9. брахмавиха̄раниддесо

метта̄бха̄вана̄катха̄

240. ануссатикаммат̣т̣ха̄на̄нантарам̣ уддит̣т̣хесу пана метта̄, карун̣а̄, мудита̄, упеккха̄ти имесу чатӯсу брахмавиха̄ресу меттам̣ бха̄ветука̄мена та̄ва а̄дикаммикена йога̄вачарена упаччхиннапалибодхена гахитакаммат̣т̣ха̄нена бхаттакиччам̣ катва̄ бхаттасаммадам̣ пат̣ивинодетва̄ вивитте падесе супан̃н̃атте а̄сане сукханисиннена а̄дито та̄ва досе а̄дӣнаво, кхантийан̃ча а̄нисам̣со паччавеккхитаббо.

касма̄? има̄йа хи бха̄вана̄йа досо паха̄таббо, кханти адхигантабба̄. на ча сакка̄ кин̃чи адит̣т̣ха̄дӣнавам̣ паха̄тум̣, авидита̄нисам̣сам̣ ва̄ адхигантум̣. тасма̄ ‘‘дут̣т̣хо кхо, а̄вусо, досена абхибхӯто парийа̄дин̣н̣ачитто па̄н̣ампи ханатӣ’’тиа̄дӣнам̣ (а. ни. 3.72) васена досе а̄дӣнаво дат̣т̣хаббо.

‘‘кхантӣ парамам̣ тапо титиккха̄, нибба̄нам̣ парамам̣ ваданти буддха̄’’; (дӣ. ни. 2.90; дха. па. 184);

‘‘кхантибалам̣ бала̄нӣкам̣, тамахам̣ брӯми бра̄хман̣ам̣’’. (дха. па. 399; су. ни. 628);

‘‘кханта̄ бхиййо на виджджатӣ’’тиа̄дӣнам̣ (сам̣. ни. 1.250) васена кхантийам̣ а̄нисам̣со ведитаббо.

атхевам̣ дит̣т̣ха̄дӣнавато досато читтам̣ вивечанаттха̄йа, видита̄нисам̣са̄йа ча кхантийа̄ сам̣йоджанаттха̄йа метта̄бха̄вана̄ а̄рабхитабба̄. а̄рабхантена ча а̄дитова пуггалабхедо джа̄нитаббо ‘‘имесу пуггалесу метта̄ пат̣хамам̣ на бха̄ветабба̄, имесу нева бха̄ветабба̄’’ти.

айан̃хи метта̄ аппийапуггале, атиппийасаха̄йаке, маджджхатте, верӣпуггалети имесу чатӯсу пат̣хамам̣ на бха̄ветабба̄. лин̇гависабха̄ге одхисо на бха̄ветабба̄. ка̄лакате на бха̄ветабба̄ва. ким̣ка̄ран̣а̄ аппийа̄дӣсу пат̣хамам̣ на бха̄ветабба̄? аппийам̣ хи пийат̣т̣ха̄не т̣хапенто киламати. атиппийасаха̄йакам̣ маджджхаттат̣т̣ха̄не т̣хапенто киламати, аппаматтакепи часса дуккхе уппанне а̄родана̄ка̄раппатто вийа хоти. маджджхаттам̣ гарут̣т̣ха̄не ча пийат̣т̣ха̄не ча т̣хапенто киламати. веримануссарато кодхо уппаджджати, тасма̄ аппийа̄дӣсу пат̣хамам̣ на бха̄ветабба̄.

лин̇гависабха̄ге пана тамева а̄раббха одхисо бха̄вентасса ра̄го уппаджджати. ан̃н̃атаро кира амаччапутто кулӯпакаттхерам̣ пуччхи ‘‘бханте, касса метта̄ бха̄ветабба̄’’ти? тхеро ‘‘пийапуггале’’ти а̄ха. тасса аттано бхарийа̄ пийа̄ хоти. со тасса̄ меттам̣ бха̄венто саббараттим̣ бхиттийуддхамака̄си. тасма̄ лин̇гависабха̄ге одхисо на бха̄ветабба̄.

ка̄лакате пана бха̄венто нева аппанам̣, на упача̄рам̣ па̄пун̣а̄ти. ан̃н̃атаро кира дахарабхиккху а̄чарийам̣ а̄раббха меттам̣ а̄рабхи. тасса метта̄ наппаваттати. со маха̄тхерасса сантикам̣ гантва̄ ‘‘бханте, пагун̣а̄ва ме метта̄джха̄насама̄патти, на ча нам̣ сама̄паджджитум̣ саккоми, ким̣ ну кхо ка̄ран̣а’’нти а̄ха. тхеро ‘‘нимиттам̣, а̄вусо, гавеса̄хӣ’’ти а̄ха. со гавесанто а̄чарийасса матабха̄вам̣ н̃атва̄ ан̃н̃ам̣ а̄раббха метта̄йанто сама̄паттим̣ аппеси. тасма̄ ка̄лакате на бха̄ветабба̄ва.

241. саббапат̣хамам̣ пана ‘‘ахам̣ сукхито хоми ниддуккхо’’ти ва̄, ‘‘аверо абйа̄паджджо анӣгхо сукхӣ атта̄нам̣ парихара̄мӣ’’ти ва̄ евам̣ пунаппунам̣ аттанийева бха̄ветабба̄.

евам̣ санте йам̣ вибхан̇ге (вибха. 643) вуттам̣ –

‘‘катхан̃ча бхиккху метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати? сеййатха̄пи на̄ма екам̣ пуггалам̣ пийам̣ мана̄пам̣ дисва̄ метта̄йеййа, евамева саббе сатте метта̄йа пхаратӣ’’ти.

‘‘йан̃ча пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 2.22) –

‘‘катамехи пан̃чаха̄ка̄рехи анодхисопхаран̣а̄ метта̄ четовимутти бха̄ветабба̄, саббе сатта̄ авера̄ хонту’’ абйа̄паджджа̄ анӣгха̄ сукхӣ атта̄нам̣ парихаранту. саббе па̄н̣а̄… саббе бхӯта̄… саббе пуггала̄… саббе аттабха̄вапарийа̄панна̄ авера̄ абйа̄паджджа̄ анӣгха̄ сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯ’’тиа̄ди –

вуттам̣. йан̃ча меттасутте (кху. па̄. 9.3; су. ни. 145) –

‘‘сукхинова кхемино хонту,

саббасатта̄ бхаванту сукхитатта̄’’тиа̄ди. –

вуттам̣, там̣ вируджджхати. на хи таттха аттани бха̄вана̄ вутта̄ти че. тан̃ча на вируджджхати. касма̄? тан̃хи аппана̄васена вуттам̣. идам̣ саккхибха̄вавасена.

сачепи хи вассасатам̣ вассасахассам̣ ва̄ ‘‘ахам̣ сукхито хомӣ’’тиа̄дина̄ найена аттани меттам̣ бха̄вети, невасса аппана̄ уппаджджати. ‘‘ахам̣ сукхито хомӣ’’ти бха̄вайато пана йатха̄ ахам̣ сукхака̄мо дуккхапат̣иккӯло джӣвитука̄мо амаритука̄мо ча, евам̣ ан̃н̃епи сатта̄ти атта̄нам̣ саккхим̣ катва̄ ан̃н̃асаттесу хитасукхака̄мата̄ уппаджджати. бхагавата̄пи –

‘‘сабба̄ диса̄ анупаригамма четаса̄,

неваджджхага̄ пийатараматтана̄ квачи;

евам̣ пийо путху атта̄ паресам̣,

тасма̄ на хим̣се параматтака̄мо’’ти. (сам̣. ни. 1.119; уда̄. 41); –

вадата̄ айам̣ найо дассито.

242. тасма̄ саккхибха̄ваттхам̣ пат̣хамам̣ атта̄нам̣ метта̄йа пхаритва̄ таданантарам̣ сукхаппаваттанаттхам̣ йва̄йам̣ пийо мана̄по гару бха̄ванӣйо а̄чарийо ва̄ а̄чарийаматто ва̄ упаджджха̄йо ва̄ упаджджха̄йаматто ва̄ тасса да̄напийавачана̄дӣни пийамана̄паттака̄ран̣а̄ни сӣласута̄дӣни гарубха̄ванӣйаттака̄ран̣а̄ни ча ануссаритва̄ ‘‘еса саппурисо сукхӣ хоту ниддуккхо’’тиа̄дина̄ найена метта̄ бха̄ветабба̄.

еварӯпе ча пуггале ка̄мам̣ аппана̄ сампаджджати, имина̄ пана бхиккхуна̄ та̄ватакенева тут̣т̣хим̣ ана̄паджджитва̄ сӣма̄самбхедам̣ каттука̄мена таданантарам̣ атиппийасаха̄йаке, атиппийасаха̄йакато маджджхатте, маджджхаттато верӣпуггале метта̄ бха̄ветабба̄. бха̄вентена ча екекасмим̣ кот̣т̣ха̄се мудум̣ камманийам̣ читтам̣ катва̄ таданантаре таданантаре упасам̣харитаббам̣.

йасса пана верӣпуггало ва̄ наттхи, маха̄пурисаджа̄тикатта̄ ва̄ анаттхам̣ каронтепи паре верӣсан̃н̃а̄ва нуппаджджати, тена ‘‘маджджхатте ме меттачиттам̣ камманийам̣ джа̄там̣, ида̄ни нам̣ веримхи упасам̣хара̄мӣ’’ти бйа̄па̄рова на ка̄таббо. йасса пана аттхи, там̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘маджджхаттато верӣпуггале метта̄ бха̄ветабба̄’’ти.

243. саче панасса веримхи читтамупасам̣харато тена ката̄пара̄дха̄нуссаран̣ена пат̣игхамуппаджджати, атха̄нена пуримапуггалесу йаттха каттхачи пунаппунам̣ меттам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣хахитва̄ пунаппунам̣ там̣ пуггалам̣ метта̄йантена пат̣игхам̣ винодетаббам̣. саче евампи ва̄йамато на нибба̄ти, атха –

какачӯпамаова̄да-а̄дӣнам̣ ануса̄рато;

пат̣игхасса паха̄на̄йа, гхат̣итаббам̣ пунаппунам̣.

тан̃ча кхо имина̄ а̄ка̄рена атта̄нам̣ овадантенева ‘‘аре куджджханапуриса, нану вуттам̣ бхагавата̄ –

‘убхатодан̣д̣акена чепи, бхиккхаве, какачена чора̄ очарака̄ ан̇гаман̇га̄ни окантеййум̣, татра̄пи йо мано падосеййа. на ме со тена са̄санакаро’ти (ма. ни. 1.232) ча,

‘тассева тена па̄пийо, йо куддхам̣ пат̣икуджджхати;

куддхамаппат̣икуджджханто, сан̇га̄мам̣ джети дуджджайам̣.

‘‘‘убхиннаматтхам̣ чарати, аттано ча парасса ча;

парам̣ сан̇купитам̣ н̃атва̄, йо сато упасамматӣ’ти ча. (сам̣. ни. 1.188); –

‘‘‘саттиме, бхиккхаве, дхамма̄ сапаттаканта̄ сапаттакаран̣а̄ кодханам̣ а̄гаччханти иттхим̣ ва̄ пурисам̣ ва̄. катаме сатта? идха, бхиккхаве, сапатто сапаттасса евам̣ иччхати ахо вата̄йам̣ дуббан̣н̣о асса̄ти. там̣ киссахету? на, бхиккхаве, сапатто сапаттасса ван̣н̣авата̄йа нандати. кодхана̄йам̣, бхиккхаве, пурисапуггало кодха̄бхибхӯто кодхапарето кин̃ча̄пи со хоти сунха̄то сувилитто каппитакесамассу ода̄таваттхавасано, атха кхо со дуббан̣н̣ова хоти кодха̄бхибхӯто. айам̣, бхиккхаве, пат̣хамо дхаммо сапаттаканто сапаттакаран̣о кодханам̣ а̄гаччхати иттхим̣ ва̄ пурисам̣ ва̄. пуна чапарам̣, бхиккхаве, сапатто сапаттасса евам̣ иччхати аховата̄йам̣ дуккхам̣ сайеййа̄ти…пе… на пачураттхо асса̄ти…пе… на бхогава̄ асса̄ти…пе… на йасава̄ асса̄ти…пе… на миттава̄ асса̄ти…пе… на ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ сугатим̣ саггам̣ локам̣ упападжджеййа̄ти. там̣ кисса хету? на, бхиккхаве, сапатто сапаттасса сугатигаманена нандати. кодхана̄йам̣, бхиккхаве, пурисапуггало кодха̄бхибхӯто кодхапарето ка̄йена дуччаритам̣ чарати, ва̄ча̄йа манаса̄ дуччаритам̣ чарати. со ка̄йена ва̄ча̄йа манаса̄ дуччаритам̣ чаритва̄ ка̄йасса бхеда̄ парам̣ маран̣а̄ апа̄йам̣ дуггатим̣ винипа̄там̣ нирайам̣ упападжджати кодха̄бхибхӯто’ти (а. ни. 7.64) ча,

‘‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, чхава̄ла̄там̣ убхатопадиттам̣ маджджхе гӯтхагатам̣ нева га̄ме кат̣т̣хаттхам̣ пхарати, на аран̃н̃е кат̣т̣хаттхам̣ пхарати. татхӯпама̄хам̣, бхиккхаве, имам̣ пуггалам̣ вада̄мӣ’ти ча,

‘‘со да̄ни твам̣ евам̣ куджджханто на чева бхагавато са̄санакаро бхависсаси, пат̣икуджджханто ча куддхапурисатопи па̄пийо хутва̄ на дуджджайам̣ сан̇га̄мам̣ джессаси, сапаттакаран̣е ча дхамме атта̄ва аттано кариссаси, чхава̄ла̄тӯпамо ча бхависсасӣ’’ти.

244. тассевам̣ гхат̣айато ва̄йамато саче там̣ пат̣игхам̣ вӯпасаммати, иччетам̣ кусалам̣. но че вӯпасаммати, атха йо йо дхаммо тасса пуггаласса вӯпасанто хоти парисуддхо, ануссарийама̄но паса̄дам̣ а̄вахати, там̣ там̣ ануссаритва̄ а̄гха̄то пат̣ивинетаббо.

екаччасса хи ка̄йасама̄ча̄рова упасанто хоти. упасантабха̄во часса бахум̣ ваттапат̣ипаттим̣ каронтасса саббаджанена н̃а̄йати. вачӣсама̄ча̄раманосама̄ча̄ра̄ пана авӯпасанта̄ хонти. тасса те ачинтетва̄ ка̄йасама̄ча̄равӯпасамойева ануссаритаббо.

екаччасса вачӣсама̄ча̄рова упасанто хоти. упасантабха̄во часса саббаджанена н̃а̄йати. со хи пакатийа̄ ча пат̣исантха̄ракусало хоти сакхило сукхасамбха̄со саммодако утта̄намукхо пуббабха̄сӣ мадхурена сарена дхаммам̣ оса̄рети, париман̣д̣алехи падабйан̃джанехи дхаммакатхам̣ катхети. ка̄йасама̄ча̄раманосама̄ча̄ра̄ пана авӯпасанта̄ хонти, тасса те ачинтетва̄ вачӣсама̄ча̄равӯпасамойева ануссаритаббо.

екаччасса маносама̄ча̄рова упасанто хоти, упасантабха̄во часса четийавандана̄дӣсу саббаджанасса па̄кат̣о хоти. йо хи авӯпасантачитто хоти, со четийам̣ ва̄ бодхим̣ ва̄ тхере ва̄ вандама̄но на саккаччам̣ вандати, дхаммассаванаман̣д̣апе виккхиттачитто ва̄ пачала̄йанто ва̄ нисӣдати. упасантачитто пана окаппетва̄ вандати, охитасото ат̣т̣хим̣катва̄ ка̄йена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ читтаппаса̄дам̣ каронто дхаммам̣ сун̣а̄ти. ити екаччасса маносама̄ча̄рова упасанто хоти, ка̄йавачӣсама̄ча̄ра̄ авӯпасанта̄ хонти, тасса те ачинтетва̄ маносама̄ча̄равӯпасамойева ануссаритаббо.

екаччасса пана имесу тӣсу дхаммесу екопи авӯпасанто хоти, тасмим̣ пуггале ‘‘кин̃ча̄пи еса ида̄ни мануссалоке чарати, атха кхо катипа̄хасса аччайена ат̣т̣хамаха̄нирайасол̣асауссаданирайапарипӯрако бхависсатӣ’’ти ка̄рун̃н̃ам̣ упат̣т̣хапетаббам̣. ка̄рун̃н̃ампи хи пат̣ичча а̄гха̄то вӯпасаммати.

екаччасса тайопиме дхамма̄ вӯпасанта̄ хонти, тасса йам̣ йам̣ иччхати, там̣ там̣ ануссаритаббам̣. та̄дисе хи пуггале на дуккара̄ хоти метта̄бха̄вана̄ти.

имасса ча аттхасса а̄вибха̄ваттхам̣ – ‘‘пан̃чиме, а̄вусо, а̄гха̄тапат̣ивинайа̄. йаттха бхиккхуно уппанно а̄гха̄то саббасо пат̣ивинодетаббо’’ти (а. ни. 5.162) идам̣ пан̃чаканипа̄те а̄гха̄тапат̣ивинайасуттам̣ виттха̄ретаббам̣.

245. саче панасса евампи ва̄йамато а̄гха̄то уппаджджатийева, атха̄нена евам̣ атта̄ овадитаббо –

‘‘аттано висайе дуккхам̣, катам̣ те йади верина̄;

ким̣ тасса̄висайе дуккхам̣, сачитте каттумиччхаси.

‘‘бахӯпака̄рам̣ хитва̄на, н̃а̄тиваггам̣ рудаммукхам̣;

маха̄наттхакарам̣ кодхам̣, сапаттам̣ на джаха̄си ким̣.

‘‘йа̄ни раккхаси сӣла̄ни, тесам̣ мӯланикантанам̣;

кодхам̣ на̄мупал̣а̄леси, ко тайа̄ садисо джал̣о.

‘‘катам̣ анарийам̣ каммам̣, парена ити куджджхаси;

ким̣ ну твам̣ та̄дисам̣йева, йо сайам̣ каттумиччхаси.

‘‘досетука̄мо йади там̣, амана̄пам̣ паро кари;

досуппа̄дена тассева, ким̣ пӯреси маноратхам̣.

‘‘дуккхам̣ тасса ча на̄ма твам̣, куддхо ка̄хаси ва̄ нава̄;

атта̄нам̣ панида̄нева, кодхадуккхена ба̄дхаси.

‘‘кодхам̣ ва̄ ахитам̣ маггам̣, а̄рӯл̣ха̄ йади верино;

касма̄ тувампи куджджханто, тесам̣йева̄нусиккхаси.

‘‘йам̣ досам̣ тава нисса̄йа, саттуна̄ аппийам̣ катам̣;

тамева досам̣ чхиндассу, кимат̣т̣ха̄не вихан̃н̃аси.

‘‘кхан̣икатта̄ ча дхамма̄нам̣, йехи кхандхехи те катам̣;

амана̄пам̣ нируддха̄ те, касса да̄нӣдха куджджхаси.

‘‘дуккхам̣ кароти йо йасса, там̣ вина̄ касса со каре;

сайампи дуккхахетутта, мити ким̣ тасса куджджхасӣ’’ти.

246. саче панасса евам̣ атта̄нам̣ овадатопи пат̣игхам̣ нева вӯпасаммати, атха̄нена аттано ча парасса ча каммассаката̄ паччавеккхитабба̄. таттха аттано та̄ва евам̣ паччавеккхитабба̄ ‘‘амбхо твам̣ тасса куддхо ким̣ кариссаси? нану тавева четам̣ досанида̄нам̣ каммам̣ анаттха̄йа сам̣ваттиссати? каммассако хи твам̣ каммада̄йа̄до каммайони каммабандху каммапат̣исаран̣о, йам̣ каммам̣ кариссаси, тасса да̄йа̄до бхависсаси, идан̃ча те каммам̣ нева самма̄самбодхим̣, на паччекабодхим̣, на са̄вакабхӯмим̣, на брахматтасаккаттачаккаваттипадесара̄джа̄дисампаттӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ сампаттим̣ са̄дхетум̣ саматтхам̣, атха кхо са̄санато ча̄ветва̄ вигха̄са̄да̄дибха̄васса чева нерайика̄дидуккхависеса̄нан̃ча те сам̣ваттаникамидам̣ каммам̣. со твам̣ идам̣ каронто убхохи хаттхехи вӣтаччите ва̄ ан̇га̄ре, гӯтхам̣ ва̄ гахетва̄ парам̣ пахаритука̄мо пурисо вийа атта̄намева пат̣хамам̣ дахаси чева дуггандхан̃ча каросӣ’’ти.

евам̣ аттано каммассакатам̣ паччавеккхитва̄ парассапи евам̣ паччавеккхитабба̄ ‘‘есопи тава куджджхитва̄ ким̣ кариссати? нану етассеветам̣ анаттха̄йа сам̣ваттиссати? каммассако хи айама̄йасма̄ каммада̄йа̄до…пе… йам̣ каммам̣ кариссати, тасса да̄йа̄до бхависсати. идан̃часса каммам̣ нева самма̄самбодхим̣, на паччекабодхим̣, на са̄вакабхӯмим̣, на брахматтасаккаттачаккаваттипадесара̄джа̄дисампаттӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ сампаттим̣ са̄дхетум̣ саматтхам̣, атха кхо са̄санато ча̄ветва̄ вигха̄са̄да̄дибха̄васса чева нерайика̄дидуккхависеса̄нан̃часса сам̣ваттаникамидам̣ каммам̣. сва̄йам̣ идам̣ каронто пат̣ива̄те т̣хатва̄ парам̣ раджена окиритука̄мо пурисо вийа атта̄нам̣йева окирати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –

‘‘‘йо аппадут̣т̣хасса нарасса дуссати,

суддхасса посасса анан̇ган̣асса;

тамева ба̄лам̣ паччети па̄пам̣,

сукхумо раджо пат̣ива̄там̣ва кхитто’’’ти. (дха. па. 125; су. ни. 667);

247. саче панасса евам̣ каммассакатампи паччавеккхато нева вӯпасаммати, атха̄нена саттху пуббачарийагун̣а̄ ануссаритабба̄.

татра̄йам̣ паччавеккхан̣а̄найо – амбхо паббаджита, нану те саттха̄ пуббева самбодха̄ анабхисамбуддхо бодхисаттопи сама̄но чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни каппасатасахассан̃ча па̄рамийо пӯрайама̄но таттха таттха вадхакесупи паччаттхикесу читтам̣ наппадӯсеси. сеййатхидам̣, сӣлаваджа̄таке та̄ва аттано девийа̄ падут̣т̣хена па̄паамаччена а̄нӣтасса пат̣иран̃н̃о тийоджанасатам̣ раджджам̣ ган̣хантасса ниседханаттха̄йа ут̣т̣хита̄нам̣ амачча̄нам̣ а̄вудхампи чхупитум̣ на ада̄си. пуна саддхим̣ амаччасахассена а̄макасуса̄не галаппама̄н̣ам̣ бхӯмим̣ кхан̣итва̄ никхан̃н̃ама̄но читтаппадосаматтампи акатва̄ кун̣апакха̄данаттхам̣ а̄гата̄нам̣ син̇га̄ла̄нам̣ пам̣сувийӯханам̣ нисса̄йа пурисака̄рам̣ катва̄ пат̣иладдхаджӣвито йаккха̄нубха̄вена аттано сиригаббхам̣ оруйха сирисайане сайитам̣ паччаттхикам̣ дисва̄ копам̣ акатва̄ва ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сапатхам̣ катва̄ там̣ миттат̣т̣ха̄не т̣хапайитва̄ а̄ха –

‘‘а̄сӣсетхева пурисо, на ниббиндеййа пан̣д̣ито;

пасса̄ми вохаматта̄нам̣, йатха̄ иччхим̣ татха̄ ахӯ’’ти. (джа̄. 1.1.51);

кхантива̄дӣджа̄таке думмедхена ка̄сиран̃н̃а̄ ‘‘ким̣ва̄дӣ твам̣ саман̣а̄’’ти пут̣т̣хо ‘‘кхантива̄дӣ на̄ма̄ха’’нти вутте сакан̣т̣ака̄хи каса̄хи та̄л̣етва̄ хаттхапа̄десу чхиджджама̄несу копаматтампи на̄ка̄си.

аначчхарийан̃четам̣, йам̣ махаллако паббаджджӯпагато евам̣ кареййа. чӯл̣адхаммапа̄ладжа̄таке пана утта̄насеййакопи сама̄но –

‘‘чанданараса̄нулитта̄, ба̄ха̄ чхиджджанти дхаммапа̄ласса;

да̄йа̄дасса патхабйа̄, па̄н̣а̄ ме дева руджджхантӣ’’ти. (джа̄. 1.5.49);

евам̣ виппалапама̄на̄йа ма̄туйа̄ питара̄ маха̄пата̄пена на̄ма ран̃н̃а̄ вам̣сакал̣ӣресу вийа чатӯсу хаттхапа̄десу чхеда̄питесу та̄вата̄пи сантут̣т̣хим̣ ана̄паджджитва̄ сӣсамасса чхиндатха̄ти а̄н̣атте ‘‘айам̣ да̄ни те читтапаригган̣ханака̄ло, ида̄ни амбхо дхаммапа̄ла, сӣсаччхеда̄н̣а̄паке питари, сӣсаччхедаке пурисе, паридевама̄на̄йа ма̄тари, аттани ча̄ти имесу чатӯсу самачитто хохӣ’’ти дал̣хам̣ сама̄да̄намадхит̣т̣ха̄йа падут̣т̣ха̄ка̄раматтампи на̄ка̄си.

идан̃ча̄пи аначчхарийамева, йам̣ мануссабхӯто евамака̄си. тираччха̄набхӯтопи пана чхадданто на̄ма ва̄ран̣о хутва̄ висаппитена саллена на̄бхийам̣ виддхопи та̄ва анаттхака̄римхи луддаке читтам̣ наппадӯсеси. йатха̄ха –

‘‘самаппито путхусаллена на̄го,

адут̣т̣хачитто луддакам̣ аджджхабха̄си;

киматтхайам̣ кисса ва̄ самма хету,

мамам̣ вадхӣ касса ва̄йам̣ пайого’’ти. (джа̄. 1.16.124);

евам̣ ватва̄ ча ка̄сиран̃н̃о махесийа̄ тава данта̄наматтха̄йа песитомхи бхадантети вутте тасса̄ маноратхам̣ пӯренто чхаббан̣н̣арасминиччхаран̣асамуджджалитача̄русобхе аттано данте чхетва̄ ада̄си.

маха̄капи хутва̄ аттана̄йева паббатапапа̄тато уддхаритена пурисена –

‘‘бхаккхо айам̣ манусса̄нам̣, йатхеван̃н̃е ване мига̄;

йам̣нӯнимам̣ вадхитва̄на, чха̄то кха̄деййа ва̄нарам̣.

‘‘а̄хитова гамисса̄ми, мам̣сама̄да̄йа самбалам̣;

канта̄рам̣ ниттхарисса̄ми, па̄тхеййам̣ ме бхависсатӣ’’ти. (джа̄. 1.16.205-206); –

евам̣ чинтетва̄ силам̣ уккхипитва̄ маттхаке сампада̄лите ассупун̣н̣ехи неттехи там̣ пурисам̣ удиккхама̄но –

‘‘ма̄ аййоси ме бхаданте, твам̣ на̄мета̄дисам̣ кари;

твам̣ кхоси на̄ма дӣгха̄ву, ан̃н̃ам̣ ва̄ретумарахасӣ’’ти. (джа̄. 1.16.209); –

ватва̄ тасмим̣ пурисе читтам̣ аппадӯсетва̄ аттано ча дуккхам̣ ачинтетва̄ тамева пурисам̣ кхемантабхӯмим̣ сампа̄песи.

бхӯридатто на̄ма на̄гара̄джа̄ хутва̄ упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа ваммикамуддхани сайама̄но каппут̣т̣ха̄наггисадисена осадхена сакаласарӣре син̃чийама̄нопи пел̣а̄йа паккхипитва̄ сакаладжамбудӣпе кӣл̣а̄пийама̄нопи тасмим̣ бра̄хман̣е манопадосаматтампи на ака̄си. йатха̄ха –

‘‘пел̣а̄йа паккхипантепи, маддантепи ча па̄н̣ина̄;

алампа̄не на куппа̄ми, сӣлакхан̣д̣абхайа̄ мама̄’’ти. (чарийа̄. 2.16);

чампеййопи на̄гара̄джа̄ хутва̄ ахитун̣д̣икена вихет̣хийама̄но манопадосаматтампи нуппа̄деси. йатха̄ха –

‘‘тада̄пи мам̣ дхаммача̄рим̣, упавуттхаупосатхам̣;

ахитун̣д̣ико гахетва̄на, ра̄джадва̄рамхи кӣл̣ати.

‘‘йам̣ со ван̣н̣ам̣ чинтайати, нӣлам̣ пӣтам̣ ва лохитам̣;

тасса читта̄нуваттанто, хоми чинтитасаннибхо.

‘‘тхалам̣ кареййам̣ удакам̣, удакампи тхалам̣ каре;

йадихам̣ тасса куппеййам̣, кхан̣ена чха̄рикам̣ каре.

‘‘йади читтавасӣ хессам̣, париха̄йисса̄ми сӣлато;

сӣлена парихӣнасса, уттаматтхо на сиджджхатӣ’’ти. (чарийа̄. 2.21-24);

сан̇кхапа̄лана̄гара̄джа̄ хутва̄ тикхин̣а̄хи саттӣхи ат̣т̣хасу т̣ха̄несу овиджджхитва̄ паха̄рамукхехи сакан̣т̣ака̄ лата̄йо павесетва̄ на̄са̄йа дал̣хам̣ раджджум̣ паккхипитва̄ сол̣асахи бходжапуттехи ка̄джена̄да̄йа вайхама̄но дхаран̣ӣтале гхам̣сийама̄насарӣро махантам̣ дуккхам̣ паччанубхонто куджджхитва̄ олокитаматтенева саббе бходжапутте бхасмам̣ ка̄тум̣ саматтхопи сама̄но чаккхум̣ уммӣлетва̄ падут̣т̣ха̄ка̄раматтампи на ака̄си.

йатха̄ха –

‘‘ча̄туддасим̣ пан̃чадасин̃чал̣а̄ра,

упосатхам̣ ниччамупа̄васа̄ми;

атха̄гамум̣ сол̣аса бходжапутта̄,

раджджум̣ гахетва̄на дал̣хан̃ча па̄сам̣.

‘‘бхетва̄на на̄сам̣ атикасса раджджум̣,

найим̣су мам̣ сампаригайха лудда̄;

ета̄дисам̣ дуккхамахам̣ титиккхам̣,

упосатхам̣ аппат̣икопайанто’’ти. (джа̄. 2.17.180-181);

на кевалан̃ча ета̄нева, ан̃н̃а̄нипи ма̄тупосакаджа̄така̄дӣсу анека̄ни аччхарийа̄ни ака̄си. тасса те ида̄ни саббан̃н̃утам̣ паттам̣ садевалоке кеначи аппат̣исамакхантигун̣ам̣ там̣ бхагавантам̣ саттха̄рам̣ ападисато пат̣игхачиттам̣ на̄ма уппа̄детум̣ ативийа айуттам̣ аппатирӯпанти.

248. саче панасса евам̣ саттху пуббачаритагун̣ам̣ паччавеккхатопи дӣгхараттам̣ килеса̄нам̣ да̄сабйам̣ упагатасса нева там̣ пат̣игхам̣ вӯпасаммати, атха̄нена анаматаггийа̄ни паччавеккхитабба̄ни. татра хи вуттам̣ –

‘‘на со, бхиккхаве, сатто сулабхарӯпо, йо на ма̄та̄бхӯтапуббо, йо на пита̄бхӯтапуббо, йо на бха̄та̄, йо на бхагинӣ, йо на путто, йо на дхӣта̄бхӯтапубба̄’’ти (сам̣. ни. 2.137-142).

тасма̄ тасмим̣ пуггале евам̣ читтам̣ уппа̄детаббам̣, ‘‘айам̣ кира ме атӣте ма̄та̄ хутва̄ дасама̄се куччхийа̄ парихаритва̄ муттакарӣсакхел̣асин̇гха̄н̣ика̄дӣни харичанданам̣ вийа аджигуччхама̄на̄ апанетва̄ уре начча̄пентӣ ан̇гена парихарама̄на̄ посеси, пита̄ хутва̄ аджапатхасан̇купатха̄дӣни гантва̄ ва̄н̣иджджам̣ пайоджайама̄но майхаматтха̄йа джӣвитампи париччаджитва̄ убхатобйӯл̣хе сан̇га̄ме пависитва̄ на̄ва̄йа маха̄самуддам̣ паккхандитва̄ ан̃н̃а̄ни ча дуккара̄ни каритва̄ ‘путтаке посесса̄мӣ’ти техи техи упа̄йехи дханам̣ сам̣харитва̄ мам̣ посеси. бха̄та̄, бхагинӣ, путто, дхӣта̄ ча хутва̄пи идан̃чидан̃чупака̄рам̣ ака̄сӣти татра ме наппатирӯпам̣ манам̣ падӯсету’’нти.

249. саче пана евампи читтам̣ нибба̄петум̣ на саккотийева, атха̄нена евам̣ метта̄нисам̣са̄ паччавеккхитабба̄ – ‘‘амбхо паббаджита, нану вуттам̣ бхагавата̄ –

‘метта̄йа кхо, бхиккхаве, четовимуттийа̄ а̄севита̄йа бха̄вита̄йа бахулӣката̄йа йа̄нӣката̄йа ваттхуката̄йа анут̣т̣хита̄йа паричита̄йа сусама̄раддха̄йа ека̄даса̄нисам̣са̄ па̄т̣икан̇кха̄. катаме ека̄даса? сукхам̣ супати, сукхам̣ пат̣ибуджджхати, на па̄пакам̣ супинам̣ пассати, манусса̄нам̣ пийо хоти, аманусса̄нам̣ пийо хоти, девата̄ раккханти, на̄сса агги ва̄ висам̣ ва̄ саттхам̣ ва̄ камати, туват̣ам̣ читтам̣ сама̄дхийати, мукхаван̣н̣о пасӣдати, асаммӯл̣хо ка̄лан̇кароти, уттаримаппат̣ивиджджханто брахмалокӯпаго хотӣ’ти (а. ни. 11.15).

‘‘саче твам̣ идам̣ читтам̣ на нибба̄пессаси, имехи а̄нисам̣сехи париба̄хиро бхависсасӣ’’ти.

250. евампи нибба̄петум̣ асакконтена пана дха̄тувиниббхого ка̄таббо. катхам̣? ‘‘амбхо паббаджита, твам̣ етасса куджджхама̄но касса куджджхаси? ким̣ кеса̄нам̣ куджджхаси, уда̄ху лома̄нам̣, накха̄нам̣…пе… муттасса куджджхаси? атха ва̄ пана кеса̄дӣсу патхавӣдха̄туйа̄ куджджхаси, а̄подха̄туйа̄, теджодха̄туйа̄, ва̄йодха̄туйа̄ куджджхаси? йе ва̄ пан̃чаккхандхе два̄даса̄йатана̄ни ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо упа̄да̄йа айама̄йасма̄ иттханна̄моти вуччати, тесу ким̣ рӯпаккхандхасса куджджхаси, уда̄ху ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣аккхандхасса куджджхаси? ким̣ ва̄ чаккха̄йатанасса куджджхаси, ким̣ рӯпа̄йатанасса куджджхаси…пе… ким̣ мана̄йатанасса куджджхаси, ким̣ дхамма̄йатанасса куджджхаси? ким̣ ва̄ чаккхудха̄туйа̄ куджджхаси, ким̣ рӯпадха̄туйа̄, ким̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄…пе… ким̣ манодха̄туйа̄, ким̣ дхаммадха̄туйа̄, ким̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄’’ти? еван̃хи дха̄тувиниббхогам̣ карото а̄рагге са̄сапасса вийа а̄ка̄се читтакаммасса вийа ча кодхасса патит̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄нам̣ на хоти.

251. дха̄тувиниббхогам̣ пана ка̄тум̣ асакконтена да̄насам̣вибха̄го ка̄таббо. аттано сантакам̣ парасса да̄таббам̣, парасса сантакам̣ аттана̄ гахетаббам̣. саче пана паро бхинна̄джӣво хоти апарибхога̄рахапариккха̄ро, аттано сантакамева да̄таббам̣. тассевам̣ карото екантенева тасмим̣ пуггале а̄гха̄то вӯпасаммати. итарасса ча атӣтаджа̄тито пат̣т̣ха̄йа анубандхопи кодхо тан̇кхан̣ан̃н̃ева вӯпасаммати, читталапаббатавиха̄ре тиккхаттум̣ вут̣т̣ха̄питасена̄санена пин̣д̣апа̄тикаттхерена ‘‘айам̣, бханте, ат̣т̣хакаха̄пан̣аггханако патто мама ма̄тара̄ упа̄сика̄йа динно дхаммийала̄бхо, маха̄упа̄сика̄йа пун̃н̃ала̄бхам̣ каротха̄’’ти ватва̄ диннам̣ паттам̣ ладдхамаха̄тхерасса вийа. евам̣ маха̄нубха̄ваметам̣ да̄нам̣ на̄ма. вуттампи четам̣ –

‘‘адантадаманам̣ да̄нам̣, да̄нам̣ саббаттхаса̄дхакам̣;

да̄нена пийава̄ча̄йа, уннаманти наманти ча̄’’ти.

252. тассевам̣ верӣпуггале вӯпасантапат̣игхасса йатха̄ пийа̄типпийасаха̄йакамаджджхаттесу, евам̣ тасмимпи метта̄васена читтам̣ паваттати. атха̄нена пунаппунам̣ метта̄йантена аттани пийапуггале маджджхатте верӣпуггалети чатӯсу джанесу самачиттатам̣ сампа̄дентена сӣма̄самбхедо ка̄таббо. тассидам̣ лаккхан̣ам̣, саче имасмим̣ пуггале пийамаджджхаттаверӣхи саддхим̣ аттачатуттхе екасмим̣ падесе нисинне чора̄ а̄гантва̄ ‘‘бханте, екам̣ бхиккхум̣ амха̄кам̣ детха̄’’ти ватва̄ ‘‘ким̣ ка̄ран̣а̄’’ти вутте ‘‘там̣ ма̄ретва̄ галалохитам̣ гахетва̄ баликаран̣аттха̄йа̄’’ти вадеййум̣, татра чесо бхиккху ‘‘асукам̣ ва̄ асукам̣ ва̄ ган̣хантӯ’’ти чинтеййа, акатова хоти сӣма̄самбхедо. сачепи ‘‘мам̣ ган̣ханту, ма̄ име тайо’’типи чинтеййа, акатова хоти сӣма̄самбхедо. касма̄? йасса йасса хи гахан̣амиччхати, тасса тасса ахитесӣ хоти, итаресам̣йева хитесӣ хоти.

йада̄ пана чатуннам̣ джана̄намантаре екампи чора̄нам̣ да̄таббам̣ на пассати, аттани ча тесу ча тӣсу джанесу самамева читтам̣ паваттети, като хоти сӣма̄самбхедо. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘аттани хитамаджджхатте, ахите ча чатуббидхе;

йада̄ пассати на̄наттам̣, хитачиттова па̄н̣инам̣.

‘‘на ника̄мала̄бхӣ метта̄йа, кусалӣти павуччати;

йада̄ чатассо сӣма̄йо, самбхинна̄ хонти бхиккхуно.

‘‘самам̣ пхарати метта̄йа, саббалокам̣ садевакам̣;

маха̄висесо пуримена, йасса сӣма̄ на н̃а̄йатӣ’’ти.

253. евам̣ сӣма̄самбхедасамака̄ламева ча имина̄ бхиккхуна̄ нимиттан̃ча упача̄ран̃ча ладдхам̣ хоти. сӣма̄самбхеде пана кате тамева нимиттам̣ а̄севанто бха̄венто бахулӣкаронто аппакасиренева патхавӣкасин̣е вуттанайенева аппанам̣ па̄пун̣а̄ти.

етта̄вата̄нена адхигатам̣ хоти пан̃чан̇гавиппахӣнам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ тивидхакалйа̄н̣ам̣ дасалаккхан̣асампаннам̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ метта̄сахагатам̣. адхигате ча тасмим̣ тадева нимиттам̣ а̄севанто бха̄венто бахулӣкаронто анупуббена чатукканайе дутийататийаджджха̄на̄ни, пан̃чаканайе дутийататийачатуттхаджджха̄на̄ни ча па̄пун̣а̄ти.

со хи пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣ ан̃н̃атаравасена метта̄сахагатена четаса̄ екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати. татха̄ дутийам̣, татха̄ татийам̣, татха̄ чатуттхам̣. ити уддхамадхо тирийам̣ саббадхи саббаттата̄йа сабба̄вантам̣ локам̣ метта̄сахагатена четаса̄ випулена махаггатена аппама̄н̣ена аверена абйа̄паджджена пхаритва̄ вихарати (вибха. 642; дӣ. ни. 1.556). пат̣хамаджджха̄на̄дивасена аппана̄ппаттачиттассева хи айам̣ викуббана̄ сампаджджати.

254. еттха ча метта̄сахагатена̄ти метта̄йа саманна̄гатена. четаса̄ти читтена. екам̣ дисанти екамекисса̄ диса̄йа пат̣хамапариггахитам̣ саттам̣ упа̄да̄йа екадиса̄парийа̄паннасаттапхаран̣авасена вуттам̣. пхаритва̄ти пхуситва̄ а̄рамман̣ам̣ катва̄. вихаратӣти брахмавиха̄ра̄дхит̣т̣хитам̣ ирийа̄патхавиха̄рам̣ паваттети. татха̄ дутийанти йатха̄ пураттхима̄дӣсу диса̄су йам̣кин̃чи екам̣ дисам̣ пхаритва̄ вихарати, татхева таданантарам̣ дутийам̣ татийам̣ чатуттхан̃ча̄ти аттхо. ити уддханти етенева найена упаримам̣ дисанти вуттам̣ хоти. адхо тирийанти адходисампи тирийам̣дисампи евамева. таттха ча адхоти хет̣т̣ха̄. тирийанти анудиса̄су. евам̣ саббадиса̄су ассаман̣д̣але ассамива метта̄сахагатам̣ читтам̣ са̄ретипи пачча̄са̄ретипӣти. етта̄вата̄ екам̣ дисам̣ париггахетва̄ одхисо метта̄пхаран̣ам̣ дасситам̣.

саббадхӣтиа̄ди пана анодхисо дассанаттхам̣ вуттам̣. таттха саббадхӣти саббаттха. саббаттата̄йа̄ти саббесу хӣнамаджджхимуккат̣т̣хамиттасапаттамаджджхатта̄диппабхедесу аттата̄йа. ‘‘айам̣ парасатто’’ти вибха̄гам̣ акатва̄ аттасамата̄йа̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ саббаттата̄йа̄ти саббена читтабха̄гена ӣсакампи бахи авиккхипама̄ноти вуттам̣ хоти. сабба̄вантанти саббасаттавантам̣, саббасаттайуттанти аттхо. локанти сатталокам̣. випулена̄тиевама̄дипарийа̄йадассанато панеттха пуна метта̄сахагатена̄ти вуттам̣. йасма̄ ва̄ еттха одхисо пхаран̣е вийа пуна татха̄саддо итисаддо ва̄ на вутто, тасма̄ пуна метта̄сахагатена четаса̄ти вуттам̣. нигамавасена ва̄ етам̣ вуттам̣. випулена̄ти еттха ча пхаран̣авасена випулата̄ дат̣т̣хабба̄. бхӯмивасена пана етам̣ махаггатам̣ пагун̣авасена ча аппама̄н̣асатта̄рамман̣авасена ча аппама̄н̣ам̣, бйа̄па̄дапаччаттхикаппаха̄нена аверам̣, доманассаппаха̄нато абйа̄паджджам̣, ниддуккханти вуттам̣ хоти. айам̣ метта̄сахагатена четаса̄тиа̄дина̄ найена вутта̄йа викуббана̄йа аттхо.

255. йатха̄ ча̄йам̣ аппана̄ппаттачиттассева викуббана̄ сампаджджати, татха̄ йампи пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 2.22) ‘‘пан̃чаха̄ка̄рехи анодхисопхаран̣а̄ метта̄четовимутти, саттаха̄ка̄рехи одхисопхаран̣а̄ метта̄ четовимутти, дасаха̄ка̄рехи диса̄пхаран̣а̄ метта̄ четовимуттӣ’’ти вуттам̣, тампи аппана̄ппаттачиттассева сампаджджатӣти ведитаббам̣.

таттха ча саббе сатта̄ авера̄ абйа̄паджджа̄ анӣгха̄ сукхӣ атта̄нам̣ парихаранту, саббе па̄н̣а̄, саббе бхӯта̄, саббе пуггала̄, саббе аттабха̄вапарийа̄панна̄ авера̄…пе… парихарантӯти имехи пан̃чаха̄ка̄рехи анодхисопхаран̣а̄ метта̄ четовимутти ведитабба̄.

сабба̄ иттхийо авера̄…пе… атта̄нам̣ парихаранту, саббе пуриса̄, саббе арийа̄, саббе анарийа̄, саббе дева̄, саббе манусса̄, саббе винипа̄тика̄ авера̄…пе… парихарантӯти имехи саттаха̄ка̄рехи одхисопхаран̣а̄ метта̄ четовимутти ведитабба̄.

саббе пураттхима̄йа диса̄йа сатта̄ авера̄…пе… атта̄нам̣ парихаранту. саббе паччхима̄йа диса̄йа, саббе уттара̄йа диса̄йа, саббе даккхин̣а̄йа диса̄йа, саббе пураттхима̄йа анудиса̄йа, саббе паччхима̄йа анудиса̄йа, саббе уттара̄йа анудиса̄йа, саббе даккхин̣а̄йа анудиса̄йа, саббе хет̣т̣хима̄йа диса̄йа, саббе упарима̄йа диса̄йа сатта̄ авера̄…пе… парихаранту. саббе пураттхима̄йа диса̄йа па̄н̣а̄, бхӯта̄, пуггала̄, аттабха̄вапарийа̄панна̄, авера̄…пе… парихаранту. сабба̄ пураттхима̄йа диса̄йа иттхийо, саббе пуриса̄, арийа̄, анарийа̄, дева̄, манусса̄, винипа̄тика̄ авера̄…пе… парихаранту. сабба̄ паччхима̄йа диса̄йа, уттара̄йа, даккхин̣а̄йа, пураттхима̄йа анудиса̄йа, паччхима̄йа, уттара̄йа, даккхин̣а̄йа анудиса̄йа, хет̣т̣хима̄йа диса̄йа, упарима̄йа диса̄йа иттхийо…пе… винипа̄тика̄ авера̄ абйа̄паджджа̄ анӣгха̄ сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯти имехи дасаха̄ка̄рехи диса̄пхаран̣а̄ метта̄ четовимутти ведитабба̄.

256. таттха саббети анавасесапарийа̄да̄наметам̣. сатта̄ти рӯпа̄дӣсу кхандхесу чхандара̄гена сатта̄ висатта̄ти сатта̄. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –