ваджджана̄йа екатта̄, екасмим̣ кхан̣е екассева ча киччакаратта̄ екам̣ катва̄ вуттам̣. евампи бахӯсу катхамекассева киччакараттам̣. йам̣ таттха висадам̣ хутва̄ рӯпа̄бхигха̄та̄рахам̣, там̣ вин̃н̃а̄н̣асса ниссайо хотӣти гахетаббам̣. пхот̣т̣хаббависесо вийа ка̄йавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣абха̄ве.

манупассатӣти ма-ка̄ро падасандхикаро, атха ва̄ манӯти маччо.

ан̇гуливедхакам̣ ан̇гулӣйакам̣.

висамаджджха̄сайата̄йа чаккху ваммикачхидда̄бхиратасаппо вийа, биладжджха̄сайата̄йа сотам̣ удакабила̄бхиратакумбхӣло вийа, а̄ка̄саджджха̄сайата̄йа гха̄нам̣ аджат̣а̄ка̄са̄бхиратапаккхӣ вийа, га̄маджджха̄сайата̄йа дживха̄ га̄ма̄бхиратакуккуро вийа, упа̄диннакаджджха̄сайата̄йа ка̄йо а̄макасуса̄на̄бхиратасин̇га̄ло вийа пасситабботи дассенто ‘‘вамми…пе… дат̣т̣хабба̄’’ти а̄ха. висамаджджха̄сайата̄ ча чаккхусса висамаджджха̄сайам̣ вийа хотӣти катва̄ вутта̄, чаккхумато ва̄ пуггаласса аджджха̄сайавасена чаккху висамаджджха̄сайам̣ дат̣т̣хаббам̣. еса найо сесесупи. саббопи ча йатха̄вутто папан̃чо сота̄дӣсупи йатха̄рахам̣ ведитаббо.

437. чаккхумхи, чаккхусса ва̄ пат̣ихананам̣ чаккхупат̣ихананам̣, там̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти чаккхупат̣ихананалаккхан̣ам̣. пат̣ихананан̃четтха йатха̄вутто абхигха̄това. висайабха̄во а̄рамман̣апаччайата̄. ка̄мам̣ са̄ ева гочарата̄, татха̄пи висайагочара̄нам̣ айам̣ висесо – анан̃н̃аттхабха̄во, таббахулача̄рита̄ ча чаккхувин̃н̃а̄н̣асса. висайабха̄ве часса йам̣ ваттаббам̣, там̣ парато а̄ви бхависсати. йаттха пана ка̄йавин̃н̃аттиа̄дике.

438. иттхийа̄ бха̄во, ‘‘иттхӣ’’ти ва̄ бхавати етена читтам̣, абхидха̄нан̃ча̄ти иттхибха̄во, там̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти иттхибха̄валаккхан̣ам̣. тато ева ‘‘иттхӣ’’ти там̣сахитам̣ санта̄нам̣ пака̄сентам̣ вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘иттхӣти пака̄санараса’’нти. ват̣т̣ам̣сата̄ ависадахаттхапа̄да̄дита̄ ча иттхилин̇гам̣. тханамам̣са̄висадата̄, ниммассуда̄т̣хита̄, кесабандханам̣, ваттхаггахан̣ан̃ча ‘‘иттхӣ’’ти сан̃джа̄нанасса паччайабха̄вато иттхинимиттам̣. дахарака̄лепи суппакамусалака̄дӣхи кӣл̣а̄, маттикатаккена суттакантана̄ди ча иттхикуттам̣, иттхикирийа̄ти аттхо. ависадат̣т̣ха̄нагамана̄дико а̄ка̄ро иттха̄каппо. апаро найо – иттхӣнам̣ муттакаран̣ам̣ иттхилин̇гам̣. сара̄дхиппа̄йа̄ иттхинимиттам̣. ависадат̣т̣ха̄нагамананисаджджа̄кха̄данабходжана̄дика̄ иттхикуттам̣. иттхисан̣т̣ха̄нам̣ иттха̄каппо. има̄ни ча иттхилин̇га̄дӣни йатха̄сакам̣ камма̄дина̄ паччайена уппаджджама̄на̄нипи йебхуййена иттхиндрийасахите ева санта̄не там̣тада̄ка̄ра̄ни хутва̄ уппаджджантӣти иттхиндрийам̣ тесам̣ ка̄ран̣анти катва̄ вуттам̣ ‘‘иттхилин̇ганимиттакутта̄каппа̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄на’’нти. иттхилин̇га̄дӣсу ева ча ка̄ран̣абха̄васан̇кха̄тена адхипатибха̄вена тасса индрийата̄ вутта̄, индрийасахите санта̄не иттхилин̇га̄диа̄ка̄рарӯпапаччайа̄нам̣ ан̃н̃атха̄ ануппа̄данато, иттхиггахан̣асса ча тесам̣ рӯпа̄нам̣ паччайабха̄вато.

йасма̄ пана бха̄вадасакепи рӯпа̄нам̣ иттхиндрийам̣ на джанакам̣, на̄пи анупа̄лакам̣, упаттхамбхакам̣ ва̄, на ча ан̃н̃есам̣ кала̄парӯпа̄нам̣, тасма̄ там̣ джӣвитиндрийам̣ вийа сакала̄парӯпа̄нам̣, а̄ха̄ро вийа ва̄ кала̄пантарарӯпа̄нан̃ча ‘‘индрийааттхиавигатапаччайо’’ти па̄л̣ийам̣ на вуттам̣. йасма̄ ча паччайантара̄дхӣна̄ни лин̇га̄дӣни, тасма̄ йаттхасса а̄дхипаччам̣, там̣садисесу матачиттакатарӯпесупи там̣сан̣т̣ха̄ната̄ диссати. еса найо пурисиндрийепи. йам̣ панеттха висадисам̣, там̣ вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббам̣. тайидам̣ двайам̣ йасма̄ екасмим̣ санта̄не саха на паваттати ‘‘йасса иттхиндрийам̣ уппаджджати, тасса пурисиндрийам̣ уппаджджатӣти? но’’тиа̄ди (йама. 3.индрийайамака.188) вачанато, тасма̄ убхатобйан̃джанакасса̄пи екасмим̣ кхан̣е екамева хотӣти ведитаббам̣. йе пана ‘‘сарӣрекадесавутти бха̄варӯпа’’нти ваданти, тесампи там̣ миччха̄ти дассетум̣ ‘‘тадубхайампи…пе… бйа̄пакамева̄’’ти ватва̄ йади евам̣ ка̄йаппаса̄дена сан̇каро сийа̄ти а̄сан̇кам̣ ниваттенто ‘‘на ча ка̄йаппаса̄дена̄’’тиа̄дима̄ха. тассаттхо – йадипи сакаласарӣрабйа̄пита̄йа ка̄йаппаса̄дена ат̣т̣хитока̄се т̣хитанти ваттаббатам̣ на̄паджджати, тена пана бхиннаниссайатта̄ т̣хитока̄се т̣хитантипи ваттаббатам̣ на̄паджджатӣти айамева четтха ниппарийа̄йакатха̄. ‘‘рӯпараса̄дайо вийа̄’’ти етена сама̄наниссайесупи на̄ма сан̇каро наттхи лаккхан̣абхедато, киман̇гам̣ пана бхиннаниссайасабха̄весӯти дассети.

439. сахаджарӯпа̄нупа̄ланалаккхан̣анти аттана̄ сахаджа̄тарӯпа̄нам̣ анупа̄ланалаккхан̣ам̣. джӣвитиндрийасса екантакаммаджатта̄ сахаджа-ггахан̣енева анупа̄летабба̄нампи каммаджабха̄во сиддхоти каммаджа-ггахан̣ам̣ на катам̣. йатха̄сакам̣ кхан̣аматтат̣т̣ха̄йинопи каммаджарӯпасса паваттихетубха̄вена там̣ анупа̄лакам̣, тасма̄ сахаджарӯпа̄нупа̄ланалаккхан̣ам̣. на хи каммаджа̄нам̣ каммам̣йева т̣хитихету бхавитум̣ арахати а̄ха̄раджа̄дӣнам̣ а̄ха̄ра̄ди вийа. ким̣ ка̄ран̣а̄? тан̇кхан̣а̄бха̄вато. тесанти сахаджарӯпа̄нам̣. паваттанам̣ йа̄панам̣. т̣хапанам̣ т̣хитихетута̄. аттана̄ анупа̄ланавасена йа̄петабба̄ни паваттетабба̄ни бхӯта̄ни етасса падат̣т̣ха̄нанти йа̄пайитаббабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣. анупа̄ланалаккхан̣а̄димхӣти а̄ди-саддена паваттанараса̄димева сан̇ган̣ха̄ти. аттхиккхан̣ейева̄ти анупа̄летабба̄нам̣ аттхиккхан̣ейева. асати анупа̄летаббе уппала̄димхи ким̣ удакам̣ анупа̄леййа. йади каммаджа̄нам̣ т̣хитихетумантарена т̣хити на хоти, джӣвитиндрийасса ко т̣хитихетӯти а̄ха ‘‘сайа’’нтиа̄ди. йади каммаджа̄нам̣ т̣ха̄нам̣ джӣвитиндрийапат̣ибаддхам̣, атха касма̄ саббака̄лам̣ на т̣хапетӣти а̄ха ‘‘на бхан̇гато’’тиа̄ди. тасса тасса анупа̄лана̄дикасса са̄дханато. там̣ са̄дханан̃ча джӣвама̄ната̄висесасса паччайабха̄вато. индрийабаддхарӯпасса хи матарӯпато каммаджасса, таданубандхабхӯтасса ча утусамут̣т̣ха̄на̄дито джӣвитиндрийакато висесо, на кевалам̣ кхан̣ат̣т̣хитийа̄ ева, пабандха̄нупаччхедасса̄пи джӣвитиндрийам̣ ка̄ран̣анти дат̣т̣хаббам̣, итаратха̄ а̄йуккхайато маран̣ам̣ на йуджджеййа̄ти.

440. манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ ниссайалаккхан̣ам̣ хадайаваттхӯти катхаметам̣ вин̃н̃а̄таббанти? а̄гамато, йуттито ча. ‘‘йам̣ рӯпам̣ нисса̄йа манодха̄ту ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча паваттанти, там̣ рӯпам̣ манодха̄туйа̄ ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ча там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ ниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.8) евама̄ди а̄гамо. йади евам̣, касма̄ рӯпакан̣д̣е там̣ на вуттанти? таттха авачанам̣ ан̃н̃ака̄ран̣ам̣. ким̣ пана танти? десана̄бхедо. йатха̄ хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни екантато чаккха̄диниссайа̄ни, на евам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ екантена хадайаваттхуниссайам̣. нисситавасена ча ваттхудука̄дидесана̄ паватта̄ ‘‘аттхи рӯпам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ваттху, аттхи рӯпам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса на ваттхӯ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 584). йампи екантато хадайаваттхуниссайам̣, тасса васена ‘‘аттхи рӯпам̣ мановин̃н̃а̄н̣асса ваттхӯ’’тиа̄дина̄ дука̄дӣсу вуччама̄несупи на таданугун̣а̄ а̄рамман̣адука̄дайо самбхаванти. на хи ‘‘аттхи рӯпам̣ мановин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣, аттхи рӯпам̣ на мановин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣а’’нти сакка̄ ваттунти ваттха̄рамман̣адука̄ бхиннагатика̄ сийунти екараса̄ десана̄ на бхавеййа. екарасан̃ча десанам̣ десетум̣ идха саттху аджджха̄сайо. тасма̄ таттха хадайаваттху на вуттам̣, на алаббхама̄натта̄ти дат̣т̣хаббам̣.

йутти пана евам̣ ведитабба̄ – ниппханнаупа̄да̄йарӯпаниссайам̣ дха̄тудвайам̣ пан̃чавока̄рабхаве. таттха рӯпа̄йатана̄дӣнам̣, оджа̄йа ча индрийабаддхато бахипи паваттидассанато на там̣ниссайата̄ йуджджати, иттхипурисиндрийа̄нампи тадубхайарахитепи санта̄не дха̄тудвайадассанато на там̣ниссайата̄ йуджджати, джӣвитиндрийасса̄пи ан̃н̃акиччам̣ виджджатӣти на там̣ниссайата̄ йуджджати ева̄ти па̄рисесато хадайаваттху, тесам̣ ниссайоти вин̃н̃а̄йати. сакка̄ хи ваттум̣ ниппханнаупа̄да̄йарӯпаниссайам̣ дха̄тудвайам̣ пан̃чавока̄рабхаве рӯпапат̣ибаддхавуттибха̄вато. йам̣ йан̃хи рӯпапат̣ибаддхавутти, там̣ там̣ ниппханнаупа̄да̄йарӯпаниссайам̣ дит̣т̣хам̣ йатха̄ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти. ‘‘пан̃чавока̄рабхаве’’ти ча висесанам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена катам̣. манодха̄ту пана чатувока̄рабхаве наттхева. нану ча индрийаниссайата̄йапи са̄дханато вируддхо хету а̄паджджатӣти? на дит̣т̣хаба̄дханато. дит̣т̣хам̣ хетам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса вийа дха̄тудвайасса ваттхуно мандатиккха̄диананувидха̄нам̣. татха̄ хисса па̄л̣ийам̣ индрийапаччайата̄ на вутта̄. тена таданувидха̄насан̇кха̄та̄ индрийаниссайата̄ ба̄дхӣйати. хоту дха̄тудвайаниссайо хадайаваттху, упа̄да̄йарӯпан̃ча, етам̣ пана каммасамут̣т̣ха̄нам̣, пат̣инийатакиччам̣, хадайападесе т̣хитамева̄ти катхам̣ вин̃н̃а̄йатӣти? вуччате – ваттхурӯпабха̄вато каммасамут̣т̣ха̄нам̣ чаккху вийа, тато ева пат̣инийатакиччам̣, ваттхурӯпабха̄ватоти ча вин̃н̃а̄н̣аниссайабха̄ватоти аттхо. ат̣т̣хим̣ катва̄ манаси катва̄ саббачетаса̄ саманна̄харитва̄ кин̃чи чинтентасса хадайасса кхиджджанато таттхетамават̣т̣хитанти вин̃н̃а̄йати. та̄сан̃н̃ева дха̄тӯнанти манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣йева. ниссайабха̄вато упари а̄ропетва̄ вахантам̣ вийа паччупатит̣т̣хатӣти уббаханапаччупат̣т̣ха̄нам̣. сесам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.

441. абхиккамо а̄ди йесам̣ те абхиккама̄дӣ. а̄ди-саддена пат̣иккамасамин̃джанапаса̄ран̣ауккхепанаавеккхепана̄дика̄ сабба̄ кирийа̄ париггайхати. тесам̣ абхиккама̄дӣнам̣ паваттакам̣ читтам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ йасса̄ са̄ абхиккама̄диппаваттакачиттасамут̣т̣ха̄на̄, ва̄йодха̄ту. тасса̄ йам̣ сахаджарӯпака̄йасса тхамбханасандха̄ран̣ачаланасан̇кха̄там̣ киччам̣, тасса сахака̄рӣка̄ран̣абхӯто а̄ка̄рависесо ка̄йавин̃н̃атти на̄ма̄ти дассенто а̄ха ‘‘абхиккама̄ди…пе… ка̄йавин̃н̃аттӣ’’ти.

касса пана а̄ка̄равика̄роти? са̄маттхийато ва̄йодха̄туадхика̄нам̣ читтаджамаха̄бхӯта̄нам̣. ким̣ там̣ са̄маттхийам̣? читтаджата̄, упа̄да̄йарӯпата̄ ча. атха ва̄ ва̄йодха̄туйа̄ а̄ка̄равика̄ро сахаджа…пе… паччайоти самбандхитаббам̣. йади евам̣ вин̃н̃аттийа̄ упа̄да̄йарӯпабха̄во на йуджджати. на хи упа̄да̄йарӯпам̣ екабхӯтасанниссайам̣ аттхи. ‘‘чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпа’’нти хи вуттам̣, на̄йам̣ досо чатуннам̣ вика̄ро чатӯсу екасса̄пи хоти чатуса̄дха̄ран̣адханам̣ вийа. ва̄йодха̄туадхиката̄йа ча кала̄пасса ‘‘ва̄йодха̄туйа̄’’ти вачанам̣ на вируджджхати. евам̣ адхиката̄ ча са̄маттхийато, на пама̄н̣ато. ан̃н̃атха̄ хи авиниббхогавуттита̄ на йуджджеййа. ва̄йодха̄туйа̄ ева̄ти кечи. тесам̣ матена вин̃н̃аттийа̄ упа̄да̄йарӯпата̄ дурупапа̄да̄. на хи екасса вика̄ро чатуннам̣ хоти. са̄ пана̄йам̣ хаттхачалана̄дӣсу пхандама̄наван̣н̣аггахан̣а̄нантарамавин̃н̃а̄йама̄нантарена манодва̄раджаванена гайхати. пхандама̄наван̣н̣авинимутто кочи вика̄ро аттхи. тасса ча таггахан̣а̄нантарам̣ гахан̣ам̣ хотӣти катхаметам̣ вин̃н̃а̄йатӣти адхиппа̄йаггахан̣ато. на хи вин̃н̃аттивика̄рарахитесу руккхачалана̄дӣсу ‘‘идамеса ка̄рети ман̃н̃е’’ти адхиппа̄йаггахан̣ам̣ дит̣т̣хам̣, хаттхачалана̄дӣсу пана дит̣т̣хам̣. тасма̄ пхандама̄наван̣н̣авинимутто кочи вика̄ро аттхи адхиппа̄йасса н̃а̄пакоти вин̃н̃а̄йати. н̃а̄пако ча хету н̃а̄петаббаматтхам̣ сайам̣ гахито ева н̃а̄пети, на виджджама̄ната̄маттена̄ти ван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ вика̄раггахан̣ампи анума̄нато вин̃н̃а̄йати. татха̄ хи ваданти –

‘‘висайаттамана̄панна̄, садда̄ неваттхабодхака̄;

на сатта̄маттато аттхе, те ан̃н̃а̄та̄ пака̄сака̄’’ти.

йади вика̄раггахан̣амева ка̄ран̣ам̣ адхиппа̄йаггахан̣асса, касма̄ аггахитасан̇кета̄нам̣ адхиппа̄йаггахан̣ам̣ на хотӣти? на кевалам̣ вика̄раггахан̣амева адхиппа̄йаггахан̣асса ка̄ран̣ам̣, атха кхо пуримасиддхасамбандхаггахан̣ан̃ча имасса упаниссайоти дат̣т̣хаббам̣. тхамбханасандха̄ран̣ачалана̄ни вин̃н̃аттивика̄расахита̄йа ва̄йодха̄туйа̄ хонтӣти вуттам̣. ким̣ сабба̄ва ва̄йодха̄тӯ сабба̄ни та̄ни каронтӣти? найидамевам̣. саттамаджаванасамбхӯта̄ хи ва̄йодха̄ту пуримаджаванасамбхӯта̄ ва̄йодха̄туйо упатхамбхакапаччайе лабхитва̄ десантаруппаттихетубха̄вена чалайати читтаджарӯпам̣, на итара̄. итара̄ пана сантхамбханасандха̄ран̣аматтам̣ каронтийо тасса̄ упака̄ра̄йа хонти. десантаруппатти ева чалананти нимитте ча каттубха̄во сама̄ропитоти дат̣т̣хаббам̣. ан̃н̃атха̄ дхамма̄нам̣ абйа̄па̄рата̄, кхан̣иката̄ ча на сийа̄. саттахи йугехи а̄кад̣д̣хитаббасакат̣аметтха ат̣т̣хакатха̄йам̣ нидасситам̣. читтаджарӯпе пана чаланте там̣самбандхата̄йа утукамма̄ха̄раджарӯпампи чалати надӣсоте паккхиттасуккхагомайапин̣д̣ам̣ вийа пхандама̄наван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ вин̃н̃аттиггахан̣асса вуттатта̄. ким̣ чаланакара̄ ева ва̄йодха̄ту вин̃н̃аттивика̄расахита̄ти? найидамевам̣, татха̄ чалайитумасаккун̣антийопи тхамбханасандха̄ран̣аматтакара̄ пат̣хамаджавана̄дисамбхӯта̄пи ва̄йодха̄туйо вин̃н̃аттивика̄расахита̄ ева̄ти гахетаббам̣. йена диса̄бха̄гена̄йам̣ абхиккама̄дим̣ паваттетука̄мо, тадабхимукхавика̄расаббха̄вато. адхиппа̄йасахабха̄вӣ хи вика̄ро вин̃н̃атти. еван̃ча катва̄ манодва̄ра̄ваджджанасса̄пи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакавачанам̣ сут̣т̣ху йуджджати. йатха̄вуттавика̄раггахан̣амукхена там̣саман̇гино адхиппа̄йо вин̃н̃а̄йатӣти вуттам̣ ‘‘адхиппа̄йаппака̄санараса̄’’ти.

ка̄йавиппханданасса хетубхӯта̄йа ва̄йодха̄туйа̄ вика̄рабха̄вато парийа̄йена вин̃н̃атти ка̄йавиппханданахетубха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ вутта̄. читтасамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄тупадат̣т̣ха̄на̄ти ча ва̄йодха̄туйа̄ кичча̄дхиката̄йа вуттам̣. ка̄йавиппханданена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панахетутта̄ти ка̄йавиппханданена каран̣абхӯтена адхиппа̄йасса вин̃н̃а̄панахетубха̄вато ка̄йавин̃н̃аттӣти вуччатӣти самбандхо. айан̃хеттха аттхо – вин̃н̃а̄петӣти вин̃н̃атти. ким̣ вин̃н̃а̄пети? адхиппа̄йам̣. кена? ка̄йена. кӣдисена? виппхандама̄нена̄ти. дутийанайе пана йатха̄вуттена ка̄йена вин̃н̃а̄йатӣти ка̄йавин̃н̃атти. сесам̣ вуттанайамева.

аттха̄вабодханасаматтхо вачӣвисесо вачӣбхедо. тена ва̄йуванаппатинадӣгхоса̄дим̣ ниваттети. тасса паваттакам̣ читтам̣ самут̣т̣ха̄нам̣ йасса̄ са̄ вачӣбхедаппаваттакачиттасамут̣т̣ха̄на̄, патхавӣдха̄ту. тасса̄ йам̣ упа̄диннасан̇кха̄тасса аккхаруппаттит̣т̣ха̄насса гхат̣т̣анасан̃н̃итам̣ киччам̣, тасса сахака̄рӣка̄ран̣абхӯто а̄ка̄рависесо вачӣвин̃н̃атти на̄ма̄ти дассенто а̄ха ‘‘вачӣбхе…пе… вачӣвин̃н̃аттӣ’’ти.

ида̄ни ‘‘касса пана а̄ка̄равика̄ро’’тиа̄ди ка̄йавин̃н̃аттийам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. айам̣ пана висесо – йатха̄ таттха ‘‘пхандама̄наван̣н̣аггахан̣а̄нантара’’нти вуттам̣, евамидха ‘‘суййама̄насаддасавана̄нантара’’нти йоджетаббам̣. идха ча тхамбхана̄дӣнам̣ абха̄вато ‘‘саттамаджаванасамбхӯта̄’’тиа̄динайо на лаббхати. гхат̣т̣анена хи саддхим̣ саддо уппаджджати. гхат̣т̣анан̃ча пат̣хамаджавана̄дӣсупи лаббхатева. гхат̣т̣анам̣ паччайавасена бхӯтакала̄па̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄саннатаруппа̄до. чаланам̣ екасса̄пи десантаруппа̄дапарампарата̄ти айаметесам̣ висесо. йатха̄ ча ва̄йодха̄туйа̄ чаланам̣ киччам̣, евам̣ патхавӣдха̄туйа̄ гхат̣т̣анам̣. тенева̄ха ‘‘патхавӣдха̄туйа̄ упа̄диннагхат̣т̣анасса паччайо’’ти. сесам̣ вуттанайамева. йатха̄ хӣтиа̄ди ка̄йавачӣвин̃н̃аттӣнам̣ анума̄навасена гахетаббабха̄вавибха̄ванам̣. йатха̄ хи усса̄петва̄ баддхагосӣса̄дирӯпа̄ни дисва̄ таданантараппаватта̄йа авин̃н̃а̄йама̄нантара̄йа манодва̄равӣтхийа̄ госӣса̄дӣнам̣ удакасахача̄риппака̄расан̃н̃а̄н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ удакаггахан̣ам̣ хоти, евам̣ виппхандама̄насамучча̄рийама̄наван̣н̣асадде гахетва̄ таданантарапаватта̄йа авин̃н̃а̄йама̄нантара̄йа манодва̄равӣтхийа̄ пуримасиддхасамбандхагахан̣ӯпаниссайасахита̄йа са̄дхиппа̄йавика̄раггахан̣ам̣ хоти.

442. рӯпа̄ни париччхиндати, сайам̣ ва̄ техи париччхиджджати, рӯпа̄нам̣ ва̄ париччхедаматтам̣ рӯпапариччхедо, там̣ лаккхан̣ам̣ етисса̄ти рӯпапариччхедалаккхан̣а̄. айам̣ хи а̄ка̄садха̄ту там̣ там̣ рӯпакала̄пам̣ париччхиндантӣ вийа хоти. тена̄ха ‘‘рӯпапарийантаппака̄санараса̄’’ти. аттхато пана йасма̄ рӯпа̄нам̣ париччхедаматтам̣ хутва̄ гайхати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘рӯпамарийа̄дапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. йасмим̣ кала̄пе бхӯта̄нам̣ париччхедо, техева асампхут̣т̣хабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄. виджджама̄непи хи кала̄пантарабхӯта̄нам̣ кала̄пантарабхӯтехи сампхут̣т̣хабха̄ве там̣там̣бхӯтавивиттата̄ рӯпапарийанто а̄ка̄соти йесам̣ со париччхедо, техи со асампхут̣т̣хова. ан̃н̃атха̄ париччхинната̄ на сийа̄ тесам̣ бхӯта̄нам̣ бйа̄пибха̄ва̄паттито. абйа̄пита̄ хи асампхут̣т̣хата̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘асампхут̣т̣хам̣ чатӯхи маха̄бхӯтехӣ’’ти (дха. са. 637, 724). кан̣н̣аччхиддамукхавивара̄дивасена ча чхиддавиварабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄. йесам̣ рӯпа̄нам̣ париччхедо, таттхева тесам̣ париччхедабха̄вена лаббхатӣти вуттам̣ ‘‘париччхиннарӯпападат̣т̣ха̄на̄’’ти. ‘‘йа̄йа париччхиннесӯ’’тиа̄дина̄ а̄ка̄садха̄туйа̄ там̣там̣кала̄па̄нам̣ кала̄пантарехи асан̇карака̄ран̣атам̣ дассети.

443. адандхата̄ти агарута̄. виноданам̣ виккхипанам̣, апанайананти аттхо. атхаддхата̄ти акатхината̄. аттано мудубха̄венева саббакирийа̄су авиродхита̄. муду хи каттхачи на вируджджхати. тӣсупи т̣ха̄несу пат̣ипаккхе а-ка̄ро дандхата̄дихетӯнам̣ пат̣ипаккхасамут̣т̣ха̄натта̄ лахута̄дӣнанти кечи. апаре пана ‘‘сатта̄пат̣иседхе’’ти ваданти. сарӣрена каттаббакирийа̄нам̣ анукӯлата̄сан̇кха̄такамман̃н̃абха̄во лаккхан̣ам̣ етисса̄ти сарӣракирийа̄нукӯлакамман̃н̃абха̄валаккхан̣а̄. акамман̃н̃ам̣ дуббалам̣ на̄ма хотӣти камман̃н̃ата̄ адуббалабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ вутта̄.

лахута̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄виджаханена дувин̃н̃еййана̄наттата̄ вутта̄ти там̣там̣вика̄ра̄дхикарӯпехи там̣на̄наттаппака̄санаттхам̣ ‘‘евам̣ сантепӣ’’ти вуттам̣. дха̄туккхобхо ва̄тапиттасемхапакопо, раса̄дидха̄тӯнам̣ ва̄ вика̄ра̄ваттха̄. двидха̄ вуттопи аттхато патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣ дха̄тӯнам̣йева вика̄роти дат̣т̣хаббо. пат̣ипаккхапаччайа̄ саппа̄йаутуа̄ха̄ра̄виккхиттачиттата̄. те ча там̣там̣вика̄расса висесапаччайабха̄вато вутта̄, ависесена пана саббе саббесам̣ паччайа̄. йато несам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄виджаханам̣, иддхивал̣ан̃джана̄дӣсу вийа васаваттанам̣ маддаваппака̄ро. супаримаддитачаммасудхантасуван̣н̣агахан̣ан̃четтха мудукамман̃н̃асадисарӯпанидассанаматтам̣, на там̣ идха адхиппетам̣ мудута̄камман̃н̃ата̄саббха̄вато. на хи аниндрийабаддхарӯпасанта̄не лахута̄дӣни самбхаванти, индрийабаддхепи рӯпабхаве на санти дандхаттакара̄дидха̄туккхобха̄бха̄вато. сати хи та̄дисе дха̄туккхобхе таппат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄на̄хи лахута̄дӣхи бхавитаббанти кечи, там̣ ака̄ран̣ам̣. на хи вӯпасаметаббапаччанӣка̄пеккхо таббиродхидхаммасамуппа̄до, татха̄ сати сахетукакирийачиттуппа̄десу ка̄йалахута̄дӣнам̣ абха̄вова сийа̄. касма̄ пана каммаджарӯпесу лахута̄дайо на хонтӣти? паччуппаннапаччайа̄пеккхатта̄. ан̃н̃атха̄ саббада̄бха̄вӣхи лахута̄дӣхи бхавитаббам̣ сийа̄ти.

444. а̄ди чайо, ӣсам̣ ва̄ чайоти а̄чайо, йатха̄паччайам̣ тато тато а̄гатасса вийа чайоти ва̄ а̄чайо, тадубхайам̣ екаджджхам̣ гахетва̄ а̄чайо лаккхан̣ам̣ етасса̄ти а̄чайалаккхан̣о. рӯпасса упачайо пат̣хамуппа̄до, вад̣д̣хи ча ‘‘упан̃н̃аттам̣ упаситта’’нтиа̄дӣсу вийа упа-саддасса пат̣хамӯпариаттхасса нидассанато. пуббантатоти пуббакот̣т̣ха̄сато, ана̄гатабха̄ватоти аттхо. уппаджджама̄не рӯпадхамме уппа̄до ана̄гатаккхан̣ато уммуджджа̄пенто вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘уммуджджа̄панарасо’’ти. татха̄ со ‘‘име рӯпадхамма̄’’ти ниййа̄тенто вийа гайхатӣти а̄ха ‘‘ниййа̄танапаччупат̣т̣ха̄но’’ти. парипун̣н̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄ната̄ ‘‘упаричайо упачайо’’ти имасса аттхасса васена ведитабба̄. паваттилаккхан̣а̄ти рӯпа̄нам̣ паваттананти лаккхитабба̄. ануппабандханараса̄ти пубба̄паравасена ану ану пабандханакичча̄. тато ева анупаччхедавасена гахетаббато анупаччхедапаччупат̣т̣ха̄на̄.

убхайампӣти упачайо сантатӣти убхайампи. джа̄тирӯпассева̄ти рӯпуппа̄дассева адхивачанам̣. йади евам̣ касма̄ вибхаджджа вутта̄ти а̄ха ‘‘а̄ка̄рана̄наттато’’ти, джа̄тирӯпасса паваттиа̄ка̄рабхедатоти аттхо. венеййавасена вибхаджджакатхане ка̄ран̣ам̣ парато а̄ви бхависсати. катхам̣ панетам̣ вин̃н̃а̄таббам̣, паваттиа̄ка̄рана̄наттато джа̄тирӯпасса бхедо, на сабха̄ватоти? ниддесатоти дассенто ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йо а̄йатана̄нанти йо ад̣д̣хека̄дасаннам̣ рӯпа̄йатана̄нам̣ а̄дичайатта̄ ‘‘а̄чайо’’ти вутто. со ева упачайо пат̣хамуппа̄дабха̄вато упа-саддо пат̣хаматтхоти катва̄. йо пана таттхева уппаджджама̄на̄нам̣ упари чайатта̄ упачайо, са̄ ева сантати анупабандхавасена уппаттибха̄вато. атха ва̄ йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо пат̣хамабха̄вена упалаккхито уппа̄до, со пана таттхева уппаджджама̄на̄нам̣ упари чайатта̄ упачайо, вад̣д̣хӣти аттхо. упачайо вад̣д̣хибха̄вена упалаккхито уппа̄до, са̄ ева сантати пабандха̄ка̄рена уппаттибха̄вато. тена̄ха ‘‘ат̣т̣хакатха̄йампӣ’’тиа̄ди.

таттха евам̣ ким̣ катхитанти ‘‘йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо’’тиа̄дина̄ (дха. са. 641) ниддесена ким̣ аттхаджа̄там̣ катхитам̣ хоти? а̄йатанена а̄чайо катхито. а̄чайупачайасантатийо хи ниббаттибха̄вена а̄чайо ева̄ти а̄йатанехи а̄чайа̄дӣнам̣ пака̄ситатта̄ техи а̄чайо катхито. а̄йатана̄нам̣ а̄чайа̄дивачаненева а̄чайасабха̄ва̄ни уппа̄дадхамма̄ни а̄йатана̄нӣти а̄чайена там̣пакатикам̣ а̄йатанам̣ катхитам̣. лаккхан̣ан̃хи уппа̄до, на рӯпарӯпанти.

рӯпапарипа̄ко рӯпадхамма̄нам̣ джин̣н̣ата̄. упанайанараса̄ти бхан̇гупанайанакичча̄. сабха̄ва̄напагамепӣти каккхал̣ата̄дисабха̄васса авигамепи. т̣хитиккхан̣е хи джара̄, на ча тада̄ дхаммо сабха̄вам̣ виджахати на̄ма. навабха̄во уппа̄да̄ваттха̄, тасса апагамабха̄вена гайхатӣти а̄ха ‘‘навабха̄ва̄пагамапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти. ‘‘арӯпадхамма̄на’’нти идам̣ тесам̣ джара̄йа сут̣т̣ху пат̣иччханната̄йа вуттам̣. рӯпадхамма̄нампи хи кхан̣икаджара̄ пат̣иччханна̄ ева, йа̄ авӣчиджара̄типи вуччати. еса вика̄роти кхан̣д̣ичча̄дивика̄рама̄ха. со хи арӯпадхаммесу на лаббхати. йа̄ авӣчиджара̄ на̄ма, тасса̄пи еса вика̄ро наттхӣти самбандхитаббам̣. наттхи етисса̄ джара̄йа вӣчӣти авӣчиджара̄, навабха̄вато дувин̃н̃еййантараджара̄ти аттхо.

парито саббасо ‘‘бхиджджана’’нти лаккхитабба̄ти парибхедалаккхан̣а̄. ниччам̣ на̄ма дхувам̣, рӯпам̣ пана кхан̣абхан̇гита̄йа йена бхан̇гена на ниччанти аниччам̣, со аниччасса бха̄воти аниччата̄. са̄ пана йасма̄ т̣хитиппаттам̣ рӯпам̣ вина̄сабха̄вена сам̣сӣдантӣ вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘сам̣сӣданараса̄’’ти. йасма̄ ча са̄ рӯпадхамма̄нам̣ бхан̇габха̄вато кхайавайа̄ка̄ренева гайхати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘кхайавайапаччупат̣т̣ха̄на̄’’ти.

445. оджа̄лаккхан̣оти еттха ан̇гаман̇га̄нуса̄рино расасса са̄ро упатхамбхабалакаро бхӯтаниссито еко висесо оджа̄. кабал̣ам̣ карӣйатӣти кабал̣ӣка̄ро. а̄харӣйатӣти а̄ха̄ро, кабал̣ам̣ катва̄ аджджхохарӣйатӣти аттхо. идам̣ пана саваттхукам̣ оджам̣ дассетум̣ вуттам̣. ба̄хирам̣ а̄ха̄рам̣ паччайам̣ лабхитва̄ ева аджджхаттика̄ха̄ро рӯпам̣ уппа̄дети, со пана рӯпам̣ а̄харатӣти а̄ха̄ро. тена̄ха ‘‘рӯпа̄харан̣арасо’’ти. тато ева оджат̣т̣хамакарӯпуппа̄данена имасса ка̄йасса упатхамбханапаччупат̣т̣ха̄но. оджа̄йа рӯпа̄харан̣акиччам̣ ба̄хира̄дхӣнанти а̄ха ‘‘а̄харитаббаваттхупадат̣т̣ха̄но’’ти.

446. баларӯпантиа̄дӣсу имасмим̣ ка̄йе балам̣ на̄ма аттхи, самбхаво на̄ма аттхи, рого на̄ма аттхи, ‘‘джа̄ти сан̃джа̄тӣ’’ти (вибха. 191) вачанато джа̄ти на̄ма аттхи, техипи чатӯхи маха̄бхӯтехи вина̄ абха̄вато упа̄да̄йарӯпехи бхавитаббанти адхиппа̄йо. екачча̄нанти абхайагирива̄сӣнам̣. пат̣иккхиттанти еттха евам̣ пат̣иккхепо ведитаббо – миддхам̣ рӯпамева на хоти нӣваран̣есу деситатта̄. йасса хи нӣваран̣есу десана̄, там̣ на рӯпам̣ йатха̄ ка̄маччхандо. сийа̄ панетам̣ дувидхам̣ миддхам̣ рӯпам̣, арӯпан̃ча̄ти. таттха йам̣ арӯпам̣, там̣ нӣваран̣есу деситам̣ ‘‘на рӯпа’’нти? там̣ на, висесавачана̄бха̄вато. на хи висесетва̄ миддхам̣ нӣваран̣есу деситам̣, тасма̄ миддхасса дувидхатам̣ парикаппетва̄пи на сакка̄ нӣваран̣абха̄вам̣ ниваттетум̣. сакка̄ хи ваттум̣ ‘‘йам̣ там̣ арӯпато ан̃н̃ам̣ миддхам̣ парикаппитам̣, тампи нӣваран̣ам̣ миддхасабха̄ватта̄ итарам̣ миддхам̣ вийа̄’’ти.

бхавату нӣваран̣ам̣, ко виродхоти че? нӣваран̣ан̃ча паха̄таббам̣. пан̃ча нӣваран̣е паха̄йа ‘‘аддха̄ мунӣси самбуддхо, наттхи нӣваран̣а̄ тава̄’’ти (су. ни. 546) вачанато. аппаха̄таббан̃ча рӯпам̣ ‘‘катаме дхамма̄ нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄табба̄? чатӯсу бхӯмӣсу кусалам̣, чатӯсу бхӯмӣсу випа̄ко, тӣсу бхӯмӣсу кирийа̄бйа̄катам̣, рӯпан̃ча нибба̄нан̃ча. име дхамма̄ нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄табба̄’’ти (дха. са. 1407) вачанато. на четтха тада̄рамман̣акилесаппаха̄нам̣ адхиппетам̣ ‘‘рӯпам̣, бхиккхаве, на тумха̄кам̣, там̣ паджахатха̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.34) вийа ка̄маччханда̄дӣнам̣ татха̄ паха̄насса анадхиппетатта̄. тасма̄ на миддхам̣ рӯпам̣. йади миддхасса рӯпабха̄вам̣ на сампат̣иччхатха, катхам̣ бхагавато нидда̄. миддхан̃хи ‘‘нидда̄пачала̄йика̄’’тиа̄дина̄ вибхан̇ге вибхаттатта̄ нидда̄ти? на миддхам̣ нидда̄, нидда̄хетубха̄вато пана там̣ ‘‘нидда̄’’ти вибхаттам̣ йатха̄ иттхилин̇га̄ди. евампи нидда̄хетуно миддхасса абха̄вато катхам̣ бхагавато нидда̄ти? нидда̄ бхагавато сарӣрагила̄нийа̄, на миддхена. са̄ ча наттхӣти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘пит̣т̣хи ме а̄гила̄йати, тамахам̣ а̄йамисса̄мӣ’’ти (ма. ни. 2.22) вачанато. на четтха евамавадха̄ран̣ам̣ миддхамева нидда̄хетӯти, нидда̄хету ева миддханти евамавадха̄ран̣а̄. тасма̄ ан̃н̃опи аттхи нидда̄хету, ко пана соти? сарӣрагила̄нийа̄. тена вуттам̣ ‘‘нидда̄ бхагавато сарӣрагила̄нийа̄, на миддхена̄’’ти.

нидда̄ ча бхагавато наттхӣти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣ аггивессана…пе… дива̄ супита̄’’ти (ма. ни. 1.387) вачанато. итопи на миддхам̣ рӯпам̣ сампайогавачанато. вуттан̃хи ‘‘тхинамиддханӣваран̣ам̣ авиджджа̄нӣваран̣ена нӣваран̣ан̃чева нӣваран̣асампайуттан̃ча̄’’тиа̄ди (дха. са. 1176). на четтха йатха̄ла̄бхабхаванам̣? сакка̄ паччетум̣ ‘‘саккхаракатхаликампи маччхагумбампи чарантампи тит̣т̣хантампӣ’’тиа̄ди (дӣ. ни. 1.249) вийа аппасиддхата̄йа рӯпабха̄васса. сиддхе хи тасса рӯпабха̄ве самбхавато йатха̄ла̄бхапаччайо йуджджеййа̄ти. итопи на рӯпам̣ миддхам̣ а̄руппесу уппаджджанато. вуттампи четам̣ ‘‘нӣваран̣ам̣ дхаммам̣ пат̣ичча нӣваран̣о дхаммо уппаджджати напуреджа̄тапаччайа̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.8.8) имасса вибхан̇ге ‘‘а̄руппе ка̄маччханданӣваран̣ам̣ пат̣ичча тхинамиддханӣваран̣ам̣ уддхаччанӣваран̣ам̣ авиджджа̄нӣваран̣ам̣ уппаджджатӣ’’ти виттха̄ро. тасма̄ ‘‘на миддхам̣ рӯпа’’нти йам̣ ат̣т̣хакатха̄су пат̣иккхиттам̣, там̣ супат̣иккхиттамева.

итаресӯти баларӯпа̄дӣсу. каммасамут̣т̣ха̄насса̄пи рогасса висабха̄гапаччайасамуппанно дха̄туккхобхо а̄саннака̄ран̣ам̣, пагева итарасса. со ча аттхато рӯпадхамма̄нам̣ вика̄ра̄ваттха̄т̣хитибхан̇гаккхан̣есу ева сийа̄ти вуттам̣ ‘‘рогарӯпам̣ джарата̄аниччата̄гахан̣ена гахитамева̄’’ти. упачайасантатигахан̣ена гахитамева̄ти таббинимуттасса рӯпуппа̄дасса абха̄вато. упа̄да̄ваттха̄йа ча ан̃н̃а̄ джа̄ти на̄ма наттхева. самбхаво ка̄мадха̄туйам̣ екаччийасатта̄нам̣ индрийапарипа̄капаччайо а̄подха̄туйа̄ паваттиа̄ка̄рависесоти а̄ха ‘‘самбхаварӯпам̣ а̄подха̄туггахан̣ена гахитамева̄’’ти. ка̄йабалам̣ на̄ма аттхато ва̄йодха̄туйа̄ паваттиа̄ка̄рависесо тасса̄ виппха̄рабха̄вато. йато нам̣ ‘‘па̄н̣абала’’нти ваданти, тена̄ха ‘‘баларӯпам̣ ва̄йодха̄туггахан̣ена гахитамева̄’’ти. касма̄ пана несам̣ айатха̄ккамато пат̣иккхепо катоти? висум̣ наттхӣти катва̄ анупалаббхама̄натта̄ ана̄дарадассанаттхам̣, миддхапат̣иккхепо ва̄ маха̄пан̃хоти пат̣хамам̣ като. тадануса̄рена пат̣иломанайена итаресампи абха̄во вуттоти ведитаббам̣.

‘‘итӣ’’ти идам̣ ‘‘ат̣т̣хавӣсативидха’’нти имина̄ самбандхитаббам̣, имина̄ вуттаккамена ат̣т̣хавӣсативидхам̣ хотӣти. со ча кхо па̄л̣ийам̣ а̄гатанайенева̄ти анӯната̄ ведитабба̄. анадхикабха̄во пана дассито ева.

447. сампайуттадхаммара̄си хиноти етена патит̣т̣хахатӣхи хету, мӯлат̣т̣хена лобха̄дико, алобха̄дико ча, та̄дисо хету на хотӣти нахету. на̄сса хету аттхӣти ахетукам̣, сахетукапат̣ийогибха̄вато хетуна̄ саха на уппаджджатӣти аттхо. ахетукамева хетуна̄ виппайуттата̄йа хетувиппайуттам̣. дхаммана̄натта̄бха̄вепи хи саддаттхана̄наттена венеййавасена дукантарадесана̄ хотӣти дукападавасена четам̣ вуттам̣. паччайа̄дхӣнавуттита̄йа саха паччайена̄ти саппаччайам̣. аттано паччайехи локе нийуттам̣, видитанти ва̄ локийам̣. а̄ бхаваггам̣, а̄ готрабхум̣ ва̄ савантӣти а̄сава̄, саха а̄савехӣти са̄савам̣, а̄савехи а̄ламбитаббанти аттхо. а̄дисаддена сам̣йоджанӣйам̣ огханӣйам̣ йоганӣйам̣ нӣваран̣ӣйам̣ сам̣килесикам̣ пара̄мат̣т̣хам̣ ачетасикам̣ читтавиппайуттам̣ нарӯпа̄вачарам̣ наарӯпа̄вачарам̣ наапарийа̄паннам̣ анийатам̣ аниййа̄никам̣ аниччанти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.

а̄хито ахам̣ ма̄но еттха̄ти атта̄, аттабха̄во. там̣ атта̄нам̣ адхикичча уддисса паватта̄ аджджхатта̄, индрийабаддхадхамма̄, тесу бхавам̣ аджджхаттикам̣, чаккха̄ди. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вуттанайена аджджхаттамева аджджхаттикам̣ йатха̄ венайикоти (а. ни. 8.11; па̄ра̄. 8) имаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘аттабха̄вам̣ адхикичча паваттатта̄ аджджхаттика’’нти. сесам̣ тевӣсативидхам̣. ‘‘тато ба̄хиратта̄’’ти идам̣ аджджхаттикалаккхан̣а̄бха̄вато вуттам̣. гхат̣т̣анавасена̄ти висайӣ, висайо ча хутва̄ сан̇гхат̣т̣анавасена. сесам̣ сол̣асавидхам̣. випарӣтатта̄ти гхат̣т̣анавасена агахетаббато. дуппат̣ивиджджхасабха̄ватта̄ти сукхумабха̄вена дувин̃н̃еййасабха̄ватта̄. н̃а̄н̣асса а̄санне на хотӣти дӯре. тераса хадайаваттхупарийоса̄на̄ни. сабха̄венева̄ти ‘‘рӯпасса париччхедо, рӯпасса вика̄ро, рӯпасса упачайо’’тиа̄дина̄ аггахетва̄ аттано сабха̄венева каккхал̣атта̄дина̄ н̃а̄н̣ена париччхиджджа гахетаббато. сесам̣ дасавидхам̣. таббипарӣтата̄йа̄ти сабха̄вена апариггахитаббато. сота̄дӣнампи чаккхуно вийа пасаннасабха̄ватта̄ ева йатха̄сакам̣ висайаггахан̣апаччайата̄ти дассенто а̄ха ‘‘чаккха̄ди…пе… паса̄дарӯпа’’нти. випарӣтатта̄ти таббидхурасабха̄ватта̄. адхипатийат̣т̣хена̄ти еттха чаккха̄дӣнам̣ та̄ва пан̃чаннам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄дхипатеййам̣ тесам̣ пат̣умандабха̄ва̄нуваттанато, иттхипурисиндрийадвайасса сакичче джӣвитиндрийасса сахаджарӯпа̄нупа̄лане. тадубхайам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. упа̄диннатта̄ти гахитатта̄. камманиббаттан̃хи ‘‘маметам̣ пхалам̣’’нти каммуна̄ гахитам̣ вийа хоти апат̣иккхепато.

448. санидассанакаммаджа̄дӣнам̣ тика̄нанти санидассанаттикасса, каммаджа̄диттика̄нан̃ча. ол̣а̄рикети два̄дасавидхе ол̣а̄рикарӯпе. рӯпанти рӯпа̄йатанам̣. дат̣т̣хаббабха̄васан̇кха̄тена саха нидассанена̄ти санидассанам̣, пат̣ихананабха̄васан̇кха̄тена саха пат̣игхена̄ти саппат̣игхам̣, санидассанан̃ча там̣ саппат̣игхан̃ча̄ти санидассанасаппат̣игхам̣. таттха йасса дат̣т̣хаббабха̄во аттхи, там̣ санидассанам̣. чаккхувин̃н̃а̄н̣агочарабха̄вова дат̣т̣хаббабха̄во. тасса рӯпа̄йатанато анан̃н̃аттепи ан̃н̃ехи дхаммехи рӯпа̄йатанам̣ висесетум̣ ан̃н̃ам̣ вийа катва̄ вуттам̣ ‘‘саха нидассанена санидассана’’нти. дхаммабха̄васа̄ман̃н̃ена хи екӣбхӯтесу дхаммесу йо на̄наттакаро висесо, со ан̃н̃о вийа катва̄ упачаритум̣ йутто. евам̣ хи аттхависеса̄вабодхо хотӣти. йо сайам̣, ниссайавасена ча сампатта̄нам̣, асампатта̄нан̃ча пат̣имукхабха̄во ан̃н̃аман̃н̃ам̣ патанам̣, со пат̣ихананабха̄во, йена бйа̄па̄ра̄дивика̄рапаччайантарасахитесу чаккха̄дӣнам̣ висайесу вика̄руппатти. сесам̣ ека̄дасавидхам̣ ол̣а̄рикарӯпам̣. тан̃хи санидассанатта̄бха̄вато анидассанам̣, вуттанайенева саппат̣игхам̣. убхайапат̣иккхепена анидассанааппат̣игхам̣. каммато джа̄танти еттха йам̣ екантакаммасамут̣т̣ха̄нам̣ ат̣т̣хиндрийа̄ни, хадайан̃ча̄ти нававидхам̣ рӯпам̣, йан̃ча нававидхе чатусамут̣т̣ха̄не каммасамут̣т̣ха̄нам̣ нававидхамева рӯпанти евам̣ ат̣т̣ха̄расавидхампи каммато уппаджджанато каммаджам̣. йан̃хи джа̄тан̃ча йан̃ча джа̄йати йан̃ча джа̄йиссати, там̣ саббампи ‘‘каммаджа’’нти вуччати йатха̄ дуддханти. тадан̃н̃апаччайаджа̄танти каммато ан̃н̃апаччайато джа̄там̣ утучитта̄ха̄раджам̣. накуточиджа̄танти лаккхан̣арӯпама̄ха. вин̃н̃аттидвайам̣, саддо, а̄ка̄садха̄ту, лахута̄диттайам̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄ни авиниббхогарӯпа̄нӣти етам̣ пан̃чадасавидхам̣ рӯпам̣ читтаджам̣. а̄ка̄садха̄ту, лахута̄диттайам̣, а̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄ни авиниббхогарӯпа̄нӣти етам̣ два̄дасавидхам̣ рӯпам̣ а̄ха̄раджам̣. еттха саддам̣ паккхипитва̄ терасавидхам̣ рӯпам̣ утуто самут̣т̣хитам̣ утуджам̣. сесам̣ каммаджатике вуттанайа̄нуса̄ренева ведитаббам̣.

449. дит̣т̣ха̄дичатуккавасена, рӯпарӯпа̄дичатуккавасена, ваттха̄дичатуккавасена̄ти па̄т̣еккам̣ чатуккасаддо йоджетаббо. йам̣ рӯпа̄йатанам̣ адаккхи йам̣ пассати йам̣ даккхиссати йам̣ пассеййа, там̣ саббам̣ дит̣т̣хам̣ на̄ма дит̣т̣хасабха̄ва̄на̄тиваттанато йатха̄ дуддханти. еса найо сесесупи. дассанависайатта̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййатта̄. саванависайатта̄ти сотавин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййатта̄. гандхарасапхот̣т̣хаббаттайанти гандхо расо пхот̣т̣хаббанти етам̣ тайам̣. мутам̣ на̄ма мутва̄ патва̄ гахетаббато. тена̄ха ‘‘сампаттагга̄хакаиндрийависайатта̄’’ти.

кимидам̣ пхот̣т̣хаббам̣ на̄ма̄ти? патхавӣтеджова̄йодха̄туттайам̣. касма̄ панеттха а̄подха̄ту аггахита̄, нану сӣтата̄ пхуситва̄ гайхати, са̄ ча а̄подха̄тӯти? саччам̣ гайхати, на пана са̄ а̄подха̄ту. кин̃чарахӣти? теджодха̄ту ева. манде хи ун̣хабха̄ве сӣтабуддхи. на хи сӣтам̣ на̄ма кочи гун̣о аттхи, кевалам̣ пана ун̣хабха̄васса мандата̄йа сӣтата̄бхима̄но. катхаметам̣ вин̃н̃а̄таббанти че? анават̣т̣хитатта̄ сӣтабуддхийа̄ йатха̄ па̄ра̄па̄ре. татха̄ хи гхаммака̄ле а̄тапе т̣хита̄нам̣ чха̄йам̣ павит̣т̣ха̄нам̣ сӣтабуддхи хоти, таттхева пана патхавӣгаббхато ут̣т̣хита̄нам̣ ун̣хабуддхи. йади хи сӣтата̄ а̄подха̄ту сийа̄, екасмим̣ кала̄пе ун̣хабха̄вена саддхим̣ упалаббхеййа, на ча упалаббхати. тасма̄ вин̃н̃а̄йати на а̄подха̄ту сӣтата̄ти. идан̃ча бхӯта̄нам̣ авиниббхогавуттитам̣ иччханта̄нам̣ уттарам̣, аниччханта̄нампи пана чатуннам̣ бхӯта̄нам̣ екасмим̣ кала̄пе киччадассанена сабха̄гавуттита̄йа са̄дхита̄йа уттарамева. йе пана ‘‘ва̄йодха̄туйа̄ лаккхан̣ам̣ сӣтата̄’’ти ваданти, тесампи идамева уттарам̣. йади хи ва̄йодха̄ту сӣтата̄ сийа̄, екасмим̣ кала̄пе ун̣хабха̄вена саддхим̣ сӣтата̄ упалаббхеййа, на ча упалаббхати. тасма̄ вин̃н̃а̄йати на ва̄йодха̄ту сӣтата̄ти. йесам̣ пана дравата̄ а̄подха̄ту, са̄ ча пхуситва̄ гайхатӣти дассанам̣. те ваттабба̄ ‘‘дравабха̄вопи пхусӣйатӣти а̄йасманта̄нам̣ адхима̄наматтам̣ сан̣т̣ха̄нам̣ вийа̄’’ти. вуттан̃хетам̣ пура̄танехи –

‘‘дравата̄ сахавуттӣни, тӣн̣и бхӯта̄ни сампхусам̣;

‘драватам̣ сампхуса̄мӣ’ти, локойамабхиман̃н̃ати.

‘‘пхусам̣ бхӯта̄ни сан̣т̣ха̄нам̣, манаса̄ ган̣хате йатха̄;

‘паччаккхато пхуса̄мӣ’ти, н̃а̄табба̄ дравата̄ татха̄’’ти.

сесанти йатха̄вуттам̣ рӯпа̄дисаттавидхам̣ рӯпам̣ т̣хапетва̄ авасит̣т̣хам̣ екавӣсативидхам̣ рӯпам̣. вин̃н̃а̄н̣ассева̄ти мановин̃н̃а̄н̣ассева. авадха̄ран̣ена рӯпа̄йатана̄дӣнампи мановин̃н̃а̄н̣авин̃н̃еййатте нийама̄бха̄вато на вин̃н̃а̄тарӯпата̄ти сан̇кара̄бха̄вам̣ дассети.

ниппханнарӯпам̣ панеттха рӯпарӯпам̣ на̄ма̄ти йадеттха ат̣т̣хавӣсативидхе рӯпе ‘‘ниппханна’’нти вуттам̣ рӯпам̣, тадева рӯпалаккхан̣айогато рӯпам̣. руппанам̣ рӯпам̣, там̣ етасса аттхӣти йатха̄ арисасоти, рӯпагун̣айогато ва̄ йатха̄ нӣлагун̣айогато нӣлам̣ ваттханти. сва̄йам̣ рӯпасаддо рул̣хийа̄ атам̣сабха̄вепи паваттатӣти апарена рӯпасаддена висесетва̄ вуттам̣ ‘‘рӯпарӯпа’’нти йатха̄ тилателам̣, дуккхадуккханти (висуддхи. 2.539) ча, руппанасабха̄вам̣ рӯпанти аттхо. йади евам̣, а̄ка̄садха̄туа̄дӣнам̣ катхам̣ рӯпабха̄воти? ниппханнарӯпасса париччхедавика̄ралаккхан̣абха̄вато таггатикамева̄ти ‘‘рӯпа’’нтвева вуччати.

васанти еттха читтачетасика̄ паваттантӣти ваттху, читтатам̣сампайутта̄нам̣ а̄дха̄рабхӯтам̣ рӯпам̣. там̣ пана чхаббидхам̣. таттха хадайарӯпам̣ ваттху ева манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ ниссайабха̄вато. на два̄рам̣ ан̃н̃аниссайа̄нам̣ чаккха̄ди вийа. йатха̄ хи чаккха̄дӣни сампат̣иччхана̄дӣнам̣ паваттийа̄ два̄рам̣ хонти, на евам̣ хадайаваттху. тена вуттам̣ ‘‘йам̣ панеттха хадайарӯпам̣ на̄ма, там̣ ваттху, на два̄ра’’нти. вин̃н̃аттидвайам̣ два̄рам̣ каммадва̄рабха̄вато. таннисситасса читтуппа̄дасса абха̄вато на ваттху. паса̄дарӯпам̣ ваттху чева аттасаннисситасса чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дикасса, два̄ран̃ча ан̃н̃анисситасса сампат̣иччхана̄дикасса. сесам̣ екавӣсативидхам̣ рӯпам̣ вуттавипарийа̄йато нева ваттху на ча два̄рам̣.

450. екато ева джа̄там̣ екаджам̣. нану ча екато ева паччайато паччайуппаннасса уппатти наттхӣти? саччам̣ наттхи, рӯпаджанакапаччайесу екатоти айаметтха адхиппа̄йо. на хи рӯпуппатти рӯпаджанакато ан̃н̃ам̣ паччайам̣ апеккхати. двиджантиа̄дӣсупи есева найо. имесанти имесам̣ пабхеда̄нам̣ васена. каммаджамева̄ти каммато ева джа̄там̣. читтаджамева̄ти еттха̄пи есева найо. читтато ча утуто ча джа̄танти ка̄лена читтато, ка̄лена утутоти евам̣ читтато ча утуто ча джа̄там̣ дат̣т̣хаббам̣. там̣ двиджам̣ двӣхи джа̄танти. парато двӣсупи есева найо. садда̄йатанамева̄ти еттха йам̣ читтаджам̣ садда̄йатанам̣, там̣ савин̃н̃аттикамева̄ти еке. авин̃н̃аттикопи аттхи витаккавиппха̄расаддоти пора̄н̣а̄.

витаккавиппха̄расаддо на сотавин̃н̃еййоти хи евам̣ паваттамаха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дам̣ нисса̄йа читтасамут̣т̣ха̄насса саддасса вин̃н̃аттийа̄ вина̄пи уппатти иччхитабба̄. на хи вин̃н̃атти ‘‘ка̄йава̄ча̄йа вин̃н̃аттӣ’’ти вачанато асотавин̃н̃еййена саддена саха уппаджджати, евам̣ санте читтаджена̄пи садданавакена бхавитаббам̣. со ча ва̄до ‘‘саддо ча хоти, на сотавин̃н̃еййо ча̄’’ти вируддхамеветанти ман̃н̃ама̄нехи сан̇гахака̄рехи пат̣иккхитто. апаре пана маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дам̣ аппат̣иккхипитва̄ тасса адхиппа̄йам̣ ван̣н̣енти. катхам̣? ‘‘дживха̄та̄лучалана̄дикам̣ витаккасамут̣т̣хитам̣ вин̃н̃аттисахаджамева сукхумасаддам̣ диббасотена сутва̄ а̄дисатӣ’’ти сутте, пат̣т̣ха̄не ча ол̣а̄рикам̣ саддам̣ сандха̄йа сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайабха̄во вуттоти имина̄ адхиппа̄йена витаккавиппха̄расаддасса асотавин̃н̃еййата̄ вутта̄ти. там̣ чатуджам̣. авасесанти авиниббхогарӯпена саддхим̣ а̄ка̄садха̄тума̄ха.

лаккхан̣арӯпам̣ пана накуточиджа̄танти куточипи паччайато на джа̄там̣, на̄пи сайамева джа̄там̣ паччайехи вина̄ сайамева джа̄тасса саббена саббам̣ абха̄вато. катхам̣ панетам̣ вин̃н̃а̄таббам̣ лаккхан̣арӯпам̣ на джа̄йатӣти? лаккхан̣а̄бха̄вато. уппаттиманта̄нам̣ хи рӯпа̄йатана̄дӣнам̣ джа̄тиа̄дӣни лаккхан̣а̄ни виджджанти, на евам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣. тасма̄ вин̃н̃а̄таббаметам̣ джа̄тиа̄дӣни на джа̄йантӣти. сийа̄ панетам̣ ‘‘джа̄тиа̄дӣнам̣ джа̄тиа̄дӣни лаккхан̣а̄ни виджджантӣ’’ти? там̣ на, касма̄? татха̄ сати анават̣т̣ха̄на̄паттито. йади хи джа̄тиа̄дӣни джа̄тиа̄диманта̄ни сийум̣, та̄нипи джа̄тиа̄диманта̄ни, та̄нипи джа̄тиа̄диманта̄нӣти анават̣т̣ха̄намева а̄паджджати. тасма̄ сут̣т̣ху вуттам̣ ‘‘джа̄тиа̄дӣни на джа̄йантӣ’’ти. тена̄ха ‘‘на хи уппа̄дасса уппа̄до аттхи, уппаннасса ча парипа̄кабхедаматтам̣ итарадвайа’’нти, джара̄маран̣анти аттхо.

таттха ‘‘уппа̄до наттхӣ’’ти етена уппа̄дасса джара̄маран̣а̄бха̄вама̄ха. асати уппа̄де куто джара̄маран̣анти маттаггахан̣ена джара̄маран̣асса уппа̄да̄бха̄вампи. йади евам̣ джа̄тийа̄ куточи джа̄тата̄вачанам̣ катханти а̄ха ‘‘йампӣ’’тиа̄ди. таттха кичча̄нубха̄ваккхан̣е дит̣т̣хатта̄ти йе те читта̄дайо рӯпа̄йатана̄дӣнам̣ рӯпа̄нам̣ джанакапаччайа̄, тесам̣ тадуппа̄данам̣ пати анупаратабйа̄па̄ра̄нам̣ йо со паччайабха̄вӯпалаккхан̣ӣйо кичча̄нубха̄ваккхан̣о, тада̄ джа̄йама̄на̄нам̣ рӯпа̄йатана̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ вика̄рабха̄вена упалаббхама̄натам̣ сандха̄йа венеййапуггалавасена джа̄тийа̄ куточи паччайато джа̄таттам̣ па̄л̣ийам̣ анун̃н̃а̄там̣ йатха̄ там̣ читтасамут̣т̣ха̄ната̄ди вин̃н̃аттиа̄дӣнам̣. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – йехи паччайадхаммехи рӯпа̄дайо уппаджджеййум̣, тесам̣ паччайабха̄вӯпагаманаккхан̣е упалаббхама̄на̄ рӯпа̄дайо тато пуре, паччха̄ ча анупалаббхама̄на̄ тато уппаджджантӣти вин̃н̃а̄йанти, евам̣ джа̄типи ведитабба̄. йади евам̣ ниппарийа̄йато джа̄тийа̄ куточи джа̄тата̄ сиддха̄, атха касма̄ венеййапуггалавасена̄ти вуттанти? найидамевам̣ джа̄йама̄надхаммавика̄рабха̄вена упалаббхама̄натта̄. йади хи дхаммо вийа упалаббхеййа джа̄ти, ниппарийа̄йова тасса̄ куточи джа̄табха̄во, на евамупалаббхати, атха кхо вика̄рабха̄вена. тасма̄ вуттам̣ ‘‘венеййапуггалавасена̄’’ти.

тада̄ кира сотӯнам̣ евам̣ читтам̣ уппаннам̣ ‘‘айам̣ джа̄ти саббесам̣ дхамма̄нам̣ пабхаво, сайан̃ча на куточи джа̄йати йатха̄ там̣ пакатива̄дӣнам̣ пакатӣ’’ти, там̣ несам̣ миччха̄га̄хам̣ видхаменто саттха̄ ‘‘упачайо сантатӣ’’ти двидха̄ бхиндитва̄ куточи паччайато джа̄тан̃ча катва̄ десеси, на пана джара̄маран̣ам̣ паччайадхамма̄нам̣ кичча̄нубха̄ваккхан̣е адассанато. йади евам̣ катхам̣ ‘‘джара̄маран̣ам̣ пат̣иччасамуппанна’’нти (сам̣. ни. 2.20) вуттам̣? йасма̄ пат̣иччасамуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ парипа̄кабхан̇гата̄йа тесу сантесу хонти, на асантесу. на хи аджа̄там̣ парипаччати, бхиджджати ва̄, тасма̄ там̣ джа̄типаччайатам̣ сандха̄йа ‘‘джара̄маран̣ам̣ пат̣иччасамуппанна’’нти (сам̣. ни. 2.20) парийа̄йена суттесу вуттам̣. йо панеттха ка̄мабхава̄дӣсу камма̄дина̄ паччайена йонивибха̄гато пат̣исандхийам̣, паваттийан̃ча рӯпадхамма̄нам̣ паваттибхедо ваттаббо, со парато пат̣иччасамуппа̄дакатха̄йам̣ а̄ви бхависсатӣти на вуттоти дат̣т̣хаббо.

ити рӯпаккхандхе виттха̄ракатха̄мукхаван̣н̣ана̄.

вин̃н̃а̄н̣аккхандхакатха̄ван̣н̣ана̄

451. йам̣ кин̃чӣти анавасесапарийа̄да̄надӣпакена пададвайена ведайитасса бахубхедатам̣ дассенто вуччама̄нам̣ ра̄сат̣т̣хам̣ уллин̇гети. ведайитам̣ а̄рамман̣араса̄нубхаванам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти ведайиталаккхан̣ам̣. саббам̣ там̣ дхаммаджа̄танти адхиппа̄йо, пуббе ва̄ рӯпаккхандхакатха̄йам̣ вуттам̣ адхика̄рато а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. екато катва̄ти атӣта̄дибхедабхиннам̣ саббам̣ там̣ буддхийа̄ екато катва̄. еван̃хи ра̄сат̣т̣хасса самбхаво. нӣла̄дибхедасса а̄рамман̣асса сан̃джа̄нанам̣, ‘‘нӣлам̣ пӣтам̣ дӣгхам̣ расса’’нти (дха. са. 615) ча а̄дина̄ сан̃н̃уппа̄давасена джа̄нанам̣ гахан̣ам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти сан̃джа̄наналаккхан̣ам̣. абхисан̇кхаран̣ам̣ а̄йӯханам̣ бйа̄па̄ра̄патти, абхисандаханам̣ ва̄, убхайатха̄пи четана̄падха̄ната̄йа сан̇кха̄раккхандхасса евам̣ вуттам̣ ‘‘абхисан̇кхаран̣алаккхан̣а’’нти. татха̄ хи суттантабха̄джанӣйе сан̇кха̄раккхандхам̣ вибхаджантена бхагавата̄ ‘‘чаккхусампхассаджа̄ четана̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 21) четана̄ва вибхатта̄. минитаббаваттхум̣ на̄л̣ийа̄ минама̄но пурисо вийа йена сан̃джа̄нана̄ка̄рависит̣т̣хена а̄ка̄рена висайам̣ ган̣ха̄ти, там̣ а̄рамман̣ӯпаладдхисан̇кха̄там̣ виджа̄нанам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти виджа̄наналаккхан̣ам̣. итаре ведана̄ккхандха̄дайо сувин̃н̃еййа̄ хонтӣти вин̃н̃а̄н̣ена екуппа̄да̄дибха̄вато, сама̄наджа̄тиа̄дивибха̄гато ча.

аттана̄ ‘‘виджа̄наналаккхан̣а’’нти вуттаматтхам̣ суттена саматтхетум̣ ‘‘йам̣ кин̃чӣ’’тиа̄ди вуттам̣. йатха̄паччайам̣ паваттиматтаметам̣, йадидам̣ сабха̄вадхаммоти дассетум̣ ‘‘виджа̄наналаккхан̣а’’нти бха̄васа̄дханавасена вуттам̣. дхаммасабха̄ва̄ винимутто кочи катта̄ на̄ма наттхӣти тассева каттубха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘виджа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣. йам̣ виджа̄нанат̣т̣хена вин̃н̃а̄н̣ам̣, тадева чинтана̄диаттхена читтам̣, мананат̣т̣хена маноти парийа̄йатопи нам̣ бодхети. етта̄вата̄ ча кхандхато, бхедато, парийа̄йато ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ вибха̄витам̣ хоти.

джа̄йанти еттха висадиса̄пи садиса̄ка̄ра̄ти джа̄ти, сама̄на̄ка̄ро. са̄ пана̄йам̣ джа̄ти ка̄мам̣ анекавидха̄ на̄наппака̄ра̄, там̣ идха̄дхиппетамева пана дассенто ‘‘кусалам̣, акусалам̣, абйа̄катан̃ча̄’’ти а̄ха. таттха кусалат̣т̣хена кусалам̣. койам̣ кусалат̣т̣хо на̄ма? а̄рогйат̣т̣хо анаваджджат̣т̣хо сукхавипа̄кат̣т̣хо. а̄рогйат̣т̣хена̄пи хи кусалам̣ вуччати ‘‘каччи ну бхото кусала’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.15.146; 2.20.129). анаваджджат̣т̣хена̄пи ‘‘катамо пана, бханте, кусало ка̄йасама̄ча̄ро? йо кхо, маха̄ра̄джа, анаваджджо ка̄йасама̄ча̄ро’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.361). сукхавипа̄кат̣т̣хена̄пи ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахетӯ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.80). кусалачиттан̃хи ра̄га̄дӣнам̣ четасикарога̄нам̣ аваджджасабха̄ва̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вато, сукхавипа̄кавипаччанато ча арогам̣, анаваджджам̣, сукхавипа̄кан̃ча̄ти.

саддаттхато пана куччхите па̄падхамме салайати чалайати каммети виддхам̣сетӣти кусалам̣. куччхитена ва̄ а̄ка̄рена сайантӣти куса̄, па̄падхамма̄, те кусе луна̄ти чхиндатӣти кусалам̣. куччхита̄нам̣ ва̄ са̄нато танукаран̣ато н̃а̄н̣ам̣ кусам̣ на̄ма, тена ла̄таббам̣ гахетаббам̣ паваттетаббанти кусалам̣. йатха̄ ва̄ кусо убхайабха̄гагатам̣ хаттхападесам̣ луна̄ти, евамидам̣ уппанна̄нуппаннавасена убхайабха̄гагатам̣ сам̣килесапаккхам̣ луна̄ти чхиндати, тасма̄ кусо вийа луна̄тӣти кусалам̣. куччхита̄нам̣ ва̄ са̄ваджджадхамма̄нам̣ саланато сам̣варан̣ато кусалам̣. кусаладхаммавасена хи акусала̄ паваттинива̄ран̣ена, аппаваттибха̄ва̄па̄данена ча маначчхат̣т̣хесу два̄ресу аппаваттийа̄ сам̣вута̄ пихита̄ хонти. куччхите ва̄ па̄падхамме салайати кампети апанетӣти кусалам̣. куччхита̄нам̣ ва̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ па̄падхамма̄нам̣ са̄нато ниса̄нато теджанато куса̄, досалобха̄дайо. доса̄дӣнан̃хи васена четана̄йа тиккхабха̄ваппаттийа̄ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ маха̄са̄ваджджата̄, те кусе луна̄ти чхиндатӣти кусалам̣. куччхита̄нам̣ ва̄ са̄нато антакаран̣ато вина̄санато куса̄ни, пун̃н̃акирийавасена паватта̄ни саддха̄дӣни индрийа̄ни, техи ла̄таббам̣ паваттетаббанти кусалам̣. ‘‘ку’’ ити ва̄ бхӯми вуччати, адхит̣т̣ха̄набха̄вена там̣садисасса аттано ниссайабхӯтасса рӯпа̄рӯпаппабандхасса сампати, а̄йатин̃ча анудаханена вина̄санато кум̣ сийантӣти куса̄, ра̄га̄дайо, те вийа аттано ниссайасса лаванато чхинданато кусалам̣. пайогасампа̄дита̄ хи кусаладхамма̄ аччантамева рӯпа̄рӯпадхамме аппаваттикаран̣ена самуччхиндантӣти.

на кусаланти акусалам̣, кусалапат̣ипаккханти аттхо. на кусаланти хи кусалапат̣иккхепена акусалападасса авайавабхедена аттхе вуччама̄не йатха̄ йам̣ дхаммаджа̄там̣ на арогам̣, на анаваджджам̣, на сукхавипа̄кам̣, на ча косалласамбхӯтам̣, там̣ акусаланти айаматтхо дассито хоти, евам̣ йам̣ на куччхита̄нам̣ саланасабха̄вам̣, на куса̄нам̣ лаванасабха̄вам̣, на кусена кусехи ва̄ паваттетаббам̣, на ча кусо вийа лаванакам̣, там̣ акусалам̣ на̄ма̄ти айампи аттхо дассито хоти. еттха ча йасма̄ кусалам̣ акусаласса уджувипаччанӣкабхӯтам̣, йато четасикарогапат̣ипаккха̄дибха̄вато арога̄дипарийа̄йенапи бодхитам̣, тасма̄ акусалам̣ пана кусаласса уджувипаччанӣкабхӯтанти вуттам̣ ‘‘кусалапат̣ипаккханти аттхо’’ти. там̣ пана йатха̄ккамам̣ паха̄йакапаха̄таббабха̄венева̄ти дат̣т̣хаббам̣.

на бйа̄катанти абйа̄катам̣, кусала̄кусалабха̄вена акатхитанти аттхо. таттха кусалабха̄во анаваджджасукхавипа̄кат̣т̣хо. акусалабха̄во са̄ваджджадуккхавипа̄кат̣т̣хо, тадубхайабха̄вена авуттанти вуттам̣ хоти. етенева арогасарога̄дибха̄вена ча авуттата̄ ван̣н̣ита̄ти дат̣т̣хабба̄. еттха ча ‘‘кусалам̣ акусала’’нти ча ватва̄ ‘‘абйа̄ката’’нти вуттатта̄ кусала̄кусалабха̄венева авуттата̄ вин̃н̃а̄йати, на пака̄рантарена. авуттата̄ четтха на татха̄ аваттаббата̄маттена, атха кхо тадубхайавинимуттасабха̄вата̄йа тесам̣ дхамма̄нанти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ хетам̣ ‘‘авипа̄калаккхан̣а’’нти вуччати.

452. бхӯмибхедатоти бхаванти еттха дхамма̄ти бхӯми, т̣ха̄нам̣, аваттха̄ ча. аваттха̄пи хи аваттха̄ванта̄нам̣ паваттит̣т̣ха̄нам̣ вийа гайхати, евам̣ несам̣ сукхаггахан̣ам̣ хотӣти. таттха локийа̄ бхӯми т̣ха̄навасенева ведитабба̄, локуттара̄ аваттха̄васена. локийа̄ ва̄ т̣ха̄на̄ваттха̄васена, локуттара̄ аваттха̄васенева. ка̄ма̄вачаранти еттха ваттхука̄мо килесака̄моти две ка̄ма̄. тесу ваттхука̄мо висесато пан̃ча ка̄магун̣а̄ ка̄мӣйантӣти, килесака̄мо тан̣ха̄ ка̄метӣти. те двепи сахита̄ хутва̄ йаттха авачаранти, там̣ ка̄ма̄вачарам̣. ким̣ пана танти? ека̄дасавидхо ка̄мабхаво. идам̣ йебхуййена таттха авачарати паваттатӣти ка̄ма̄вачарам̣ екасса авачарасаддасса лопам̣ катва̄. евам̣ рӯпа̄рӯпа̄вачара̄нипи ведитабба̄ни рӯпатан̣ха̄ рӯпам̣, арӯпатан̣ха̄ арӯпанти катва̄. атха ва̄ ка̄матан̣ха̄ ка̄мо уттарападалопена, авачарати еттха̄ти авачарам̣, ка̄масса авачарам̣ ка̄ма̄вачарам̣. евам̣ рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачара̄нипи ведитабба̄ни. локато уттаратӣти локуттарам̣ кусаласса адхиппетатта̄. итарам̣ пана локато уттин̣н̣анти локуттарам̣.

соманассупеккха̄н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедатоти еттха соманассупеккха̄бхедо та̄ва йутто тесам̣ бхиннасабха̄ватта̄, н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедо пана катханти? на̄йам̣ досо н̃а̄н̣асан̇кха̄ракато бхедон̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедо, со ча тесам̣ бха̄ва̄бха̄вакатоти катва̄. собханам̣ мано, сундарам̣ ва̄ мано етасса̄ти сумано, суманасса бха̄во соманассам̣, ма̄насикасукха̄ ведана̄ рул̣хийа̄, соманассена уппа̄дато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва бхан̇га̄ сахагатам̣ паваттам̣ сам̣сат̣т̣хам̣, сампайуттанти аттхо. соманассасахагатата̄ часса а̄рамман̣авасена ведитабба̄. ит̣т̣ха̄рамман̣е хи читтам̣ соманассасахагатам̣ хоти. нану ча ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ лобхасса ваттху, катхам̣ таттха кусалам̣ хотӣти? найидамекантикам̣ ит̣т̣хепи а̄бхога̄дивасена кусаласса уппаджджанато. йасса хи чатусампаттичаккасама̄йога̄дивасена йонисова а̄бхого хоти, кусаламева ча майа̄ каттаббанти кусалакаран̣е читтам̣ нийамитам̣, акусалаппаваттито ча ниваттетва̄ кусалакаран̣е ева парин̣а̄митам̣, абхин̣хакаран̣авасена ча самуда̄чаритам̣, тасса ит̣т̣хепи а̄рамман̣е алобха̄дисампайуттамева читтам̣ хоти, на лобха̄дисампайуттам̣.

н̃а̄н̣ена самам̣ пака̄рехи йуттанти н̃а̄н̣асампайуттам̣. екуппа̄да̄дайо ева четтха пака̄ра̄ти ведитабба̄. таттха каммӯпапаттииндрийапарипа̄какилесадӯрӣбха̄ва̄ н̃а̄н̣асампайуттата̄йа ка̄ран̣ам̣. йо хи паресам̣ дхаммам̣ десети, анаваджджа̄ни сиппа̄йатанакамма̄йатанавиджджат̣т̣ха̄на̄ни сиккха̄петӣти евама̄дикам̣ пан̃н̃а̄сам̣ваттанийам̣ кароти, тасса каммӯпаниссайавасена кусалачиттам̣ уппаджджама̄нам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ хоти. татха̄ абйа̄падждже локе уппаннасса упапаттим̣ нисса̄йа н̃а̄н̣асампайуттам̣ хоти. вуттан̃хетам̣ ‘‘тасса таттха сукхино дхаммапада̄ плаванти, дандхо, бхиккхаве, сатуппа̄до, атха кхо со сатто кхиппам̣йева висесабха̄гӣ (а. ни. 4.191) хотӣ’’ти. татха̄ пан̃н̃а̄дасакапаттасса индрийапарипа̄кам̣ нисса̄йа кусалам̣ уппаджджама̄нам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ хоти. йена пана килеса̄ виккхамбхита̄, тасса килесадӯрӣбха̄вам̣ нисса̄йа н̃а̄н̣асампайуттам̣ хоти. вуттампи четам̣ ‘‘йога̄ ве джа̄йате бхӯри, айога̄ бхӯрисан̇кхайо’’ти (дха. па. 282). аттано ва̄ парасса ва̄ самусса̄хаджанитам̣ читтапайогасан̇кха̄там̣ сан̇кхаран̣ам̣ сан̇кха̄ро, со етасса наттхӣти асан̇кха̄рам̣. тена пана саха сан̇кха̄рена паваттатӣти сасан̇кха̄рам̣. н̃а̄н̣ена виппайуттам̣ вирахитанти н̃а̄н̣авиппайуттам̣. виппайоготи четтха н̃а̄н̣асса абха̄во аппаваттийева̄ти дат̣т̣хаббам̣. упеккхатӣти упеккха̄, ведайама̄на̄пи а̄рамман̣ам̣ аджджхупеккхати маджджхаттата̄ка̄расан̣т̣хитатта̄ти аттхо. атха ва̄ упета̄ сукхадуккха̄нам̣ авируддха̄ иккха̄ анубхавананти упеккха̄. атха ва̄ ит̣т̣хе ча анит̣т̣хе ча а̄рамман̣е паккхапа̄та̄бха̄вена упапаттито йуттито иккхати анубхаватӣти упеккха̄, та̄йа сахагатанти упеккха̄сахагатам̣. сесам̣ саббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.

евам̣ ат̣т̣ха ка̄ма̄вачаракусалачитта̄ни уддиситва̄ ида̄ни тесам̣ паваттиа̄ка̄рам̣ дассетум̣ ‘‘йада̄ хӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха пат̣игга̄хака̄дисампаттинти еттха а̄ди-саддена десака̄лакалйа̄н̣амитта̄дисампаттим̣ сан̇ган̣ха̄ти. ан̃н̃ам̣ ва̄ соманассахетунти еттха ан̃н̃аггахан̣ена саддха̄бахулата̄, висуддхадит̣т̣хита̄, кусалакирийа̄йа а̄нисам̣садасса̄вита̄, соманассапат̣исандхиката̄, ека̄даса пӣтисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄ дхамма̄ти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо. а̄динайаппаваттанти еттха а̄ди-саддена на кевалам̣ ‘‘аттхи йит̣т̣ха’’нтиа̄дӣнам̣ (ма. ни. 1.441; 2.95) наваннам̣йева самма̄дит̣т̣хиваттхӯнам̣ гахан̣ам̣, атха кхо дхаммавичайасамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄дӣнампи сан̇гахо ведитаббо. пураккхатва̄ти пуббан̇гамам̣ катва̄. тан̃ча кхо сахаджа̄тапуббан̇гамавасена ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 1-2) вийа сампайогасса адхиппетатта̄. асам̣сӣдантоти силокамаччхарийа̄дивасена пун̃н̃акирийа̄йам̣ сам̣сӣдам̣ сан̇кочам̣ ана̄паджджанто, тена муттача̄гата̄дим̣ дассети. анусса̄хитоти кеначипи на усса̄хито. сарасато хи пун̃н̃апат̣ипаттидассанамидам̣. парехӣти пана па̄кат̣усса̄ханадассанам̣.

да̄на̄дӣнӣти да̄нам̣ сӣлам̣ йа̄ва дит̣т̣хиджукамманти има̄ни да̄на̄дӣни даса пун̃н̃а̄ни, да̄на̄дӣнӣти ва̄ да̄насӣлабха̄вана̄майа̄ни итаресампи саттаннам̣ еттхевантогадхатта̄. йаттха сайам̣ уппаджджанти, там̣ санта̄нам̣ пунанти, пуджджам̣ бхавапхалам̣ ниббаттентӣти ва̄ пун̃н̃а̄ни. асса пун̃н̃ачетана̄саман̇гино. амуттача̄гата̄ деййадхамме са̄пеккхачиттата̄. а̄ди-саддена сӣласама̄да̄на̄дӣсу анадхимуттата̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. тадева̄ти соманассасахагата̄дина̄ садисата̄йа вуттам̣. садисампи хи ‘‘тадева̄’’ти вохарӣйати йатха̄ ‘‘са̄ ева титтирӣ, та̄нийева осадха̄нӣ’’ти. имасмин̃хи аттхети лӣнасса читтасса усса̄ханапайогасан̇кха̄те аттхе. етанти ‘‘сан̇кха̄ро’’ти етам̣ падам̣. пуббапайогасса̄ти пун̃н̃акирийа̄йам̣ сан̇коче джа̄йама̄не тато вивечетва̄ самусса̄ханавасена паваттасса читтапайогасса, пуббаггахан̣ан̃четтха татха̄паваттапубба̄бхисан̇кха̄равасена со сан̇кха̄ро хотӣти катва̄ вуттам̣, на тасса сан̇кха̄расса пуббака̄ликатта̄. ‘‘аттхи динна’’нтиа̄ди (ма. ни. 1.441; 2.95) найаппаватта̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ асамбхавадассанаттхам̣ ба̄ла-ггахан̣ам̣. сам̣сӣданусса̄хана̄бха̄вадассанаттхам̣ сахаса̄-гахан̣ам̣. соманассарахита̄ хонти пун̃н̃ам̣ каронта̄ти адхиппа̄йо. соманассахетӯнам̣ абха̄вам̣ а̄гамма̄ти идам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. маджджхатта̄рамман̣ататха̄рӯпачетосан̇кха̄ра̄дайопи хи упеккха̄сахагатата̄йа ка̄ран̣ам̣ хонтийева̄ти.

евантиа̄ди нигаманам̣. тайидам̣ ат̣т̣хавидхампи ка̄ма̄вачарам̣ кусалачиттам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ йа̄ва дхамма̄рамман̣анти чхасу а̄рамман̣есу йам̣ ва̄ там̣ ва̄ а̄ламбитва̄ упеккха̄сахагата̄хетукакирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄та̄нантарам̣ ка̄йадва̄ра̄дӣхи тӣхи два̄рехи ка̄йакамма̄дивасена уппаджджатӣти ведитаббам̣. таттха н̃а̄н̣асампайутта̄ни чатта̄ри йада̄ тихетукапат̣исандхим̣ уппа̄денти, тада̄ сол̣аса випа̄качитта̄ни пхаланти. йада̄ пана духетукам̣, тада̄ два̄даса тихетукаваджджа̄ни. ахетукам̣ пана пат̣исандхим̣ тихетука̄ни на уппа̄дентева, духетука̄ни пана духетукапат̣исандхида̄нака̄ле два̄даса, ахетукапат̣исандхим̣ да̄нака̄ле ат̣т̣ха пхаланти. тихетука̄ пана пат̣исандхи духетукехи на хотийева. ‘‘ат̣т̣ха пхалантӣ’’ти четам̣ пат̣исандхим̣ джанакакаммавасена вуттам̣. ан̃н̃ена пана каммуна̄ ‘‘сахетукам̣ бхаван̇гам̣ ахетукасса бхаван̇гасса анантарапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.1.102) вачанато сахетукампи випа̄качиттам̣ ахетукапат̣исандхикасса хотийева. имасмим̣ ча паккхе балавата̄ паччайена уппаннам̣ асан̇кха̄рам̣, дуббалена сасан̇кха̄ранти ведитаббам̣. йе пана а̄гаманато ча випа̄касса асан̇кха̄расасан̇кха̄рабха̄вам̣ иччханти, тесам̣ матена два̄даса, ат̣т̣ха ча пхалантӣти йоджетаббам̣. евам̣ тидха̄ пхалам̣ дадантан̃четам̣ ка̄ма̄вачарасугатийам̣ упапаттим̣, сугатидуггатӣсу бхогасампадан̃ча кароти. на̄гасупан̣н̣а̄дӣнампи хи йам̣ девабхогасампаттисадисам̣ бхогаджа̄там̣ уппаджджати, тампи ка̄ма̄вачаракусалассева пхалам̣. на хи акусаласса ит̣т̣хам̣ пхалам̣ аттхӣти.

рӯпа̄вачарам̣ пана̄ти пана-саддо висесаттхаджотако. тена йатха̄ ка̄ма̄вачарам̣ килеса̄нам̣ тадан̇гаппаха̄наматтакарам̣, на евамидам̣, идам̣ пана виккхамбханаппаха̄накарам̣. йатха̄ ва̄ там̣ ведана̄н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедато ат̣т̣хадха̄ бхиджджати, на евамидам̣, идам̣ пана тато ан̃н̃атха̄ ва̄ти ваккхама̄нам̣ висесам̣ джотети. там̣ панетам̣ саваттхукам̣, са̄савам̣, винӣваран̣ан̃ча рӯпа̄вачаранти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘саваттхукам̣ ева̄’’ти хи имина̄ арӯпа̄вачарам̣ ниваттети, ‘‘са̄сава’’нти имина̄ пат̣хамамаггачиттам̣, ‘‘винӣваран̣а’’нти имина̄ пат̣игхасахитадвайам̣. каттхачи пан̃ча джха̄нан̇га̄ни, каттхачи чатта̄ри, каттхачи тӣн̣и, каттхачи две, каттхачи апара̄ни двети евам̣ джха̄нан̇гайогабхедато пан̃чавидханти сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘сеййатхида’’нтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ джха̄накатха̄йам̣ (висуддхи. 1.79 а̄дайо) вуттамева. тайидам̣ бха̄вана̄майамева хутва̄ вуттанайена патхавӣкасин̣а̄дикам̣ а̄ламбитва̄ йатха̄рахам̣ н̃а̄н̣асампайуттакусала̄нантарам̣ уппаджджати, хӣна̄дибхедабхиннам̣ панетам̣ йатха̄ккамам̣ брахмапа̄рисаджджа̄дӣсу сол̣асасупи брахмалокесу упапаттиниппха̄даканти дат̣т̣хаббам̣.

рӯпасан̃н̃а̄саматиккама̄дина̄ самадхигантаббам̣ арӯпа̄вачарам̣. чатуннам̣ арӯпа̄нанти упеккха̄сама̄дхисан̇кха̄техи чатӯхи арӯпаджджха̄нехи. каран̣е хи етам̣ са̄мивачанам̣. арӯпа̄нам̣ ва̄ йо а̄рамман̣а̄дикато сампайуттадхаммехи його йогабхедо, тасса васена. вуттаппака̄рена̄ти хет̣т̣ха̄ а̄руппакатха̄йам̣ (висуддхи. 1.275 а̄дайо) вуттаппака̄рена. пат̣хаманти пат̣хамам̣ арӯпа̄вачаракусалачиттам̣. дутийататийачатуттха̄нӣти еттха̄пи есева найо. та̄нима̄ни бха̄вана̄майа̄нева хутва̄ йатха̄нупуббам̣ касин̣уггха̄т̣има̄ка̄сам̣, пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣ам̣, наттхибха̄вам̣, а̄кин̃чан̃н̃а̄йатананти има̄ни а̄ламбитва̄ упеккха̄сахагатан̃а̄н̣асампайуттакусала̄нантарам̣ уппаджджитва̄ чатӯсу арӯпӣбрахмалокесу пат̣исандхипаваттивипа̄када̄йӣни. сесам̣ панеттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева. чхависуддхипарампара̄йа самадхигантаббам̣ локуттарам̣. таттха ваттаббам̣ парато а̄гамиссати. чатумаггасампайогатоти сота̄паттимагго йа̄ва арахаттамагготи имехи чатӯхи арийамаггехи сампайогато. чатуббидхампи четам̣ бха̄вана̄майамева хутва̄ нибба̄нам̣ а̄ламбитва̄ сун̃н̃ато вимоккхо, анимитто вимоккхо, аппан̣ихито вимоккхоти на̄мена уппаджджати, саттабхава̄дибхавӯпапаттиниваттаканти дат̣т̣хаббам̣. екавӣсативидхам̣ хоти на̄тисан̇кхепавиттха̄ранайена̄ти адхиппа̄йо.

453. ка̄ма̄вачарамева̄ти еттха ника̄йантарийа̄ рӯпа̄рӯпа̄вачарампи акусалам̣ иччхантӣти тесам̣ матиниседханаттхам̣ ка̄ма̄вачараггахан̣ам̣. махаггатабхӯмийам̣ уппаджджантампи таттха рӯпадха̄туйам̣ паваттивипа̄кам̣ дентампи екантена ка̄ма̄вачарамева̄ти дассанаттхам̣ авадха̄ран̣ам̣. йади евам̣, касма̄ ка̄ма̄вачарамева̄ти? таттха ка̄ран̣ам̣ вуттамева. катхам̣ вуттам̣? ‘‘ка̄матан̣ха̄ ка̄мо уттарападалопато, авачарати еттха̄ти авачарам̣, ка̄масса авачарам̣ ка̄ма̄вачара’’нти. еттха хи ка̄матан̣ха̄висайата̄ ‘‘ка̄ма̄вачарабха̄васса ка̄ран̣ам̣’’ вутта̄ йатха̄ рӯпа̄рӯпатан̣ха̄висайата̄ ‘‘рӯпа̄рӯпа̄вачарабха̄васса’’. екам̣сена четам̣ евам̣ иччхитаббам̣. ан̃н̃атха̄ бйа̄пилаккхан̣ам̣ на сийа̄. йади хи а̄ламбитаббадхаммавасена бхӯмиваваттха̄нам̣ кареййа, евам̣ сати ана̄рамман̣а̄нам̣ сан̇гахо на сийа̄. атха випа̄када̄навасена, евампи авипа̄ка̄нам̣ сан̇гахо на сийа̄. тасма̄ а̄ламбан̣адхаммавасена парийа̄панна̄нам̣ са̄ ка̄табба̄, апарийа̄панна̄нам̣ пана локато уттин̣н̣ата̄йа локуттарата̄, уттаритара̄бха̄вато ануттарата̄ ча ведитабба̄.

парийа̄панна̄ти ча париччхедака̄рика̄йа тан̣ха̄йа париччхиджджа а̄панна̄, гахита̄ти аттхо. нану четтха ка̄матан̣ха̄ катама̄? ка̄ма̄вачарадхамма̄рамман̣а̄ тан̣ха̄, ка̄ма̄вачарадхамма̄ катаме? ка̄матан̣ха̄висайа̄ти итаретарасанниссайата̄досоти? найидамевам̣ авӣчиа̄диекаа̄дасока̄санинната̄йа кан̃чи тан̣хам̣ ка̄матан̣ха̄бха̄вена гахетва̄ там̣сабха̄ва̄йа тан̣ха̄йа висайабха̄вена ка̄ма̄вачарадхамма̄нам̣ упалаккхитаббатта̄. никкхепакан̣д̣епи (дха. са. 985 а̄дайо) ‘‘еттха̄вачара̄’’ти вачанам̣ авӣчипараниммитапариччхиннока̄са̄йа ка̄матан̣ха̄йа висайабха̄вам̣ сандха̄йа вуттанти гахетаббам̣. тадока̄сата̄ ча тан̣ха̄йа таннинната̄йа ведитабба̄.

мӯлато тивидханти тӣн̣и акусаламӯла̄ни лобха̄дӣни, тесам̣ васена там̣сахитампи тивидханти аттхо. та̄ни хи суппатит̣т̣хитабха̄вака̄ран̣атта̄ мӯламива̄ти мӯла̄ни, лобхо мӯлам̣ етасса̄ти лобхамӯлам̣. аса̄дха̄ран̣ена ниддесо йатха̄ бхерисаддо, йаван̇куроти. татха̄ досамӯлам̣. мохо ева мӯлам̣ имасса, на̄н̃н̃анти мохамӯлам̣.

соманассупеккха̄дит̣т̣хигатасан̇кха̄рабхедатоти соманассупеккха̄бхедато дит̣т̣хигатабхедато сан̇кха̄рабхедатоти паччекам̣ бхедасаддо йоджетаббо. йадеттха ваттаббам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайамева. дит̣т̣хигатасампайуттанти дит̣т̣хийева дит̣т̣хигатам̣ ‘‘гӯтхагатам̣, муттагата’’нти (ма. ни. 2.119; а. ни. 9.11) йатха̄. атха ва̄ випарийесагга̄хата̄йа дит̣т̣хийа̄ гатамева, на еттха гантаббаваттху татха̄ сабха̄ванти дит̣т̣хигатам̣. тайидам̣ ‘‘идамева саччам̣, могхаман̃н̃а’’нти (ма. ни. 2.187, 202, 203, 427; 3.27-29) абхинивесабха̄вато лобхенева саддхим̣ паваттати, на досена.

йада̄хӣтиа̄ди лобхамӯлачитта̄нам̣ паваттиа̄ка̄радассанам̣. миччха̄дит̣т̣хинти уччхедадит̣т̣хиа̄димиччха̄дит̣т̣хим̣. та̄йа хи випаллаттхачитта̄ сатта̄ ‘‘ета̄вако джӣвависайо йа̄ва индрийагочаро’’ти паралокам̣ пат̣иккхипитва̄ ‘‘наттхи ка̄месу а̄дӣнаво’’ти йатха̄ татха̄ ка̄месу па̄табйатам̣ а̄паджджанти. а̄ди-саддена ‘‘еса пантхо пагева вихито девайа̄не, йена йанти путтаванто висока̄. там̣ пассанти пасаво, паккхино ча, тена те ма̄тарипи митхунам̣ чарантӣ’’тиа̄дина̄ найена путтамукхадассанам̣ саггамоккхамагготи евама̄дикам̣ миччха̄дит̣т̣хим̣ сан̇ган̣ха̄ти.

ка̄ме ва̄ти еттха ва̄-саддо анийаматтхо, тена бра̄хман̣а̄нам̣ суван̣н̣ахаран̣амева адинна̄да̄не са̄ваджджам̣, итарам̣ анаваджджам̣. гарӯнам̣, гуннам̣, аттано, джӣвитасса, вива̄хасса ча аттха̄йа муса̄ва̄до анаваджджо, итаро са̄ваджджо. гаруа̄дӣнам̣ аттха̄йа песун̃н̃ахаран̣ам̣ анаваджджам̣, итарам̣ са̄ваджджам̣. бха̄ратайуддхасӣта̄харан̣а̄дикатха̄ па̄павӯпасама̄йа хотӣти евама̄дике миччха̄га̄хе сан̇ган̣ха̄ти. дит̣т̣хаман̇гала̄дӣнӣти дит̣т̣хасутамутаман̇гала̄ни. сабха̄ватиккхена̄ти лобхасса, миччха̄бхинивесасса ва̄ васена сарасенева тикхин̣ена курӯрена. мандена̄ти дандхена атикхин̣ена. та̄дисам̣ пана аттано, парасса ва̄ самусса̄ханена паваттатӣти а̄ха ‘‘самусса̄хитена̄’’ти. парабхан̣д̣ам̣ ва̄ харатӣти ва̄-саддена татха̄паваттанакамуса̄ва̄да̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ка̄ма̄нам̣ ва̄ анубхуййама̄на̄нам̣. ва̄-саддена парасантакасса ва̄ айатха̄дхиппетата̄йа йам̣ ладдхам̣, там̣ гахетаббанти гахан̣а̄дикам̣ сан̇ган̣ха̄ти.

дувидхамева хоти сампайуттадхаммавасена бхеда̄бха̄вато. йади евам̣, касма̄ ‘‘доманассасахагатам̣ пат̣игхасампайутта’’нти вуттанти? аса̄дха̄ран̣адхаммехи тасса читтасса упалаккхан̣аттхам̣. па̄н̣а̄типа̄та̄дӣсӯти па̄н̣а̄типа̄тана̄дӣсу. а̄ди-саддена адинна̄да̄намуса̄ва̄дапесун̃н̃апхарусасампхаппала̄пабйа̄па̄де сан̇ган̣ха̄ти. сабха̄ватиккхам̣ хутва̄ паваттама̄нам̣ читтам̣ асан̇кха̄рамева хоти, итарам̣ сасан̇кха̄ранти адхиппа̄йена̄ха ‘‘тиккхамандаппаваттика̄ле’’ти. мандам̣ пана хутва̄ паваттама̄нам̣ екам̣сена сасан̇кха̄рамева̄ти на сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. йам̣ сасан̇кха̄рена саппайогена паваттати, там̣ мандамева хотӣти катва̄ татха̄вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

мохекахетукам̣ читтам̣ мӯлантаравирахато атимӯл̣хам̣, вичикиччхуддхаччайогато чан̃чалан̃ча̄ти упеккха̄сахагатамева хоти, на тасса када̄чипи сабха̄ватиккхата̄ аттхи. а̄рамман̣е хи сам̣саппанавасена, виккхипанавасена ча паваттама̄насса читтадвайасса кӣдисе кичче сабха̄ватиккхата̄йа, усса̄хетаббата̄йа ва̄ бхавитаббам̣, тасма̄ на таттха сан̇кха̄рабхедо аттхи. ан̃н̃есу акусалачиттесу лаббхама̄нампи уддхаччам̣ висесато еттхева балавам̣, тато ева сампайуттадхаммесу падха̄нам̣ хутва̄ паваттатӣти идамева уддхаччена висесетва̄ вуттам̣ ‘‘уддхаччасампайутта’’нти. татха̄ хи па̄л̣ийам̣ (дха. са. 427) идха сарӯпато уддхаччам̣ а̄гатам̣, евам̣ аса̄дха̄ран̣ападха̄надхаммавасена мохамӯлам̣ ‘‘вичикиччха̄сампайуттам̣, уддхаччасампайутта’’нти дувидхам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. асаннит̣т̣ха̄нам̣ сам̣сайо. виккхепо авӯпасамо, бхантата̄ти аттхо.

тайидам̣ два̄дасавидхампи акусалачиттам̣ чхасу а̄рамман̣есу йам̣ ва̄ там̣ ва̄ а̄ламбитва̄ упеккха̄сахагата̄хетукакирийа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄та̄нантарам̣ ка̄йадва̄ра̄дӣхи тӣхи два̄рехи ка̄йакамма̄дивасена йатха̄рахам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дикаммапатхавасена чева каммавасена ча уппаджджатӣти ведитаббам̣.

таттха т̣хапетва̄ уддхаччасахагатам̣ сесам̣ ека̄дасавидхампи чатӯсупи апа̄йесу пат̣исандхим̣ дети, паваттивипа̄кам̣ сугатийампи. уддхаччасахагатам̣ пана паваттивипа̄камева̄ти. еттха̄ха – ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ саббадуббалам̣ вичикиччха̄сампайуттам̣ пат̣исандхим̣ дети, адхимоккхасаббха̄вато тато балавантампи уддхаччасахагатам̣ на детӣти? дассанена паха̄таббесу авуттатта̄. идам̣ хи пат̣исандхим̣ дентам̣ апа̄йесу дадеййа, апа̄йагаманӣйан̃ча дассанапаха̄таббанти таттха вуччеййа, на ча вуттам̣. тасма̄ пат̣исандхим̣ на дети, паваттивипа̄када̄нам̣ панасса на сакка̄ пат̣иккхипитум̣. пат̣исамбхида̄вибхан̇ге ‘‘уддхаччасахагате н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, тасса випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 730 аттхато сама̄нам̣) вачанато.

апаре пана̄ху – путхуджджанасса уппаджджама̄нам̣ уддхаччасахагатам̣ дассанаппаха̄таббасаха̄йасаббха̄вато убхайавипа̄кампи дети, на секкхасса тадабха̄ватоти. идаметтха вича̄ретаббам̣, йасса випа̄када̄нам̣ вуттам̣, ким̣ там̣ бха̄вана̄йа паха̄таббам̣, уда̄ху ноти? кин̃четтха – йади та̄ва бха̄вана̄йа паха̄таббам̣, пат̣т̣ха̄не бха̄вана̄йа паха̄таббасса на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄во ваттаббо сийа̄. атха на бха̄вана̄йа паха̄таббам̣, дассаненапаха̄таббаттике ‘‘невадассаненанабха̄вана̄йапаха̄табба’’миччасса вибхан̇ге ваттаббам̣ сийа̄. йади таббируддхасабха̄вата̄йа таттха на вуччеййа, евампи тасмим̣ тике тасса наваттаббата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, ким̣ ка̄ран̣ам̣? читтуппа̄дакан̣д̣е (дха. са. 365 а̄дайо) а̄гата̄нам̣ два̄дасаннам̣ акусалачиттуппа̄да̄нам̣ двӣхи падехи сан̇гахитатта̄ вибхаджитва̄ дассетаббасса нийогато кассачи читтуппа̄дасса абха̄ва̄, йатха̄ уппаннаттике атӣта̄дӣнам̣ наваттаббата̄ на вутта̄, еваметасса̄пи. атха ва̄ бха̄вана̄йа паха̄тум̣ асаккун̣еййасса̄пи тасса путхуджджане ваттама̄насса бха̄вана̄йа паха̄таббасабха̄васа̄ман̃н̃ато, са̄ваджджато ча бха̄вана̄йа паха̄таббапарийа̄йо виджджатӣти наттхи наваттаббата̄пасан̇гадосо. ниппарийа̄йена ча на бха̄вана̄йа паха̄таббанти тасса васена на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄вопи на вутто. дассанапаха̄таббапаччайасса̄пи уддхаччасахагатасса саха̄йавекалламаттамева дассанена катам̣, на кочипи бха̄во ануппа̄дадхамматам̣ тасса а̄па̄дитоти екантена бха̄вана̄йа паха̄таббата̄ вутта̄. атха ва̄ апа̄йагаманӣйабха̄ва̄пеккхам̣ дассанаппаха̄таббавачананти тадабха̄вато там̣ вибхаджанам̣ вуттанти.

454. ‘‘вин̃н̃а̄н̣а’’нти падам̣ апеккхитва̄ ‘‘абйа̄катам̣ випа̄ка’’нти а̄дико напум̣саканиддесо, тато ева адхиката̄бйа̄ката̄пеккха̄йа дувидханти вуттам̣. ан̃н̃атха̄ рӯпанибба̄на̄нампи абйа̄катабха̄вато там̣ чатуббидханти ваттаббам̣ сийа̄. випа̄касса ка̄ма̄вачара̄дибха̄во кусале вуттанайенева ведитаббо. ахетуката̄ сахетуката̄ вийа сампайуттахетувасена, на ниббаттакахетувасена. випа̄касса хи сахетуката̄ сахетукакаммавасена сиджджхама̄на̄пи сампайуттахетувасенева вуччати, ан̃н̃атха̄ ахетука̄нампи сахетуката̄ а̄паджджеййа̄ти. касма̄ пана сахетукасса ахетуко випа̄ко хотӣти? таттха ка̄ран̣ам̣ вуттамева. кин̃ча а̄рамман̣а̄бхинипа̄таматтесу пан̃часу вин̃н̃а̄н̣есу йатха̄ алобха̄дисампайого на самбхавати, евам̣ мандатарамандакиччесу сампат̣иччханасантӣран̣есӯти хетӯнам̣ уппаттийа̄ асамбхаватопи несам̣ ахетуката̄ дат̣т̣хабба̄.

мановин̃н̃а̄н̣ато уппаджджанависит̣т̣хамананакичча̄нам̣ абха̄вато маноматта̄ дха̄ту манодха̄ту.

чаккхусаннисситам̣ хутва̄ рӯпасса виджа̄нанам̣ лаккхан̣ам̣ етасса̄ти чаккхусаннисситарӯпавиджа̄наналаккхан̣ам̣. таттха чаккхусаннисситавачанена рӯпа̄рамман̣ам̣ ан̃н̃ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ ниваттети. виджа̄нанаггахан̣ена чаккхусанниссите пхасса̄дике ниваттети. чаккхурӯпаггахан̣ена ниссайато, а̄рамман̣ато ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ вибха̄вети убхайа̄дхӣнавуттикатта̄. йади хи чаккху на̄ма на сийа̄, андха̄пи рӯпам̣ пассеййум̣, на ча пассанти. йади ча нӣла̄дирӯпам̣ на̄ма на сийа̄, деса̄динийамена на бхавитаббам̣, аттхева ча нийамо, екантаса̄рамман̣ата̄ ча читтасса вутта̄ти ‘‘а̄рамман̣ена вина̄ нӣла̄диа̄бха̄сам̣ читтам̣ паваттатӣ’’ти евам̣ паватто ва̄до миччха̄ва̄доти ведитаббам̣. тена̄ха бхагава̄ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425; сам̣. ни. 2.44; 4.60; катха̄. 465).

касма̄ панеттха вачанабхедо катоти? екампи чаккху вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпам̣ пана анекамева сам̣хатанти имасса висесасса дассанаттхам̣. ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ екампи чаккху вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпам̣ пана анекамева̄ти? паччайабха̄вависесато. чаккху хи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайапуреджа̄таиндрийавиппайуттапаччайехи паччайо хонтам̣ аттхибха̄венева хоти, тасмим̣ сати тасса бха̄вато, асати абха̄вато. йато там̣ аттхиавигатапаччайехисса паччайо хотӣти вуччати, там̣ниссайата̄ часса на екадесена аллӣйанавасена иччхитабба̄ арӯпабха̄вато, атха кхо гарура̄джа̄дӣсу сиссара̄джапуриса̄дӣнам̣ вийа таппат̣ибаддхавуттита̄йа. итаре пана паччайа̄ тена тена висесена ведитабба̄. сва̄йам̣ паччайабха̄во на екасмим̣ на самбхаватӣти екампи чаккху вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча̄’’ти екавачанена ниддесо като.

рӯпам̣ пана йадипи чаккху вийа пуреджа̄тааттхиавигатапаччайехи паччайо хоти пуретарам̣ хутва̄ виджджама̄наккхан̣ейева упака̄ракатта̄, татха̄пи анекамева сам̣хатам̣ хутва̄ паччайо хоти а̄рамман̣абха̄вато. йан̃хи паччайадхаммам̣ сабха̄вабхӯтам̣, парикаппита̄ка̄раматтам̣ ва̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вибха̄вентам̣ паваттати, тадан̃н̃есан̃ча сатипи паччайабха̄ве со тасса са̄рамман̣асабха̄вата̄йа йам̣ кин̃чи ана̄ламбитва̄ паваттитум̣ асаматтхасса олуббха паваттика̄ран̣ата̄йа а̄ламбанӣйато а̄рамман̣ам̣ на̄ма. тасса йасма̄ йатха̄ татха̄ сабха̄вӯпаладдхивасена а̄рамман̣апаччайала̄бхо, тасма̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпам̣ а̄раббха паваттама̄нам̣ тасса сабха̄вам̣ вибха̄вентамева паваттати. са̄ часса индрийа̄дхӣнавуттикасса а̄рамман̣асабха̄вӯпаладдхи, на екадвикала̄пагатаван̣н̣авасена хоти, на̄пи катипайакала̄пагатаван̣н̣авасена, атха кхо а̄бхога̄нурӯпам̣ а̄па̄тхагатаван̣н̣авасена̄ти анекамева рӯпам̣ сам̣хаччака̄рита̄йа вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти дассенто бхагава̄ ‘‘рӯпе ча̄’’ти бахувачанена ниддиси.

йам̣ пана ‘‘рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.2) вуттам̣, там̣ катханти? тампи йа̄дисам̣ рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо хоти, та̄дисамева сандха̄йа вуттам̣. кӣдисам̣ пана танти? самудитанти па̄кат̣ойаматтхо. еван̃ча катва̄ йадеке ваданти ‘‘а̄йатанасаллаккхан̣авасена чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо саллаккхан̣а̄рамман̣а̄, на даббасаллаккхан̣авасена̄’’ти, тампи йуттамева хоти. на четтха самуда̄йа̄рамман̣ата̄ а̄сан̇китабба̄ самуда̄йа̄бхогассева̄бха̄вато. самудита̄ пана ван̣н̣адхамма̄ а̄рамман̣апаччайа̄ хонти. катхам̣ пана паччекам̣ асаматтха̄ самудита̄ а̄рамман̣а̄ паччайа̄ хонти, на хи паччекам̣ дат̣т̣хум̣ асакконта̄ андха̄ самудита̄ пассантӣти? найидамекантикам̣ висум̣ висум̣ асаматтха̄нам̣ сивика̄вахана̄дӣсу саматтхата̄йа дассанато. кеса̄дӣнан̃ча йасмим̣ т̣ха̄не т̣хита̄нам̣ паччекам̣ ван̣н̣ам̣ гахетум̣ на сакка̄, тасмим̣йева т̣ха̄не самудита̄нам̣ ван̣н̣ам̣ гахетум̣ сакка̄ти бхиййопи тесам̣ сам̣хаччака̄рита̄ парибйатта̄. етена чаккхувин̃н̃а̄н̣асса парама̄н̣урӯпам̣ а̄рамман̣ам̣, уда̄ху там̣самуда̄йотиа̄дика̄ чодана̄ пат̣иккхитта̄ти ведитабба̄. ‘‘сотан̃ча пат̣ичча садде ча̄’’тиа̄дӣсупи (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425, 426) есева найо. евам̣ убхайа̄дхӣнавуттиката̄йа чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайато, а̄рамман̣ато ча вибха̄ванам̣ катам̣, евам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣсупи йатха̄рахам̣ ваттаббам̣.

рӯпаматта̄рамман̣арасанти рӯпа̄йатанаматтассева а̄рамман̣акаран̣арасам̣. маттасаддена йатха̄ а̄рамман̣антарам̣ ниваттети, евам̣ рӯпа̄йатанепи лаббхама̄не екачче висесе ниваттети. на хи чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ ван̣н̣аматтато ан̃н̃ам̣ кин̃чи висесам̣ таттха гахетум̣ саккоти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘пан̃чахи вин̃н̃а̄н̣ехи на кин̃чи дхаммам̣ пат̣ивиджа̄на̄ти ан̃н̃атра абхинипа̄таматта̄’’ти. чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджама̄нам̣ рӯпа̄рамман̣е ева уппаджджанато тадабхимукхабха̄вена гайхатӣти вуттам̣ ‘‘рӯпа̄бхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на’’нти. аттано анантарам̣ уппаджджама̄на̄нам̣ арӯпадхамма̄нам̣ саманантаравигата̄ арӯпадхамма̄ паваттиока̄сада̄нена анантарасаманантаранаттхивигатапаччайехи упака̄рака̄ ниссайа̄рамман̣адхамма̄ вийа а̄саннака̄ран̣анти дассенто а̄ха ‘‘рӯпа̄рамман̣а̄йа кирийаманодха̄туйа̄ апагамападат̣т̣ха̄на’’нти. сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣсупи вуттанайенева аттхо ведитаббо.

чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дигахитам̣ рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ таданантарамева апарипатантам̣ катва̄ сампат̣иччхантӣ ган̣хантӣ вийа хотӣти вуттам̣ ‘‘рӯпа̄дисампат̣иччханараса̄’’ти. татха̄бха̄вена сампат̣иччханабха̄вена паччупатит̣т̣хатӣти татха̄бха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄.

чхасу а̄рамман̣есу када̄чи пан̃чаннам̣, тато ва̄ катипайа̄нам̣ виджа̄нанасабха̄ва̄пи чхал̣а̄рамман̣авиджа̄наналаккхан̣а̄ вутта̄ там̣сабха̄ва̄нативаттанато, чхасвева ва̄ итаресам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ антогадхатта̄. сантӣран̣а̄дикичча̄ти сантӣран̣атада̄рамман̣акичча̄ ва̄, сантӣран̣атада̄рамман̣апат̣исандхибхаван̇гачутикичча̄ ва̄ти адхиппа̄йо. ‘‘хадайаваттхупадат̣т̣ха̄на̄’’ти идам̣ има̄сам̣ двиннам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ екантенева хадайаваттхусанниссайата̄йа вуттам̣. хет̣т̣ха̄ вуттанайена пана там̣там̣анантара̄тӣтавин̃н̃а̄н̣а̄пагамападат̣т̣ха̄на̄типи ваттум̣ ват̣т̣атийева. тасса̄ бхедоти тасса̄ випа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ‘‘дувидха̄’’ти вутта̄йа дувидхата̄сан̇кха̄то бхедо. екантамит̣т̣ха̄рамман̣ети екантенева ит̣т̣хе а̄рамман̣е, ативийа ит̣т̣ха̄рамман̣ети аттхо. пан̃чадва̄ре чева джавана̄васа̄не ча̄ти еттха пан̃чадва̄ре сампат̣иччханавот̣т̣хаббана̄нам̣ антара̄л̣ам̣ т̣ха̄нам̣, итаратра джаванабхаван̇га̄нанти евам̣ двит̣ха̄на̄ хоти. итара̄йапи сантӣран̣атада̄рамман̣ака̄ле йатха̄вуттамева т̣ха̄нам̣, пат̣исандхиа̄дика̄ле пана чутибхаван̇га̄нам̣ антара̄л̣ам̣ пат̣исандхийа̄, пат̣исандхиа̄ваджджана̄нам̣ тада̄рамман̣а̄ваджджана̄нам̣ джавана̄ваджджана̄нам̣ вот̣т̣хаббана̄ваджджана̄нан̃ча антара̄л̣ам̣ бхаван̇гасса, тада̄рамман̣апат̣исандхӣнам̣ джаванапат̣исандхӣнам̣ ва̄ антара̄л̣ам̣ чутийа̄ т̣ха̄нанти ведитаббам̣.

чхасӯти еттха пуббе вуттанайенева вибха̄го ведитаббо. ка̄йасса ниссайабхӯта̄нам̣ на̄тиит̣т̣хапхот̣т̣хаббабхӯта̄нам̣ пат̣игхат̣т̣ана̄нигхам̣сасса балавабха̄вато ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ сукхасампайуттам̣. упа̄да̄рӯпа̄нам̣йева гхат̣т̣ана̄ дуббала̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни упеккха̄сахагата̄ни. тена̄ха ‘‘сесам̣ упеккха̄йутта’’нти. сесам̣ чхаббидхампи.

алобха̄доса̄моха̄ чева алобха̄доса̄ ча алобха̄дайо, техи алобха̄дӣхи випа̄кахетӯхи сампайуттам̣ алобха̄дивипа̄кахетусампайуттам̣. ка̄ма̄вачаракусалам̣ вийа соманасса̄дибхедатоти йатха̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ соманассупеккха̄н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедато ат̣т̣хавидхам̣, евамидампӣти ат̣т̣хавидхата̄йа садисатам̣ дассети. ка̄ма̄вачарабха̄вато хӣна̄дито, йонӣсу уппаттито ча садисамева, сампайуттадхаммато пана а̄рамман̣ато, паваттиа̄ка̄рато ча висадисам̣. татха̄ хи кусалам̣ каммадва̄равасена паваттати, на идам̣, випа̄ка̄нам̣ авин̃н̃аттиджанакатта̄. уппаттидва̄равасена пана имасса̄пи аттхева паваттибхедо пан̃чадва̄раманодва̄ресу маха̄випа̄ка̄нам̣ тада̄рамман̣авасена паваттисамбхавато. йатха̄ пана кусалам̣ гативасена пан̃чавидхам̣, вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитивасена саттавидхан̃ча, на евамидам̣ тадекадесе ева уппаджджанато. таттха а̄рамман̣ато, екаччапаваттиа̄ка̄рато ча висадисатам̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. чхасу а̄рамман̣есӯти паритта̄диатӣта̄диаджджхатта̄диппабхедесу чхасу а̄рамман̣есу.

а̄гамана̄дивасена̄ти а̄гаманапаччайавасена. таттха екачча̄нам̣ а̄чарийа̄нам̣ матена мукхе чалите а̄да̄сатале мукханимиттам̣ чаланам̣ вийа асан̇кха̄расса кусаласса випа̄ко асан̇кха̄ро, сасан̇кха̄расса кусаласса випа̄ко сасан̇кха̄роти евам̣ а̄гаманавасена. екачча̄нам̣ пана а̄чарийа̄нам̣ матена балавантехи вибхӯтехи паччайехи камма̄дӣхи уппанно асан̇кха̄ро, дуббалехи сасан̇кха̄роти евам̣ паччайавасена. сампайуттадхамма̄нанти па̄л̣ийам̣ сарӯпато а̄гатасампайуттадхамма̄нам̣. тесам̣ хи васена кусалато випа̄касса висеса̄бха̄во. нирусса̄ханти еттха усса̄хо на̄ма анупаччхинна̄виджджа̄тан̣ха̄ма̄насанта̄не випа̄куппа̄данасаматтхата̄сан̇кха̄то бйа̄па̄ро, со випа̄кесу наттхӣти там̣ нирусса̄хам̣. кусалесу пана абхин̃н̃а̄васапаваттесупи аттхева̄ти там̣ саусса̄хам̣.

лобха̄дӣнам̣ екантаса̄ваджджата̄йа айонисоманасика̄рахетука̄нам̣ наттхи випа̄кабха̄во, алобха̄дӣнампи екантаанаваджджасабха̄ва̄нам̣ ка̄ран̣асса таббидхурата̄йа наттхева акусалавипа̄кабха̄воти а̄ха ‘‘акусалавипа̄кам̣ ахетукамева̄’’ти. йатха̄ атиит̣т̣хе, ит̣т̣хамаджджхатте ча а̄рамман̣е ведана̄бхедасаббха̄вато кусалавипа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄ту дувидха̄ хоти соманассасахагата̄, упеккха̄сахагата̄ти, на евам̣ атианит̣т̣хе, анит̣т̣хамаджджхатте ча а̄рамман̣е ведана̄бхедо аттхӣти акусалавипа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄ту екамева̄ти ‘‘саттавидха’’нти вуттам̣. сати хи таттха ведана̄бхеде атианит̣т̣хе доманассена бхавитаббам̣, на ча пат̣игхена вина̄ доманассам̣ уппаджджатӣти.

ка̄йавин̃н̃а̄н̣асса дуккхасахагатата̄ кусалавипа̄ке вуттавипарийа̄йена ведитабба̄. упеккха̄ хӣна̄ти екантанихӣнасса акусаласса випа̄кабха̄вато упеккха̄пи сама̄на̄ хӣна̄ ева дуккхасабха̄ватта̄. тена̄ха ‘‘дуккхам̣ вийа на̄титикхин̣а̄’’ти. йатха̄ дуккхам̣ ативийа тикхин̣ам̣ кат̣укам̣, на евамайам̣, татха̄пи дуккхасабха̄венева паваттати. на хи акусаласса випа̄ко адуккхо хоти. упеккха̄бха̄во часса балавата̄ ба̄дхийама̄насса пат̣иппахаритум̣ асакконтасса дуббаласса пурисасса тена карийама̄наба̄дха̄йа упеккхана̄ вийа̄ти дат̣т̣хаббо. итаресӯти кусалавипа̄кесу.

рӯпа̄вачаранти рӯпа̄вачаравипа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣. випа̄какатха̄ хеса̄ти. кусалам̣ вийа̄ти рӯпа̄вачаракусалам̣ вийа. на хи рӯпа̄вачаравипа̄ко тадан̃н̃акусаласадисо. апича самбандхисадда̄ ете, йадидам̣ ‘‘кусалам̣, випа̄ко’’ти ча. тасма̄ йатха̄ ‘‘ма̄тарам̣ пайирупа̄сатӣ’’ти вутте аттано ма̄таранти авуттампи сиддхамеветам̣, евам̣ идха̄пӣти аттано кусалам̣ вийа̄ти аттхо. кусаласадисата̄ четтха дхаммато, а̄рамман̣ато ча ведитабба̄. татха̄ хи йе пхасса̄дайо кусале лаббханти, те випа̄кепи лаббханти. йасмим̣ ча а̄рамман̣е кусалам̣ паваттати, таттхева айам̣ випа̄копи паваттати. йам̣ панеттха пан̃чамаджджха̄начиттам̣ абхин̃н̃а̄ппаттам̣, тасса випа̄ко ева наттхи. касма̄ наттхи? асамбхавато, а̄нисам̣сабхӯтатта̄ ча. тан̃хи випа̄кам̣ дентам̣ рӯпа̄вачарамева дадеййа. на хи ан̃н̃абхӯмикам̣ каммам̣ ан̃н̃абхӯмикам̣ випа̄кам̣ дети. камманимитта̄рамман̣ата̄ ча рӯпа̄вачаравипа̄касса вутта̄ти на там̣ ан̃н̃ам̣ а̄раббха паваттати. паритта̄рамман̣а̄диа̄рамман̣ан̃ча там̣ на хотӣти айамасамбхаво. джха̄насса а̄нисам̣сабхӯтан̃ча да̄на̄дӣнам̣ тасмим̣ аттабха̄ве паччайала̄бхо вийа̄ти.

паваттито пана випа̄касса, кусаласса ча аттхева бхедоти там̣ дассетум̣ ‘‘кусалам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. кусалам̣ вийа касин̣уггха̄т̣има̄ка̄са̄диа̄рамман̣абхедато чатуббидхам̣. паваттибхедо вуттанайова джаванавасена, пат̣исандхиа̄дивасена ча паваттанато.

чатумаггайуттачиттапхалатта̄ти чатӯхи арийамаггехи сампайуттакусалачиттасса пхалатта̄, чатуббидхаса̄ман̃н̃апхаласампайуттабха̄ватоти аттхо. маггавӣтхийам̣ двиккхаттум̣, тиккхаттум̣ ва̄ пхаласама̄паттийам̣ апариччхиннапарима̄н̣ам̣ паваттама̄нампи двӣсу т̣ха̄несу паваттийа̄ ‘‘двидха̄ паваттатӣ’’ти вуттам̣. саббампӣти тевӣсативидхам̣ ка̄ма̄вачаравипа̄кам̣, пан̃чавидхам̣ рӯпа̄вачаравипа̄кам̣, чатуббидхам̣ арӯпа̄вачаравипа̄кам̣, чатуббидхамева локуттаравипа̄канти саббампи випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄тисан̇кхепавиттха̄ранайена чхаттим̣савидхам̣ хоти.

бхӯмибхедато тивидхам̣ локуттарасса абха̄вато. локуттаран̃хи кирийачиттам̣ наттхи екантена анантаравипа̄када̄йибха̄вато. вуттан̃хи ‘‘сама̄дхима̄нантарикан̃н̃ама̄хӯ’’ти (кху. па̄. 6.5; су. ни. 228). хоту та̄ва секкха̄нам̣ уппаджджама̄нам̣ ануттарам̣ кусалам̣ пуггалантарабха̄вӯпанайанато сапхалам̣, арахато пана уппаджджама̄нам̣ пуггалантарабха̄вӯпанайанато ниппхалам̣, тасса кирийабха̄во касма̄ на иччхитоти? иччхитаббо сийа̄. йади тасса пунаппунам̣ уппатти сийа̄, саким̣йева пана локуттаракусалам̣ паваттати. йади хи пунаппунам̣ паваттеййа, маггачиттам̣ арахатопи паваттатӣти локуттаракирийачиттам̣ сийа̄, на четам̣ аттхи пайоджана̄бха̄вато. тасма̄ наттхи локуттаракирийавин̃н̃а̄н̣ам̣. кирийавин̃н̃а̄н̣анти ча кирийа̄маттам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, кусала̄кусалам̣ вийа кин̃чи випа̄кам̣ ануппа̄детва̄ кирийа̄маттамева хутва̄ паваттанакавин̃н̃а̄н̣анти аттхо. касма̄ панетам̣ випа̄кам̣ на уппа̄детӣти? вуччате – еттха хи йадетам̣ а̄ваджджанадвайам̣, там̣ анупаччхиннабхавамӯлепи санта̄не паваттам̣ ана̄севаната̄йа дуббалабха̄вато абӣджаса̄маттхийам̣ вийа пуппхам̣ апхаламева хоти. йам̣ пана уччхиннабхавамӯла̄йам̣ сантатийам̣ паваттам̣ ат̣т̣ха̄расавидхам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣ самуччхиннамӯла̄йа лата̄йа пуппхам̣ вийа пхалада̄йи на хотӣти ведитаббам̣. ан̃н̃асса асамбхавато кирийахетуна̄ на̄ма алобха̄дина̄ва бхавитаббанти а̄ха ‘‘алобха̄дикирийахетувирахита’’нти.

чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ пуречара̄ хутва̄ рӯпа̄диа̄рамман̣а̄нам̣ виджа̄наналаккхан̣а̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дипуречарарӯпа̄дивиджа̄наналаккхан̣а̄. айам̣ пана мановин̃н̃а̄н̣ато уппанна̄пи висит̣т̣хамананакичча̄бха̄вена маноматта̄ дха̄тӯти манодха̄ту. татха̄ хеса̄ мановин̃н̃а̄н̣асса паччайо на хоти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана дха̄туниддесе (висуддхи. 2.517) а̄гамиссати. а̄ваджджанараса̄ти а̄бхогараса̄, читтасанта̄насса ва̄ пурима̄ка̄рато ан̃н̃атха̄ он̣оджанараса̄. бхаван̇гавиччхедападат̣т̣ха̄на̄ти бхаван̇гасанта̄навиччхедападат̣т̣ха̄на̄. апубба̄рамман̣а̄ сакидева паваттама̄на̄ саббатха̄ висайарасам̣ анубхавитум̣ на саккотӣти ит̣т̣ха̄дӣсу саббаттха упеккха̄йутта̄ва хоти.