11. сама̄дхиниддесаван̣н̣ана̄
а̄ха̄репат̣иккӯлабха̄вана̄ван̣н̣ана̄
294. уддесо на̄ма ниддесаттхо мудумаджджхимапан̃н̃а̄ба̄хуллато, а̄гато ча бха̄ро авассам̣ вахитабботи а̄ха ‘‘ека̄ сан̃н̃а̄ти евам̣ уддит̣т̣ха̄йа а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃а̄йа бха̄вана̄ниддесо ануппатто’’ти. таттха̄йам̣ сан̃н̃а̄-саддо ‘‘рӯпасан̃н̃а̄ саддасан̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу (маха̄ни. 14) сан̃джа̄наналаккхан̣е дхамме а̄гато, ‘‘аниччасан̃н̃а̄ дуккхасан̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу випассана̄йам̣ а̄гато, ‘‘уддхума̄такасан̃н̃а̄ти ва̄ сопа̄карӯпасан̃н̃а̄ти ва̄ име дхамма̄ екаттха̄ уда̄ху на̄наттха̄’’тиа̄дӣсу саматхе а̄гато. идха пана саматхасса парикамме дат̣т̣хаббо. а̄ха̄ре хи пат̣иккӯла̄ка̄раггахан̣ам̣, таппабха̄витам̣ ва̄ упача̄раджджха̄нам̣ идха ‘‘а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃а̄’’ти адхиппетам̣. таттха йасмим̣ а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃а̄ бха̄ветабба̄, таттха ниббедавира̄гуппа̄дана̄йа таппасан̇гена саббампи а̄ха̄рам̣ киччаппабхеда̄дӣнавопаммехи вибха̄ветум̣ ‘‘а̄харатӣти а̄ха̄ро’’тиа̄ди а̄раддхам̣.
таттха а̄харатӣти а̄ха̄рапаччайасан̇кха̄тена уппаттийа̄, т̣хитийа̄ ва̄ паччайабха̄вена аттано пхалам̣ а̄нети ниббаттети паваттети ча̄ти аттхо. кабал̣ам̣ карӣйатӣти кабал̣ӣка̄ро, ваттхувасена четам̣ вуттам̣, лаккхан̣ато пана оджа̄лаккхан̣о ведитаббо, кабал̣ӣка̄ро ча со йатха̄вуттенаттхена а̄ха̄ро ча̄ти кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро. еса найо сесесупи. пхусатӣти пхассо. айам̣ хи арӯпадхаммопи сама̄но а̄рамман̣е пхусана̄ка̄ренева паваттати. татха̄ хи со пхусаналаккхан̣оти вуччати. четайатӣти четана̄, аттано сампайуттадхаммехи саддхим̣ а̄рамман̣е абхисандахатӣти аттхо, маносанниссита̄ четана̄ маносан̃четана̄. упапаттипарикаппанавасена виджа̄на̄тӣти вин̃н̃а̄н̣ам̣. еваметтха са̄ман̃н̃аттхато, висесаттхато ча а̄ха̄ра̄ ведитабба̄. касма̄ панете чатта̄рова вутта̄, ан̃н̃е дхамма̄ ким̣ аттано пхаласса паччайа̄ на хонтӣти? но на хонти, име пана татха̄ ча хонти ан̃н̃атха̄ ча̄ти сама̄непи паччайабха̄ве атирекапаччайа̄ хонти, тасма̄ а̄ха̄ра̄ти вуччанти.
катхам̣? етесу хи пат̣хамо сайам̣ йасмим̣ кала̄пе таппарийа̄панна̄нам̣ йатха̄рахам̣ паччайо хонтова оджат̣т̣хамакам̣ рӯпам̣ а̄харати, дутийо тиссо ведана̄ а̄харати, татийо тӣсу бхавесу пат̣исандхим̣ а̄харати, чатуттхо пат̣исандхиккхан̣е на̄марӯпам̣ а̄харати. тена̄ха ‘‘кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро’’тиа̄ди. еттха ча каммаджа̄дибхедабхинна̄ оджа̄ сати паччайала̄бхе две тиссо павен̣ийо гхат̣ентӣ оджат̣т̣хамакарӯпам̣ а̄харати, сукхаведанӣйа̄дибхедабхинно пхасса̄ха̄ро йатха̄рахам̣ тиссо ведана̄ а̄харати, пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дибхедабхинно маносан̃четана̄ха̄ро ка̄мабхава̄дӣсу тӣсу бхавесу йатха̄рахам̣ савин̃н̃а̄н̣ам̣, авин̃н̃а̄н̣ан̃ча пат̣исандхим̣ а̄харати, вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро йатха̄паччайам̣ пат̣исандхиккхан̣е на̄мам̣ рӯпам̣, на̄марӯпан̃ча а̄харатӣти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ упаттхамбхакат̣т̣хена име ева дхамма̄ а̄ха̄ра̄ти вутта̄. йатха̄ хи кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро рӯпака̄йасса упаттхамбхакат̣т̣хена паччайо, евам̣ арӯпино а̄ха̄ра̄ сампайуттадхамма̄нам̣. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро имасса ка̄йасса а̄ха̄рапаччайена паччайо, арӯпино а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ а̄ха̄рапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.15). апаро найо – аджджхаттикасантатийа̄ висесапаччайатта̄ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро, пхасса̄дайо ча тайо дхамма̄ а̄ха̄ра̄ти вутта̄. висесапаччайо хи кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рабхаккха̄нам̣ сатта̄нам̣ рӯпака̄йасса кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро, на̄мака̄йе ведана̄йа пхассо, вин̃н̃а̄н̣асса маносан̃четана̄, на̄марӯпасса вин̃н̃а̄н̣ам̣. йатха̄ха ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, айам̣ ка̄йо а̄ха̄рат̣т̣хитико, а̄ха̄рам̣ пат̣ичча тит̣т̣хати, ана̄ха̄ро но тит̣т̣хати (сам̣. ни. 5.183). татха̄ пхассапаччайа̄ ведана̄, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпа’’нти (уда̄. 1; маха̄ва. 1; нетти. 24).
кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рети кабал̣ӣка̄ре а̄ха̄ре никанти тан̣ха̄, там̣ бхайам̣ анаттха̄вахато. гадхитасса хи а̄ха̄рапарибхого анаттха̄йа хоти. хетуаттхе бхуммам̣. евам̣ сесесу. никантӣти ника̄мана̄ чхандара̄го. бха̄йати етасма̄ти бхайам̣, никанти ева бхайам̣ никантибхайам̣. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рахету имесам̣ сатта̄нам̣ чхандара̄го бхайам̣ бхайа̄накам̣ дит̣т̣хадхаммика̄дибхедасса анаттхасса сакаласса̄пи ват̣т̣адуккхасса хетубха̄вато. тенева̄ха ‘‘кабал̣ӣка̄ре че, бхиккхаве, а̄ха̄ре аттхи ра̄го, аттхи нандӣ, аттхи тан̣ха̄, патит̣т̣хитам̣ таттха вин̃н̃а̄н̣ам̣ вирул̣ха’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 2.64; катха̄. 296; маха̄ни. 7). упагаманам̣ аппахӣнавипалла̄сасса а̄рамман̣ена самодха̄нам̣ сан̇гати сукхаведанӣйа̄дипхассуппатти бхайам̣ бхайа̄накам̣ тӣхи дуккхата̄хи апаримуччанато. тена̄ха ‘‘сукхаведанӣйам̣, бхиккхаве, пхассам̣ пат̣ичча уппаджджати сукха̄ ведана̄ (сам̣. ни. 4.129), тасса ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄…пе… дуккхаккхандхасса самудайо хотӣ’’ти (уда̄. 1). таттха таттха бхаве упападжджати етена̄ти упапатти, упападжджанам̣ ва̄ упапатти, кхипанам̣ бхайам̣ бхайа̄накам̣ упапаттимӯлакехи бйасанехи апаримуттато. тена̄ха ‘‘авидва̄, бхиккхаве, пурисапуггало пун̃н̃ан̃че сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхароти, пун̃н̃упагам̣ бхавати вин̃н̃а̄н̣ам̣. апун̃н̃ан̃че сан̇кха̄рам̣ абхисан̇кхароти, апун̃н̃упагам̣ бхавати вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 2.51). пат̣исандхӣти бхавантара̄дӣхи пат̣исандха̄нам̣, там̣ бхайам̣ бхайа̄накам̣ пат̣исандхинимиттехи дуккхехи авимуччанато. тена̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣е че, бхиккхаве, а̄ха̄ре аттхи ра̄го, аттхи нандӣ, аттхи тан̣ха̄, патит̣т̣хитам̣ таттха вин̃н̃а̄н̣ам̣ вирул̣ха’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 2.64).
путтамам̣сӯпамена ова̄дена дӣпетаббо ниччхандара̄гапарибхога̄йа. евам̣ хи таттха никантибхайам̣ на хоти. ниччамма̄ га̄вӣ йам̣ йам̣ т̣ха̄нам̣ упагаччхати, таттха таттхева нам̣ па̄н̣ино кха̄дантийева. евам̣ пхассе сати ведана̄ уппаджджати, ведана̄ ча дуккхасалла̄дито дат̣т̣хабба̄ти пхассе а̄дӣнавам̣ пассантасса упагаманабхайам̣ на хотӣти а̄ха ‘‘пхасса̄ха̄ро ниччаммага̄вӯпамена дӣпетаббо’’ти. ека̄дасахи аггӣхи саббасо а̄дитта̄ бхава̄ ан̇га̄рака̄сусадиса̄ти пассато упапаттибхайам̣ на хотӣти а̄ха ‘‘маносан̃четана̄ха̄ро ан̇га̄рака̄сӯпамена дӣпетаббо’’ти. чорасадисам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ анаттхапа̄тато, паха̄расадисӣ ведана̄ дурадхива̄сатоти саммадева пассато пат̣исандхибхайам̣ на хотӣти а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄ро саттисатӯпамена дӣпетаббо’’ти.
евам̣ кичча̄димукхена а̄ха̄ресу а̄дӣнавам̣ вибха̄ветва̄ ида̄ни таттха йатха̄дхиппетам̣ а̄ха̄рам̣ ниддха̄ретва̄ пат̣иккӯлато манасика̄равидхим̣ дассетум̣ ‘‘имесу пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. упа̄да̄йарӯпаниддесепи ‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро’’ти (дха. са. 595) а̄гататта̄ тато висесенто ‘‘аситапӣтакха̄йитаса̄йитаппабхедо’’ти а̄ха, бхӯтакатханам̣ ва̄ етам̣. таттха аситапӣтакха̄йитаса̄йитаппабхедоти аситаббапа̄таббакха̄йитаббаса̄йитаббавибха̄го ка̄лабхедавачаниччха̄йа абха̄вато йатха̄ ‘‘дуддха’’нти. кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро ва̄ти авадха̄ран̣ам̣ йатха̄ пхасса̄ха̄ра̄диниваттанам̣, евам̣ оджа̄ха̄раниваттанампи дат̣т̣хаббам̣. саваттхуко ева хи а̄ха̄ро идха каммат̣т̣ха̄набхӯто, тена а̄харӣйатӣти а̄ха̄роти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. а̄харатӣти а̄ха̄роти айам̣ панаттхо ниббаттитаоджа̄васена ведитаббо. имасмим̣ аттхети имасмим̣ каммат̣т̣ха̄насан̇кха̄те аттхе. уппанна̄ сан̃н̃а̄ти сан̃н̃а̄сӣсена бха̄ванам̣ вадати. татха̄ хи ваккхати ‘‘пат̣иккӯла̄ка̄раггахан̣авасена пана̄’’тиа̄ди (висуддхи. 1.305).
каммат̣т̣ха̄нам̣ уггахетва̄ти каммат̣т̣ха̄нам̣ парийаттидхаммато, аттхато ча суггахитам̣ суманасикатам̣ сӯпадха̄ритам̣ катва̄. тена̄ха ‘‘уггахато екападампи авираджджхантена̄’’ти. таттха уггахатоти а̄чарийуггахато. екападампӣти екампи падам̣, екакот̣т̣ха̄сампи ва̄, падесаматтампӣти аттхо. дасаха̄ка̄рехӣти касма̄ вуттам̣, нану антимаджӣвика̄бха̄вато, пин̣д̣апа̄тасса ала̄бхала̄бхесу паритассанагедха̄дисамуппаттито, бхуттасса саммададжананато, кимикуласам̣ваддханатоти евама̄дӣхипи а̄ка̄рехи а̄ха̄ре пат̣иккӯлата̄ паччавеккхитабба̄? вуттам̣ хетам̣ ‘‘антамидам̣, бхиккхаве, джӣвика̄нам̣ йадидам̣ пин̣д̣олйам̣, абхиса̄пойам̣, бхиккхаве, локасмим̣ ‘пин̣д̣оло вичараси паттапа̄н̣ӣ’’’ти (сам̣. ни. 3.80), ‘‘аладдха̄ ча пин̣д̣апа̄там̣ паритассати, ладдха̄ ча пин̣д̣апа̄там̣ гадхито муччхито аджджхосанно ана̄дӣнавадасса̄вӣ аниссаран̣апан̃н̃о парибхун̃джатӣ’’ти (а. ни. 3.124), ‘‘бхутто ча а̄ха̄ро кассачи када̄чи маран̣ам̣ ва̄ маран̣аматтам̣ ва̄ дуккхам̣ а̄вахати, уккочака̄дайо, таккот̣ака̄дайо ча дваттим̣са дваттим̣са кулаппабхеда̄ кимайо ча нам̣ упанисса̄йа джӣвантӣ’’ти.
вуччате – антимаджӣвика̄бха̄во та̄ва читтасам̣килесависодханаттхам̣ каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесато пагева манаси ка̄таббо ‘‘ма̄хам̣ чхава̄ла̄тасадисо бхавеййа’’нти. татха̄ пин̣д̣апа̄тасса ала̄бхала̄бхесупи паритассанагедха̄дисамуппаттинива̄ран̣ам̣ пагева анут̣т̣ха̄таббам̣ супарисуддхасӣласса пат̣исан̇кха̄навато тадабха̄вато. бхаттасаммадо анекантико, парибхогантогадхо ва̄ ведитаббо. кимикуласам̣ваддханам̣ пана на сан̇гахетаббам̣, сан̇гахитамева ва̄ ‘‘дасаха̄ка̄рехӣ’’ти еттха нийамасса акататта̄. имина̄ ва̄ найена итаресампеттха сан̇гахо дат̣т̣хаббо йатха̄самбхаваметтха пат̣иккӯлата̄паччавеккхан̣асса адхиппетатта̄. татха̄ хи гхарагол̣икаваччамӯсикаджатукавачча̄дикам̣ самбхавантам̣ гахитам̣, на екантиканти. татха̄ парийесана̄дӣсупи йатха̄самбхавам̣ ваттаббам̣.
гаманатотиа̄дӣсу пачча̄гаманампи гаманасабха̄гатта̄ гаманенева сан̇гахитам̣. пат̣иккаманаса̄ла̄диупасан̇каманам̣ вийа парийесане сама̄напат̣иккӯлам̣ хи асучит̣т̣ха̄наккаманавирӯпадуггандхадассанагха̄йана̄дхива̄санехи. гаманатоти бхиккха̄ча̄равасена гочарага̄мам̣ уддисса гаманато. парийесанатоти гочарага̄ме бхиккхаттхам̣ а̄хин̣д̣анато. парибхогатоти а̄ха̄расса парибхун̃джанато. убхайам̣ убхайена а̄сайати, екаджджхам̣ паваттама̄нопи каммабалававаттхито хутва̄ марийа̄давасена ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асан̇карато сайати тит̣т̣хати паваттатӣти а̄сайо, а̄ма̄сайасса упари тит̣т̣ханако питта̄дико. марийа̄даттхо хи айама̄ка̄ро, тато а̄сайато. нидадха̄ти йатха̄бхутто а̄ха̄ро ничито хутва̄ тит̣т̣хати еттха̄ти нидха̄нам̣, а̄ма̄сайо, тато нидха̄нато. апарипаккатоти гахан̣ӣсан̇кха̄тена каммаджатеджена апарипаккато. парипаккатоти йатха̄бхуттасса а̄ха̄расса випаккабха̄вато. пхалатоти ниббаттито. ниссандатоти ито чито ча виссанданато. саммаккханатоти саббасо маккханато. саббаттха а̄ха̄ре пат̣иккӯлата̄ паччавеккхитабба̄ти йоджана̄. там̣там̣кирийа̄ниппхаттипат̣ипа̄т̣ивасена ча̄йам̣ гаманатотиа̄дика̄ анупуббӣ т̣хапита̄, саммаккханам̣ пана парибхога̄дӣсу лаббхама̄нампи ниссандавасена висесато пат̣иккӯланти саббапаччха̄ т̣хапитанти дат̣т̣хаббам̣.
295. евам̣ маха̄нубха̄вети ида̄ни ваттаббапат̣ипаттийа̄ маха̄нубха̄вети ваданти, саббаттхакакаммат̣т̣ха̄напарихаран̣а̄дисиддхам̣ ва̄ дхаммасудхамматам̣ пураккхатва̄ йога̄вачарена евам̣ пат̣ипаджджитаббанти дассенто ‘‘евам̣ маха̄нубха̄ве на̄ма са̄сане’’тиа̄дима̄ха. таттха на̄ма-саддо самбха̄ване дат̣т̣хаббо. паббаджитена га̄ма̄бхимукхена гантаббанти йоджана̄. айан̃ча гамана̄дито паччавеккхан̣а̄ йогино на аттуддесика̄ва, атха кхо ануддесика̄пӣти дассенто ‘‘сакаларатти’’нтиа̄дина̄ дхурадвайам̣ париггахеси. паривен̣анти паривен̣ан̇ган̣ам̣. вӣсатим̣сава̄рети еттха сантатипаччуппаннавасена ва̄рапариччхедоти кечи, апаре пана ‘‘ун̣ха̄санена̄’’ти ваданти. нӣваран̣авиккхамбханан̃хи аппатта̄ бха̄вана̄ пхаран̣апӣтийа̄ абха̄вато нисаджджа̄васена ка̄йакиламатхам̣ на винодатийева̄ти ирийа̄патхачаланам̣ хотийева. вӣсатим̣саггахан̣ам̣ пана йатха̄саллаккхитабхиккха̄чаран̣авела̄васена. атха ва̄ гаманато йа̄ва саммаккханаманасика̄ро еко ва̄ро, евам̣ вӣсатим̣сава̄ре каммат̣т̣ха̄нам̣ манаси каритва̄. ниджанасамба̄дха̄нӣти джанасамба̄дхарахита̄ни, тена аппа̄кин̣н̣атам̣, аппасаддатам̣, аппаниггхосатан̃ча дассети. тато ева павивекасукха̄ни джанавивекена ит̣т̣ха̄ни, павивекасса ва̄ джха̄на̄нуйогасса упака̄ра̄ни. йасма̄ чха̄йӯдакасампанна̄ни, тасма̄ сӣтала̄ни. йасма̄ сучӣни, тасма̄ раман̣ӣйабхӯмибха̄га̄нӣти пурима̄ни две паччхима̄нам̣ двиннам̣ ка̄ран̣авачана̄ни. арийанти ниддосам̣. вивекаратинти джха̄на̄нуйогаратим̣.
кин̃ча̄пи йога̄вачара̄нам̣ васанат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма суджаггитам̣ сусаммат̣т̣хамева хоти, када̄чи пана джагганато паччха̄ евампи сийа̄ти пат̣иккӯлата̄паччавеккхан̣а̄йа самбхавадассанаттхам̣ ‘‘па̄дараджагхараголикавачча̄дисампарикин̣н̣а’’нтиа̄ди вуттанти дат̣т̣хаббам̣. таттха паччаттхаран̣анти бхӯмийа̄ чхавираккхан̣аттхам̣ аттхаритаббам̣ чимилика̄диаттхаран̣ама̄ха. джатука̄ кхуддакаваггулийо. упахататта̄ти дӯситатта̄. татоти тато тато. аппекада̄ улӯкапа̄ра̄вата̄дӣхӣти идха̄пи ‘‘аппекада̄’’ти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. удакачиккхалла̄дӣхӣти а̄ди-саддена качавара̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. паривен̣ато виха̄ран̇ган̣аппавесамагго виха̄рараччха̄.
витаккама̄л̣акети ‘‘каттха ну кхо аджджа бхиккха̄йа чаритабба’’нтиа̄дина̄ витакканама̄л̣аке. га̄мамагганти га̄мага̄мимаггам̣. кха̄н̣укан̣т̣акамагготи кха̄н̣укан̣т̣акаванто магго. дат̣т̣хаббо хотӣти дассанена гаманам̣ упалаккхети.
ган̣д̣ам̣ пат̣иччха̄дентена̄тиа̄ди евамаджджха̄сайена нива̄сана̄ди ка̄таббанти ваттадассанам̣, ган̣д̣арогина̄ ва̄та̄тапа̄дипариссайавиноданаттхам̣ ган̣д̣ам̣ пат̣иччха̄дайама̄нена вийа. атха ва̄ ган̣д̣ам̣ вийа ган̣д̣ам̣ пат̣иччха̄дайама̄нена̄ти екам̣ ган̣д̣а-саддам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣ бхавати. ‘‘ган̣д̣оти кхо, бхиккхаве, пан̃чаннетам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ адхивачана’’нти (а. ни. 9.15; сам̣. ни. 4.103) вачанато ган̣д̣оти аттабха̄васса парийа̄йо, висесато рӯпака̄йасса дуккхата̄сӯлайогато, асучипаггхаран̣ато, уппа̄даджара̄бхан̇гехи уддхума̄такапаккапабхиджджанато. ван̣ачол̣аканти ван̣апат̣иччха̄дакаваттхакхан̣д̣ам̣. нӣхаритва̄ти тхавикато уддхаритва̄. кун̣апа̄нипӣти пи-саддо гараха̄йам̣ еварӯпа̄нипи дат̣т̣хабба̄ни бхавантӣти, самбхавадассане ва̄ идампи таттха самбхаватӣти. адхива̄сетабботи кхамитаббо ан̃н̃атха̄ а̄ха̄расса анупалаббханато. га̄мадва̄рети га̄мадва̄расамӣпе, умма̄раббхантаре ва̄. га̄мараччха̄ винивиджджхитва̄ т̣хита̄ олокетабба̄ хонти йугаматтадассина̄пи сата̄ти адхиппа̄йо.
паччаттхаран̣а̄дӣти гхараголикавачча̄дисам̣килит̣т̣хапаччаттхаран̣а̄дикам̣. анекакун̣апапарийоса̄нанти еттха дунниваттхадуппа̄рутамануссасама̄кула̄нам̣ га̄мараччха̄нам̣ олоканампи а̄нетва̄ ваттаббам̣. тампи хи пат̣иккӯламева̄ти. ахо вата̄ти гарахане нипа̄то. бхоти дхамма̄лапанам̣. йа̄ван̃чидам̣ пат̣иккӯло а̄ха̄ро йадаттхам̣ гаманампи на̄ма евам̣ джегуччхам̣, дурадхива̄санан̃ча̄ти аттхо.
296. гаманапат̣иккӯланти гаманамева пат̣иккӯлам̣ гаманапат̣иккӯлам̣. адхива̄сетва̄пӣти пи-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена ‘‘еттакена̄пи мутти наттхи, ито парампи махантам̣ пат̣иккӯлам̣ сакалам̣ адхива̄сетаббамева̄’’ти ваккхама̄нам̣ пат̣иккӯлам̣ сампин̣д̣ети. сан̇гха̄т̣ипа̄рутена̄ти сан̇гха̄т̣ийа̄ каппанапа̄рупанена па̄рутасарӣрена. йаттха̄ти йа̄су вӣтхӣсу. йа̄ва пин̣д̣икамам̣са̄пӣти йа̄ва джан̇гхапин̣д̣икамам̣саппадеса̄пи. удакачиккхаллети удакамиссе каддаме. екена чӣваранти екена хаттхена ниваттхачӣварам̣. маччха̄ дховӣйанти етена̄ти маччхадхованам̣, удакам̣. саммисса-саддо паччекам̣ самбандхитаббо. ол̣игалла̄ни уччхит̣т̣ходакагаббхамала̄дӣнам̣ сакаддама̄нам̣ санданат̣т̣ха̄на̄ни, йа̄ни джан̣н̣уматтаасучибхарита̄нипи хонти. чанданика̄ни кевала̄нам̣ уччхит̣т̣ходакагаббхамала̄дӣнам̣ санданат̣т̣ха̄на̄ни. йатоти ол̣игалла̄дито. та̄ маккхика̄ти таттха сан̣д̣асан̣д̣ача̄рино нӣламаккхика̄. нилӣйантӣти аччханти.
дадама̄на̄пӣтиа̄ди сатипи кесан̃чи саддха̄нам̣ васена саккаччака̄ре пат̣иккӯлапаччавеккхан̣а̄йогйам̣ пана асаддха̄нам̣ васена паваттанакаасаккаччака̄рамева дассетум̣ а̄раддхам̣. тун̣хӣ хонти сайамева рин̃читва̄ гаччхиссатӣти. гаччха̄ти апехи. рети амбхо. мун̣д̣ака̄ти ана̄дара̄лапанам̣. самуда̄чарантӣти катхенти. пин̣д̣олйасса антимаджӣвика̄бха̄вена̄ха ‘‘капан̣амануссена вийа га̄ме пин̣д̣а̄йа чаритва̄ никкхамитабба’’нти.
297. таттха̄ти тасмим̣ паттагате а̄ха̄ре. ладжджитаббам̣ хоти ‘‘уччхит̣т̣хам̣ ну кхо айам̣ майхам̣ да̄тука̄мо’’ти а̄сан̇кеййа̄ти, седо паггхарама̄но а̄ха̄расса ва̄ ун̣хата̄йа, бхиккхуно ва̄ сапарил̣а̄хата̄йа̄ти адхиппа̄йо. суккхатхаддхабхаттампӣти суккхата̄йа тхаддхампи бхаттам̣, пагева таккакан̃джика̄дина̄ упаситтанти адхиппа̄йо. тена седена килинната̄йа пат̣иккӯлатам̣ вадати.
тасминти пин̣д̣апа̄те. самбхиннасобхети саббасо винат̣т̣хасобхе. вемаджджхато пат̣т̣ха̄йа̄ти дживха̄йа маджджхато пат̣т̣ха̄йа. дантагӯтхако дантамалам̣. вичун̣н̣итамаккхитоти убхайехи дантехи вичун̣н̣ито кхел̣а̄дӣхи самупалитто. евам̣бхӯтасса часса йа̄йам̣ пуббе ван̣н̣асампада̄, гандхасампада̄, абхисан̇кха̄расампада̄ ча, са̄ екам̣сена винассати, расо пана нассеййа ва̄ на ва̄ти а̄ха ‘‘антарахитаван̣н̣агандхасан̇кха̄рависесо’’ти. сува̄надон̣ийанти са̄рамеййа̄нам̣ бхун̃джанакаамбан̣е. сува̄наваматху вийа̄ти вантасунакхачхад̣д̣анам̣ вийа. чаккхусса а̄па̄тхам̣ атӣтатта̄ аджджхохаритаббо хотӣти уккам̣сагатам̣ тасса пат̣иккӯлабха̄вам̣ вибха̄вети.
298. парибхоганти аджджхохаран̣ам̣. еса а̄ха̄ро анто пависама̄но бахаламадхукателамаккхито вийа парамаджегуччхо хотӣти самбандхо. антоти кот̣т̣хасса аббхантаре. нидха̄наманупагато а̄ма̄сайам̣ аппаттойева а̄ха̄ро питта̄дӣхи вимиссито хотӣти а̄ха ‘‘пависама̄но’’ти. а̄ма̄сайапакка̄сайавинимутто койама̄сайо на̄ма̄ти а̄сан̇кам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йасма̄’’тиа̄ди. питтамева̄сайо питта̄сайо. адхико хотӣти вуттам̣ мандапун̃н̃аба̄хуллато локасса. евам̣ а̄сайатоти джегуччхо хутва̄ анто павит̣т̣хо джегуччхатарехи питта̄дӣхи вимиссито ативийа джегуччхо хотӣти евам̣ а̄сайато пат̣иккӯлата̄ паччавеккхитабба̄.
299. нидха̄натоти еттха̄пи есева найо. соти а̄ха̄ро. дасавассикена̄ти джа̄тийа̄ дасавассена саттена. ока̄сети а̄ма̄сайасан̇кха̄те падесе.
300. еварӯпети едисе, дасавасса̄ни йа̄ва вассасатам̣ адхотаваччакӯпасадисети аттхо. нидха̄нанти нидха̄таббатам̣. йатха̄вуттаппака̄рети саче пана ‘‘дасавассикена̄’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 1.299) йатха̄вутто пака̄ро етасса̄ти йатха̄вуттаппака̄ро, тасмим̣. парамандхака̄ратимисети ативийа андхакаран̣амаха̄тамаси. атидуггандхаджегуччхе падесе парамаджегуччхабха̄вам̣ упагантва̄ тит̣т̣хатӣти самбандхо. каттха ким̣ вийа̄ти а̄ха ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄ди. ка̄ламегхена абхивут̣т̣хе а̄ва̄т̣е бахусо вассанена екаччам̣ асучиджа̄там̣ уппилавитва̄ вигаччхеййа̄ти ака̄ламегха-ггахан̣ам̣. тин̣апан̣н̣акилан̃джакхан̣д̣а-ггахан̣ам̣ на асубхасса̄пи асубхена саммиссата̄йа асубхабха̄ваппаттидассанаттхам̣. ка̄йаггисанта̄пакутхитакутханасан̃джа̄тапхен̣апуббул̣ака̄читоти гахан̣итеджена паккутхитаниппакката̄йа самуппаннапхен̣апуббул̣аничито. апарипаккатоти апарипаккабха̄вато.
301. суван̣н̣араджата̄дидха̄туйо вийа̄ти йатха̄ суван̣н̣араджата̄дидха̄туйо видхина̄ та̄пийама̄на̄ суван̣н̣араджата̄дике мун̃чантийо суван̣н̣араджата̄дибха̄вам̣ упагаччхантӣти вуччанти, на евамайам̣. айам̣ пана а̄ха̄ро ка̄йаггина̄ парипакко пхен̣апуббул̣аке мун̃чанто сан̣хам̣ каронти еттха̄ти ‘‘сан̣хакаран̣ӣ’’ти ладдхана̄маке нисаде писитва̄ на̄л̣ике кхуддакавел̣уна̄л̣ика̄йам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄наматтена паккхиппама̄напан̣д̣уматтика̄ вийа карӣсабха̄вам̣ упагантва̄ пакка̄сайам̣ пӯрети, муттабха̄вам̣ упагантва̄ муттаваттхим̣ пӯретӣти йоджана̄. гахан̣ийа̄ индханабха̄го вийа кимибхаккхабха̄го ча апа̄кат̣ова. расабха̄го пхалато пака̄сӣйати, апарипаккасабха̄га̄ ча тети те ана̄маситва̄ карӣсамуттабха̄га̄ еветтха дассита̄.
302. пат̣иккӯласса на̄ма пхалена пат̣иккӯленева бхавитаббанти дассенто ‘‘самма̄ парипаччама̄но’’тиа̄дима̄ха. накхаданта̄дӣнӣти а̄ди-саддена на кевалам̣ тача̄дӣни ева дваттим̣са̄ка̄рапа̄л̣ийам̣ (ма. ни. 3.154; кху. па̄. 3.дваттим̣са̄ка̄ра) а̄гата̄ни, атха кхо аккхигӯтхакан̣н̣агӯтхадантамаладжаллика̄самбхава̄дӣни дваттим̣сакот̣т̣ха̄савинимутта̄ни асубха̄ни сан̇ган̣ханто ‘‘на̄на̄кун̣апа̄нӣ’’ти а̄ха̄ти дат̣т̣хаббам̣.
303. ниссандама̄ноти виссаванто, паггхарантоти аттхо. а̄дина̄ пака̄рена̄ти еттха а̄ди-саддена на̄сика̄йа син̇гха̄н̣ика̄, мукхена кхел̣о, када̄чи питтам̣, семхам̣, лохитам̣ вамати, ваччамаггена учча̄ро, пасса̄вамаггена пасса̄во, сакалака̄йе ломакӯпехи седаджаллика̄ти евам̣пака̄рам̣ асучим̣ сан̇ган̣ха̄ти. ‘‘пат̣хамадивасе’’ти идам̣ ниссандадиваса̄пеккха̄йа вуттам̣. тена̄ха ‘‘дутийадивасе ниссанденто’’ти. викун̣итамукхоти джигуччха̄васена сан̇кучитамукхо. тена̄ха ‘‘джегуччхӣ’’ти. ман̇кубхӯтоти виманакаджа̄то ‘‘имампи на̄ма посемӣ’’ти. раттоти ваттхам̣ вийа ран̇гаджа̄тена читтасса випарин̣а̄ма̄ка̄рена чхандара̄гена ратто. гиддхоти абхикан̇кханасабха̄вена абхигиджджханена гиддхо гедхам̣ а̄панно. гадхитоти думмочанӣйабха̄вена гантхито вийа таттха пат̣ибаддхо. муччхитоти расатан̣ха̄йа муччхам̣ мохам̣ а̄панно. вираттоти вигатара̄го. ат̣т̣ӣйама̄ноти дуккхийама̄но. хара̄йама̄ноти ладжджама̄но. джигуччхама̄ноти хӣл̣енто.
навадва̄рехӣти па̄кат̣а̄нам̣ маханта̄нам̣ васена вуттам̣, ломакӯпавиварехипи сандатева̄ти. нилӣйатӣти атта̄нам̣ адассенто нигӯхати, сан̇кучати ва̄. еванти екена два̄рена павесанам̣ анекехи два̄рехи анекадха̄ никкха̄манам̣, пака̄санам̣ павесанам̣, нигӯл̣хам̣ никкха̄манампӣти соманассаджа̄тена павесанам̣, ман̇кубхӯтена никкха̄манам̣, са̄раттена павесанам̣, вираттена никкха̄мананти имехи пака̄рехи.
304. парибхогака̄лепӣти пи-саддена павит̣т̣хаматтопи на̄ма павесадва̄рам̣ джегуччхам̣ кароти, пагева ладдхапарива̄со парипа̄каппатто итарадва̄ра̄нӣти дассети. еса а̄ха̄ро. гандхахаран̣аттханти виссагандха̄панайанаттхам̣. ка̄йаггина̄ти гахан̣итеджа̄нугатена ка̄йусма̄на̄. пхен̣уддехаканти пхен̣а̄ни ут̣т̣хапетва̄ ут̣т̣хапетва̄. паччитва̄ти парипа̄кам̣ гантва̄. уттарама̄ноти уппилаванто. семха̄дӣти а̄ди-саддена питта̄дике сан̇ган̣ха̄ти. карӣса̄дӣти а̄ди-саддена седаджаллика̄дике. има̄ни два̄ра̄ни мукха̄дӣни. екаччанти пасса̄вамаггам̣ сандха̄йа вадати. чоккхаджа̄тика̄ пана мукха̄дӣнипи дховитва̄ хаттхам̣ пуна дховантийева. пуна екаччанти ваччамаггам̣. дваттиккхаттунти двиккхаттум̣, тиккхаттум̣ ва̄. еттха ча а̄ха̄раттха̄йа гаманапарийесана̄нам̣ пат̣иккӯлата̄ а̄ха̄ре пат̣иккӯлата̄ вутта̄. парибхогасса танниссайато, а̄сайанидха̄на̄нам̣ там̣самбандхато, итаресам̣ таббика̄ратоти айампи висесо ведитаббо. кимибхаккхабха̄вопи хисса вика̄рапаккхейева т̣хапетабботи.
305. там̣ нимиттанти йатха̄вуттехи а̄ка̄рехи пунаппунам̣ манаси каронтасса пат̣иккӯла̄ка̄равасена упат̣т̣хитам̣ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расан̃н̃итам̣ бха̄вана̄йа нимиттам̣ а̄рамман̣ам̣, на уггахапат̣ибха̄ганимиттам̣. йади хи таттха уггаханимиттам̣ уппаджджеййа, пат̣ибха̄ганимиттенапи бхавитаббам̣. татха̄ ча сати аппана̄ппаттена джха̄нена бхавитаббам̣, на ча бхавати, касма̄? бха̄вана̄йа на̄на̄ка̄рато, сабха̄вадхаммабха̄вена ча каммат̣т̣ха̄насса гамбхӣрабха̄вато. тена̄ха ‘‘кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса сабха̄вадхаммата̄йа гамбхӣратта̄’’ти. еттха хи йадипи пат̣иккӯла̄ка̄равасена бха̄вана̄ паваттати. йе пана дхамме упа̄да̄йа кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рапан̃н̃атти, те ева дхамма̄ пат̣иккӯла̄, на пан̃н̃аттӣти пат̣иккӯла̄ка̄раггахан̣амукхенапи сабха̄вадхаммейева а̄раббха бха̄вана̄йа паваттанато, сабха̄вадхамма̄нан̃ча сабха̄венева гамбхӣрабха̄вато на таттха джха̄нам̣ аппетум̣ саккоти. гамбхӣрабха̄вато хи пуримасаччадвайам̣ дуддасам̣ джа̄танти. йади упача̄расама̄дхина̄ читтам̣ сама̄дхийати, катхам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ ‘‘сан̃н̃а̄’’ иччева вохарӣйатӣти а̄ха ‘‘пат̣иккӯла̄ка̄раггахан̣авасена пана̄’’тиа̄ди.
ида̄ни имисса̄ бха̄вана̄йа а̄нисам̣сам̣ дассетум̣ ‘‘иман̃ча пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. расатан̣ха̄йа̄ти мадхура̄дирасависайа̄йа тан̣ха̄йа. патилӣйатӣти сан̇кучати анека̄ка̄рам̣ таттха пат̣иккӯлата̄йа сан̣т̣хитатта̄. патикут̣атӣти апасаккати на висарати. пативаттатӣти ниваттати. канта̄раниттхаран̣аттхикоти махато дуббхиккхаканта̄расса ниттхаран̣аппайоджано. вигатамадоти ма̄намада̄дӣнам̣ абха̄вена ниммадо, мада̄бха̄ваггахан̣енева часса даваман̣д̣анавибхӯсана̄дӣнампи абха̄во гахитойева̄ти дат̣т̣хаббам̣. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рапарин̃н̃а̄мукхена̄ти вуттанайена пат̣иккӯла̄ка̄рато кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса париччхиджджа джа̄нанадва̄рена. пан̃чака̄магун̣ико ра̄готи анативаттанат̣т̣хена пан̃часу ка̄магун̣есу нийутто, таппайоджано ва̄ ра̄го. парин̃н̃ам̣ саматиккамам̣ гаччхати. расатан̣ха̄йа хи саммадева вигата̄йа рӯпатан̣ха̄дайопи вигата̄ ева хонти бходжане маттан̃н̃ута̄йа уккам̣сагаманато. сати ча висайисаматиккаме висайо саматикканто ева хотӣти а̄ха ‘‘со пан̃чака̄магун̣апарин̃н̃а̄мукхена рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄тӣ’’ти. рӯпа̄йатана̄дӣсу хи парин̃н̃ам̣ гаччхантесу танниссайабхӯта̄ни, тагга̄хака̄ паса̄да̄ ча сукхенева парин̃н̃ам̣ гаччхантӣти. апарипакка̄дӣти а̄ди-саддена а̄сайанидха̄на̄нампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. таттха апарипаккам̣ та̄ва ударийамева. а̄сайаггахан̣ена питтасемхапуббалохита̄нам̣, парипаккаггахан̣ена карӣсамутта̄нам̣, пхалаггахан̣ена кеса̄дӣнам̣ саббесам̣ париггахо сиддхо хотӣти а̄ха ‘‘ка̄йагата̄сатибха̄вана̄пи па̄рипӯрим̣ гаччхатӣ’’ти. асубхасан̃н̃а̄йа̄ти асубхабха̄вана̄йа, авин̃н̃а̄н̣акаасубхабха̄вана̄нуйогасса̄ти аттхо. ануломапат̣ипадам̣ пат̣ипанно хоти пат̣иккӯла̄ка̄раггахан̣ена ка̄йасса асучидуггандхаджегуччхабха̄васаллаккхан̣ато. имам̣ пана пат̣ипаттинти имам̣ а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃а̄бха̄ванам̣. аматапарийоса̄натанти нибба̄нанит̣т̣хитам̣ а̄ха̄ре пат̣иккӯласан̃н̃а̄бха̄вана̄сан̇кха̄там̣ упача̄раджджха̄нам̣ па̄дакам̣ катва̄ випассанам̣ вад̣д̣хетва̄ нибба̄на̄дхигаманти аттхо.
а̄ха̄репат̣иккӯлабха̄вана̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чатудха̄туваваттха̄набха̄вана̄ван̣н̣ана̄
306. ‘‘екам̣ ваваттха̄нанти евам̣ уддит̣т̣хасса чатудха̄туваваттха̄насса бха̄вана̄ниддесо ануппатто’’ти уддесо на̄ма ниддесаттхо мудумаджджхапан̃н̃а̄ба̄хуллато, а̄гато ча бха̄ро авассам̣ вахитабботи катва̄ вуттам̣. таттха сатипи висайабхедена ваваттха̄насса бхеде ваваттха̄набха̄васа̄ман̃н̃ена пана там̣ абхиннам̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘екам̣ ваваттха̄на’’нти, пуббабха̄ге ва̄ сатипи висайабхеде аттхасиддхийам̣ тасса екависайата̄ва̄ти ‘‘екам̣ ваваттха̄на’’нти вуттам̣. йатха̄ хи дваттим̣са̄ка̄ре каммам̣ каронтасса йогино йадипи пуббабха̄ге висум̣ висум̣ кот̣т̣ха̄сесу манасика̄ро паваттати, апарабха̄ге пана екасмим̣ кхан̣е екасмим̣йева кот̣т̣ха̄се аттхасиддхи хоти, на саббесу, евамидха̄пӣти. таттха сийа̄ – йатха̄ пат̣иккӯлабха̄васа̄ман̃н̃ена дваттим̣са̄ка̄ракаммат̣т̣ха̄не абхедато манасика̄ро паваттати, евам̣ идха дха̄тубха̄васа̄ман̃н̃ена абхедато манасика̄ро паваттатӣти ‘‘екам̣ ваваттха̄на’’нти вуттанти? найидамевам̣. таттха хи пан̣н̣аттисаматиккамато пат̣т̣ха̄йа пат̣иккӯлавасенева саббаттха манасика̄ро паваттетаббо, идха пана сабха̄васарасалаккхан̣ато дха̄туйо манаси ка̄табба̄, на дха̄тубха̄васа̄ман̃н̃ато. тенева̄ха ‘‘сабха̄вӯпалаккхан̣авасена саннит̣т̣ха̄на’’нти. ким̣ ва̄ етена папан̃чена, ан̃н̃ехи екӯначатта̄лӣса̄йа каммат̣т̣ха̄нехи асам̣сат̣т̣хам̣ чатудха̄туваваттха̄нам̣ на̄ма екам̣ каммат̣т̣ха̄нанти дассетум̣ ‘‘екам̣ ваваттха̄на’’нти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘чатудха̄туваваттха̄насса бха̄вана̄ниддесо’’ти касма̄ вуттам̣, нану чатудха̄туваваттха̄нам̣ бха̄вана̄ва? саччам̣ бха̄вана̄ва, саким̣ паваттам̣ пана ваваттха̄нам̣, тасса бахулӣка̄ро бха̄вана̄ти вачанабхедена вуттам̣. катхам̣ пана бха̄вана̄ ниддисӣйати тасса̄ вачӣгочара̄тиккантабха̄ватоти? на̄йам̣ досо бха̄ванаттхе бха̄вана̄воха̄рато. бха̄ванаттхо хи каммат̣т̣ха̄напариггахо идха ‘‘бха̄вана̄’’ти адхиппето.
сабха̄вӯпалаккхан̣авасена̄ти каккхал̣атта̄дикасса салаккхан̣асса упадха̄ран̣авасена. идам̣ хи каммат̣т̣ха̄нам̣ патхавӣкасин̣а̄дикаммат̣т̣ха̄нам̣ вийа на пан̣н̣аттиматтасаллаккхан̣авасена, нӣлакасин̣а̄дикаммат̣т̣ха̄нам̣ вийа на нӣла̄диван̣н̣асаллаккхан̣авасена, на̄пи випассана̄каммат̣т̣ха̄нам̣ вийа сан̇кха̄ра̄нам̣ аниччата̄диса̄ман̃н̃алаккхан̣асаллаккхан̣авасена паваттати, атха кхо патхавӣа̄дӣнам̣ сабха̄васаллаккхан̣авасена паваттати. тена вуттам̣ ‘‘сабха̄вӯпалаккхан̣авасена̄’’ти, каккхал̣атта̄дикасса салаккхан̣асса упадха̄ран̣авасена̄ти аттхо. саннит̣т̣ха̄нанти н̃а̄н̣авиниччхайо ведитаббо, на йева̄панакавиниччхайо, на̄пи витакка̄дивиниччхайо. дха̄туманасика̄роти дха̄тӯсу манасика̄ро, чатассо дха̄туйо а̄раббха бха̄вана̄манасика̄роти аттхо. ка̄таббато каммам̣, йогино сукхависеса̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вато т̣ха̄нан̃ча̄ти каммат̣т̣ха̄нам̣, чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ сабха̄васаллаккхан̣авасена паваттам̣ йогакаммам̣. тена̄ха ‘‘дха̄туманасика̄ро, дха̄тукаммат̣т̣ха̄нам̣, чатудха̄туваваттха̄нанти аттхато ека’’нти. тайидам̣ чатудха̄туваваттха̄нам̣. ‘‘двидха̄ а̄гата’’нти касма̄ вуттам̣, нану дха̄тувибхан̇ге на̄тисан̇кхепавиттха̄равасена а̄гатам̣, тасма̄ ‘‘тидха̄ а̄гата’’нти ваттаббанти? на, таттха̄пи аджджхаттика̄нам̣ дха̄тӯнам̣ пабхедато анавасесапарийа̄да̄насса кататта̄, ба̄хира̄нан̃ча дха̄тӯнам̣ париггахитатта̄. атха ва̄ двидха̄ а̄гатанти еттха двидха̄ва а̄гатанти на евам̣ нийамо гахетаббо, атха кхо двидха̄ а̄гатамева̄ти, тена татийасса̄пи пака̄расса сан̇гахо сиддхо хоти. со ча на̄тисан̇кхепавиттха̄ранайо ‘‘сан̇кхепато ча виттха̄рато ча̄’’ти еттха а̄вуттивасена, ча-садденева ва̄ сан̇гахоти дат̣т̣хаббо. атха ва̄ йо на̄тисан̇кхепавиттха̄ранайена атисан̇кхепапат̣иккхепамукхена лаббхама̄но виттха̄рабха̄го, там̣ виттха̄ранайантогадхамева катва̄ вуттам̣ ‘‘двидха̄ а̄гата’’нти. еван̃ча катва̄ ‘‘на̄титиккхапан̃н̃асса дха̄тукаммат̣т̣ха̄никасса васена виттха̄рато а̄гата’’нти идан̃ча вачанам̣ саматтхитам̣ хоти. ‘‘маха̄сатипат̣т̣ха̄не’’ти ча идам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣, сатипат̣т̣ха̄на(дӣ. ни. 2.378 а̄дайо; ма. ни. 3.111 а̄дайо) ка̄йагата̄сатисутта̄дӣсупи (ма. ни. 3.153 а̄дайо) татхева а̄гататта̄. ра̄хулова̄дети маха̄ра̄хулова̄де (ма. ни. 2.113 а̄дайо). дха̄тувибхан̇гети дха̄тувибхан̇гасутте (ма. ни. 3.342 а̄дайо), абхидхамме дха̄тувибхан̇ге (вибха. 172 а̄дайо) ча.
ка̄мам̣ маха̄сатипат̣т̣ха̄не аттхена упамам̣ парива̄ретва̄ десана̄ а̄гата̄, упама̄ ча на̄ма йа̄вадева упамеййаттхавибха̄ванаттха̄ти упамам̣ та̄ва дассетва̄ упамеййаттхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘сеййатха̄пӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣и а̄нӣта̄. касма̄ панеттха дха̄тувасена, таттхапи чатумаха̄бхӯтавасена каммат̣т̣ха̄наниддесо катоти? саттасун̃н̃ата̄сандассанаттхам̣, еттха дха̄тувасена, таттха̄пи ол̣а̄рикабха̄вена супа̄кат̣ата̄йа, екаччавенеййаджаначарита̄нукулата̄йа ча маха̄бхӯтавасена каммат̣т̣ха̄наниддесо катоти ведитаббо. таттха патхавӣдха̄тӯтиа̄дӣсу дха̄туттхо на̄ма сабха̄ваттхо, сабха̄ваттхо на̄ма сун̃н̃ататтхо, сун̃н̃ататтхо на̄ма ниссаттаттхо. евам̣ сабха̄васун̃н̃атаниссаттаттхена патхавӣйева дха̄ту патхавӣдха̄ту. а̄подха̄туа̄дӣсупи есева найо. патхавӣдха̄тӯти сахаджарӯпадхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄ дха̄ту, татха̄ а̄подха̄тӯти а̄бандханадха̄ту, теджодха̄тӯти парипа̄чанадха̄ту, ва̄йодха̄тӯти виттхамбханадха̄тӯти еваметтха сама̄со, бха̄ваттхо ча ведитаббо. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана парато а̄гамиссати.
евам̣ тиккхапан̃н̃асса̄тиа̄дӣсу еванти йатха̄дасситам̣ па̄л̣им̣ пачча̄масати. на̄титиккхапан̃н̃асса виттха̄радесана̄ти катва̄ а̄ха ‘‘тиккхапан̃н̃асса̄’’ти. йатха̄ ваттхайугам̣ арахатӣти ваттхайугико, евам̣ дха̄тукаммат̣т̣ха̄нам̣ арахати, дха̄тукаммат̣т̣ха̄напайоджаноти ва̄ дха̄тукаммат̣т̣ха̄нико, тасса дха̄тукаммат̣т̣ха̄никасса.
чхекоти там̣там̣саман̃н̃а̄йа кусало, йатха̄джа̄те сӯнасмим̣ нан̇гут̣т̣хакхурависа̄н̣а̄диванте ат̣т̣химам̣са̄диавайавасамуда̄йе авибхатте га̄вӣсаман̃н̃а̄, на вибхатте, вибхатте пана ат̣т̣химам̣са̄диавайавасаман̃н̃а̄ти джа̄нанако. гогха̄такоти джӣвикаттха̄йа гуннам̣ гха̄тако. антева̄сӣти каммакаран̣авасена тасса самӣпава̄сӣ тасса таннисса̄йа джӣванато. винивиджджхитва̄ти екасмим̣ т̣ха̄не ан̃н̃ам̣ винивиджджхитва̄. маха̄патха̄нам̣ вемаджджхат̣т̣ха̄насан̇кха̄тети чатуннам̣ маха̄патха̄нам̣ та̄йа ева винивиджджханат̣т̣ха̄насан̇кха̄те. йасма̄ те чатта̄ро маха̄патха̄ чатӯхи диса̄хи а̄гантва̄ самохита̄ вийа хонти, тасма̄ там̣ т̣ха̄нам̣ чатумаха̄патха̄нам̣, тасмим̣ чатумаха̄патхе. вилӣйанти бхиджджанти вибхаджджантӣти бӣла̄, бха̄га̄, ва-ка̄расса ба-ка̄рам̣, и-ка̄расса ча ӣ-ка̄рам̣ катва̄. тамева хи бха̄гаттхам̣ дассетум̣ ‘‘кот̣т̣ха̄сам̣ катва̄’’ти вуттам̣. кин̃ча̄пи т̣хита-саддо ‘‘т̣хито ва̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.28) вийа т̣ха̄насан̇кха̄таирийа̄патхасаман̇гита̄йа, гатиниваттиаттхата̄йа ва̄ т̣ха̄-саддасса ан̃н̃аттха т̣хапетва̄ гаманам̣ сесаирийа̄патхасаман̇гита̄йа бодхако, идха пана йатха̄ татха̄ рӯпака̄йасса паваттиа̄ка̄рабодхако адхиппетоти а̄ха ‘‘чатуннам̣ ирийа̄патха̄нам̣ йена кеначи а̄ка̄рена т̣хитатта̄йатха̄т̣хита’’нти. таттха а̄ка̄рена̄ти т̣ха̄на̄дина̄ рӯпака̄йасса паваттиа̄ка̄рена. т̣ха̄на̄дайо хи ирийа̄сан̇кха̄та̄йа ка̄йикакирийа̄йа паваттит̣т̣ха̄ната̄йа ‘‘ирийа̄патха̄’’ти вуччанти. йатха̄т̣хитанти йатха̄паваттам̣. йатха̄вуттат̣т̣ха̄намеветтха пан̣идха̄нанти адхиппетанти а̄ха ‘‘йатха̄т̣хитатта̄ва йатха̄пан̣ихита’’нти. т̣хитанти ва̄ ка̄йасса т̣ха̄насан̇кха̄таирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣. пан̣ихитанти тадан̃н̃аирийа̄патхасама̄йогапаридӣпанам̣. т̣хитанти ва̄ ка̄йасан̇кха̄та̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣ тасмим̣ тасмим̣ кхан̣е сакиччавасена ават̣т̣ха̄напаридӣпанам̣. пан̣ихитанти паччайакиччавасена техи техи паччайехи пака̄рато нихитам̣ пан̣ихитанти еваметтха аттхо ведитаббо. дха̄тусоти дха̄тум̣ дха̄тум̣ патхавӣа̄дидха̄тум̣ висум̣ висум̣ катва̄. паччавеккхатӣти пати пати авеккхати н̃а̄н̣ачаккхуна̄ виниббхуджитва̄ пассати.
йатха̄ чхекотиа̄дина̄ па̄л̣ийа̄ саддаттхавиваран̣авасена вуттамеваттхам̣ ида̄ни бха̄ваттхавибха̄ванавасена дассетум̣ ‘‘йатха̄ гогха̄такасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха посентасса̄ти мам̣сӯпачайапарибрӯхана̄йа кун̣д̣акабхаттакаппа̄сат̣т̣хиа̄дӣхи сам̣вад̣д̣хентасса. вадхитам̣ матанти хим̣ситам̣ хутва̄ матам̣. матанти ча матаматтам̣. тенева̄ха ‘‘та̄вадева̄’’ти. га̄вӣти сан̃н̃а̄ на антарадха̄йати йа̄ни ан̇гапаччан̇га̄ни упа̄да̄йа га̄вӣсаман̃н̃а̄, матаматта̄йапи га̄вийа̄ тесам̣ саннивесасса авинат̣т̣хатта̄. била̄соти билам̣ билам̣ катва̄. вибхаджитва̄ти ат̣т̣хисан̇гха̄тато мам̣сам̣ вивечетва̄, тато ва̄ вивечитам̣ мам̣сам̣ бха̄гасо катва̄. тенева̄ха ‘‘мам̣сасан̃н̃а̄ паваттатӣ’’ти. паббаджитассапи апариггахитакаммат̣т̣ха̄насса. гханавиниббхоганти сантатисамӯхакиччагхана̄нам̣ виниббхуджанам̣ вивечанам̣. дха̄тусо паччавеккхатоти йатха̄вуттам̣ гханавиниббхогам̣ катва̄ дха̄тусо паччавеккхантасса. саттасан̃н̃а̄ти атта̄нудит̣т̣хивасена паватта̄ саттасан̃н̃а̄ти ваданти, воха̄равасена паваттасаттасан̃н̃а̄йапи тада̄ антарадха̄нам̣ йуттамева йа̄тха̄вато гханавиниббхогасса сампа̄данато. евам̣ хи сати йатха̄вуттаопамматтхена опамеййаттхо ан̃н̃адаттху сам̣сандати самети. тенева̄ха ‘‘дха̄тувасенева читтам̣ сантит̣т̣хатӣ’’ти.
307. евам̣ дха̄тукаммат̣т̣ха̄насса сан̇кхепато а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни виттха̄рато а̄гатат̣т̣ха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘маха̄хаттхипадӯпаме пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. еванти имина̄ ра̄хулова̄да- (ма. ни. 2.113 а̄дайо) дха̄тувибхан̇гесу (ма. ни. 3.342 а̄дайо; вибха. 172 а̄дайо) дха̄тукаммат̣т̣ха̄насса виттха̄рато а̄гаманамева упасам̣харати, на саббам̣ десана̄найам̣ ан̃н̃атха̄пи таттха десана̄найасса а̄гататта̄.
татра̄ти тасмим̣ йатха̄дассите маха̄хаттхипадӯпамапа̄т̣хе. аджджхаттика̄ти саттасанта̄напарийа̄панна̄. аджджхаттам̣ паччаттанти пададвайена̄пи там̣там̣па̄т̣ипуггаликадхаммо вуччатӣти а̄ха ‘‘убхайампи нийакасса адхивачана’’нти. сасантатипарийа̄панната̄йа пана аттани гахетаббабха̄вӯпагаманавасена атта̄нам̣ адхикичча паваттам̣ аджджхаттам̣. там̣там̣сантатипарийа̄панната̄йа паччаттам̣. тенева̄ха ‘‘аттани паваттатта̄ аджджхаттам̣, атта̄нам̣ пат̣ичча пат̣ичча паваттатта̄ паччатта’’нти. каккхал̣анти катхинам̣. йасма̄ там̣ тхаддхабха̄вена сахаджа̄та̄нам̣ патит̣т̣ха̄ хоти, тасма̄ ‘‘тхаддха’’нти вуттам̣. кхаригатанти кхарӣсу кхарасабха̄весу гатам̣ таппарийа̄паннам̣, кхарасабха̄вамева̄ти аттхо. йасма̄ пана кхарасабха̄вам̣ пхаруса̄ка̄рена упат̣т̣ха̄нато пхаруса̄ка̄рам̣ хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘пхаруса’’нти. тена̄ха ‘‘дутийам̣ а̄ка̄равачана’’нти. упа̄диннам̣ на̄ма сарӣрат̣т̣хакам̣. там̣ пана каммасамут̣т̣ха̄натам̣ сандха̄йа упа̄диннампи аттхи анупа̄диннампи, тан̣ха̄дӣхи а̄диннагахитапара̄мат̣т̣хавасена саббампетам̣ упа̄диннамева̄ти дассетум̣ ‘‘упа̄диннанти дал̣хам̣ а̄динна’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘мама’’нти гахитам̣ ‘‘аха’’нти пара̄мат̣т̣ханти йоджана̄. сеййатхиданти катхетукамйата̄пуччха̄ва̄чӣти а̄ха ‘‘там̣ катаманти чети аттхо’’ти. татоти паччха̄. танти там̣ аджджхаттика̄дибхедато дасситам̣ патхавӣдха̄тум̣. дассентоти ваттхувибха̄гена дассенто. кин̃ча̄пи маттхалун̇гам̣ ат̣т̣химин̃дженева сан̇гахетва̄ идха па̄л̣ийам̣ висум̣ на уддхат̣ам̣, пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.4) пана вӣсатийа̄ а̄ка̄рехи парипун̣н̣ам̣ катва̄ дассетум̣ висум̣ гахитанти тампи сан̇ган̣ханто тхаддхабха̄ва̄дхиката̄йа патхавӣдха̄тукот̣т̣ха̄сесуйева ‘‘маттхалун̇гам̣ паккхипитва̄ вӣсатийа̄ а̄ка̄рехи патхавӣдха̄ту ниддит̣т̣ха̄ти ведитабба̄’’ти а̄ха. ‘‘йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чӣ’’ти ва̄ имина̄ па̄л̣ийам̣ маттхалун̇гасса сан̇гахо дат̣т̣хаббо. тасма̄ идха ‘‘йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чӣ’’ти идам̣ пубба̄пара̄пеккхам̣ ‘‘маттхалун̇гам̣ паккхипитва̄ вӣсатийа̄ а̄ка̄рехи патхавӣдха̄ту ниддит̣т̣ха̄ти ведитабба̄, йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чӣ’’ти вачанато. пуна йам̣ ва̄ панан̃н̃ампи кин̃чӣти авасесесу тӣсу кот̣т̣ха̄сесӯти йоджетаббам̣. тӣсу кот̣т̣ха̄сесӯти типпака̄ресу кот̣т̣ха̄сесу. на хи те тайо кот̣т̣ха̄са̄.
виссанданабха̄вена̄ти паггхаран̣асабха̄вена. аппотӣти висарати. паппотӣти па̄пун̣а̄ти, сасамбха̄раа̄павасена четам̣ вуттам̣. со хи виссанданабха̄вена сасамбха̄рапатхавӣсан̇кха̄там̣ там̣ там̣ т̣ха̄нам̣ висарати, па̄пун̣а̄ти ча, лаккхан̣а̄павасенева ва̄. сопи хи сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайа̄дипаччайата̄йа сесабхӯтаттайасан̇кха̄там̣ там̣ там̣ т̣ха̄нам̣ дравабха̄васиддхена виссанданабха̄вена а̄бандхаттам̣, а̄саттаттам̣, авиппакин̣н̣ан̃ча каронтам̣ ‘‘аппоти паппотӣ’’ти ваттаббатам̣ арахатӣти.
теджанавасена̄ти ниситабха̄вена тиккхабха̄вена. вуттанайена̄ти каммасамут̣т̣ха̄на̄дивасена ‘‘на̄на̄видхесӯ’’ти а̄подха̄туйам̣ вуттанайена. купитена̄ти кхубхитена. усумаджа̄тоти усма̄бхибхӯто. джӣратӣти джин̣н̣о хоти. теджодха̄тувасена лаббхама̄на̄ имасмим̣ ка̄йе джара̄паватти па̄кат̣аджара̄васена ведитабба̄ти дассетум̣ ‘‘индрийавекаллата’’нтиа̄ди вуттам̣. сарӣре пакатиусумам̣ атиккамитва̄ ун̣хабха̄во санта̄по, сарӣрасса даханавасена паватто маха̄да̄хо парида̄хоти айаметесам̣ висесо. йена джӣрӣйатӣти ча ека̄хика̄диджарарогена джарӣйатӣтипи аттхо йуджджати. сатаккхаттум̣ та̄петва̄ та̄петва̄ сӣтудаке паккхипитва̄ уддхат̣а̄ саппи ‘‘сатадхотасаппӣ’’ти ваданти. аситанти бхуттам̣. кха̄йитанти кха̄дитам̣. са̄йитанти асса̄дитам̣. самма̄ парипа̄кам̣ гаччхатӣти самавепа̄кинийа̄ гахан̣ийа̄ васена вуттам̣, асамма̄парипа̄копи пана висамавепа̄кинийа̄ тасса̄ ева васена ведитаббо. раса̄дибха̄вена̄ти расарудхирамам̣самеданха̄руат̣т̣хиат̣т̣химин̃джасуккавасена. вивеканти путхубха̄вам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадисабха̄вам̣. асита̄дибхедасса хи а̄ха̄расса парин̣а̄ме расо хоти, там̣ пат̣ичча расадха̄ту уппаджджатӣти аттхо. евам̣ ‘‘расасса парин̣а̄ме рудхира’’нтиа̄дина̄ саббам̣ нетаббам̣.
ва̄йанавасена̄ти самудӣран̣авасена, савегагаманавасена ва̄. угга̄рахикка̄дӣти еттха а̄ди-саддена уддекакхипана̄дипаваттанакава̄та̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. учча̄рапасса̄ва̄дӣти а̄ди-саддена питтасемхаласика̄кеваладуггандха̄динӣхаран̣ака̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. йадипи куччхи-саддо ударапарийа̄йо, кот̣т̣ха-саддена пана антантарасса вуччама̄натта̄ тадавасит̣т̣хо удараппадесо идха куччхи-саддена вуччатӣти а̄ха ‘‘куччхисайа̄ ва̄та̄ти анта̄нам̣ бахива̄та̄’’ти. самин̃джанапаса̄ран̣а̄дӣти а̄ди-саддена а̄локанавилоканауддхаран̣а̄тихаран̣а̄дика̄ сабба̄ ка̄йикакирийа̄ сан̇гахита̄. ‘‘асса̄сапасса̄са̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄ва̄’’ти етена асса̄сапасса̄са̄нам̣ сарӣрам̣ мун̃читва̄ паватти наттхӣти дӣпети. на хи бахиддха̄ читтасамут̣т̣ха̄насса самбхаво аттхӣти. йади евам̣ катхам̣ ‘‘пасса̄соти бахиниккхаманана̄сикава̄то, дӣгхана̄сикасса на̄сикаггам̣, итарасса уттарот̣т̣хам̣ пхусанто паваттатӣ’’ти вачанам̣? там̣ никкхамана̄ка̄рена паваттийа̄ читтасамут̣т̣ха̄насса, санта̄не паваттаутусамут̣т̣ха̄насса ча васена вуттанти ведитаббам̣. саббаттха̄ти а̄подха̄туа̄дӣнам̣ тиссаннам̣ дха̄тӯнам̣ ниддесам̣ сандха̄йа̄ха. таттха а̄подха̄туниддесе ‘‘йам̣ ва̄ панан̃н̃а’’нти имина̄ самбхавасса, теджодха̄туниддесе сарӣре па̄катикаусма̄йа, ва̄йодха̄туниддесе дхаманиджа̄ла̄нусат̣асса таттха таттха чаммакхӣлапӣл̣ака̄диниббаттакава̄йуно сан̇гахо дат̣т̣хаббо. самин̃джана̄диниббаттакава̄та̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄ва. йади евам̣, катхам̣ ‘‘пурима̄ пан̃ча чатусамут̣т̣ха̄на̄’’ти вачанам̣? на хи самин̃джана̄диниббаттака̄ ева ан̇гаман̇га̄нуса̄рино ва̄та̄, атха кхо тадан̃н̃епӣти наттхи виродхо.
итӣти вуттаппака̄рапара̄масанам̣. тена̄ха ‘‘вӣсатийа̄ а̄ка̄рехӣ’’тиа̄ди. еттха̄ти етасмим̣ виттха̄рато а̄гате дха̄тукаммат̣т̣ха̄нети аттхо. тена айам̣ ван̣н̣ана̄ на кевалам̣ маха̄хаттхипадӯпамассева (ма. ни. 1.300 а̄дайо), атха кхо маха̄ра̄хулова̄да- (ма. ни. 2.113 а̄дайо) дха̄тувибхан̇гасутта̄нампи (ма. ни. 3.342 а̄дайо) аттхасам̣ван̣н̣ана̄ хотийева̄ти дасситам̣ хоти. бха̄вана̄найепи есева найо. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘евам̣ ра̄хулова̄дадха̄тувибхан̇гесупӣ’’ти.
308. бха̄вана̄найети бха̄вана̄йа найе. йена каммат̣т̣ха̄набха̄вана̄ иджджхати, тасмим̣ бха̄вана̄видхимхӣти аттхо. еттха̄ти дха̄тукаммат̣т̣ха̄не. йасма̄ йесам̣ ‘‘тиккхапан̃н̃о на̄титиккхапан̃н̃о’’ти имесам̣ дувидха̄нам̣ пуггала̄нам̣ васена идам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ двидха̄ а̄гатам̣ двидха̄ деситам̣, тасма̄ каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесопи тесам̣ двидха̄ва иччхитабботи там̣ та̄ва дассетум̣ ‘‘тиккхапан̃н̃асса бхиккхуно’’тиа̄ди а̄раддхам̣. лома̄ патхавӣдха̄тӯтӣти еттха ити-саддо а̄диаттхо. евам̣ виттха̄рато дха̄тупариггахоти ‘‘кеса̄ патхавӣдха̄ту, лома̄ патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄дина̄ евам̣ два̄чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи виттха̄рато дха̄тукаммат̣т̣ха̄напариггахо. папан̃чатоти дандхато сан̣икато. йам̣ тхаддхалаккхан̣анти кеса̄дӣсу йам̣ тхаддхалаккхан̣ам̣ каккхал̣абха̄во. йам̣ а̄бандханалаккхан̣антиа̄дӣсупи есева найо. евам̣ манаси карототи ваттхум̣ ана̄маситва̄ евам̣ лаккхан̣аматтато манасика̄рам̣ паваттентасса. асса̄ти тиккхапан̃н̃асса. каммат̣т̣ха̄нам̣ па̄кат̣ам̣ хотӣти йогакаммасса паваттит̣т̣ха̄набхӯтам̣ тадева лаккхан̣ам̣ вибхӯтам̣ хоти, тасса ва̄ лаккхан̣асса сут̣т̣ху упат̣т̣ха̄нато там̣ а̄раббха паваттама̄нам̣ манасика̄расан̇кха̄там̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ вибхӯтам̣ висадам̣ хоти, тиккхапан̃н̃асса индрийапа̄т̣авена сам̣кхиттаручибха̄вато. саббасо мандапан̃н̃асса бха̄вана̄ва на иджджхатӣти а̄ха ‘‘на̄титиккхапан̃н̃асса̄’’ти. евам̣ манаси карототи вуттанайена сан̇кхепато манаси карото. андхака̄рам̣ авибхӯтам̣ хотӣти анупат̣т̣ха̄нато андхам̣ вийа каронтам̣ апа̄кат̣ам̣ хоти каммат̣т̣ха̄нанти йоджана̄. пуриманайена̄ти ‘‘кеса̄ патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄дина̄ пуббе вуттанайена. ваттхуа̄масанена виттха̄рато манаси каронтасса па̄кат̣ам̣ хоти каммат̣т̣ха̄нам̣, на̄титиккхапан̃н̃асса акхиппанисантита̄йа виттха̄раручибха̄вато.
ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ двӣсу бхиккхӯсӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пеййа̄ламукханти пеййа̄лапа̄л̣ийа̄ мукхабхӯтам̣ два̄рабхӯтам̣ а̄дито ва̄рам̣, ва̄радвайам̣ ва̄. виттха̄ретва̄ти анавасесато саджджха̄йитва̄. убхатокот̣ивасенева̄ти тасса тасса ва̄расса а̄диантаггахан̣авасенева. от̣т̣хапарийа̄хатаматтанти от̣т̣ха̄нам̣ сампхусанаматтам̣. йатха̄ гантхапариваттане тиккхапан̃н̃асса бхиккхуно сан̇кхепо руччати, на виттха̄ро. итарасса ча виттха̄ро руччати, на сан̇кхепо, евам̣ бха̄вана̄найепӣти упама̄сам̣санданам̣ ведитаббам̣.
тасма̄ти йасма̄ тиккхапан̃н̃асса сан̇кхепо, на̄титиккхапан̃н̃асса ча виттха̄ро саппа̄йо, тасма̄. йасма̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ ануйун̃джитука̄масса сӣлависодхана̄дипуббакиччам̣ иччхитаббам̣, там̣ сабба̄ка̄расампаннам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева̄ти идха на а̄мат̣т̣хам̣. йасма̄ пана вивекат̣т̣хака̄йасса, вивекат̣т̣хачиттассева ча бха̄вана̄ иджджхати, на итарасса, тасма̄ тадубхайам̣ дассенто ‘‘рахогатена пат̣исаллӣнена̄’’ти а̄ха. таттха рахогатена̄ти рахаси гатена, ека̄кина̄ бха̄вана̄нукӯлат̣т̣ха̄нам̣ упагатена̄ти аттхо. пат̣исаллӣнена̄ти пати пати путхутта̄рамман̣ато читтам̣ ниседхетва̄ каммат̣т̣ха̄не саллӣнена, таттха сам̣силит̣т̣хачиттена̄ти аттхо. сакалампи аттано рӯпака̄йам̣ а̄ваджджетва̄ти уддхам̣ па̄датала̄, адхо кесаматтхака̄, тирийам̣ тачапарийантам̣ саббампи аттано караджака̄йам̣ дха̄тувасена манаси каронто йасма̄ ча̄тумаха̄бхӯтико айам̣ ка̄йо, тасма̄ ‘‘аттхи имасмим̣ ка̄йе патхавӣдха̄ту а̄подха̄ту теджодха̄ту ва̄йодха̄тӯ’’ти чатумаха̄бхӯтавасена саманна̄харитва̄ти аттхо. ида̄ни та̄сам̣ дха̄тӯнам̣ лаккхан̣ато, упат̣т̣ха̄на̄ка̄рато ча манасика̄равидхим̣ дассетум̣ ‘‘йо имасмим̣ ка̄йе’’тиа̄ди вуттам̣.
таттха тхаддхабха̄воти лаккхан̣ама̄ха. тхаддхатталаккхан̣а̄ хи патхавӣдха̄ту. кхарабха̄воти упат̣т̣ха̄на̄ка̄рам̣, н̃а̄н̣ена гахетабба̄ка̄ранти аттхо. дравабха̄во лаккхан̣ам̣ а̄подха̄туйа̄ паггхаран̣асабха̄ватта̄. а̄бандханам̣ упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро. ун̣хабха̄во лаккхан̣ам̣ теджодха̄туйа̄ усма̄сабха̄ватта̄. парипа̄чанам̣ упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро. виттхамбханам̣ лаккхан̣ам̣ ва̄йодха̄туйа̄ упаттхамбханасабха̄ватта̄. самудӣран̣ам̣ упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро, упат̣т̣ха̄на̄ка̄ро ча на̄ма дха̄тӯнам̣ сакиччакаран̣авасена н̃а̄н̣асса вибхӯта̄ка̄ро. касма̄ панеттха убхайаггахан̣ам̣? пуггаладжджха̄сайато. екаччасса хи дха̄туйо манаси каронтасса та̄ сабха̄вато гахетаббатам̣ гаччханти, екаччасса сакиччакаран̣ато, йо расоти вуччати. татра̄йам̣ йогӣ дха̄туйо манаси каронто а̄дито паччекам̣ салаккхан̣ато, сарасатопи паригган̣ха̄ти. тена̄ха ‘‘йо имасмим̣ ка̄йе тхаддхабха̄во ва̄ кхарабха̄во ва̄…пе… евам̣ сам̣кхиттена дха̄туйо париггахетва̄’’ти. таттха париггахетва̄ти паригга̄хакабхӯтена н̃а̄н̣ена дха̄туйо лаккхан̣ато, расато ва̄ париччхиджджа гахетва̄. айам̣ та̄ва сам̣кхиттато бха̄вана̄найе каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесо.
евам̣ пана дха̄туйо париггахетва̄ ‘‘аттхи имасмим̣ ка̄йе патхавӣдха̄ту тхаддхабха̄во ва̄ кхарабха̄во ва̄, а̄подха̄ту дравабха̄во ва̄ а̄бандханабха̄во ва̄, теджодха̄ту ун̣хабха̄во ва̄ парипа̄чанабха̄во ва̄, ва̄йодха̄ту виттхамбханабха̄во ва̄ самудӣран̣абха̄во ва̄’’ти евам̣ лаккхан̣а̄дӣхи саддхим̣йева дха̄туйо манаси каронтена ка̄ласатампи ка̄ласахассампи пунаппунам̣ а̄ваджджитаббам̣ манаси ка̄таббам̣, такка̄хатам̣ витаккапарийа̄хатам̣ ка̄таббам̣. тассевам̣ манаси карото йам̣ лаккхан̣а̄дӣсу супа̄кат̣ам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, тадева гахетва̄ итарам̣ виссаджджетва̄ тена саддхим̣ ‘‘патхавӣдха̄ту а̄подха̄тӯ’’тиа̄дина̄ манасика̄ро паваттетаббо. евам̣ манаси каронтена хи анупуббато, на̄тисӣгхато, на̄тисан̣икато, виккхепапат̣иба̄ханато, пан̣н̣аттисаматиккаманато, анупат̣т̣ха̄намун̃чанато, лаккхан̣ато, тайо ча суттанта̄ти имехи дасаха̄ка̄рехи манасика̄ракосаллам̣ анут̣т̣ха̄таббам̣.
таттха анупуббатоти анупат̣ипа̄т̣ито а̄чарийасса сантике уггахитапат̣ипа̄т̣ито, са̄ ча десана̄пат̣ипа̄т̣ийева. евам̣ анупуббато манаси каронтена̄пи на̄тисӣгхато манаси ка̄таббам̣. атисӣгхато манаси карото хи апара̄парам̣ каммат̣т̣ха̄наманасика̄ро нирантарам̣ паваттати, каммат̣т̣ха̄нам̣ пана авибхӯтам̣ хоти, на висесам̣ а̄вахати. тасма̄ на̄тисӣгхато манаси ка̄таббам̣. йатха̄ ча на̄тисӣгхато, евам̣ на̄тисан̣икатопи. атисан̣икато манаси карото хи каммат̣т̣ха̄нам̣ парийоса̄нам̣ на гаччхати, висеса̄дхигамасса паччайо на хоти. атисӣгхам̣ атисан̣икан̃ча маггам̣ гаччханта̄ пуриса̄ еттха нидассетабба̄. виккхепапат̣иба̄ханатоти каммат̣т̣ха̄нам̣ виссаджджетва̄ бахиддха̄ путхутта̄рамман̣е четасо виккхепо пат̣иба̄хитаббо. бахиддха̄ виккхепе хи сати каммат̣т̣ха̄на̄ париха̄йати паридхам̣сати. екападикамаггага̄мӣ пурисо четтха нидассетаббо. пан̣н̣аттисаматиккаманатоти ‘‘йа̄ айам̣ патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄дика̄ пан̣н̣атти, там̣ атиккамитва̄ лаккхан̣есу ева читтам̣ т̣хапетаббам̣.
евам̣ пан̣н̣аттим̣ виджахитва̄ каккхал̣алаккхан̣а̄дӣсу ева манасика̄рам̣ паваттентасса лаккхан̣а̄ни супа̄кат̣а̄ни сувибхӯта̄ни хутва̄ упат̣т̣хаханти. тассевам̣ пунаппунам̣ манасика̄равасена читтам̣ а̄севанам̣ лабхати. саббо рӯпака̄йо дха̄туматтато упат̣т̣ха̄ти сун̃н̃о ниссатто ниджджӣво йантам̣ вийа йантасуттена апара̄парам̣ париваттама̄но. саче пана бахиддха̄пи манасика̄рам̣ упасам̣харати, атхасса а̄хин̣д̣анта̄ мануссатираччха̄на̄дайо сатта̄ка̄рам̣ виджахитва̄ дха̄тусамӯхавасенева упат̣т̣хаханти, техи карийама̄на̄ кирийа̄ дха̄тумайена йантена паваттийама̄на̄ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, техи аджджхохарийама̄нам̣ па̄набходжана̄ди дха̄тусан̇гха̄те паккхиппама̄но дха̄тусан̇гха̄то вийа упат̣т̣ха̄ти. атхасса татха̄ ладдха̄севанампи читтам̣ йади ачча̄раддхавӣрийата̄йа уддхаччавасена ва̄ атилӣнавӣрийата̄йа косаджджавасена ва̄ бха̄вана̄видхим̣ на отареййа, тада̄ адхичиттасуттам̣ (а. ни. 3.103), ануттарасӣтибха̄васуттам̣ (а. ни. 6.85), боджджхан̇гасуттанти (сам̣. ни. 5.194-195) имесу тӣсу суттесу а̄гатанайена вӣрийасама̄дхийоджана̄ ка̄табба̄. тена вуттам̣ ‘‘тайо ча суттанта̄’’ти. евам̣ пана вӣрийасаматам̣ йоджетва̄ тасмим̣йева лаккхан̣е манасика̄рам̣ паваттентасса йада̄ саддха̄дӣни индрийа̄ни ладдхасамата̄ни сувисада̄ни паваттанти, тада̄ асаддхийа̄дӣнам̣ дӯрӣбха̄вена са̄тисайам̣ тха̄маппаттехи саттахи балехи ладдхӯпаттхамбха̄ни витакка̄дӣни джха̄нан̇га̄ни пат̣утара̄ни хутва̄ па̄тубхаванти, тесам̣ уджувипаччанӣката̄йа нӣваран̣а̄ни виккхамбхита̄нийева хонти саддхим̣ тадекат̣т̣хехи па̄падхаммехи. етта̄вата̄ ча̄нена упача̄раджджха̄нам̣ самадхигатам̣ хоти дха̄тулаккхан̣а̄рамман̣ам̣. тена вуттам̣ ‘‘пунаппунам̣ патхавӣдха̄ту а̄подха̄тӯти…пе… упача̄раматто сама̄дхи уппаджджатӣ’’ти.
таттха дха̄туматтатоти висесаниваттиаттхо матта-саддо. тена йам̣ ито ба̄хирака̄, локийамаха̄джано ча ‘‘сатто джӣво’’тиа̄дикам̣ висесам̣ имасмим̣ аттабха̄ве авиджджама̄нам̣ викаппана̄маттенева сама̄ропенти, там̣ ниваттети. тенева̄ха ‘‘ниссаттато ниджджӣвато’’ти. а̄ваджджитаббанти саманна̄харитаббам̣. манаси ка̄таббанти пунаппунам̣ бха̄вана̄васена дха̄туматтато дха̄тулаккхан̣ам̣ манаси т̣хапетаббам̣. паччавеккхитаббанти тадева дха̄тулаккхан̣ам̣ пати пати авеккхитаббам̣, бха̄вана̄сиддхена н̃а̄н̣ачаккхуна̄ апара̄парам̣ паччаккхато пасситаббам̣.
тассевам̣ ва̄йамама̄насса̄ти тасса йогино евам̣ вуттаппака̄рена бха̄ванам̣ ануйун̃джантасса, таттха ча бха̄вана̄ануйоге саккаччака̄рита̄йа, са̄таччака̄рита̄йа, саппа̄йасевита̄йа, саматханимиттасаллаккхан̣ена, боджджхан̇га̄нам̣ анупаваттанена, ка̄йе ча джӣвите ча нирапеккхавуттита̄йа, антара̄ сан̇кочам̣ ана̄паджджантена бха̄ванам̣ уссукка̄петва̄ уссол̣хийам̣ ават̣т̣ха̄нена саммадева ва̄йа̄мам̣ пайогам̣ параккамам̣ паваттентасса. дха̄туппабхеда̄вабха̄санапан̃н̃а̄париггахитоти патхавӣа̄дӣнам̣ дха̄тӯнам̣ сабха̄валаккхан̣а̄вабха̄санена авабха̄санакичча̄йа бха̄вана̄пан̃н̃а̄йа а̄димаджджхапарийоса̄несу авиджаханена саббато гахито махаггатабха̄вам̣ аппаттата̄йа упача̄раматто сикха̄ппатто ка̄ма̄вачарасама̄дхи уппаджджати. упача̄расама̄дхӣти ча рул̣хӣвасена ведитаббам̣. аппанам̣ хи упечча ча̄рӣ сама̄дхи упача̄расама̄дхи, аппана̄ четтха наттхи. та̄дисасса пана сама̄дхисса сама̄налаккхан̣ата̄йа евам̣ вуттам̣. касма̄ панеттха аппана̄ на хотӣти? таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘сабха̄вадхамма̄рамман̣атта̄’’ти. сабха̄вадхамме хи тасса гамбхӣрабха̄вато асати бха̄вана̄висесе аппана̄джха̄нам̣ на уппаджджати, локуттарам̣ пана джха̄нам̣ висуддхибха̄вана̄нуккамавасена, а̄руппам̣ а̄рамман̣а̄тиккамабха̄вана̄васена аппана̄ппаттам̣ хотӣти маран̣а̄нуссатиниддесе (висуддхи. 1.177) вуттова̄йаматтхо.
евам̣ рӯпака̄йе ависесена чатуннам̣ дха̄тӯнам̣ паригган̣ханавасена дха̄тукаммат̣т̣ха̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни таттха ат̣т̣хиа̄дӣнам̣ виниббхуджанавасена сан̇кхепато сутте а̄гатам̣ дха̄туманасика̄равидхим̣ дассетум̣ ‘‘атха ва̄ пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йе име чатта̄ро кот̣т̣ха̄са̄ вутта̄ти самбандхо. йатха̄паччайам̣ т̣хита̄ саннивесависит̣т̣ха̄ кат̣т̣хаваллитин̣аматтика̄йо упа̄да̄йа йатха̄ ага̄расаман̃н̃а̄, на таттха кочи ага̄ро на̄ма аттхи, евам̣ йатха̄паччайам̣ саннивесависит̣т̣ха̄ни паваттама̄на̄ни ат̣т̣хинха̄румам̣сачамма̄ни пат̣ичча сарӣрасаман̃н̃а̄, на еттха кочи атта̄ джӣво. кевалам̣ техи парива̄ритама̄ка̄саматтанти дассети. десана̄ саттасун̃н̃ата̄сандассанапара̄ти имаматтхам̣ вибха̄венто ‘‘ниссаттабха̄вадассанаттха’’нтиа̄дима̄ха. таттха ат̣т̣хин̃ча пат̣ичча̄ти пан̣хикат̣т̣хика̄дибхедам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ усситам̣ хутва̄ т̣хитам̣ атирекатисатабхедам̣ ат̣т̣хим̣ упа̄да̄йа. нха̄рун̃ча̄ти тамева ат̣т̣хисан̇гха̄т̣ам̣ а̄бандхитва̄ т̣хитам̣ навасатаппабхедам̣ нха̄рум̣. мам̣санти тамева ат̣т̣хисан̇гха̄т̣ам̣ анулимпитва̄ т̣хитам̣ навапесисатаппабхедам̣ мам̣сам̣. чамманти маччхикапаттакаччха̄йа̄йа чхавийа̄ сан̃чха̄дитам̣ сакаласарӣрам̣ парийонандхитва̄ т̣хитам̣ бахалачаммам̣ пат̣ичча упа̄да̄йа. саббаттха ча-саддо самуччайаттхо. а̄ка̄со парива̄ритоти йатха̄ бхиттипа̄да̄дивасена т̣хапитам̣ кат̣т̣хам̣, тассева а̄бандханавалли, анулепанаматтика̄, чха̄данатин̣анти ета̄ни кат̣т̣ха̄дӣни анто, бахи ча парива̄ретва̄ т̣хито а̄ка̄со ага̄рантвева сан̇кхам̣ гаччхати, геханти пан̣н̣аттим̣ лабхати, евамева йатха̄вутта̄ни ат̣т̣хиа̄дӣни анто, бахи ча парива̄ретва̄ т̣хито а̄ка̄со та̄нева ат̣т̣хиа̄дӣни упа̄да̄йа рӯпантвева сан̇кхам̣ гаччхати, сарӣранти воха̄рам̣ лабхати. йатха̄ ча кат̣т̣ха̄дӣни пат̣ичча сан̇кхам̣ гатам̣ ага̄рам̣ локе ‘‘кхаттийагехам̣, бра̄хман̣агеха’’нти вуччати, евамидампи ‘‘кхаттийасарӣрам̣ бра̄хман̣асарӣра’’нти вохарӣйати, наттхеттха кочи сатто ва̄ джӣво ва̄ти адхиппа̄йо.
тети те чатта̄ро кот̣т̣ха̄се виниббхуджитва̄ виниббхуджитва̄ти йоджана̄. там̣там̣антара̄нуса̄рина̄ти ат̣т̣хинха̄рӯнам̣ нха̄румам̣са̄нам̣ мам̣сачамма̄нанти тесам̣ тесам̣ кот̣т̣ха̄са̄нам̣ вивара̄нупа̄тина̄ н̃а̄н̣асан̇кха̄тена хаттхена. виниббхуджитва̄ виниббхуджитва̄ти анекаккхаттум̣ винивет̣хетва̄. атха ва̄ виниббхуджитва̄ виниббхуджитва̄ти паччекам̣ ат̣т̣хиа̄дӣнам̣ антара̄нуса̄рина̄ н̃а̄н̣ахаттхена виниббхогам̣ катва̄. етесӯти сакалампи аттано рӯпака̄йам̣ чатудха̄ катва̄ вибхаттесу йатха̄вуттесу ат̣т̣хиа̄дӣсу чатӯсу кот̣т̣ха̄сесу. пуриманайенева̄ти ‘‘йо имасмим̣ ка̄йе тхаддхабха̄во ва̄’’тиа̄дина̄ пуббе вуттанайенева. йам̣ панеттха ваттаббам̣ бха̄вана̄видха̄нам̣, там̣ анантаранайе вутта̄ка̄ренева ваттаббам̣.
309. виттха̄рато а̄гате пана ‘‘чатудха̄туваваттха̄не’’ти а̄нетва̄ йоджана̄. евам̣ ида̄ни вуччама̄на̄ка̄рена ведитаббо бха̄вана̄найо. ‘‘два̄чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи дха̄туйо угган̣хитва̄’’ти касма̄ вуттам̣, нану а̄дито дваттим̣са̄ка̄ра̄ дха̄туйо на хонтӣти? ваттхусӣсена дха̄тӯнам̣йева уггахетаббатта̄ на̄йам̣ досо. вуттаппака̄рети ‘‘гочарага̄мато на̄тидӯрана̄чча̄санната̄дӣхи пан̃чахи ан̇гехи саманна̄гате’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 1.53) вуттаппака̄ре. катасаббакиччена̄ти палибодхупаччхеда̄дикам̣ катам̣ саббакиччам̣ етена̄ти катасаббакиччо, тенасса сӣлависодхана̄ди пана каммат̣т̣ха̄нуггахан̣ато пагева сиддхам̣ хотӣти дассети. сасамбха̄расан̇кхепатоти самбхарӣйанти етена буддхивоха̄ра̄ти самбха̄ро, таннимиттам̣. ким̣ панетам̣? патхавӣа̄ди. кеса̄дӣсу хи вӣсатийа̄ а̄ка̄ресу ‘‘патхавӣ’’ти буддхивоха̄ра̄ патхавӣнимиттака̄ тхаддхатам̣ упа̄да̄йа паваттанато. тасма̄ таттха патхавӣсамбха̄ро на̄ма сависеса̄йа тасса̄ аттхита̄йа кеса̄дайо саха самбха̄рехӣти сасамбха̄ра̄. а̄покот̣т̣ха̄са̄дӣсупи есева найо. сасамбха̄ра̄нам̣ сан̇кхепо сасамбха̄расан̇кхепо, тато сасамбха̄расан̇кхепато бха̄ветаббанти йоджана̄. сан̇кхепато вӣсатийа̄, два̄дасасу, чатӯсу, чхасу ча кот̣т̣ха̄сесу йатха̄ккамам̣ патхавӣа̄дика̄ чатассо дха̄туйо париггахетва̄ дха̄туваваттха̄нам̣ сасамбха̄расан̇кхепато бха̄вана̄. тена̄ха ‘‘идха бхиккху вӣсатийа̄ кот̣т̣ха̄сесӯ’’тиа̄ди.
сасамбха̄равибхаттитоти сасамбха̄ра̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ вибха̄гато кеса̄дике вӣсати кот̣т̣ха̄се пуббе вийа екаджджхам̣ аггахетва̄ вибха̄гато патхавӣдха̄тубха̄вена ваваттха̄панам̣. а̄покот̣т̣ха̄са̄дӣсупи есева найо. салаккхан̣асан̇кхепатоти лаккхӣйати етена̄ти лаккхан̣ам̣, дхамма̄нам̣ сабха̄во, идха пана тхаддхата̄ди. тасма̄ тхаддхалаккхан̣а̄дивантата̄йа саха лаккхан̣ехӣти салаккхан̣а̄, кеса̄дайо два̄чатта̄лӣса а̄ка̄ра̄. тесам̣ сан̇кхепато. идам̣ вуттам̣ хоти – кеса̄дике вӣсати кот̣т̣ха̄се екаджджхам̣ гахетва̄ таттха тхаддхата̄дикам̣ чатуббидхампи лаккхан̣ам̣ ваваттхапетва̄ бха̄вана̄ салаккхан̣асан̇кхепато бха̄вана̄. еса найо а̄покот̣т̣ха̄са̄дӣсупи. салаккхан̣авибхаттитоти тхаддхалаккхан̣а̄дина̄ салаккхан̣а̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ вибха̄гато кеса̄дӣсу два̄чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄ресу паччекам̣ тхаддхата̄дӣнам̣ чатуннам̣ чатуннам̣ лаккхан̣а̄нам̣ ваваттха̄панавасена бха̄вана̄.
евам̣ чатӯхи а̄ка̄рехи уддит̣т̣хам̣ бха̄вана̄найам̣ ниддиситум̣ ‘‘катхам̣ сасамбха̄расан̇кхепато бха̄ветӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. еттха ча йатха̄ тиккхапан̃н̃о пуггало тиккхата̄йа паропарийаттасаббха̄вато тиккхиндрийамудиндрийата̄васена дувидхоти. таттха тиккхиндрийасса васена сан̇кхепато пат̣хаманайо вутто, мудиндрийасса васена дутийо. евам̣ на̄титиккхапан̃н̃опи пуггалоти. таттха йо висадиндрийо пуггало, тасса васена сасамбха̄расан̇кхепато, салаккхан̣асан̇кхепато ча бха̄вана̄найо ниддит̣т̣хо. йо пана на̄тивисадиндрийо, тасса васена сасамбха̄равибхаттито, салаккхан̣авибхаттито ча бха̄вана̄найо ниддит̣т̣хоти ведитаббо. тасса евам̣ ваваттха̄пайато ева дха̄туйо па̄кат̣а̄ хонти сависесам̣ дха̄тӯнам̣ париггахитатта̄. бха̄вана̄видха̄нам̣ панеттха хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣.
310. йасса̄ти на̄тивисадиндрийам̣ пуггалам̣ сандха̄йа вадати. евам̣ бха̄вайатоти сасамбха̄расан̇кхепато бха̄вентасса. йена видхина̄ уггахетва̄ кусало хоти, со саттавидхо видхи ‘‘уггахакосалла’’нти вуччати, танниббаттам̣ ва̄ н̃а̄н̣ам̣. евам̣ манасика̄ракосаллампи ведитаббам̣. дваттим̣са̄ка̄рети дха̄туманасика̄равасена париггахите кеса̄дике дваттим̣савидхе кот̣т̣ха̄се. ‘‘дваттим̣са̄ка̄ре’’ти ча идам̣ теджава̄йукот̣т̣ха̄сесу ван̣н̣а̄дивасена ваваттха̄насса абха̄вато вуттам̣. саббам̣ таттха вуттавидха̄нам̣ ка̄таббанти ‘‘вачаса̄ манаса̄’’тиа̄дина̄ вуттауггахакосаллуддесато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ‘‘анупуббамун̃чана̄дивасена̄’’ти падам̣, та̄ва а̄гатам̣ саббам̣ бха̄вана̄видха̄нам̣ ка̄таббам̣ сампа̄детаббам̣. ван̣н̣а̄дивасена̄ти ван̣н̣асан̣т̣ха̄надисока̄сапариччхедавасена. айан̃ча ван̣н̣а̄дивасена манасика̄ро дха̄тупат̣иккӯлаван̣н̣аманасика̄ра̄нам̣ са̄дха̄ран̣о пуббабха̄готи ниббаттитадха̄туманасика̄рамева дассетум̣ ‘‘аваса̄не евам̣ манасика̄ро паваттетаббо’’ти вуттам̣.
311. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄бхогапаччавеккхан̣арахита̄ ете дхамма̄ти ете ‘‘сӣсакат̣а̄хапаливет̣ханачаммам̣ кеса̄’’ти евам̣ вохарийама̄на̄ бхӯтупа̄да̄йадхамма̄ ‘‘майи кеса̄ джа̄та̄, майаметтха джа̄та̄’’ти евам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄бхогапаччавеккхан̣асун̃н̃а̄. имина̄ ка̄ран̣асса ча пхаласса ча абйа̄па̄рата̄йа дха̄туматтатам̣ сандассети, тена ча а̄бхогапаччавеккхан̣а̄нампи евамева абйа̄па̄рата̄ дӣпита̄ти дат̣т̣хаббам̣. на хи та̄ни, тесам̣ ка̄ран̣а̄ни ча татха̄ татха̄ а̄бхуджитва̄, паччавеккхитва̄ ча уппаджджанти, паччайабха̄вам̣ ва̄ гаччхантӣти. итӣти вуттаппака̄рапара̄масанам̣. ачетаноти на четано, четана̄рахито ва̄. абйа̄катоти абйа̄катара̄сипарийа̄панно. сун̃н̃оти аттасун̃н̃о. тато ева ниссатто. тхаддхалаккхан̣а̄дхиката̄йа тхаддхо. тато ева патхавӣдха̄тӯти евам̣ манасика̄ро паваттетабботи самбандхо. евам̣ саббаттха.
312. сун̃н̃ага̄мат̣т̣ха̄нети еттха сун̃н̃ага̄маггахан̣ам̣ параматтхато ведакавирахадассанаттхам̣ ка̄йасса.
313. мадхукат̣т̣хикети мадхукабӣджа̄ни.
314. гехатхамбха̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена т̣хапитасила̄йо па̄са̄н̣аудуккхалака̄нӣти адхиппета̄ни.
315. дуггандха̄дибха̄ве часса садисабха̄вадассанаттхам̣ аллагочаммаггахан̣ам̣.
316. йебхуййена мам̣сапесӣнам̣ бахалата̄йа маха̄маттикаггахан̣ам̣.
317. кут̣т̣ада̄рӯсӯти да̄рукут̣т̣ика̄йа кут̣ийа̄ бхиттипа̄дабхӯтесу кат̣т̣хесу.
318. пан̣хикат̣т̣хиа̄дӣнам̣ а̄дха̄рабха̄во вийа гоппхакат̣т̣хиа̄дӣнам̣ а̄дхеййабха̄вопи асаманна̄ха̄расиддхоти дассанаттхам̣ ‘‘пан̣хикат̣т̣хигоппхакат̣т̣хим̣ уккхипитва̄ т̣хита’’нтиа̄дим̣ ватва̄ пуна ‘‘сӣсат̣т̣хигӣват̣т̣хике патит̣т̣хита’’нтиа̄ди вуттам̣.
319. синнаветтагга̄дӣсӯти седитаветтакал̣ӣра̄дӣсу.
321. урат̣т̣хисан̇гха̄т̣о пан̃джарасадисата̄йа ‘‘урат̣т̣хипан̃джара’’нти вутто. тасса атхирабха̄вадассанаттхам̣ джин̣н̣асандама̄никапан̃джарам̣ нидассанабха̄вена гахитам̣.
322. йамакамам̣сапин̣д̣ети мам̣сапин̣д̣айугал̣е.
323. киломакасса сетаван̣н̣ата̄йа ‘‘пилотикапаливет̣хите’’ти пилотикам̣ нидассанабха̄вена вуттам̣. евамева на ваккахадайа̄ни сакаласарӣре ча мам̣сам̣ джа̄на̄тӣти еттха на ваккахадайа̄ни джа̄нанти ‘‘майам̣ пат̣иччханнакиломакена пат̣иччханна̄нӣ’’ти, на сакаласарӣре ча мам̣сам̣ джа̄на̄ти ‘‘ахам̣ пат̣иччханнакиломакена пат̣иччханна’’нти йоджетаббам̣.
324. кот̣т̣хаматтхакапассанти кусӯласса аббхантаре маттхакапассам̣.
325. двиннам̣ тхана̄намантарети двиннам̣ тханаппадеса̄нам̣ вемаджджхе, тханаппадесо ча аббхантаравасена ведитаббо.
327. екавӣсатиантабхогети екавӣсатийа̄ т̣ха̄несу обхаггобхагге антаман̣д̣але.
328. а̄ма̄сайе т̣хито парибхутта̄ха̄ро ударийанти адхиппетанти а̄ха ‘‘ударийам̣ ударе т̣хитам̣ аситапӣтакха̄йитаса̄йита’’нти.
331. абаддхапиттам̣ сам̣саран̣алохитам̣ вийа, ка̄йусма̄ вийа ча каммаджарӯпапат̣ибаддхавуттиканти а̄ха ‘‘а̄баддхапиттам̣ джӣвитиндрийапат̣ибаддхам̣ сакаласарӣрам̣ бйа̄петва̄ т̣хита’’нти. пат̣ибаддхата̄вачанена часса джӣвитиндрийе сати саббха̄вамева дӣпети, на джӣвитиндрийасса вийа екантакаммаджатанти дат̣т̣хаббам̣. питтакосакети маха̄коса̄т̣акӣкосасадисе питта̄дха̄ре. йӯсабхӯтоти расабхӯто.
332. уччхит̣т̣ходакагаббхамала̄дӣнам̣ чхад̣д̣анат̣т̣ха̄нам̣ чанданика̄, тассам̣ чанданика̄йам̣.
333. пубба̄сайо мандапан̃н̃а̄нам̣ кесан̃чидева хотӣти катва̄ асаббаса̄дха̄ран̣анти адхиппа̄йена̄ха ‘‘пуббо анибаддхока̄со’’ти.
334. питтам̣ вийа̄ти абаддхапиттам̣ вийа. сакаласарӣранти джӣвитиндрийапат̣ибаддхам̣ саббам̣ сарӣраппадесам̣. ваккахадайайаканапаппха̄са̄ни тементанти еттха йаканам̣ хет̣т̣ха̄бха̄гапӯран̣ена, итара̄ни тесам̣ упари тхокам̣ тхокам̣ паггхаран̣ена ча теметӣти дат̣т̣хаббам̣. хет̣т̣ха̄ лед̣д̣укхан̣д̣а̄дӣни темайама̄нети темакатемитабба̄нам̣ абйа̄па̄рата̄са̄ман̃н̃анидассанаттхам̣ ева упама̄ дат̣т̣хабба̄, на т̣ха̄наса̄ман̃н̃анидассанаттхам̣. санничиталохитена хи теметабба̄нам̣ кесан̃чи хет̣т̣ха̄, кассачи упари т̣хитата̄ ка̄йагата̄сатиниддесе (висуддхи. 1.206) дассита̄ти. йаканасса хет̣т̣ха̄бха̄гат̣т̣ха̄нам̣ ‘‘майи лохитам̣ т̣хита’’нти на джа̄на̄ти, вакка̄дӣни ‘‘амхе темайама̄нам̣ лохитам̣ т̣хита’’нти на джа̄нантӣти евам̣ йоджана̄ ведитабба̄.
336. паттхиннасинехоти тхинабха̄вам̣ гханабха̄вам̣ гатасинехо. сакаласарӣре мам̣санти йоджана̄, тан̃ча тхӯласарӣрам̣ сандха̄йа вуттам̣. медасса сатипи паттхинната̄йа гханабха̄ве мам̣сасса вийа на баддхата̄ти вуттам̣ ‘‘паттхиннайӯсо’’ти. теневасса а̄покот̣т̣ха̄сата̄.
337. удакапун̣н̣есу тарун̣ата̄лат̣т̣хикӯпакесӯти на̄типарин̣ата̄нам̣ саджалака̄нам̣ аггато чхинна̄нам̣ та̄ласала̄т̣ука̄нам̣ вивара̄ни сандха̄йа вуттам̣.
338. васа̄йа аттано а̄дха̄ре абхибйа̄панамукхена абйа̄па̄рата̄са̄ман̃н̃ам̣ вибха̄ветаббанти а̄ча̄магатателам̣ нидасситанти дат̣т̣хаббам̣.
339. кхел̣уппаттипаччайе амбилаггамадхурагга̄дике.
343. кеса̄дӣсу манасика̄рам̣ паваттетва̄ теджокот̣т̣ха̄сесу паваттетаббо манасика̄роти вибхаттим̣ парин̣а̄метва̄ йоджетаббам̣. йена сантаппатӣти йена ка̄йо сантаппати, айам̣ сантаппанакиччо. теджоти тасса паригган̣хана̄ка̄ро ева пачча̄мат̣т̣хо. йена джӣрӣйатӣтиа̄дӣсупи есева найо.
344. асса̄сапасса̄савасена̄ти антопависанабахиниккхаманана̄сика̄ва̄табха̄вена. ‘‘евам̣ паваттаманасика̄расса̄’’ти имина̄ вутта̄ка̄рена сасамбха̄равибхаттито паваттакаммат̣т̣ха̄наманасика̄расса. дха̄туйо па̄кат̣а̄ хонтӣти виттха̄рато париггахитатта̄ дха̄туйо вибхӯта̄ хонти. идха̄пи бха̄вана̄видха̄нам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣.
345. таттхева̄ти тесуйева вӣсатийа̄ кот̣т̣ха̄сесу. парипа̄чаналаккхан̣ам̣ виттхамбханалаккхан̣анти еттха̄пи ‘‘таттхева̄’’ти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣.
пуна таттхева̄ти тесуйева два̄дасасу кот̣т̣ха̄сесӯти аттхо. еттха ча кеса̄дикот̣т̣ха̄са̄нам̣ сам̣виггахата̄йа таттха виджджама̄на̄ а̄подха̄туа̄дайо нха̄нийачун̣н̣а̄дӣсу удака̄дайо вийа сувин̃н̃еййа̄ти ‘‘таттхева а̄бандханалаккхан̣а’’нтиа̄ди вуттам̣.
сантаппана̄дитеджокот̣т̣ха̄сесу пана ва̄йодха̄туа̄дайо на татха̄ сувин̃н̃еййа̄ти катва̄ ‘‘тена авинибхутта’’нти вуттам̣, на таттхева̄ти. йади евам̣, ва̄йукот̣т̣ха̄сесу катхам̣ таттхева̄ти? ва̄йукот̣т̣ха̄са̄пи хи уддхан̇гамава̄та̄дайо пин̣д̣а̄ка̄ренева париггахетаббатам̣ упагаччханти, на пана сантаппана̄дитеджокот̣т̣ха̄са̄ти на̄йам̣ досо. таттха тена̄ти тена теджена. авинибхуттанти авина̄бхӯтам̣, там̣там̣кала̄пагатавасена ва̄ евам̣ вуттам̣. евам̣ ваваттха̄пайатоти вутта̄ка̄рена салаккхан̣асан̇кхепато дха̄туйо ваваттха̄пентасса. вуттанайена̄ти ‘‘тассевам̣ ва̄йамама̄насса̄’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 1.308) хет̣т̣ха̄ вуттанайена.
346. евампи бха̄вайатоти салаккхан̣асан̇кхепато дха̄туйо париггахетва̄ бха̄вентасса̄пи. пуббе вуттанайена̄ти сасамбха̄равибхаттито бха̄вана̄йам̣ вуттена найена. еванти йатха̄ кесе, евам̣. саббакот̣т̣ха̄сесӯти екачатта̄лӣсабхедесу сесасаббакот̣т̣ха̄сесу еваметтха ат̣т̣хасат̣т̣хидха̄тусатасса париггахо вутто хоти. бха̄вана̄видха̄нам̣ панеттха хет̣т̣ха̄ вуттанайамева.
ида̄ни вачанаттха̄димукхенапи дха̄тӯсу манасика̄равидха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘вачанаттхато’’тиа̄ди вуттам̣. таттха вачанаттхатоти йасма̄ саббапат̣хамам̣ каммат̣т̣ха̄насса уггахан̣ам̣ вачанавасена хоти вачанадва̄рена тадаттхасса а̄дито гахетаббато, тасма̄ вачанаттхатопи дха̄тӯнам̣ манасика̄таббата̄ вутта̄. кала̄патоти вачанаттхавасена висесато, са̄ман̃н̃ато ча дха̄туйо париггахетва̄ т̣хитасса йасма̄ та̄ пин̣д̣асо паваттанти, на паччекам̣, тасма̄ кала̄патопи манасика̄таббата̄ вутта̄. те пана кала̄па̄ парама̄н̣упарима̄н̣а̄ хонтӣти таппарийа̄панна̄нам̣ патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣ екасмим̣ сарӣре паримеййапариччхедам̣ дассетум̣ чун̣н̣ато манасика̄таббата̄ вутта̄. со пана̄йам̣ та̄сам̣ чун̣н̣ато манасика̄ро сан̇гха̄т̣авасена хотӣти ниббат̣т̣итасарӯпамева париггахетаббам̣ дассетум̣ лаккхан̣а̄дито манасика̄ро вутто. лаккхан̣а̄дито дха̄туйо паригган̣хантена салаккхан̣авибхаттито каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесе йасма̄ два̄чатта̄лӣса̄йа кот̣т̣ха̄са̄нам̣ васена дха̄тӯсу париггайхама̄на̄су ‘‘еттака̄ утусамут̣т̣ха̄на̄, еттака̄ читта̄дисамут̣т̣ха̄на̄’’ти айам̣ вибха̄го н̃а̄таббо хоти, тасма̄ самут̣т̣ха̄нато манасика̄ро вутто.
евам̣ парин̃н̃а̄тасамут̣т̣ха̄на̄нампи та̄сам̣ садда̄нуса̄рена вина̄ висесаса̄ман̃н̃апариггахо ка̄табботи дассетум̣ на̄наттекаттато манасика̄ро вутто. лаккхан̣ависесато винибхуттарӯпа̄пи ета̄ аниддиситаббат̣т̣ха̄ната̄йа падесена авинибхутта̄ти айам̣ висесо париггахетабботи дассетум̣ виниббхога̄виниббхогато манасика̄ро вутто. сатипи авиниббхогавуттийам̣ ка̄чидева ка̄сан̃чи сабха̄га̄, ка̄чи висабха̄га̄ти айампи висесо париггахетабботи дассетум̣ сабха̄гависабха̄гато манасика̄ро вутто. сабха̄гависабха̄га̄пи дха̄туйо аджджхаттика̄ ӣдисакиччависесайутта̄, ба̄хира̄ таббипарӣта̄ти айам̣ висесо париггахетабботи дассетум̣ аджджхаттикаба̄хирависесато манасика̄ро вутто. саджа̄тисан̇гаха̄дико дха̄тусан̇гахависесопи париггахитабботи дассетум̣ сан̇гахато манасика̄ро вутто. сандха̄ран̣а̄дӣхи йатха̄сакакиччехи ан̃н̃аман̃н̃ӯпаттхамбхабха̄ватопи дха̄туйо париггахетабба̄ти дассетум̣ паччайато манасика̄ро вутто. абйа̄па̄ранайато дха̄туйо париггахетабба̄ти дассетум̣ асаманна̄ха̄рато манасика̄ро вутто. аттано паччайадхаммависесато, паччайабха̄вависесато ча дха̄туйо париггахетабба̄ти дассетум̣ паччайавибха̄гато манасика̄ро вуттоти еваметесам̣ терасаннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ париггахе ка̄ран̣ам̣ ведитаббам̣. а̄ка̄рехӣти пака̄рехи, ка̄ран̣ехи ва̄.
347. таттха паттхат̣атта̄ти путхутта̄, тена путхубха̄вато путхувӣ, путхувӣ ева патхавӣти нируттинайена саддаттхама̄ха. паттханат̣т̣хена ва̄ патхавӣ, патит̣т̣ха̄бха̄вена паттха̄йати упатит̣т̣хатӣти аттхо. ‘‘аппотӣ’’ти падасса аттхо хет̣т̣ха̄ вутто ева. а̄пӣйатӣти сосӣйати, пивӣйатӣти кечи. ‘‘айам̣ панаттхо сасамбха̄ра̄пе йуджджатӣ’’ти ваданти, лаккхан̣а̄пепи йуджджатева. сопи хи пхарусапа̄чанависосана̄ка̄рена сесабхӯтаттайена пӣйама̄но вийа паваттатӣти. аппа̄йатӣти брӯхети. парибрӯханараса̄ хи а̄подха̄ту. теджатӣти нисети, тиккхабха̄вена сесабхӯтаттайам̣ усма̄пайатӣти аттхо. ва̄йатӣти самӣрети, десантаруппаттихетубха̄вена бхӯтасан̇гха̄там̣ гаметӣти аттхо.
евам̣ та̄ва висесато вачанаттхам̣ ватва̄ ида̄ни са̄ман̃н̃ато ваттум̣ ‘‘ависесена пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. салаккхан̣адха̄ран̣атоти йатха̄ титтхийапарикаппито ‘‘пакати атта̄’’ти евама̄дико сабха̄вато наттхи, на евамета̄. ета̄ пана салаккхан̣ам̣ сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дха̄туйо. дуккха̄да̄натоти дуккхасса видаханато. ета̄ хи дха̄туйо ка̄ран̣абха̄вена ваваттхита̄ хутва̄ айалоха̄дидха̄туйо вийа айалоха̄дим̣ анекаппака̄рам̣ сам̣са̄радуккхам̣ видаханти. дуккха̄дха̄натоти анаппакасса дуккхасса видха̄наматтато авасаваттанато, там̣ ва̄ дуккхам̣ ета̄хи ка̄ран̣абхӯта̄хи саттехи анувидхӣйати, татха̄вихитан̃ча там̣ ета̄свева дхӣйати т̣хапӣйатӣти евам̣ дуккха̄дха̄нато, дха̄туйо. апича ‘‘ниджджӣват̣т̣хо дха̄тут̣т̣хо’’ти вуттова̄йаматтхо. татха̄ хи бхагава̄ ‘‘чхадха̄туройам̣ бхиккху пурисо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.343-345) джӣвасан̃н̃а̄самӯхананаттхам̣ дха̄тудесанам̣ ака̄сӣти. ити вачанаттхамукхенапи аса̄дха̄ран̣ато, са̄дха̄ран̣ато ча дха̄тӯнам̣ сарасалаккхан̣амева вибха̄вӣйатӣти а̄ха ‘‘евам̣ висесаса̄ман̃н̃авасена вачанаттхато манаси ка̄табба̄’’ти. манасика̄ро пана вачанаттхамукхена дха̄туйо париггахетва̄ т̣хитасса хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббо.
348. а̄ка̄рехӣти пака̄рехи. атха ва̄ а̄карӣйанти диссанти еттха дха̄туйоти а̄ка̄ра̄, кот̣т̣ха̄са̄. ат̣т̣хадхаммасамодха̄на̄ти йатха̄вутта̄нам̣ паччайависесена висит̣т̣харӯпа̄нам̣ ван̣н̣а̄дӣнам̣ ат̣т̣ханнам̣ дхамма̄нам̣ самавадха̄нато саннивесависесавасена саха̄ват̣т̣ха̄нато там̣ упа̄да̄йа. кеса̄ти саммути саман̃н̃а̄маттам̣ хоти. тесам̣йева виниббхога̄ти тесам̣йева ван̣н̣а̄дӣнам̣ виниббхуджанато. йатха̄ хи ван̣н̣а̄дайо ат̣т̣ха дхамма̄ пан̃н̃а̄йа виниббхуджджама̄на̄ ан̃н̃аман̃н̃абйатирекена параматтхато упалаббханти, на евам̣ ван̣н̣а̄дибйатирекена параматтхато кеса̄ упалаббханти. тасма̄ йе ча дхамме самудите упа̄да̄йа ‘‘кеса̄’’ти саммути, тесу висум̣ висум̣ катесу наттхи ‘‘кеса̄’’ти саммути, воха̄раматтанти аттхо.
‘‘ат̣т̣хадхаммакала̄паматтамева̄’’ти идам̣ кесапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄йабхӯте ван̣н̣а̄дике екаттена гахетва̄ вуттам̣, на тесам̣ ат̣т̣хадхаммаматтабха̄вато. каммасамут̣т̣ха̄но кот̣т̣ха̄соти кесесу та̄ва кесамӯлам̣, евам̣ лома̄дӣсупи йатха̄рахам̣ ведитаббам̣. дасадхаммакала̄попӣти еттха асита̄дипарипа̄чако теджокот̣т̣ха̄со навадхаммакала̄попӣти ваттаббо. йадиме кеса̄дикот̣т̣ха̄са̄ йатха̄рахам̣ ат̣т̣ханавадасадхаммасамӯхабхӯта̄, атха касма̄ патхавӣа̄дидха̄туматтато манаси карӣйантӣти а̄ха ‘‘уссадавасена пана̄’’тиа̄ди. йасма̄ айам̣ дха̄туманасика̄ро йа̄вадева саттасан̃н̃а̄самуггха̄т̣анаттхо, дхаммавиниббхого ча са̄тисайам̣ саттасан̃н̃а̄самуггха̄т̣а̄йа сам̣ваттати, тасма̄ кот̣т̣ха̄сесу евам̣ дхаммавибха̄го ведитаббо. еттха хи ударийам̣ карӣсам̣ пуббо муттан̃ча утусамут̣т̣ха̄на̄, асита̄дипарипа̄чакатеджо каммасамут̣т̣ха̄но, асса̄сапасса̄сава̄то читтасамут̣т̣ха̄ноти чха екасамут̣т̣ха̄на̄, седоассу кхел̣о син̇гха̄н̣ика̄ти чатта̄ро утучиттавасена двисамут̣т̣ха̄на̄, сеса̄ дваттим̣са чатусамут̣т̣ха̄на̄.
тесу асита̄дипарипа̄чаке теджокот̣т̣ха̄се еко кала̄по джӣвитанавако, ан̃н̃есу екасамут̣т̣ха̄несу утусамут̣т̣ха̄но, читтасамут̣т̣ха̄но ва̄ екеко ат̣т̣хако, двисамут̣т̣ха̄несу утучиттавасена две две ат̣т̣хака̄, чатусамут̣т̣ха̄несу утучитта̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄ тайо тайо ат̣т̣хака̄, утучиттасамут̣т̣ха̄несу садданавака̄, ат̣т̣хасу теджова̄йокот̣т̣ха̄сесу ат̣т̣ха джӣвитанавака̄, сесесу чатувӣсатийа̄ кот̣т̣ха̄сесу ка̄йабха̄вадасакадвайасахита̄, чаккха̄дисан̃н̃итесу мам̣сакот̣т̣ха̄сесу чаккхусотагха̄надживха̄ваттхудасакасахита̄ ча̄ти парипун̣н̣а̄йатанаке рӯпака̄йе бхедам̣ ана̄маситва̄ екаттавасена гайхама̄на̄ саттачатта̄лӣса̄дхикасатарӯпакала̄па̄ рӯпавибха̄гато са̄дхикам̣ дийад̣д̣харӯпасахассам̣ хоти, кот̣т̣ха̄са̄нам̣ пана авайававибха̄гена тадавайавакала̄па̄нам̣ бхеде гайхама̄не рӯпадхамма̄нам̣ асан̇кхйеййабхедата̄ ведитабба̄. евам̣ дхаммавибха̄гато анекабхедабхинна̄пи име два̄чатта̄лӣса кот̣т̣ха̄са̄ уссадаггахан̣ена чатудха̄тувасенева ваваттхапетабба̄. тена̄ха ‘‘уссадавасена пана…пе… манаси ка̄табба̄’’ти. таттха манасика̄равидхи вуттанайенева ведитаббо.
349. маджджхимена пама̄н̣ена̄ти а̄рохапарин̣а̄хехи маджджхимасарӣре лаббхама̄нена маджджхимена парима̄н̣ена. париггайхама̄на̄ти пан̃н̃а̄йа паритаккетва̄ гайхама̄на̄. парама̄н̣убхедасан̃чун̣н̣а̄ти еттха йатха̄ ‘‘ан̇гуласса ат̣т̣хамо бха̄го йаво, йавасса ат̣т̣хамо бха̄го ӯка̄, ӯка̄йа ат̣т̣хамо бха̄го ликкха̄, ликкха̄йа ат̣т̣хамо бха̄го ратхарен̣у, ратхарен̣усса ат̣т̣хамо бха̄го таджджа̄рӣ, таджджа̄рийа̄ ат̣т̣хамо бха̄го ан̣у, евам̣ ан̣уно ат̣т̣хамо бха̄го парама̄н̣у на̄ма̄’’ти кечи. ат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 515) пана ‘‘саттадхан̃н̃ама̄саппама̄н̣ам̣ екам̣ ан̇гулам̣, саттаӯка̄пама̄н̣о еко дхан̃н̃ама̄со, сатталиккха̄пама̄н̣а̄ ека̄ ӯка̄, чхаттим̣саратхарен̣уппама̄н̣а̄ ека̄ ликкха̄, чхаттим̣сатаджджа̄риппама̄н̣о еко ратхарен̣у, чхаттим̣саан̣уппама̄н̣а̄ ека̄ таджджа̄рӣ, чхаттим̣сапарама̄н̣уппама̄н̣о еко ан̣ӯ’’ти вуттам̣. тасма̄ ан̣уно чхаттим̣сатимабха̄гаматто парама̄н̣у на̄ма а̄ка̄сакот̣т̣ха̄сико мам̣сачаккхусса агочаро диббачаккхуссева гочарабхӯто. там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘парама̄н̣убхедасан̃чун̣н̣а̄’’ти, йатха̄вуттапарама̄н̣уппабхедена чун̣н̣авичун̣н̣абхӯта̄. сукхумараджабхӯта̄ти татойева ативийа сукхумараджабха̄вам̣ гата̄.
дон̣аматта̄ сийа̄ти сол̣аса на̄л̣иматта̄. идха̄пи ‘‘маджджхимена пама̄н̣ена̄’’ти а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. тена ‘‘пакатийа̄ чатумут̣т̣хикам̣ куд̣увам̣, чатукуд̣увам̣ на̄л̣и, та̄йа на̄л̣ийа̄ сол̣аса на̄л̣ийо дон̣ам̣, там̣ пана магадхана̄л̣ийа̄ два̄даса на̄л̣ийо хонтӣ’’ти ваданти. сан̇гахита̄ти йатха̄ на виппакирати, евам̣ а̄бандханавасена сампин̣д̣итва̄ гахита̄. анупа̄лита̄ти йатха̄ паггхаран̣асабха̄ва̄йа а̄подха̄туйа̄ васена килиннабха̄вам̣, пиччхилабха̄вам̣ ва̄ на̄паджджати, евам̣ анураккхита̄. виттхамбхита̄ти сан̇гха̄тава̄йуна̄ ативийа виттхамбханам̣ па̄пита̄. на викирати на виддхам̣сатӣти сукхумараджабхӯта̄пи патхавӣдха̄ту а̄бандханапарипа̄чанасамудӣран̣акичча̄хи а̄потеджова̄йодха̄тӯхи ладдхапаччайа̄ синехена темита̄ теджаса̄ парипакка̄ ва̄йуна̄ виттхамбханам̣ па̄пита̄ пит̣т̣хачун̣н̣а̄ вийа на ито чито ча викирати на виддхам̣сати, атха кхо пин̣д̣ита̄ гханабхӯта̄ хутва̄ на̄наппака̄рена гахетаббатам̣ а̄паджджати. тена̄ха ‘‘авикирийама̄на̄’’тиа̄ди. таттха викаппанти вибха̄гам̣. йадипи теджова̄йодха̄туйопи савиггаха̄ рӯпадхаммабха̄вато, йа̄дисо пана гханабха̄во патхавӣа̄подха̄тӯсу лаббхати, на та̄дисо теджова̄йодха̄тӯсу лаббхатӣти меййабха̄ва̄бха̄вато таттха чун̣н̣абхедо на уддхат̣о. татха̄ хи сасамбха̄ратеджова̄йӯсупи меййабха̄во на лаббхатева.
йӯсагата̄ти йӯсабха̄вам̣ дравабха̄вам̣ гата̄. тато ева а̄бандхана̄ка̄рабхӯта̄. на паггхаратӣти на огал̣ати. на париссаватӣти на виссандати. пӣн̣итапӣн̣итабха̄вам̣ дассетӣти а̄подха̄туйа̄ брӯханарасата̄йа вуттам̣.
усума̄ка̄рабхӯта̄ти етена ка̄йе па̄катикаусма̄пи гахан̣ӣсан̇кха̄та̄йа тасса̄йева теджодха̄туйа̄ васена хотӣти дассети. парипа̄четӣти сантеджети. са̄ хи йатха̄бхуттасса а̄ха̄расса самма̄ парин̣а̄манена раса̄дисампаттийа̄ хетубха̄вам̣ гаччхантӣ имам̣ ка̄йам̣ парипа̄чети сантеджетӣти вуччати. тенева̄ха ‘‘на пӯтибха̄вам̣ дассетӣ’’ти. каммӯпаниссайа̄йа, читтаппаса̄дахетука̄йа ча сарӣре ван̣н̣асампада̄йа теджодха̄ту висесапаччайо, пагева утуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄йа рӯпасампаттийа̄ йатха̄вуттатеджодха̄тӯти а̄ха ‘‘ван̣н̣асампаттин̃часса а̄вахатӣ’’ти.
самудӣран̣авиттхамбханалаккхан̣а̄ти еттха самудӣран̣ам̣ анупелланам̣, висосананти кечи. виттхамбханам̣ сесабхӯтаттайасса тхамбхитатта̄па̄данам̣, уппӣлананти еке. та̄йа̄ти виттхамбханалаккхан̣а̄йа ва̄йодха̄туйа̄. апара̄йа̄ти самудӣран̣алаккхан̣а̄йа. са̄ хи пелланасабха̄ва̄. тена̄ха ‘‘самаббха̄хато’’ти. самаббха̄ханан̃ча рӯпакала̄пасса десантаруппаттийа̄ хетубха̄во. авагхат̣т̣анам̣ а̄саннатаруппаттийа̄. ла̄л̣етӣти париваттети. ида̄ни йадаттхам̣ чун̣н̣ато манасика̄ро а̄гато, там̣ нигаманавасена дассетум̣ ‘‘евамета’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха дха̄туйантанти суттена вийа йантарӯпакам̣ асатипи каттубхӯте аттани читтавасена дха̄тумайам̣ йантам̣ паваттати, идха̄пи манасика̄равидхи вуттанайенева ведитаббо.
350. йадипи чатуннам̣ дха̄тӯнам̣ лаккхан̣а̄дайо хет̣т̣ха̄ таттха таттха вутта̄ ева, татха̄пи те анавасесато дассетва̄ висум̣ каммат̣т̣ха̄напариггахавидхим̣ дассетум̣ ‘‘лаккхан̣а̄дито’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха лаккхӣйати етена̄ти лаккхан̣ам̣, каккхал̣аттам̣ лаккхан̣аметисса̄ти каккхал̣атталаккхан̣а̄. нану ча каккхал̣аттамева патхавӣдха̄тӯти? саччаметам̣, татха̄пи вин̃н̃а̄та̄вин̃н̃а̄тасаддаттхата̄васена абхиннепи дхамме каппана̄сиддхена бхедена евам̣ ниддесо като. евам̣ хи аттхависеса̄вабодхо хотӣти. атха ва̄ лаккхӣйатӣти лаккхан̣ам̣, каккхал̣аттам̣ хутва̄ лаккхийама̄на̄ дха̄ту каккхал̣атталаккхан̣а̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. сеса̄супи есева найо. патит̣т̣ха̄нараса̄ти сахаджа̄тадхамма̄нам̣ патит̣т̣ха̄бха̄вакичча̄. тато ева несам̣ сампат̣иччхана̄ка̄рена н̃а̄н̣асса паччупатит̣т̣хатӣти сампат̣иччханапаччупат̣т̣ха̄на̄. падат̣т̣ха̄нам̣ панеттха ан̃н̃адхаммата̄йа на уддхат̣ам̣, са̄дха̄ран̣абха̄васаббха̄вато ва̄ дӯрака̄ран̣ам̣ вийа. йатха̄ ва̄ дхаммуддесава̄раван̣н̣ана̄дӣсу раса̄дина̄ ан̃н̃есам̣ паччайабха̄вам̣ дассетва̄ паччайавантата̄дассанаттхам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ уддхат̣ам̣, на евамидха. идха пана дха̄тӯнам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ависесавибха̄ванапара̄йа чодана̄йа ан̃н̃адхаммабхӯтам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ на уддхат̣анти дат̣т̣хаббам̣. брӯханараса̄ти сахаджа̄тадхамма̄нам̣ вад̣д̣ханакичча̄. татха̄ хи са̄ несам̣ пӣн̣итабха̄вам̣ дассетӣти вуччати. сан̇гахапаччупат̣т̣ха̄на̄ти ба̄хираудакам̣ вийа нха̄нӣйачун̣н̣асса сахаджа̄тадхамма̄нам̣ сан̇гахан̣апаччупат̣т̣ха̄на̄. маддава̄нуппада̄напаччупат̣т̣ха̄на̄ти ба̄хирагги вийа джатулоха̄дӣнам̣ сахаджа̄тадхамма̄нам̣ мудубха̄ва̄нуппада̄напаччупат̣т̣ха̄на̄. абхинӣха̄ро бхӯтасан̇гха̄т̣асса десантаруппаттихетубха̄во, нӣхаран̣ам̣ ва̄ бӣджато ан̇курасса вийа.
351. утусамут̣т̣ха̄на̄ва камма̄дивасена ануппаттито. утучиттасамут̣т̣ха̄на̄ када̄чи утуто, када̄чи читтато уппаджджанато. авасеса̄ти вутта̄васеса̄ кеса̄дайо чатувӣсати, а̄дито тайо теджокот̣т̣ха̄са̄, пан̃ча ва̄йокот̣т̣ха̄са̄ ча̄ти дваттим̣са. саббепӣти те саббепи камма̄дивасена уппаджджанато чатусамут̣т̣ха̄на̄. кеса̄дӣнампи хи мам̣сато авимуттабха̄го камма̄ха̄рачиттасамут̣т̣ха̄нова хотӣти.
352. на̄наттекаттатоти висесаса̄ман̃н̃ато. дхамма̄нам̣ хи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадисата̄ на̄наттам̣, сама̄ната̄ екаттам̣. сабба̄сампӣти чатуннампи. салаккхан̣а̄дитоти сакам̣ лаккхан̣ам̣ салаккхан̣ам̣, тато салаккхан̣а̄дито. а̄ди-саддена расапаччупат̣т̣ха̄на̄нам̣ вийа мудусан̣хапхарусабха̄ва̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ‘‘каммасамут̣т̣ха̄на̄дивасена на̄наттабхӯта̄на’’нти касма̄ вуттам̣, нану каммасамут̣т̣ха̄на̄дивасена чатуннам̣ дха̄тӯнам̣ екаттам̣ хоти са̄дха̄ран̣атта̄ти? на, ‘‘ан̃н̃а̄ ева дха̄туйо каммасамут̣т̣ха̄на̄, ан̃н̃а̄ утуа̄дисамут̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дикам̣ бхедам̣ сандха̄йа татха̄ вачанато. ета̄сам̣ дха̄тӯнам̣. руппаналаккхан̣ам̣ руппанасабха̄вам̣. кимпанетам̣ руппанам̣ на̄ма? йа̄ сӣта̄дивиродхипаччайасаннипа̄те висадисуппатти, тасмим̣ ва̄ сати йо виджджама̄нассева висадисуппаттийа̄ хетубха̄во, там̣ руппанам̣. анатӣтатта̄ти апариччаджанато.
махантапа̄тубха̄во четтха сасамбха̄радха̄тувасена ведитаббо, татха̄ маха̄вика̄рата̄ маха̄бхӯтаса̄ман̃н̃алаккхан̣адха̄тувасена, маха̄париха̄рата̄, махаттавиджджама̄ната̄ ча убхайавасена̄ти. бхӯтасадда̄пеккха̄йа ‘‘ета̄нӣ’’ти напум̣саканиддесо. маханта̄ни па̄тубхӯта̄ни анекасатасахасса рӯпакала̄пасан̇гха̄т̣ата̄йа самӯхавасена, сантативасена ча апаримитапарима̄н̣а̄нам̣, анекайоджана̄йа̄мавиттха̄ра̄нан̃ча уппаджджанато. чатта̄ри нахута̄нӣти чатта̄ри дасасахасса̄ни. девада̄нава̄дӣнам̣ тига̄вута̄дисарӣравасена маханта̄ни па̄тубхӯта̄ни.
таттха̄йам̣ вачанаттхо – маханта̄ни бхӯта̄ни джа̄та̄ни ниббатта̄нӣти маха̄бхӯта̄нӣти. анека̄бхӯтависесадассанена, анекаббхутадассанена ча анекаччхарийадассанавасена маханто аббхуто, маханта̄ни ва̄ абхӯта̄ни еттха̄ти маха̄бхӯто, ма̄йа̄ка̄ро. йаккха̄дайо джа̄тивасенева маханта̄ бхӯта̄ти маха̄бхӯта̄, нирул̣хо ва̄ айам̣ тесу маха̄бхӯтасаддо дат̣т̣хаббо. патхавӣа̄дайо пана ван̃чаката̄йа, аниддиситаббат̣т̣ха̄ната̄йа ча маха̄бхӯта̄ вийа маха̄бхӯта̄. бхӯтасаддасса убхайалин̇гата̄йа напум̣саката̄ ката̄. таттха ван̃чаката̄ сайам̣ анӣла̄дисабха̄ва̄ни хутва̄ нӣла̄дисабха̄васса упат̣т̣ха̄панам̣, аниттхипуриса̄дисабха̄ва̄нева ча хутва̄ иттхипуриса̄диа̄ка̄расса упат̣т̣ха̄панам̣. татха̄ ан̃н̃аман̃н̃асса анто, бахи ча ат̣т̣хита̄нам̣йева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа ават̣т̣ха̄нато аниддиситаббат̣т̣ха̄ната̄. йади хи има̄ дха̄туйо ан̃н̃аман̃н̃асса анто т̣хита̄, на сакиччакара̄ сийум̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄нуппавесанато, атха бахи т̣хита̄ виниббхутта̄ сийум̣. татха̄ сати авиниббхуттава̄до ха̄йеййа, тасма̄ на ниддиситаббат̣т̣ха̄на̄. евам̣ сантепи патит̣т̣ха̄на̄дина̄ йатха̄сакам̣ киччависесена сеса̄нам̣ тин̣н̣ам̣ тин̣н̣ам̣ упака̄рика̄ хонти, йена сахаджа̄та̄дина̄ паччайена паччайа̄ хонти. тена̄ха ‘‘на ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нисса̄йа на тит̣т̣хантӣ’’ти. мана̄пехӣти манохарехи ча̄турийавантехи. ван̣н̣асан̣т̣ха̄навиккхепехӣти ка̄л̣аса̄мата̄диван̣н̣ехи, путхулавиваракисата̄дисан̣т̣ха̄нехи, хаттхабхамука̄дивиккхепехи ча. сарасалаккхан̣анти сабха̄вабхӯтам̣ лаккхан̣ам̣, сакиччакам̣ ва̄ сабха̄вам̣.
маха̄париха̄ратоти еттха вачанаттхам̣ ваданто а̄ха ‘‘махантехи…пе… бхӯта̄ни, маха̄париха̄ра̄ни ва̄ бхӯта̄нӣ’’ти. таттха паччхиматтхе пуримападе уттарападасса париха̄ра-саддасса лопам̣ катва̄ ‘‘маха̄бхӯта̄нӣ’’ти вуттам̣.
татха̄ хӣти тато ева вика̄расса махантатта̄ ева̄ти там̣ вика̄рам̣ дассетум̣ ‘‘бхӯмито’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аччиматоти аггисса. кот̣исатасахассам̣ екам̣ кот̣исатасахассекам̣ чаккава̄л̣анти там̣ саббам̣ а̄н̣а̄кхеттабха̄вена екам̣ катва̄ вадати. вилӣйатӣти випаттикарамегха̄бхивут̣т̣хена кха̄рудакена лаван̣ам̣ вийа вилайам̣ гаччхати виддхам̣сати. купитена̄ти кхубхитена. викӣратӣти видхамати виддхам̣сати.
анупа̄диннесу вика̄рамахаттам̣ дассетва̄ упа̄диннесу дассенто ‘‘паттхаддхо’’тиа̄дима̄ха. таттха кат̣т̣хамукхена ва̄ти ва̄-саддо упаматтхо. йатха̄ кат̣т̣хамукхена саппена д̣ат̣т̣хо паттхаддхо хоти, евам̣ патхавӣдха̄туппакопена со ка̄йо кат̣т̣хамукхева хоти, кат̣т̣хамукхамукхагато вийа паттхаддхо хотӣти аттхо. атха ва̄ ва̄-саддо авадха̄ран̣аттхо. со ‘‘патхавӣдха̄туппакопена ва̄’’ти евам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббо. айан̃хеттха аттхо – кат̣т̣хамукхена д̣ат̣т̣хопи ка̄йо патхавӣдха̄туппакопенева паттхаддхо хоти, тасма̄ патхавӣдха̄туйа̄ авийутто со ка̄йо саббада̄ кат̣т̣хамукхамукхагато вийа хотӣти. ва̄-саддо ва̄ анийаматтхо, татра̄йаматтхо – кат̣т̣хамукхена д̣ат̣т̣хо ка̄йо паттхаддхо хоти ва̄, на ва̄ хоти манта̄гадавасена, патхавӣдха̄туппакопена пана манта̄гадарахито со ка̄йо кат̣т̣хамукхамукхагато вийа хоти екантапаттхаддхоти.
пӯтийоти кутхито. сантаттоти саббасо татто самуппаннада̄хо. сан̃чхинноти самантато чхинно парама̄н̣убхедасан̃чун̣н̣о а̄йасмато упасенаттхерасса сарӣрам̣ вийа. маха̄вика̄ра̄ни бхӯта̄нӣти маха̄вика̄раванта̄ни бхӯта̄ни маха̄бхӯта̄нӣти пуримападе уттарападалопена ниддесо дат̣т̣хаббо. ‘‘патхавӣ’’тиа̄дина̄ саббалокасса па̄кат̣а̄нипи випалла̄сам̣ мун̃читва̄ йатха̄сабха̄вато паригган̣хане махантена ва̄йа̄мена вина̄ на паригган̣хантӣти дувин̃н̃еййасабха̄ватта̄ ‘‘маханта̄нӣ’’ти вуччанти. та̄ни хи сувин̃н̃еййа̄ни. ‘‘амаханта̄нӣ’’ти мантва̄ т̣хита̄ тесам̣ дуппариггахатам̣ дисва̄ ‘‘ахо маханта̄ни ета̄нӣ’’ти джа̄на̄тӣти маха̄бхӯтекадесата̄дӣхи ва̄ ка̄ран̣ехи маха̄бхӯта̄ни. ета̄ хи дха̄туйо маха̄бхӯтекадесато, маха̄бхӯтаса̄ман̃н̃ато, маха̄бхӯтасанниссайато, маха̄бхӯтабха̄вато, маха̄бхӯтапарийоса̄нато ча̄ти имехипи ка̄ран̣ехи ‘‘маха̄бхӯта̄нӣ’’ти вуччанти.
таттха маха̄бхӯтекадесатоти ‘‘бхӯтамиданти, бхиккхаве, саманупассатха̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.401) хи ависесена кхандхапан̃чакам̣ ‘‘бхӯта’’нти вуччати. таттха йадидам̣ ка̄мабхаве, рӯпабхаве, пан̃чавока̄рабхаве, екачче ча сан̃н̃ӣбхаве паваттам̣ кхандхапан̃чакам̣, там̣ маха̄висайата̄йа ‘‘маха̄бхӯта’’нти ваттаббатам̣ арахати. патхавӣа̄дайо пана чатассо дха̄туйо тасса маха̄бхӯтасса екадесабхӯта̄ ‘‘маха̄бхӯта̄’’ти вуччанти. самуда̄йесу хи паваттавоха̄ра̄ авайавесупи диссанти йатха̄ ‘‘самуддо дит̣т̣хо, пат̣о дад̣д̣хо’’ти ча. маха̄бхӯтасаман̃н̃атоти тададхӣнавуттита̄йа бхаванти еттха упа̄да̄рӯпа̄нӣти бхӯта̄ни, патхавӣа̄дайо чатассо дха̄туйо. са̄ пана̄йамета̄су бхӯтасаман̃н̃а̄ анан̃н̃аттхавуттита̄йа упа̄да̄рӯпа̄нам̣ авипарӣтат̣т̣ха̄, локасса чета̄ бахӯпака̄ра̄, чаккхусамудда̄дӣнам̣ ниссайабхӯта̄ ча̄ти маханта̄ни бхӯта̄нӣти саман̃н̃а̄йим̣су. маха̄бхӯтасанниссайатоти маханта̄нам̣ маха̄нубха̄ва̄нам̣ маха̄самматамандха̄туппабхутӣнам̣ ран̃н̃ам̣, сакка̄дӣнам̣ дева̄нам̣, вепачиттиа̄дӣнам̣ асура̄нам̣, маха̄брахма̄дӣнам̣ брахма̄нам̣, гун̣ато ва̄ маханта̄нам̣ буддха̄нам̣, паччекабуддха̄нам̣, са̄вака̄нам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йа ва̄ саббесампи бхӯта̄нам̣ сатта̄нам̣ ниссайабхӯтата̄йа маханта̄ бхӯта̄ етесӯти маха̄бхӯта̄. ча̄тумаха̄бхӯтико хи несам̣ ка̄йоти. маха̄бхӯтабха̄ватоти бахубхӯтабха̄вато. айам̣ хи маха̄-саддо ‘‘маха̄джано саннипатито’’тиа̄дӣсу бахубха̄ве диссати. патхавӣа̄дайо ча дха̄туйо екасмимпи аттабха̄ве апаримеййаппабхеда̄ паваттанти. тасма̄ маханта̄ бахӯ анекасатасахассаппабхеда̄ бхӯта̄ти маха̄бхӯта̄. маха̄бхӯтапарийоса̄натоти маха̄бхӯтасса васена парийоса̄наппаттито.
‘‘ка̄ло гхасати бхӯта̄ни, сабба̄нева сахаттана̄;
йо ча ка̄лагхасо бхӯто, са бхӯтапачаним̣ пачӣ’’ти. (джа̄. 1.2.190) –
хи евама̄дӣсу кхӣн̣а̄саво ‘‘бхӯто’’ти вутто. со хи уччхиннабхаванеттиката̄йа а̄йатим̣ аппат̣исандхикатта̄ екантато ‘‘бхӯто’’ти вуччати, на итаре, бхависсантӣти воха̄рам̣ анатӣтатта̄. бхӯто ева идха пӯджа̄васена ‘‘маха̄бхӯто’’ти вутто йатха̄ ‘‘маха̄кхӣн̣а̄саво, маха̄моггалла̄но’’ти ча. има̄сан̃ча дха̄тӯнам̣ ана̄димати сам̣са̄ре пабандхавасена паваттама̄на̄нам̣ йатха̄вуттасса маха̄бхӯтассева санта̄не парийоса̄наппатти, на̄н̃н̃атра. тасма̄ маха̄бхӯте бхӯта̄ парийоса̄нам̣ патта̄ти маха̄бхӯта̄ пуримападе бхӯта-саддасса лопам̣ катва̄. евамета̄ дха̄туйо маха̄бхӯтекадесата̄дӣхи маха̄бхӯта̄ти ведитабба̄. патхавӣа̄дӣнам̣ каккхал̣апаггхаран̣а̄дивисесалаккхан̣асаман̇гита̄ апариччаттадха̄тулаккхан̣а̄нам̣йева̄ти а̄ха ‘‘дха̄тулаккхан̣ам̣ анатӣтатта̄’’ти. на хи са̄ман̃н̃апаричча̄гена висесо, висесанирапеккхам̣ ва̄ са̄ман̃н̃ам̣ паваттати. татха̄ хи ваданти –
‘‘таматтха̄пеккхато бхедам̣, саса̄ман̃н̃ам̣ джаха̄ти но;
ган̣ха̄ти сам̣сайуппа̄да̄, самевекаттхакам̣ двайа’’нти.
салаккхан̣адха̄ран̣ена ча̄ти йена салаккхан̣адха̄ран̣ена ‘‘дха̄туйо’’ти вуччанти, тенева ‘‘дхамма̄’’типи вуччанти убхайатха̄пи ниссаттаниджджӣвата̄йа ева вибха̄ванато. тенева̄ха – ‘‘чхадха̄туройам̣ бхиккху пурисо, дхаммесу дхамма̄нупассӣ вихаратӣ’’ти ча. арӯпа̄нам̣ кхан̣ато рӯпа̄нам̣ кхан̣асса на̄тииттарата̄йа̄ха ‘‘аттано кхан̣а̄нурӯпа’’нти. дхаран̣ена̄ти т̣ха̄нена, паваттанена̄ти аттхо. кхайат̣т̣хена̄ти кхан̣абхан̇гута̄йа. бхайат̣т̣хена̄ти удайавайапат̣ипӣл̣ана̄дина̄ саппат̣ибхайата̄йа. аса̄ракат̣т̣хена̄ти аттаса̄равирахена.
353. сахуппанна̄ва ета̄ти ета̄ чатассо дха̄туйо саха уппанна̄ва саха паваттама̄на̄ва сама̄нака̄ле лаббхама̄на̄пи авакам̣сато саббапарийантиме утучитта̄ха̄расамут̣т̣ха̄несу суддхат̣т̣хаке, каммаджесу джӣвитанавакети екекасмим̣ суддхат̣т̣хака̄дикала̄пепи падесена авиниббхутта̄ висум̣ висум̣ аниддиситаббат̣т̣ха̄ната̄йа. йаттха хи тиссаннам̣ дха̄тӯнам̣ патит̣т̣ха̄васена патхавӣ, таттхева тасса̄ а̄бандханапарипа̄чанасамудӣран̣авасена итара̄. еса найо сеса̄супи.
354. пурима̄ две гарукатта̄ сабха̄га̄ ан̃н̃аман̃н̃анти адхиппа̄йо. еттха ча нану патхавийа̄пи лахубха̄во аттхи. татха̄ хи са̄ ‘‘каккхал̣ам̣ мудукам̣ сан̣хам̣ пхарусам̣ гарукам̣ лахука’’нти ниддит̣т̣ха̄, а̄пепи лахубха̄во лаббхатева̄ти? на, ниппарийа̄йагарубха̄васса адхиппетатта̄. гарубха̄во ева хи патхавӣдха̄туйа̄ гарутарам̣ упа̄да̄йа лахубха̄воти парийа̄йена вутто сӣтабха̄во вийа теджодха̄туйа̄. йади евам̣ рӯпасса лахута̄ти катхам̣? айампи вуттанайа̄ ева лахута̄ка̄рам̣ упа̄да̄йа лаббханато. на хи париччхедавика̄ралаккхан̣а̄ни параматтхато лаббханти ниппханнарӯпа̄нам̣ аваттха̄висесасабха̄вато. тасма̄ параматтхасиддхам̣ гарубха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘пурима̄ две гарукатта̄ сабха̄га̄’’ти. ‘‘татха̄’’ти падена ‘‘сабха̄га̄’’ти имаматтхам̣ упасам̣харати. ‘‘две’’ти пана идам̣ йатха̄ ‘‘пурима̄’’ти еттха, евам̣ ‘‘паччхима̄’’ти еттха̄пи а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. висабха̄га̄ гарукалахукабха̄ватоти адхиппа̄йо. йатха̄ ча гарукалахукабха̄вехи, евам̣ пеййабха̄ва̄пеййабха̄вехи ча сабха̄гависабха̄гата̄ йоджетабба̄.
355. аджджхаттика̄ хет̣т̣ха̄ вуттааджджхаттика̄, саттасанта̄напарийа̄панна̄ти аттхо. вин̃н̃а̄н̣аваттху вин̃н̃аттииндрийа̄нанти чаккха̄дӣнам̣ чханнам̣ вин̃н̃а̄н̣аваттхӯнам̣, двиннам̣ вин̃н̃аттӣнам̣, иттхипурисиндрийаджӣвитиндрийа̄нан̃ча. йе пана ‘‘вин̃н̃а̄н̣аваттхӯти хадайаваттху гахита’’нти ваданти, тесам̣ индрийа-ггахан̣ена ат̣т̣ханнампи рӯпиндрийа̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. ‘‘вуттавипарӣтаппака̄ра̄’’ти идам̣ ба̄хира̄нам̣ дха̄тӯнам̣ йатха̄ саббасо вин̃н̃а̄н̣аваттхувин̃н̃аттииндрийа̄нам̣ аниссайата̄ ча ирийа̄патхавирахо ча вуттавипарийа̄йо, евам̣ чатусамут̣т̣ха̄ната̄пӣти катва̄ вуттам̣, на лаккхан̣арӯпасса вийа куточипи самут̣т̣ха̄насса абха̄вато утусамут̣т̣ха̄ната̄йа та̄сам̣. лахута̄диниссайата̄пи аджджхаттика̄нам̣ дха̄тӯнам̣ ваттабба̄, на ва̄ ваттабба̄. вин̃н̃атти-ггахан̣ам̣ хи лаккхан̣анти.
356. итара̄хӣти а̄потеджова̄йудха̄тӯхи. екасан̇гаха̄ти саджа̄тисан̇гахена екасан̇гаха̄. сама̄наджа̄тийа̄нам̣ хи сан̇гахо сахаджа̄тисан̇гахо. тена̄ха ‘‘самут̣т̣ха̄нана̄натта̄бха̄вато’’ти.
357. тин̣н̣ам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ патит̣т̣ха̄ хутва̄ паччайо хотӣти йехи маха̄бхӯтехи сампин̣д̣анавасена сан̇гахита̄, парипа̄чанавасена анупа̄лита̄, самудӣран̣авасена виттхамбхита̄ ча, тесам̣ аттана̄ сахаджа̄та̄нам̣ тин̣н̣ам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ патит̣т̣ха̄ хутва̄ тато ева сандха̄ран̣авасена авассайо хоти, вуттанайена ва̄ патит̣т̣ха̄ хутва̄ сахаджа̄та̄дивасена паччайо хотӣти. еса найо сеса̄супи.
358. йадипи ан̃н̃аман̃н̃аа̄бхогапаччавеккхан̣арахита̄ ете дхамма̄ти хет̣т̣ха̄ дха̄тӯнам̣ асаманна̄ха̄рата̄ дассита̄ ева, атха̄пи имина̄ва найена висум̣ каммат̣т̣ха̄напариггахо ка̄табботи дассенто ‘‘патхавӣдха̄ту четтха̄’’тиа̄дима̄ха. таттха патхавӣдха̄ту четтха̄ти ча-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена айампи еко манасика̄раппака̄роти дӣпети. еттха̄ти ета̄су дха̄тӯсу. ахам̣ ‘‘патхавӣдха̄тӯ’’ти ва̄ ‘‘паччайо хомӣ’’ти ва̄ на джа̄на̄тӣти аттани вийа аттано кичче ча а̄бхога̄бха̄вам̣ дассетва̄ упака̄ракасса вийа упакаттабба̄нампи а̄бхога̄бха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘итара̄нипӣ’’тиа̄ди вуттам̣. саббаттха̄ти сабба̄су дха̄тӯсу, таттха̄пи аттакиччупакаттаббабхедесу саббесу.
359. паччайавибха̄гатоти паччайадхаммавибха̄гато чева паччайабха̄вавибха̄гато ча. ‘‘паччайато’’ти хи имина̄ патхавӣа̄дӣнам̣ ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣о патит̣т̣ха̄бха̄ва̄дина̄ сесабхӯтаттайасса паччайабха̄во вутто. идха пана йехи дхаммехи патхавӣа̄дӣнам̣ уппатти, тесам̣ патхавӣа̄дӣнан̃ча анавасесато паччайабха̄вавибха̄го вуччатӣти айам̣ имесам̣ двиннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ висесо. камманти кусала̄кусалам̣ рӯпуппа̄дакам̣ каммам̣. читтанти йам̣ кин̃чи рӯпуппа̄дакам̣ читтам̣. а̄ха̄роти аджджхаттико рӯпуппа̄дако а̄ха̄ро. утӯти йо кочи уту, аттхато теджодха̄ту. каммамева̄ти авадха̄ран̣ам̣ самут̣т̣ха̄насан̇кара̄бха̄вадассанаттхам̣, тена акаммаджа̄нампи кесан̃чи каммасса парийа̄йапаччайабха̄во дӣпито хоти. татха̄ хи ваккхати ‘‘каммапаччайачиттасамут̣т̣ха̄на’’нтиа̄ди. нану ча каммасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ каммато ан̃н̃енапи паччайена бхавитаббанти? бхавитаббам̣, со пана каммагатикова̄ти пат̣ийогӣниваттанаттхам̣ авадха̄ран̣ам̣ катам̣, тена̄ха ‘‘на читта̄дайо’’ти. читта̄дисамут̣т̣ха̄на̄нанти еттха̄пи айаматтхо йатха̄рахам̣ ваттаббо. итарети читта̄дито ан̃н̃е. джанакапаччайоти самут̣т̣ха̄пакатам̣ сандха̄йа вуттам̣, паччайо пана каммапаччайова. вуттам̣ хи ‘‘кусала̄кусала̄ четана̄ випа̄ка̄нам̣ кхандха̄нам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.427).
сеса̄нанти читта̄дисамут̣т̣ха̄на̄нам̣. парийа̄йато упаниссайапаччайо хотӣти пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄. 1.1.9) арӯпа̄нам̣йева упаниссайапаччайасса а̄гататта̄ ниппарийа̄йена рӯпадхамма̄нам̣ упаниссайапаччайо наттхи. сутте пана ‘‘пуггалам̣ упанисса̄йа ванасан̣д̣ам̣ упанисса̄йа̄’’ти вачанато суттантикапарийа̄йена вина̄ абха̄во упаниссайапаччайоти ведитаббо. читтам̣ джанакапаччайо хотӣти сахаджа̄таниссайа̄ха̄ра̄дивасена паччайо хонтам̣ читтам̣ самут̣т̣ха̄пакатам̣ упа̄да̄йа ‘‘джанакапаччайо хотӣ’’ти вуттам̣. а̄ха̄раутӯсупи есева найо.
евам̣ камма̄дӣнам̣ паччайадхамма̄нам̣ васена дха̄тӯсу паччайавибха̄гам̣ дассетва̄ ида̄ни там̣самут̣т̣ха̄на̄нам̣ дха̄тӯнампи васена паччайавибха̄гам̣ дассенто пат̣хамам̣ та̄ва ‘‘каммасамут̣т̣ха̄нам̣ маха̄бхӯта’’нтиа̄дина̄ уддиситва̄ пуна ‘‘таттха каммасамут̣т̣ха̄на̄ патхавӣдха̄тӯ’’тиа̄дина̄ ниддисати. таттха каммасамут̣т̣ха̄на̄ патхавӣдха̄тӯти ‘‘каммасамут̣т̣ха̄нам̣ маха̄бхӯта’’нти еттха са̄ман̃н̃ато вутта̄ каммаджапатхавӣдха̄ту. каммасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ итара̄санти каммаджа̄нам̣ а̄подха̄туа̄дӣнам̣ тиссаннам̣ дха̄тӯнам̣ сахуппаттийа̄ аттано упака̄рака̄нам̣ та̄сам̣ упака̄ракато, а̄дха̄рабха̄вато, уппа̄дато йа̄ва бхан̇га̄дхаран̣ато, вигама̄бха̄вато ча сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайааттхиавигатавасена чева патит̣т̣ха̄васена ча паччайо хоти, хонтӣ ча каммам̣ вийа аттано, та̄сан̃ча на джанакавасена паччайо хоти асамут̣т̣ха̄пакатта̄ та̄сам̣. ка̄ман̃четтха ниссайапаччайа-ггахан̣енева патит̣т̣ха̄бха̄во сан̇гахито, патхавӣдха̄туйа̄ пана анан̃н̃аса̄дха̄ран̣акиччам̣ сахаджа̄та̄нам̣ патит̣т̣ха̄бха̄воти имам̣ висесам̣ дассетум̣ ‘‘патит̣т̣ха̄васена ча̄’’ти висум̣ катва̄ вуттам̣. а̄бандханавасена ча̄тиа̄дӣсупи есева найо. тисантатимаха̄бхӯта̄нанти утучитта̄ха̄расамут̣т̣ха̄на̄нам̣ чатумаха̄бхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авокин̣н̣а̄нам̣, авиччхедена паваттим̣ упа̄да̄йа сантатӣти сантатиггахан̣ам̣. патхавӣдха̄туйа̄ патит̣т̣ха̄бха̄во на̄ма сахаджа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣йева̄ти а̄ха ‘‘на патит̣т̣ха̄васена̄’’ти. на а̄бандханавасена̄тиа̄дӣсупи есева найо. еттха̄ти етесу каммасамут̣т̣ха̄намаха̄бхӯтесу. ‘‘читтасамут̣т̣ха̄на̄ патхавӣдха̄ту читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ итара̄са’’нтиа̄дӣсу сукаро тантинайо нетунти ‘‘читтаа̄ха̄ра…пе… есева найо’’ти атидисати.
сахаджа̄та̄дипаччайавасаппаватта̄су ча пана̄ти еттха ча-саддо самуччайаттхо, пана-саддо висесаттхо, тадубхайена ча йатха̄вуттасахаджа̄та̄дипаччайехи паваттама̄на̄ дха̄туйо имина̄ висесена паваттантӣти имаматтхам̣ дӣпети.
ида̄ни там̣ висесам̣ дассетум̣ ‘‘екам̣ пат̣ичча̄’’тига̄тхама̄ха. таттха екам̣ дха̄тум̣ пат̣ичча тиссо дха̄туйо чатудха̄ сампаваттанти, тиссо дха̄туйо пат̣ичча ека̄ва дха̄ту чатудха̄ сампаваттати, две дха̄туйо пат̣ичча две дха̄туйо чхадха̄ сампаваттантӣти йоджана̄. аттхо пана патхавӣа̄дӣсу екекисса̄ паччайабха̄ве итара̄сам̣ тиссаннам̣ тиссаннам̣ паччайуппанната̄ти айамеко чатукко, тиссаннам̣ тиссаннам̣ паччайабха̄ве итара̄йа екекисса̄ паччайуппанната̄ти айамапаро чатукко, пат̣хамадутийа̄, татийачатуттха̄, пат̣хамататийа̄, дутийачатуттха̄, пат̣хамачатуттха̄, дутийататийа̄ти има̄сам̣ двиннам̣ двиннам̣ паччайабха̄ве таттха таттха итара̄сам̣ двиннам̣ двиннам̣ паччайуппанната̄ти айамеко чхакко. евам̣ паччайабха̄вена чатудха̄, чхадха̄ ча паваттама̄на̄нам̣ екакадвикатикавасена тикадукаекакавасена ча йатха̄ккамам̣ паччайапаччайуппанната̄вибха̄го ведитаббо. айан̃ча паччайабха̄во сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайааттхиавигатапаччайавасена, таттха̄пи ча ан̃н̃аман̃н̃амукхенева ведитаббо. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ пат̣иччава̄ре ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча тайо маха̄бхӯта̄, тайо маха̄бхӯте пат̣ичча екам̣ маха̄бхӯтам̣, две маха̄бхӯте пат̣ичча две маха̄бхӯта̄ уппаджджантӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.53).
абхиккамапат̣иккама̄дӣти а̄ди-саддена а̄да̄нависсаджджана̄дика̄йикакирийа̄каран̣асса сан̇гахо дат̣т̣хаббо. уппӣл̣анасса паччайо хоти гхат̣т̣анакирийа̄йа патхавӣдха̄тувасена сиджджханато. са̄ва̄ти патхавӣдха̄туйева. а̄подха̄туйа̄ анугата̄ а̄подха̄туйа̄ таттха аппадха̄набха̄вам̣, патхавӣдха̄туйа̄ ча падха̄набха̄ванти патит̣т̣ха̄бха̄ве вийа патит̣т̣ха̄панепи са̄тисайакиччатта̄ тасса̄ патит̣т̣ха̄панасса па̄дат̣т̣хапанасса паччайо хотӣти самбандхо. аваккхепанасса̄ти адхониккхипанасса. таттха ча гарутарасабха̄ва̄йа а̄подха̄туйа̄ са̄тисайо бйа̄па̄роти а̄ха ‘‘патхавӣдха̄туйа̄ анугата̄ а̄подха̄тӯ’’ти. татха̄ уддхан̇гатика̄ теджодха̄тӯти уддхаран̣е ва̄йодха̄туйа̄ тасса̄ анугатабха̄во вутто. тирийам̣ гатика̄йа ва̄йодха̄туйа̄ атихаран̣авӣтихаран̣есу са̄тисайо бйа̄па̄роти теджодха̄туйа̄ тасса̄ анугатабха̄во гахито. таттха т̣хитат̣т̣ха̄нато абхимукхам̣ па̄дасса харан̣ам̣ атихаран̣ам̣, пурато харан̣ам̣. тато тхокам̣ вӣтиккамма харан̣ам̣ вӣтихаран̣ам̣, пассато харан̣ам̣.
екекена мукхена̄ти ‘‘паттхат̣атта̄ патхавӣ’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 1.347) вибхаттесу терасасу а̄ка̄ресу екекена дха̄тӯнам̣ паригган̣ханамукхена. сва̄йанти со айам̣ упача̄расама̄дхи. катхам̣ панасса ваваттха̄напарийа̄йоти а̄ха ‘‘чатуннам̣ дха̄тӯна’’нтиа̄ди.
360. ида̄ни имисса̄ бха̄вана̄йа а̄нисам̣се дассетум̣ ‘‘идан̃ча пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. сун̃н̃атам̣ авага̄хатӣти дха̄туматтата̄дассанена рӯпака̄йасса анаттакатам̣ ваваттха̄пайато тадануса̄рена на̄мака̄йасса̄пи анаттаката̄ супа̄кат̣а̄ хотӣти саббасо аттасун̃н̃атам̣ парийога̄хати таттха патит̣т̣хахати. саттасан̃н̃ам̣ самуггха̄тетӣти тато ева ‘‘сатто посо иттхӣ пурисо’’ти евам̣ паваттам̣ айа̄тха̄васан̃н̃ам̣ уггха̄тети самӯханати. ва̄л̣амигайаккхараккхаса̄дивикаппам̣ ана̄ваджджама̄ноти сасанта̄не вийа парасанта̄непи дха̄туматтата̄йа судит̣т̣хатта̄ кхӣн̣а̄саво вийа ‘‘име сӣхабйаггха̄дайо ва̄л̣амига̄, име йаккхараккхаса̄’’ти евама̄дивикаппам̣ акаронто бхайабхеравам̣ сахати абхибхавати. йатха̄вуттавикаппана̄паджджанам̣ хи бхайабхеравасаханасса ка̄ран̣ам̣ вуттам̣. уггха̄то уппила̄витаттам̣. ниггха̄то дӣнабха̄ваппатти. маха̄пан̃н̃о ча пана хоти дха̄тувасена ка̄йе саммадева гханавиниббхогасса каран̣ато. татха̄ хидам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ буддхичаритасса анукӯланти вуттам̣, сугатипара̄йан̣о ва̄ индрийа̄нам̣ апарипакката̄йанти адхиппа̄йо.
екӯнавӣсатибха̄вана̄найапат̣иман̣д̣итасса
чатудха̄туваваттха̄наниддесасса лӣнаттхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
361. ‘‘ко сама̄дхӣ’’тиа̄дина̄ сарӯпа̄дипуччха̄ йа̄вадева вибха̄га̄вабодханаттха̄. сарӯпа̄дито хи н̃а̄тасса пабхедо вуччама̄но сувин̃н̃еййо хоти сан̇кхепапуббакатта̄ виттха̄расса, виттха̄равидхина̄ ча сан̇кхепавидхи сан̇гайхатӣти ‘‘сама̄дхисса виттха̄рам̣ бха̄вана̄найан̃ча дассету’’нти вуттам̣. атха ва̄ ‘‘ко сама̄дхӣ’’тиа̄дина̄пи сама̄дхиссева пака̄рабхедо дассӣйати, бха̄вана̄нисам̣сопи бха̄вана̄найаниссито ева̄ти адхиппа̄йена ‘‘виттха̄рам̣ бха̄вана̄найан̃ча дассету’’нти вуттам̣. саббаппака̄ратоти палибодхупаччхеда̄дикасса саббасса бха̄вана̄йа пуббакиччасса каран̣аппака̄рато чева саббакаммат̣т̣ха̄набха̄вана̄вибха̄ванато ча.
‘‘саматта̄ хотӣ’’ти ватва̄ тамева саматтабха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘дувидхойева̄’’тиа̄ди вуттам̣. идха адхиппето сама̄дхӣти локийасама̄дхим̣ а̄ха. дасасу каммат̣т̣ха̄несӯти йа̄ни хет̣т̣ха̄ ‘‘упача̄ра̄ваха̄нӣ’’ти вутта̄ни даса каммат̣т̣ха̄на̄ни, тесу. аппана̄пуббабха̄гачиттесӯти аппана̄йа пуббабха̄гачиттесу ат̣т̣ханнам̣ джха̄на̄нам̣ пуббабха̄гачиттуппа̄десу. екаггата̄ти ека̄ваджджанавӣтхийам̣, на̄на̄ваджджанавӣтхийан̃ча екаггата̄. авасесакаммат̣т̣ха̄несӯти ‘‘аппана̄ваха̄нӣ’’ти вуттесу тим̣сакаммат̣т̣ха̄несу.
сама̄дхиа̄нисам̣сакатха̄ван̣н̣ана̄
362. дит̣т̣хадхаммо вуччати паччаккхабхӯто аттабха̄во, таттха сукхавиха̄ро дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ро. ка̄мам̣ ‘‘сама̄паджджитва̄’’ти етена аппана̄сама̄дхийева вибха̄вито, ‘‘екаггачитта̄’’ти пана падена упача̄расама̄дхинопи гахан̣ам̣ хотӣти тато ниваттанаттхам̣ ‘‘аппана̄сама̄дхибха̄вана̄’’ти вуттам̣. на кхо панетети ете ба̄хиракабха̄вита̄ джха̄надхамма̄ читтекаггата̄маттакара̄. арийасса винайе буддхасса бхагавато са̄сане ‘‘саллекха̄’’ти на вуччанти килеса̄нам̣ саллекханапат̣ипада̄ на хотӣти катва̄, са̄сане пана авихим̣са̄дайопи саллекха̄ва локуттарапа̄дакатта̄.
самба̄дхети тан̣ха̄сам̣килеса̄дина̄ сам̣килит̣т̣хата̄йа парамасамба̄дхе ативийа сан̇кат̣ат̣т̣ха̄набхӯте сам̣са̄раппаватте. ока̄са̄дхигаманайена̄ти аттхапат̣ила̄бхайоггасса навамакхан̣асан̇кха̄тасса ока̄сасса адхигаманайена. тасса хи дуллабхата̄йа аппана̄дхигамампи анадхигамайама̄но сам̣вегабахуло пуггало упача̄расама̄дхимхийева т̣хатва̄ випассана̄йа каммам̣ кароти ‘‘сӣгхам̣ сам̣са̄радуккхам̣ саматиккамисса̄мӣ’’ти.
абхин̃н̃а̄па̄даканти иддхивидха̄диабхин̃н̃а̄н̃а̄н̣апа̄дакабхӯтам̣ адхит̣т̣ха̄набхӯтам̣. хотӣти вуттанайа̄ти еттха ити-саддо пака̄раттхо, тена ‘‘имина̄ пака̄рена вуттанайа̄’’ти сеса̄бхин̃н̃а̄нампи вуттаппака̄рам̣ сан̇ган̣ха̄ти. сати сати а̄йатанети пуримабхавасиддхе абхин̃н̃а̄дхигамасса ка̄ран̣е виджджама̄не. абхин̃н̃а̄дхигамасса хи адхика̄ро иччхитаббо, йо ‘‘пуббахетӯ’’ти вуччати. на сама̄паттӣсу васӣбха̄во. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сати сати а̄йатане’’ти (ма. ни. 3.158; а. ни. 3.102). абхин̃н̃а̄саччхикаран̣ӣйасса̄ти ваккхама̄навибха̄га̄йа абхивисит̣т̣ха̄йа пан̃н̃а̄йа саччхика̄таббасса. дхаммасса̄ти бха̄ветаббасса чева вибха̄ветаббасса ча дхаммасса. абхин̃н̃а̄саччхикирийа̄йа читтам̣ абхининна̄метӣти йоджана̄. татра татрева̄ти тасмим̣ тасмим̣йева саччхика̄таббадхамме. саккхибха̄ва̄йа паччаккхака̄рита̄йа бхаббо саккхибхаббо, тасса бха̄во саккхибхаббата̄, там̣ саккхибхаббатам̣.
там̣ там̣ бхавагамикаммам̣ а̄раббха бхавапаттхана̄йа ануппанна̄йапи каммасса катӯпачитабха̄венева бхавапаттхана̄киччам̣ сиджджхатӣти дассенто а̄ха ‘‘апаттхайама̄на̄ ва̄’’ти. саха бйети паваттатӣти сахабйо, саха̄йо, идха пана екабхавӯпаго адхиппето, тасса бха̄во сахабйата̄, там̣ сахабйатам̣.
ким̣ пана аппана̄сама̄дхибха̄вана̄йева бхавависеса̄нисам̣са̄, уда̄ху итара̄пӣти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘упача̄расама̄дхибха̄вана̄пӣ’’тиа̄ди.
нибба̄нанти тиссаннам̣ дуккхата̄нам̣ ниббутим̣. рӯпадхамме парийа̄панна̄ виджджама̄на̄пи сан̇кха̄радуккхата̄ читтасса абха̄вена асантасама̄ва. тена̄ха ‘‘сукхам̣ вихарисса̄ма̄’’ти. сол̣асахи н̃а̄н̣ачарийа̄хӣти аничча̄нупассана̄дуккхаанаттаниббида̄вира̄ганиродхапат̣иниссаггавиват̣т̣а̄нупассана̄ти има̄хи ат̣т̣хахи, ат̣т̣хахи ча арийамаггапхалан̃а̄н̣ехӣти евам̣ сол̣асахи. навахи сама̄дхичарийа̄хӣти пан̃чаннам̣ рӯпаджджха̄на̄нам̣, чатуннам̣ арӯпаджджха̄на̄нан̃ча васена евам̣ навахи. кечи пана ‘‘чатта̄ро рӯпаджджха̄насама̄дхӣ, чатта̄ро арӯпаджджха̄насама̄дхӣ, убхайесам̣ упача̄расама̄дхим̣ екам̣ катва̄ евам̣ нава̄’’ти ваданти.
сама̄дхибха̄вана̄йогети сама̄дхибха̄вана̄йа ануйоге ануйун̃джане, сама̄дхибха̄вана̄сан̇кха̄те ва̄ йоге. йоготи бха̄вана̄ вуччати. йатха̄ха ‘‘йога̄ ве джа̄йатӣ бхӯрӣ’’ти (дха. па. 282).
363. сама̄дхипӣти пи-саддена сӣлам̣ сампин̣д̣ети.
сама̄дхиниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ити ека̄дасамапариччхедаван̣н̣ана̄.
пат̣хамо бха̄го нит̣т̣хито.