7. чхаануссатиниддесо

1. буддха̄нуссатикатха̄

123. асубха̄нантарам̣ уддит̣т̣ха̄су пана дасасу ануссатӣсу пунаппунам̣ уппаджджанато сатийева ануссати, паваттитаббат̣т̣ха̄намхийева ва̄ паваттатта̄ саддха̄паббаджитасса кулапуттасса анурӯпа̄ сатӣтипи ануссати, буддхам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати буддха̄нуссати, буддхагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. дхаммам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати дхамма̄нуссати, сва̄ккха̄тата̄дидхаммагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. сан̇гхам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати сан̇гха̄нуссати, суппат̣ипанната̄дисан̇гхагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. сӣлам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати сӣла̄нуссати, акхан̣д̣ата̄дисӣлагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. ча̄гам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати ча̄га̄нуссати, муттача̄гата̄дича̄гагун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. девата̄ а̄раббха уппанна̄ ануссати девата̄нуссати, девата̄ саккхит̣т̣ха̄не т̣хапетва̄ аттано саддха̄дигун̣а̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. маран̣ам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати маран̣а̄нуссати, джӣвитиндрийупаччхеда̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. кеса̄дибхедам̣ рӯпака̄йам̣ гата̄, ка̄йе ва̄ гата̄ти ка̄йагата̄, ка̄йагата̄ ча са̄ сати ча̄ти ка̄йагатасатӣти ваттаббе рассам̣ акатва̄ ка̄йагата̄сатӣти вутта̄, кеса̄дика̄йакот̣т̣ха̄санимитта̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. а̄на̄па̄не а̄раббха уппанна̄ сати а̄на̄па̄нассати, асса̄сапасса̄санимитта̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣. упасамам̣ а̄раббха уппанна̄ ануссати упасама̄нуссати, саббадуккхӯпасама̄рамман̣а̄йа сатийа̄ етамадхивачанам̣.

124. ити има̄су дасасу ануссатӣсу буддха̄нуссатим̣ та̄ва бха̄ветука̄мена авеччаппаса̄дасаманна̄гатена йогина̄ патирӯпасена̄сане рахогатена пат̣исаллӣнена ‘‘итипи со бхагава̄ арахам̣ самма̄самбуддхо виджджа̄чаран̣асампанно сугато локавидӯ ануттаро пурисадаммаса̄ратхи саттха̄ деваманусса̄нам̣ буддхо бхагава̄’’ти (а. ни. 6.10) евам̣ буддхасса бхагавато гун̣а̄ ануссаритабба̄.

татра̄йам̣ ануссаран̣анайо – со бхагава̄ итипи арахам̣, итипи самма̄самбуддхо…пе… итипи бхагава̄ти ануссарати. имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хоти.

125. таттха а̄ракатта̄ арӣнам̣ ара̄нан̃ча хататта̄ паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄ па̄пакаран̣е раха̄бха̄ва̄ти имехи та̄ва ка̄ран̣ехи со бхагава̄ араханти ануссарати. а̄рака̄ хи со саббакилесехи сувидӯравидӯре т̣хито маггена сава̄сана̄нам̣ килеса̄нам̣ виддхам̣ситатта̄ти а̄ракатта̄ арахам̣.

со тато а̄рака̄ на̄ма, йасса йена̄саман̇гита̄;

асаман̇гӣ ча досехи, на̄тхо тена̄рахам̣ матоти.

126. те ча̄нена килеса̄райо маггена хата̄ти арӣнам̣ хататта̄пи арахам̣.

йасма̄ ра̄га̄дисан̇кха̄та̄, саббепи арайо хата̄;

пан̃н̃а̄саттхена на̄тхена, тасма̄пи арахам̣ матоти.

127. йан̃четам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄майана̄бхи пун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄ра̄рам̣ джара̄маран̣анеми а̄савасамудайамайена аккхена виджджхитва̄ тибхаваратхе сама̄йоджитам̣ ана̄дика̄лаппаваттам̣ сам̣са̄рачаккам̣, тасса̄нена бодхиман̣д̣е вӣрийапа̄дехи сӣлапатхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа саддха̄хаттхена каммаккхайакарам̣ н̃а̄н̣апхарасум̣ гахетва̄ саббе ара̄ хата̄ти ара̄нам̣ хататта̄пи арахам̣.

128. атха ва̄ сам̣са̄рачакканти анаматаггам̣ сам̣са̄рават̣т̣ам̣ вуччати. тасса ча авиджджа̄ на̄бхи, мӯлатта̄. джара̄маран̣ам̣ неми, парийоса̄натта̄. сеса̄ даса дхамма̄ ара̄, авиджджа̄мӯлакатта̄ джара̄маран̣апарийантатта̄ ча, таттха дуккха̄дӣсу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄. ка̄мабхаве ча авиджджа̄ ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хоти, рӯпабхаве авиджджа̄ рӯпабхаве сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хоти, арӯпабхаве авиджджа̄ арӯпабхаве сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайо хоти. ка̄мабхаве сан̇кха̄ра̄ ка̄мабхаве пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асса паччайа̄ хонти, еса найо итаресу. ка̄мабхаве пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ ка̄мабхаве на̄марӯпасса паччайо хоти, татха̄ рӯпабхаве. арӯпабхаве на̄массева паччайо хоти. ка̄мабхаве на̄марӯпам̣ ка̄мабхаве сал̣а̄йатанасса паччайо хоти, рӯпабхаве на̄марӯпам̣ рӯпабхаве тин̣н̣ам̣ а̄йатана̄нам̣ паччайо хоти, арӯпабхаве на̄мам̣ арӯпабхаве екасса а̄йатанасса паччайо хоти. ка̄мабхаве сал̣а̄йатанам̣ ка̄мабхаве чхаббидхасса пхассасса паччайо хоти, рӯпабхаве тӣн̣и а̄йатана̄ни рӯпабхаве тин̣н̣ам̣ пхасса̄нам̣ паччайа̄ хонти, арӯпабхаве екам̣ а̄йатанам̣ арӯпабхаве екасса пхассасса паччайо хоти. ка̄мабхаве чха пхасса̄ ка̄мабхаве чханнам̣ ведана̄нам̣ паччайа̄ хонти, рӯпабхаве тайо пхасса̄ таттхева тиссаннам̣, арӯпабхаве еко таттхева екисса̄ ведана̄йа паччайо хоти. ка̄мабхаве чха ведана̄ ка̄мабхаве чханнам̣ тан̣ха̄ка̄йа̄нам̣ паччайа̄ хонти, рӯпабхаве тиссо таттхева тин̣н̣ам̣, арӯпабхаве ека̄ ведана̄ арӯпабхаве екасса тан̣ха̄ка̄йасса паччайо хоти. таттха таттха са̄ са̄ тан̣ха̄ тасса тасса упа̄да̄насса, упа̄да̄на̄дайо бхава̄дӣнам̣.

катхам̣? идхекаччо ка̄ме парибхун̃джисса̄мӣти ка̄мупа̄да̄напаччайа̄ ка̄йена дуччаритам̣ чарати, ва̄ча̄йа дуччаритам̣ чарати, манаса̄ дуччаритам̣ чарати, дуччаритапа̄рипӯрийа̄ апа̄йе упападжджати. таттхасса упапаттихетубхӯтам̣ каммам̣ каммабхаво, камманиббатта̄ кхандха̄ упапаттибхаво, кхандха̄нам̣ ниббатти джа̄ти, парипа̄ко джара̄, бхедо маран̣ам̣.

апаро саггасампаттим̣ анубхависса̄мӣти татхева сучаритам̣ чарати, сучаритапа̄рипӯрийа̄ сагге упападжджати. таттхасса упапаттихетубхӯтам̣ каммам̣ каммабхавоти со ева найо.

апаро пана брахмалокасампаттим̣ анубхависса̄мӣти ка̄мупа̄да̄напаччайа̄ева меттам̣ бха̄вети, карун̣ам̣, мудитам̣, упеккхам̣ бха̄вети, бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ брахмалоке ниббаттати. таттхасса ниббаттихетубхӯтам̣ каммам̣ каммабхавоти со ева найо.

апаро арӯпабхаве сампаттим̣ анубхависса̄мӣти татхева а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄дисама̄паттийо бха̄вети, бха̄вана̄па̄рипӯрийа̄ таттха таттха ниббаттати. таттхасса ниббаттихетубхӯтам̣ каммам̣ каммабхаво, камманиббатта̄ кхандха̄ упапаттибхаво, кхандха̄нам̣ ниббатти джа̄ти, парипа̄ко джара̄, бхедо маран̣анти. еса найо сесупа̄да̄намӯлика̄супи йоджана̄су.

евам̣ айам̣ авиджджа̄ хету, сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄, убхопете хетусамуппанна̄ти паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣. атӣтампи аддха̄нам̣ ана̄гатампи аддха̄нам̣ авиджджа̄ хету, сан̇кха̄ра̄ хетусамуппанна̄, убхопете хетусамуппанна̄ти паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти етенева найена саббапада̄ни виттха̄ретабба̄ни.

таттха авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ еко сан̇кхепо, вин̃н̃а̄н̣ана̄марӯпасал̣а̄йатанапхассаведана̄ еко, тан̣хупа̄да̄набхава̄ еко, джа̄тиджара̄маран̣ам̣ еко. пуримасан̇кхепо четтха атӣто аддха̄, две маджджхима̄ паччуппанно, джа̄тиджара̄маран̣ам̣ ана̄гато. авиджджа̄сан̇кха̄раггахан̣ена четтха тан̣хупа̄да̄набхава̄ гахита̄ва хонтӣти име пан̃ча дхамма̄ атӣте каммават̣т̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣а̄дайо пан̃ча етарахи випа̄кават̣т̣ам̣, тан̣хупа̄да̄набхаваггахан̣ена авиджджа̄сан̇кха̄ра̄ гахита̄ва хонтӣти име пан̃ча дхамма̄ етарахи каммават̣т̣ам̣, джа̄тиджара̄маран̣а̄падесена вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ниддит̣т̣хатта̄ име пан̃ча дхамма̄ а̄йатим̣ випа̄кават̣т̣ам̣. те а̄ка̄рато вӣсативидха̄ хонти. сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣а̄нан̃четтха антара̄ еко сандхи, ведана̄тан̣ха̄намантара̄ еко, бхаваджа̄тӣнамантара̄ екоти, ити бхагава̄ етам̣ чатусан̇кхепам̣ тийаддхам̣ вӣсата̄ка̄рам̣ тисандхим̣ пат̣иччасамуппа̄дам̣ сабба̄ка̄рато джа̄на̄ти пассати ан̃н̃а̄ти пат̣ивиджджхати. там̣ н̃а̄тат̣т̣хена н̃а̄н̣ам̣, паджа̄нанат̣т̣хена пан̃н̃а̄, тена вуччати паччайапариггахе пан̃н̃а̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣анти. имина̄ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ена бхагава̄ те дхамме йатха̄бхӯтам̣ н̃атва̄ тесу ниббинданто вираджджанто вимуччанто вуттаппака̄расса имасса сам̣са̄рачаккасса аре хани вихани виддхам̣сеси. евампи ара̄нам̣ хататта̄ арахам̣.

ара̄ сам̣са̄рачаккасса, хата̄ н̃а̄н̣а̄сина̄ йато;

локана̄тхена тенеса, араханти павуччати.

129. аггадаккхин̣еййатта̄ ча чӣвара̄дипаччайе арахати пӯджа̄висесан̃ча. тенева ча уппанне татха̄гате йекечи махесаккха̄ деваманусса̄, на те ан̃н̃аттха пӯджам̣ каронти. татха̄ хи брахма̄ сахампати синеруматтена ратанада̄мена татха̄гатам̣ пӯджеси. йатха̄балан̃ча ан̃н̃е дева̄ манусса̄ ча бимбиса̄ракосалара̄джа̄дайо. париниббутампи ча бхагавантам̣ уддисса чханнавутикот̣идханам̣ виссаджджетва̄ асокамаха̄ра̄джа̄ сакаладжамбудӣпе чатура̄сӣтивиха̄расахасса̄ни патит̣т̣ха̄песи. ко пана ва̄до ан̃н̃есам̣ пӯджа̄висеса̄нанти паччайа̄дӣнам̣ арахатта̄пи арахам̣.

пӯджа̄висесам̣ саха паччайехи,

йасма̄ айам̣ арахати локана̄тхо;

аттха̄нурӯпам̣ араханти локе,

тасма̄ джино арахати на̄маметам̣.

130. йатха̄ ча локе йекечи пан̣д̣итама̄нино ба̄ла̄ асилокабхайена рахо па̄пам̣ каронти, евамеса на када̄чи каротӣти па̄пакаран̣е раха̄бха̄ватопи арахам̣.

йасма̄ наттхи рахо на̄ма, па̄пакаммесу та̄дино;

раха̄бха̄вена тенеса, арахам̣ ити виссуто.

евам̣ саббатха̄пи –

а̄ракатта̄ хататта̄ ча, килеса̄рӣна со муни;

хатасам̣са̄рачакка̄ро, паччайа̄дӣна ча̄рахо;

на рахо кароти па̄па̄ни, арахам̣ тена вуччатӣти.

131. самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ пана самма̄самбуддхо. татха̄хи еса саббадхамме самма̄ са̄ман̃ча буддхо, абхин̃н̃еййе дхамме абхин̃н̃еййато буддхо, парин̃н̃еййе дхамме парин̃н̃еййато, паха̄таббе дхамме паха̄таббато, саччхика̄таббе дхамме саччхика̄таббато, бха̄ветаббе дхамме бха̄ветаббато. тенева ча̄ха –

абхин̃н̃еййам̣ абхин̃н̃а̄там̣, бха̄ветаббан̃ча бха̄витам̣;

паха̄таббам̣ пахӣнам̣ ме, тасма̄ буддхосми бра̄хман̣а̄ти. (ма. ни. 2.399; су. ни. 563);

132. апича чаккхум̣ дуккхасаччам̣, тасса мӯлака̄ран̣абха̄вена самут̣т̣ха̄пика̄ пуриматан̣ха̄ самудайасаччам̣, убхиннам̣ аппаватти ниродхасаччам̣, ниродхападжа̄нана̄ пат̣ипада̄ маггасаччанти евам̣ екекападуддха̄рена̄пи саббадхамме самма̄ са̄ман̃ча буддхо, еса найо сотагха̄надживха̄ка̄йаманесу. етенева найена рӯпа̄дӣни чха а̄йатана̄ни, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо чхавин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄, чаккхусампхасса̄дайо чха пхасса̄, чаккхусампхассаджа̄дайо чха ведана̄, рӯпасан̃н̃а̄дайо чха сан̃н̃а̄, рӯпасан̃четана̄дайо чха четана̄, рӯпатан̣ха̄дайо чха тан̣ха̄ка̄йа̄, рӯпавитакка̄дайо чха витакка̄, рӯпавича̄ра̄дайо чха вича̄ра̄, рӯпаккхандха̄дайо пан̃чаккхандха̄, даса касин̣а̄ни, даса ануссатийо, уддхума̄такасан̃н̃а̄дивасена даса сан̃н̃а̄, кеса̄дайо дваттим̣са̄ка̄ра̄, два̄даса̄йатана̄ни, ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо, ка̄мабхава̄дайо нава бхава̄, пат̣хама̄дӣни чатта̄ри джха̄на̄ни, метта̄бха̄вана̄дайо чатассо аппаман̃н̃а̄, чатассо арӯпасама̄паттийо, пат̣иломато джара̄маран̣а̄дӣни, ануломато авиджджа̄дӣни пат̣иччасамуппа̄дан̇га̄ни ча йоджетабба̄ни.

татра̄йам̣ екападайоджана̄, джара̄маран̣ам̣ дуккхасаччам̣, джа̄ти самудайасаччам̣, убхиннампи ниссаран̣ам̣ ниродхасаччам̣, ниродхападжа̄нана̄ пат̣ипада̄ маггасаччанти евамекекападуддха̄рена саббадхамме самма̄ са̄ман̃ча буддхо анубуддхо пат̣ибуддхо. тена вуттам̣ – ‘‘самма̄ са̄ман̃ча саббадхамма̄нам̣ буддхатта̄ пана самма̄самбуддхо’’ти.

133. виджджа̄хи пана чаран̣ена ча сампаннатта̄ виджджа̄чаран̣асампанно. таттха виджджа̄ти тиссопи виджджа̄ ат̣т̣хапи виджджа̄. тиссо виджджа̄ бхайабхеравасутте (ма. ни. 1.52 а̄дайо) вуттанайенева ведитабба̄, ат̣т̣ха амбат̣т̣хасутте (дӣ. ни. 1.278 а̄дайо). татра хи випассана̄н̃а̄н̣ена маномайиддхийа̄ ча саха чха абхин̃н̃а̄ париггахетва̄ ат̣т̣ха виджджа̄ вутта̄. чаран̣анти сӣласам̣варо, индрийесу гуттадва̄рата̄, бходжане маттан̃н̃ута̄, джа̄гарийа̄нуйого, сатта саддхамма̄, чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄нӣти име паннараса дхамма̄ ведитабба̄. имейева хи паннараса дхамма̄ йасма̄ етехи чарати арийаса̄вако гаччхати аматам̣ дисам̣, тасма̄ чаран̣анти вутта̄. йатха̄ха – ‘‘идха, маха̄на̄ма, арийаса̄вако сӣлава̄ хотӣ’’ти (ма. ни. 2.24) саббам̣ маджджхимапан̣н̣а̄саке вуттанайенева ведитаббам̣. бхагава̄ има̄хи виджджа̄хи имина̄ ча чаран̣ена саманна̄гато. тена вуччати виджджа̄чаран̣асампанноти.

таттха виджджа̄сампада̄ бхагавато саббан̃н̃утам̣ пӯретва̄ т̣хита̄. чаран̣асампада̄ маха̄ка̄рун̣икатам̣. со саббан̃н̃ута̄йа саббасатта̄нам̣ аттха̄наттхам̣ н̃атва̄ маха̄ка̄рун̣иката̄йа анаттхам̣ париваджджетва̄ аттхе нийоджети. йатха̄ там̣ виджджа̄чаран̣асампанно. тенасса са̄вака̄ суппат̣ипанна̄ хонти, но дуппат̣ипанна̄ виджджа̄чаран̣авипанна̄нам̣ са̄вака̄ аттантапа̄дайо вийа.

134. собханагаманатта̄, сундарам̣ т̣ха̄нам̣ гататта̄, самма̄ гататта̄, самма̄ ча гадатта̄ сугато. гаманампи хи гатанти вуччати. тан̃ча бхагавато собханам̣ парисуддхаманаваджджам̣. ким̣ пана танти? арийамагго. тена хеса гаманена кхемам̣ дисам̣ асаджджама̄но гатоти собханагаманатта̄ сугато. сундаран̃чеса т̣ха̄нам̣ гато аматам̣ нибба̄нанти сундарам̣ т̣ха̄нам̣ гататта̄пи сугато. самма̄ ча гато тена тена маггена пахӣне килесе пуна апачча̄гаччханто. вуттан̃хетам̣ – ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣти сугато…пе… арахаттамаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣти сугато’’ти, самма̄ ва̄ гато дӣпан̇карапа̄дамӯлато пабхути йа̄ва бодхиман̣д̣а̄ та̄ва саматим̣сапа̄рамӣпӯрика̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббалокасса хитасукхамева каронто сассатам̣, уччхедам̣, ка̄масукхам̣, аттакиламатханти име ча анте анупагаччханто гатоти самма̄ гататта̄пи сугато. самма̄ чеса гадати йуттат̣т̣ха̄не йуттамева ва̄чам̣ бха̄сатӣти самма̄ гадатта̄пи сугато. татридам̣ са̄дхакасуттам̣ ‘‘йам̣ татха̄гато ва̄чам̣ джа̄на̄ти абхӯтам̣ атаччхам̣ анаттхасан̃хитам̣, са̄ ча паресам̣ аппийа̄ амана̄па̄, на там̣ татха̄гато ва̄чам̣ бха̄сати. йампи татха̄гато ва̄чам̣ джа̄на̄ти бхӯтам̣ таччхам̣ анаттхасан̃хитам̣, са̄ ча паресам̣ аппийа̄ амана̄па̄, тампи татха̄гато ва̄чам̣ на бха̄сати. йан̃ча кхо татха̄гато ва̄чам̣ джа̄на̄ти бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасан̃хитам̣, са̄ ча паресам̣ аппийа̄ амана̄па̄, татра ка̄лан̃н̃ӯ татха̄гато хоти тасса̄ ва̄ча̄йа веййа̄каран̣а̄йа. йам̣ татха̄гато ва̄чам̣ джа̄на̄ти абхӯтам̣ атаччхам̣ анаттхасан̃хитам̣, са̄ ча паресам̣ пийа̄ мана̄па̄, на там̣ татха̄гато ва̄чам̣ бха̄сати. йампи татха̄гато ва̄чам̣ джа̄на̄ти бхӯтам̣ таччхам̣ анаттхасан̃хитам̣, са̄ ча паресам̣ пийа̄ мана̄па̄, тампи татха̄гато ва̄чам̣ на бха̄сати. йан̃ча кхо татха̄гато ва̄чам̣ джа̄на̄ти бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасан̃хитам̣, са̄ ча паресам̣ пийа̄ мана̄па̄, татра ка̄лан̃н̃ӯ татха̄гато хоти тасса̄ ва̄ча̄йа веййа̄каран̣а̄йа̄’’ти (ма. ни. 2.86). евам̣ самма̄ гадатта̄пи сугатоти ведитаббо.

135. саббатха̄пи видиталокатта̄ пана локавидӯ. со хи бхагава̄ сабха̄вато самудайато ниродхато ниродхӯпа̄йатоти саббатха̄ локам̣ аведи ан̃н̃а̄си пат̣ивиджджхи. йатха̄ха – ‘‘йаттха кхо, а̄вусо, на джа̄йати на джӣйати на мӣйати на чавати на упападжджати, на̄хам̣ там̣ гаманена локасса антам̣ н̃а̄теййам̣ дат̣т̣хеййам̣ паттеййанти вада̄ми, на ча̄хам̣, а̄вусо, апатва̄ва локасса антам̣ дуккхасса антакирийам̣ вада̄ми. апи ча̄хам̣, а̄вусо, имасмин̃н̃ева бйа̄маматте кал̣еваре сасан̃н̃имхи саманаке локан̃ча пан̃н̃апеми локасамудайан̃ча локаниродхан̃ча локаниродхага̄минин̃ча пат̣ипадам̣.

гаманена на паттаббо, локассанто куда̄чанам̣;

на ча апатва̄ локантам̣, дуккха̄ аттхи памочанам̣.

тасма̄ хаве локавидӯ сумедхо,

локантагӯ вӯситабрахмачарийо;

локасса антам̣ самита̄ви н̃атва̄,

на̄сӣсати локамимам̣ паран̃ча̄ти. (сам̣. ни. 1.107; а. ни. 4.45);

136. апича тайо лока̄ сан̇кха̄ралоко сатталоко ока̄салокоти. таттха еко локо саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти (пат̣и. ма. 1.112) а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кха̄ралоко ведитаббо. сассато локоти ва̄ асассато локоти ва̄ти (дӣ. ни. 1.421) а̄гатат̣т̣ха̄не сатталоко.

йа̄вата̄ чандимасӯрийа̄ парихаранти, диса̄ бханти вирочама̄на̄;

та̄ва сахассадха̄ локо, еттха те ваттатӣ васоти. (ма. ни. 1.503) –

а̄гатат̣т̣ха̄не ока̄салоко. тампи бхагава̄ саббатха̄ аведи. татха̄ хисса ‘‘еко локо саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄. две лока̄ на̄ман̃ча рӯпан̃ча. тайо лока̄ тиссо ведана̄. чатта̄ро лока̄ чатта̄ро а̄ха̄ра̄. пан̃ча лока̄ пан̃чупа̄да̄наккхандха̄. чха лока̄ чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни. сатта лока̄ сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо. ат̣т̣ха лока̄ ат̣т̣ха локадхамма̄. нава лока̄ нава сатта̄ва̄са̄. даса лока̄ даса̄йатана̄ни. два̄даса лока̄ два̄даса̄йатана̄ни. ат̣т̣ха̄раса лока̄ ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо’’ти (пат̣и. ма. 1.112) айам̣ сан̇кха̄ралокопи саббатха̄ видито.

йасма̄ панеса саббесампи сатта̄нам̣ а̄сайам̣ джа̄на̄ти, анусайам̣ джа̄на̄ти, чаритам̣ джа̄на̄ти, адхимуттим̣ джа̄на̄ти, аппараджаккхе маха̄раджаккхе, тиккхиндрийе мудиндрийе, сва̄ка̄ре два̄ка̄ре, сувин̃н̃а̄пайе дувин̃н̃а̄пайе, бхаббе абхаббе сатте джа̄на̄ти. тасма̄сса сатталокопи саббатха̄ видито.

137. йатха̄ ча сатталоко, евам̣ ока̄салокопи. татха̄ хеса екам̣ чаккава̄л̣ам̣ а̄йа̄мато ча виттха̄рато ча йоджана̄нам̣ два̄дасасатасахасса̄ни чатутим̣сасата̄ни ча пан̃н̃а̄сан̃ча йоджана̄ни. париккхепато пана –

саббам̣ сатасахасса̄ни, чхаттим̣сапариман̣д̣алам̣;

даса чева сахасса̄ни, ад̣д̣худ̣д̣ха̄ни сата̄ни ча.

таттха –

дуве сатасахасса̄ни, чатта̄ри нахута̄ни ча;

еттакам̣ бахалаттена, сан̇кха̄та̄йам̣ васундхара̄.

тасса̄йева сандха̄ракам̣ –

чатта̄ри сатасахасса̄ни, ат̣т̣хева нахута̄ни ча;

еттакам̣ бахалаттена, джалам̣ ва̄те патит̣т̣хитам̣.

тасса̄пи сандха̄рако –

нава сатасахасса̄ни, ма̄луто набхамуггато;

сат̣т̣хин̃чева сахасса̄ни, еса̄ локасса сан̣т̣хити.

евам̣ сан̣т̣хите четтха йоджана̄нам̣ –

чатура̄сӣти сахасса̄ни, аджджхога̄л̣хо махан̣н̣аве;

аччуггато та̄вадева, синеру паббатуттамо.

тато упад̣д̣хупад̣д̣хена, пама̄н̣ена йатха̄ккамам̣;

аджджхога̄л̣хуггата̄ дибба̄, на̄на̄ратаначиттита̄.

йугандхаро ӣсадхаро, каравӣко судассано;

неминдхаро винатако, ассакан̣н̣о гири браха̄.

ете сатта маха̄села̄, синерусса самантато;

маха̄ра̄джа̄нама̄ва̄са̄, девайаккханисевита̄.

йоджана̄нам̣ сата̄нуччо, химава̄ пан̃ча паббато;

йоджана̄нам̣ сахасса̄ни, тӣн̣и а̄йатавиттхато.

чатура̄сӣтисахассехи, кӯт̣ехи пат̣иман̣д̣ито;

типан̃чайоджанаккхандха-париккхепа̄ нагавхайа̄.

пан̃н̃а̄сайоджанаккхандха-са̄кха̄йа̄ма̄ самантато;

сатайоджанавиттхин̣н̣а̄, та̄вадева ча уггата̄;

джамбӯ йасса̄нубха̄вена, джамбудӣпо пака̄сито.

йан̃четам̣ джамбуйа̄ пама̄н̣ам̣, етадева асура̄нам̣ читрапа̄т̣алийа̄, гарул̣а̄нам̣ симбалируккхасса, апарагойа̄не кадамбасса, уттаракурӯсу каппаруккхасса, пуббавидехе сирӣсасса, та̄ватим̣сесу па̄риччхаттакасса̄ти. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘па̄т̣алӣ симбалӣ джамбӯ, дева̄нам̣ па̄риччхаттако;

кадамбо каппаруккхо ча, сирӣсена бхавати саттаманти.

‘‘двеасӣти сахасса̄ни, аджджхога̄л̣хо махан̣н̣аве;

аччуггато та̄вадева, чаккава̄л̣асилуччайо;

париккхипитва̄ там̣ саббам̣, локадха̄тумайам̣ т̣хито’’ти.

таттха чандаман̣д̣алам̣ екӯнапан̃н̃а̄сайоджанам̣. сӯрийаман̣д̣алам̣ пан̃н̃а̄сайоджанам̣. та̄ватим̣сабхаванам̣ дасасахассайоджанам̣. татха̄ асурабхаванам̣ авӣчимаха̄нирайо джамбудӣпо ча. апарагойа̄нам̣ саттасахассайоджанам̣. татха̄ пуббавидехам̣. уттаракуру ат̣т̣хасахассайоджанам̣. екамеко четтха маха̄дӣпо пан̃часатапан̃часатапариттадӣпапарива̄ро. там̣ саббампи екам̣ чаккава̄л̣ам̣ ека̄ локадха̄ту. тадантаресу локантариканирайа̄.

евам̣ ананта̄ни чаккава̄л̣а̄ни ананта̄ локадха̄туйо бхагава̄ анантена буддхан̃а̄н̣ена аведи ан̃н̃а̄си пат̣ивиджджхи. евамасса ока̄салокопи саббатха̄ видито. евампи саббатха̄ видиталокатта̄ локавидӯ.

138. аттана̄ пана гун̣ехи висит̣т̣хатарасса кассачи абха̄вато наттхи етасса уттароти ануттаро. татха̄ хеса сӣлагун̣ена̄пи саббам̣ локамабхибхавати, сама̄дхипан̃н̃а̄вимуттивимуттин̃а̄н̣адассанагун̣ена̄пи. сӣлагун̣ена̄пи асамо асамасамо аппат̣имо аппат̣ибха̄го аппат̣ипуггало…пе… вимуттин̃а̄н̣адассанагун̣ена̄пи. йатха̄ха – ‘‘на кхо пана̄хам̣ саманупасса̄ми садеваке локе сама̄раке…пе… садеваманусса̄йа паджа̄йа аттана̄ сӣласампаннатара’’нти виттха̄ро. евам̣ аггапаса̄дасутта̄дӣни (а. ни. 4.34; итиву. 90) ‘‘на ме а̄чарийо аттхӣ’’тиа̄дика̄ (ма. ни. 1.285; маха̄ва. 11) га̄тха̄йо ча виттха̄ретабба̄.

139. пурисадамме са̄ретӣти пурисадаммаса̄ратхи. дамети винетӣти вуттам̣ хоти. таттха пурисадамма̄ти аданта̄ даметум̣ йутта̄ тираччха̄напуриса̄пи мануссапуриса̄пи амануссапуриса̄пи. татха̄ хи бхагавата̄ тираччха̄напуриса̄пи апала̄ло на̄гара̄джа̄, чӯл̣одаро, маходаро, аггисикхо, дхӯмасикхо, арава̄л̣о на̄гара̄джа̄, дханапа̄лако хаттхӣти евама̄дайо дамита̄ ниббиса̄ ката̄ саран̣есу ча сӣлесу ча патит̣т̣ха̄пита̄, мануссапуриса̄пи саччаканиган̣т̣хапуттаамбат̣т̣хама̄н̣авапоккхараса̄ти сон̣адантакӯт̣аданта̄дайо, амануссапуриса̄пи а̄л̣авакасӯчиломакхараломайаккхасаккадевара̄джа̄дайо дамита̄ винӣта̄ вичитрехи винайанӯпа̄йехи. ‘‘ахам̣ кхо, кеси, пурисадамме сан̣хенапи винеми, пхарусенапи винеми, сан̣хапхарусенапи винемӣ’’ти (а. ни. 4.11) идан̃четтха суттам̣ виттха̄ретаббам̣.

апича бхагава̄ висуддхасӣла̄дӣнам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣни сота̄панна̄дӣнан̃ча уттари маггапат̣ипадам̣ а̄чиккханто дантепи даметийева.

атха ва̄ ануттаро пурисадаммаса̄ратхӣти екамевидам̣ аттхападам̣. бхагава̄ хи татха̄ пурисадамме са̄рети, йатха̄ екапаллан̇кенева нисинна̄ ат̣т̣ха диса̄ асаджджама̄на̄ дха̄ванти. тасма̄ ануттаро пурисадаммаса̄ратхӣти вуччати. ‘‘хаттхидамакена, бхиккхаве, хаттхидаммо са̄рито екам̣йева дисам̣ дха̄ватӣ’’ти идан̃четтха суттам̣ (ма. ни. 3.312) виттха̄ретаббам̣.

140. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхехи йатха̄рахам̣ ануса̄сатӣти саттха̄. апича саттха̄ вийа̄ти саттха̄, бхагава̄ саттхава̄хо. йатха̄ саттхава̄хо саттхе канта̄рам̣ та̄рети чораканта̄рам̣ та̄рети ва̄л̣аканта̄рам̣ та̄рети дуббхиккхаканта̄рам̣ та̄рети нирудакаканта̄рам̣ та̄рети утта̄рети нитта̄рети пата̄рети кхемантабхӯмим̣ сампа̄пети, евамева бхагава̄ саттха̄ саттхава̄хо сатте канта̄рам̣ та̄рети, джа̄тиканта̄рам̣ та̄ретӣтиа̄дина̄ ниддесанайенапеттха аттхо ведитаббо. деваманусса̄нанти дева̄нан̃ча манусса̄нан̃ча. уккат̣т̣хапариччхедавасена, бхаббапуггалапариччхедавасена четам̣ вуттам̣. бхагава̄ пана тираччха̄нагата̄нампи ануса̄саниппада̄нена саттха̄йева. тепи хи бхагавато дхаммассаванена упаниссайасампаттим̣ патва̄ та̄йа ева упаниссайасампаттийа̄ дутийе ва̄ татийе ва̄ аттабха̄ве маггапхалабха̄гино хонти. ман̣д̣ӯкадевапутта̄дайо четтха нидассанам̣.

бхагавати кира гаггара̄йа поккхаран̣ийа̄ тӣре чампа̄нагарава̄сӣнам̣ дхаммам̣ десийама̄не еко ман̣д̣ӯко бхагавато саре нимиттам̣ аггахеси, там̣ еко ваччхапа̄лако дан̣д̣ам̣ олуббха тит̣т̣ханто сӣсе саннирумбхитва̄ ат̣т̣ха̄си. со та̄вадева ка̄лан̇катва̄ та̄ватим̣сабхаване два̄дасайоджанике канакавима̄не ниббатти. суттаппабуддхо вийа ча таттха аччхара̄сан̇гхапаривутам̣ атта̄нам̣ дисва̄ ‘‘аре ахампи на̄ма идха ниббатто, ким̣ ну кхо каммамака̄си’’нти а̄вадждженто на ан̃н̃ам̣ кин̃чи аддаса ан̃н̃атра бхагавато саре нимиттагга̄ха̄. со та̄вадева саха вима̄нена а̄гантва̄ бхагавато па̄де сираса̄ ванди. бхагава̄ джа̄нантова пуччхи –

‘‘ко ме вандати па̄да̄ни, иддхийа̄ йасаса̄ джалам̣;

абхиккантена ван̣н̣ена, сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄’’ти.

ман̣д̣ӯкохам̣ пуре а̄сим̣, удаке ва̄ригочаро;

тава дхаммам̣ сун̣антасса, авадхи ваччхапа̄лакоти.

бхагава̄ тасса дхаммам̣ десеси. чатура̄сӣтийа̄ па̄н̣асахасса̄нам̣ дхамма̄бхисамайо ахоси. девапуттопи сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄йа ситам̣ катва̄ паккамӣти.

141. йам̣ пана кин̃чи аттхи н̃еййам̣ на̄ма, саббассева буддхатта̄ вимоккхантикан̃н̃а̄н̣авасена буддхо. йасма̄ ва̄ чатта̄ри сачча̄ни аттана̄пи буджджхи, ан̃н̃епи сатте бодхеси, тасма̄ евама̄дӣхипи ка̄ран̣ехи буддхо. имасса ча панаттхасса вин̃н̃а̄панаттхам̣ ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо. бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’ти евам̣ паватто саббопи ниддесанайо (маха̄ни. 192) пат̣исамбхида̄найо (пат̣и. ма. 1.162) ва̄ виттха̄ретаббо.

142. бхагава̄ти идам̣ панасса гун̣ависит̣т̣хасаббасаттуттамагаруга̄рава̄дхивачанам̣. тена̄ху пора̄н̣а̄ –

‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣хам̣, бхагава̄ти вачанамуттамам̣;

гаруга̄равайутто со, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

чатуббидхам̣ ва̄ на̄мам̣ а̄ваттхикам̣ лин̇гикам̣ немиттикам̣ адхиччасамуппаннанти. адхиччасамуппаннам̣ на̄ма локийавоха̄рена йадиччхаканти вуттам̣ хоти. таттха ваччхо даммо балӣбаддоти евама̄ди а̄ваттхикам̣. дан̣д̣ӣ чхаттӣ сикхӣ карӣти евама̄ди лин̇гикам̣. тевиджджо чхал̣абхин̃н̃оти евама̄ди немиттикам̣. сиривад̣д̣хако дханавад̣д̣хакоти евама̄ди вачанаттхам̣ анапеккхитва̄ паваттам̣ адхиччасамуппаннам̣. идам̣ пана бхагава̄ти на̄мам̣ немиттикам̣, на маха̄ма̄йа̄йа, на суддходанамаха̄ра̄джена, на асӣтийа̄ н̃а̄тисахассехи катам̣, на саккасантусита̄дӣхи девата̄висесехи. вуттампи четам̣ дхаммасена̄патина̄ ‘‘бхагава̄ти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ катам̣…пе… вимоккхантикаметам̣ буддха̄нам̣ бхагаванта̄нам̣ бодхийа̄ мӯле саха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пат̣ила̄бха̄ саччхика̄ пан̃н̃атти йадидам̣ бхагава̄’’ти (маха̄ни. 84).

143. йам̣гун̣анемиттикан̃четам̣ на̄мам̣, тесам̣ гун̣а̄нам̣ пака̄санаттхам̣ имам̣ га̄тхам̣ ваданти –

‘‘бхагӣ бхаджӣ бха̄ги вибхаттава̄ ити,

ака̄си бхагганти гарӯти бха̄гйава̄;

бахӯхи н̃а̄йехи субха̄витаттано,

бхавантаго со бхагава̄ти вуччатӣ’’ти. –

ниддесе (маха̄ни. 84) вуттанайенева четтха тесам̣ тесам̣ пада̄нам̣ аттхо дат̣т̣хаббо.

144. айам̣ пана апаро найо.

бха̄гйава̄ бхаггава̄ йутто, бхагехи ча вибхаттава̄;

бхаттава̄ вантагамано, бхавесу бхагава̄ татоти.

таттха ван̣н̣а̄гамо ван̣н̣авипарийайотиа̄дикам̣ нируттилаккхан̣ам̣ гахетва̄ садданайена ва̄ писодара̄дипаккхепалаккхан̣ам̣ гахетва̄ йасма̄ локийалокуттарасукха̄бхиниббаттакам̣ да̄насӣла̄дипа̄раппаттам̣ бха̄гйамасса аттхи, тасма̄ бха̄гйава̄ти ваттаббе бхагава̄ти вуччатӣти н̃а̄таббам̣.

йасма̄ пана ахирика̄ноттаппакодхӯпана̄хамаккхапал̣а̄саисса̄маччхарийама̄йа̄са̄т̣хеййатхамбхаса̄рамбхама̄на̄тима̄намадапама̄датан̣ха̄авиджджа̄- тивидха̄кусаламӯладуччаритасам̣килесамалависамасан̃н̃а̄витаккапапан̃чачатуббидхавипарийеса- а̄савагантхаогхайогаагатитан̣хуппа̄дупа̄да̄напан̃чачетокхӣлавинибандханӣваран̣а̄бхинандана̄- чхавива̄дамӯлатан̣ха̄ка̄йасатта̄нусайаат̣т̣хамиччхаттанаватан̣ха̄мӯлакадаса̄кусалакаммапатхадва̄сат̣т̣хидит̣т̣хигата- ат̣т̣хасататан̣ха̄вичаритаппабхедасаббадаратхапарил̣а̄хакилесасатасахасса̄ни, сан̇кхепато ва̄ пан̃ча килесакхандхаабхисан̇кха̄радевапуттамаччума̄ре абхан̃джи. тасма̄ бхаггатта̄ етесам̣ париссайа̄нам̣ бхаггава̄ти ваттаббе бхагава̄ти вуччати. а̄ха четтха –

‘‘бхаггара̄го бхаггадосо, бхаггамохо ана̄саво;

бхагга̄сса па̄пака̄ дхамма̄, бхагава̄ тена вуччатӣ’’ти.

бха̄гйавата̄йа часса сатапун̃н̃алаккхан̣адхарасса рӯпака̄йасампатти дӣпита̄ хоти. бхаггадосата̄йа дхаммака̄йасампатти. татха̄ локийасариккхака̄нам̣ бахуматабха̄во, гахат̣т̣хапаббаджитехи абхигаманӣйата̄, абхигата̄нан̃ча несам̣ ка̄йачиттадуккха̄панайане пат̣ибалабха̄во, а̄мисада̄надхаммада̄нехи упака̄рита̄, локийалокуттарасукхехи ча сам̣йоджанасаматтхата̄ дӣпита̄ хоти.

йасма̄ ча локе иссарийадхаммайасасирика̄мапайаттесу чхасу дхаммесу бхагасаддо паваттати, параман̃часса сакачитте иссарийам̣, ан̣има̄лан̇гхима̄дикам̣ ва̄ локийасамматам̣ сабба̄ка̄рапарипӯрам̣ аттхи. татха̄ локуттаро дхаммо. локаттайабйа̄пако йатха̄бхуччагун̣а̄дхигато ативийа парисуддхо йасо. рӯпака̄йадассанабйа̄ват̣аджананайанаппаса̄даджананасаматтха̄ сабба̄ка̄рапарипӯра̄ саббан̇гапаччан̇гасирӣ. йам̣ йам̣ етена иччхитам̣ паттхитам̣ аттахитам̣ парахитам̣ ва̄, тасса тасса татхева абхиниппханнатта̄ иччхитаттханиббаттисан̃н̃ито ка̄мо. саббалокагарубха̄ваппаттихетубхӯто самма̄ва̄йа̄масан̇кха̄то пайатто ча аттхи. тасма̄ имехи бхагехи йуттатта̄пи бхага̄ асса сантӣти имина̄ аттхена бхагава̄ти вуччати.

йасма̄ пана кусала̄дӣхи бхедехи саббадхамме, кхандха̄йатанадха̄тусаччаиндрийапат̣иччасамуппа̄да̄дӣхи ва̄ кусала̄дидхамме, пӣл̣анасан̇кхатасанта̄павипарин̣а̄мат̣т̣хена ва̄ дуккхам̣ арийасаччам̣, а̄йӯхананида̄насам̣йогапалибодхат̣т̣хена самудайам̣, ниссаран̣авивека̄сан̇кхатааматат̣т̣хена ниродхам̣, ниййа̄никахетудассана̄дхипатеййат̣т̣хена маггам̣ вибхаттава̄, вибхаджитва̄ виваритва̄ деситава̄ти вуттам̣ хоти. тасма̄ вибхаттава̄ти ваттаббе бхагава̄ти вуччати.

йасма̄ ча еса диббабрахмаарийавиха̄ре ка̄йачиттаупадхививеке сун̃н̃атаппан̣ихита̄нимиттавимоккхе ан̃н̃е ча локийалокуттаре уттаримануссадхамме бхаджи севи бахулам̣ ака̄си, тасма̄ бхаттава̄ти ваттаббе бхагава̄ти вуччати.

йасма̄ пана тӣсу бхавесу тан̣ха̄сан̇кха̄там̣ гаманам̣ анена вантам̣, тасма̄ бхавесу вантагаманоти ваттаббе бхавасаддато бхака̄рам̣ гаманасаддато гака̄рам̣ вантасаддато вака̄ран̃ча дӣгхам̣ катва̄ а̄да̄йа бхагава̄ти вуччати йатха̄ локе механасса кхасса ма̄ла̄ти ваттаббе мекхала̄ти.

145. тассевам̣ имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена со бхагава̄ арахам̣…пе… имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена бхагава̄ти буддхагун̣е ануссарато нева тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти. уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти татха̄гатама̄раббха (а. ни. 6.10). иччасса евам̣ ра̄га̄дипарийут̣т̣ха̄на̄бха̄вена виккхамбхитанӣваран̣асса каммат̣т̣ха̄на̄бхимукхата̄йа уджугатачиттасса буддхагун̣апон̣а̄ витаккавича̄ра̄ паваттанти. буддхагун̣е анувитаккайато анувича̄райато пӣти уппаджджати. пӣтиманасса пӣтипадат̣т̣ха̄на̄йа пассаддхийа̄ ка̄йачиттадаратха̄ пат̣иппассамбханти. пассаддхадаратхасса ка̄йикампи четасикампи сукхам̣ уппаджджати. сукхино буддхагун̣а̄рамман̣ам̣ хутва̄ читтам̣ сама̄дхийатӣти ануккамена екаккхан̣е джха̄нан̇га̄ни уппаджджанти. буддхагун̣а̄нам̣ пана гамбхӣрата̄йа на̄наппака̄рагун̣а̄нуссаран̣а̄дхимуттата̄йа ва̄ аппанам̣ аппатва̄ упача̄раппаттамева джха̄нам̣ хоти. тадетам̣ буддхагун̣а̄нуссаран̣авасена уппаннатта̄ буддха̄нуссатиччева сан̇кхам̣ гаччхати.

иман̃ча пана буддха̄нуссатим̣ ануйутто бхиккху саттхари сага̄раво хоти саппатиссо, саддха̄вепуллам̣ сативепуллам̣ пан̃н̃а̄вепуллам̣ пун̃н̃авепуллан̃ча адхигаччхати, пӣтипа̄моджджабахуло хоти, бхайабхеравасахо дуккха̄дхива̄санасаматтхо, саттха̄ра̄ сам̣ва̄сасан̃н̃ам̣ пат̣илабхати. буддхагун̣а̄нуссатийа̄ аджджха̄вуттхан̃часса сарӣрампи четийагхарамива пӯджа̄рахам̣ хоти. буддхабхӯмийам̣ читтам̣ намати. вӣтиккамитаббаваттхусама̄йоге часса саммукха̄ саттха̄рам̣ пассато вийа хироттаппам̣ паччупат̣т̣ха̄ти. уттари аппат̣ивиджджханто пана сугатипара̄йано хоти.

тасма̄ хаве аппама̄дам̣, кайира̄тха сумедхасо;

евам̣ маха̄нубха̄ва̄йа, буддха̄нуссатийа̄ сада̄ти.

идам̣ та̄ва буддха̄нуссатийам̣ виттха̄ракатха̄мукхам̣.

2. дхамма̄нуссатикатха̄

146. дхамма̄нуссатим̣ бха̄ветука̄мена̄пи рахогатена пат̣исаллӣнена ‘‘сва̄ккха̄то бхагавата̄ дхаммо сандит̣т̣хико ака̄лико ехипассико опанеййико паччаттам̣ ведитаббо вин̃н̃ӯхӣ’’ти (а. ни. 6.10) евам̣ парийаттидхаммасса чева нававидхасса ча локуттарадхаммасса гун̣а̄ ануссаритабба̄.

147. сва̄ккха̄тоти имасмим̣ хи паде парийаттидхаммопи сан̇гахам̣ гаччхати, итаресу локуттарадхаммова. таттха парийаттидхаммо та̄ва сва̄ккха̄то а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣атта̄ са̄ттхасабйан̃джанакевалапарипун̣н̣апарисуддхабрахмачарийаппака̄санатта̄ ча. йан̃хи бхагава̄ екага̄тхампи десети, са̄ самантабхаддакатта̄ дхаммасса пат̣хамапа̄дена а̄дикалйа̄н̣а̄, дутийататийапа̄дехи маджджхекалйа̄н̣а̄, паччхимапа̄дена парийоса̄накалйа̄н̣а̄. ека̄нусандхикам̣ суттам̣ нида̄нена а̄дикалйа̄н̣ам̣, нигаманена парийоса̄накалйа̄н̣ам̣, сесена маджджхекалйа̄н̣ам̣. на̄на̄нусандхикам̣ суттам̣ пат̣хама̄нусандхина̄ а̄дикалйа̄н̣ам̣, паччхимена парийоса̄накалйа̄н̣ам̣, сесехи маджджхекалйа̄н̣ам̣. апича санида̄насауппаттикатта̄ а̄дикалйа̄н̣ам̣, венеййа̄нам̣ анурӯпато аттхасса авипарӣтата̄йа ча хетуда̄харан̣айуттато ча маджджхекалйа̄н̣ам̣, сотӯнам̣ саддха̄пат̣ила̄бхаджананена нигаманена ча парийоса̄накалйа̄н̣ам̣.

сакалопи са̄санадхаммо аттано аттхабхӯтена сӣлена а̄дикалйа̄н̣о, саматхавипассана̄маггапхалехи маджджхекалйа̄н̣о, нибба̄нена парийоса̄накалйа̄н̣о. сӣласама̄дхӣхи ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, випассана̄маггехи маджджхекалйа̄н̣о, пхаланибба̄нехи парийоса̄накалйа̄н̣о. буддхасубодхита̄йа ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, дхаммасудхаммата̄йа маджджхекалйа̄н̣о, сан̇гхасуппат̣иппаттийа̄ парийоса̄накалйа̄н̣о. там̣ сутва̄ татхаттха̄йа пат̣ипаннена адхигантабба̄йа абхисамбодхийа̄ ва̄ а̄дикалйа̄н̣о, паччекабодхийа̄ маджджхекалйа̄н̣о, са̄вакабодхийа̄ парийоса̄накалйа̄н̣о.

суййама̄но чеса нӣваран̣авиккхамбханато саваненапи калйа̄н̣амева а̄вахатӣти а̄дикалйа̄н̣о, пат̣ипаджджийама̄но саматхавипассана̄сукха̄ваханато пат̣ипаттийа̄пи калйа̄н̣ам̣ а̄вахатӣти маджджхекалйа̄н̣о, татха̄пат̣ипанно ча пат̣ипаттипхале нит̣т̣хите та̄дибха̄ва̄ваханато пат̣ипаттипхаленапи калйа̄н̣ам̣ а̄вахатӣти парийоса̄накалйа̄н̣оти евам̣ а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣атта̄ сва̄ккха̄то.

йам̣ панеса бхагава̄ дхаммам̣ десенто са̄санабрахмачарийам̣ маггабрахмачарийан̃ча пака̄сети на̄на̄найехи дӣпети, там̣ йатха̄нурӯпам̣ аттхасампаттийа̄ са̄ттхам̣, бйан̃джанасампаттийа̄ сабйан̃джанам̣. сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттиаттхападасама̄йогато са̄ттхам̣, аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесасампаттийа̄ сабйан̃джанам̣. аттхагамбхӣрата̄пат̣иведхагамбхӣрата̄хи са̄ттхам̣, дхаммагамбхӣрата̄десана̄гамбхӣрата̄хи сабйан̃джанам̣. аттхапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄висайато са̄ттхам̣, дхамманируттипат̣исамбхида̄висайато сабйан̃джанам̣. пан̣д̣итаведанӣйато париккхакаджанаппаса̄даканти са̄ттхам̣, саддхеййато локийаджанаппаса̄даканти сабйан̃джанам̣. гамбхӣра̄дхиппа̄йато са̄ттхам̣, утта̄нападато сабйан̃джанам̣. упанетаббасса абха̄вато сакалапарипун̣н̣абха̄вена кевалапарипун̣н̣ам̣. апанетаббасса абха̄вато ниддосабха̄вена парисуддхам̣.

апича пат̣ипаттийа̄ адхигамабйаттито са̄ттхам̣, парийаттийа̄ а̄гамабйаттито сабйан̃джанам̣, сӣла̄дипан̃чадхаммаккхандхайуттато кевалапарипун̣н̣ам̣, нирупаккилесато ниттаран̣аттха̄йа паваттито лока̄мисанирапеккхато ча парисуддханти евам̣ са̄ттхасабйан̃джанакевалапарипун̣н̣апарисуддхабрахмачарийаппака̄санато сва̄ккха̄то.

аттхавипалла̄са̄бха̄вато ва̄ сут̣т̣ху аккха̄тоти сва̄ккха̄то. йатха̄ хи ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ дхаммасса аттхо випалла̄сама̄паджджати, антара̄йика̄ти вуттадхамма̄нам̣ антара̄йикатта̄бха̄вато, ниййа̄ника̄ти вуттадхамма̄нам̣ ниййа̄никатта̄бха̄вато. тена те дураккха̄тадхамма̄йева хонти, на татха̄ бхагавато дхаммасса аттхо випалла̄сама̄паджджати. име дхамма̄ антара̄йика̄, име дхамма̄ ниййа̄ника̄ти евам̣ вуттадхамма̄нам̣ татха̄бха̄ва̄натиккаманатоти. евам̣ та̄ва парийаттидхаммо сва̄ккха̄то.

локуттарадхаммо пана нибба̄на̄нурӯпа̄йа пат̣ипаттийа̄ пат̣ипада̄нурӯпасса ча нибба̄насса аккха̄татта̄ сва̄ккха̄то. йатха̄ха – ‘‘супан̃н̃атта̄ кхо пана тена бхагавата̄ са̄вака̄нам̣ нибба̄нага̄минӣ пат̣ипада̄ сам̣сандати нибба̄нан̃ча пат̣ипада̄ ча. сеййатха̄пи на̄ма ган̇годакам̣ йамунодакена сам̣сандати самети, евамева супан̃н̃атта̄ (дӣ. ни. 2.296) тена бхагавата̄ са̄вака̄нам̣ нибба̄нага̄минӣ пат̣ипада̄ сам̣сандати нибба̄нан̃ча пат̣ипада̄ ча̄’’ти. арийамагго четтха антадвайам̣ анупагамма маджджхима̄ пат̣ипада̄бхӯтова ‘‘маджджхима̄ пат̣ипада̄’’ти аккха̄татта̄ сва̄ккха̄то. са̄ман̃н̃апхала̄ни пат̣ипассаддхакилеса̄нева ‘‘пат̣ипассаддхакилеса̄нӣ’’ти аккха̄татта̄ сва̄ккха̄та̄ни. нибба̄нам̣ сассата̄матата̄н̣ален̣а̄дисабха̄вамева сассата̄дисабха̄вавасена аккха̄татта̄ сва̄ккха̄танти евам̣ локуттарадхаммопи сва̄ккха̄то.

148. сандит̣т̣хикоти еттха пана арийамагго та̄ва аттано санта̄не ра̄га̄дӣнам̣ абха̄вам̣ каронтена арийапуггалена са̄мам̣ дат̣т̣хабботи сандит̣т̣хико. йатха̄ха –‘‘ратто кхо, бра̄хман̣а, ра̄гена абхибхӯто парийа̄дин̣н̣ачитто аттабйа̄ба̄дха̄йапи четети, парабйа̄ба̄дха̄йапи четети, убхайабйа̄ба̄дха̄йапи четети. четасикам̣ дуккхам̣ доманассам̣ пат̣исам̣ведети. ра̄ге пахӣне нева аттабйа̄ба̄дха̄йа четети, на парабйа̄ба̄дха̄йа четети, на убхайабйа̄ба̄дха̄йа четети, на четасикам̣ дуккхам̣ доманассам̣ пат̣исам̣ведети. евампи кхо, бра̄хман̣а, сандит̣т̣хико дхаммо хотӣ’’ти(а. ни. 3.54). апича нававидхопи локуттарадхаммо йена йена адхигато хоти, тена тена парасаддха̄йа гантаббатам̣ хитва̄ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ена сайам̣ дат̣т̣хабботи сандит̣т̣хико. атха ва̄ пасаттха̄ дит̣т̣хи сандит̣т̣хи, сандит̣т̣хийа̄ джайатӣти сандит̣т̣хико. татха̄ хеттха арийамагго сампайутта̄йа, арийапхалам̣ ка̄ран̣абхӯта̄йа, нибба̄нам̣ висайибхӯта̄йа сандит̣т̣хийа̄ килесе джайати. тасма̄ йатха̄ ратхена джайатӣти ратхико, евам̣ нававидхопи локуттарадхаммо сандит̣т̣хийа̄ джайатӣти сандит̣т̣хико.

атха ва̄ дит̣т̣ханти дассанам̣ вуччати. дит̣т̣хамева сандит̣т̣хам̣, дассананти аттхо. сандит̣т̣хам̣ арахатӣти сандит̣т̣хико. локуттарадхаммо хи бха̄вана̄бхисамайавасена саччхикирийа̄бхисамайавасена ча диссама̄нойева ват̣т̣абхайам̣ ниваттети. тасма̄ йатха̄ ваттхам̣ арахатӣти ваттхико, евам̣ сандит̣т̣хам̣ арахатӣти сандит̣т̣хико.

149. аттано пхалада̄нам̣ сандха̄йа на̄сса ка̄лоти ака̄ло. ака̄лойева ака̄лико. на пан̃ча̄хасатта̄ха̄дибхедам̣ ка̄лам̣ кхепетва̄ пхалам̣ дети, аттано пана паваттисаманантарамева пхаладоти вуттам̣ хоти. атха ва̄ аттано пхалада̄не пакат̣т̣хо ка̄ло патто асса̄ти ка̄лико. ко со? локийо кусаладхаммо. айам̣ пана саманантарапхалатта̄ на ка̄ликоти ака̄лико. идам̣ маггамева сандха̄йа вуттам̣.

150. ‘‘ехи пасса имам̣ дхамма’’нти евам̣ паваттам̣ ехипассавидхим̣ арахатӣти ехипассико. касма̄ панеса там̣ видхим̣ арахатӣти? виджджама̄натта̄ парисуддхатта̄ ча. риттамут̣т̣хийам̣ хи хиран̃н̃ам̣ ва̄ суван̣н̣ам̣ ва̄ аттхӣти ватва̄пи ‘‘ехи пасса има’’нти на сакка̄ ваттум̣. касма̄? авиджджама̄натта̄. виджджама̄нампи ча гӯтхам̣ ва̄ муттам̣ ва̄ манун̃н̃абха̄ваппака̄санена читтасампахам̣санаттхам̣ ‘‘ехи пасса има’’нти на сакка̄ ваттум̣. апича кхо пана тин̣ехи ва̄ пан̣н̣ехи ва̄ пат̣иччха̄детаббамева хоти. касма̄? апарисуддхатта̄. айам̣ пана нававидхопи локуттарадхаммо сабха̄ватова виджджама̄но вигатавала̄хаке а̄ка̄се сампун̣н̣ачандаман̣д̣алам̣ вийа пан̣д̣укамбале никкхиттаджа̄тиман̣и вийа ча парисуддхо. тасма̄ виджджама̄натта̄ парисуддхатта̄ ча ехипассавидхим̣ арахатӣти ехипассико.

151. упанетабботи опанеййико. айам̣ панеттха виниччхайо, упанайанам̣ упанайо, а̄диттам̣ челам̣ ва̄ сӣсам̣ ва̄ аджджхупеккхитва̄пи бха̄вана̄васена аттано читте упанайанам̣ арахатӣти опанайико. опанайикова опанеййико. идам̣ сан̇кхате локуттарадхамме йуджджати. асан̇кхате пана аттано читтена упанайанам̣ арахатӣти опанеййико. саччхикирийа̄васена аллӣйанам̣ арахатӣти аттхо.

атха ва̄ нибба̄нам̣ упанетӣти арийамагго упанеййо. саччхика̄таббатам̣ упанетабботи пхаланибба̄надхаммо упанеййо. упанеййо ева опанеййико.

152. паччаттам̣ ведитаббо вин̃н̃ӯхӣти саббехипи уггхат̣итан̃н̃ӯа̄дӣхи вин̃н̃ӯхи аттани аттани ведитаббо ‘‘бха̄вито ме магго, адхигатам̣ пхалам̣, саччхикато ниродхо’’ти. на хи упаджджха̄йена бха̄витена маггена саддхивиха̄рикасса килеса̄ пахӣйанти, на со тасса пхаласама̄паттийа̄ пха̄сувихарати, на тена саччхикатам̣ нибба̄нам̣ саччхикароти. тасма̄ на еса парасса сӣсе а̄бхаран̣ам̣ вийа дат̣т̣хаббо, аттано пана читтейева дат̣т̣хаббо, анубхавитаббо вин̃н̃ӯхӣти вуттам̣ хоти. ба̄ла̄нам̣ пана ависайо чеса.

апича сва̄ккха̄то айам̣ дхаммо. касма̄? сандит̣т̣хикатта̄. сандит̣т̣хико, ака̄ликатта̄. ака̄лико, ехипассикатта̄. йо ча ехипассико, со на̄ма опанеййико хотӣти.

153. тассевам̣ сва̄ккха̄тата̄дибхеде дхаммагун̣е ануссарато нева тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти. на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти. уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти дхаммам̣ а̄раббха̄ти (а. ни. 6.10) пуриманайенева виккхамбхитанӣваран̣асса екаккхан̣е джха̄нан̇га̄ни уппаджджанти. дхаммагун̣а̄нам̣ пана гамбхӣрата̄йа на̄наппака̄рагун̣а̄нуссаран̣а̄дхимуттата̄йа ва̄ аппанам̣ аппатва̄ упача̄раппаттамева джха̄нам̣ хоти. тадетам̣ дхаммагун̣а̄нуссаран̣авасена уппаннатта̄ дхамма̄нуссатиччева сан̇кхам̣ гаччхати.

иман̃ча пана дхамма̄нуссатим̣ ануйутто бхиккху евам̣ опанеййикасса дхаммасса десета̄рам̣ имина̄пан̇гена саманна̄гатам̣ саттха̄рам̣ нева атӣтам̣се саманупасса̄ми, на панетарахи ан̃н̃атра тена бхагавата̄ти евам̣ дхаммагун̣адассаненева саттхари сага̄раво хоти саппатиссо. дхамме гаручиттӣка̄ро саддха̄дивепуллам̣ адхигаччхати, пӣтипа̄моджджабахуло хоти, бхайабхеравасахо, дуккха̄дхива̄санасаматтхо, дхаммена сам̣ва̄сасан̃н̃ам̣ пат̣илабхати, дхаммагун̣а̄нуссатийа̄ аджджха̄вуттхан̃часса сарӣрампи четийагхарамива пӯджа̄рахам̣ хоти, ануттарадхамма̄дхигама̄йа читтам̣ намати, вӣтиккамитаббаваттхусама̄йоге часса дхаммасудхамматам̣ самануссарато хироттаппам̣ паччупат̣т̣ха̄ти. уттари аппат̣ивиджджханто пана сугатипара̄йано хоти.

тасма̄ хаве аппама̄дам̣, кайира̄тха сумедхасо;

евам̣ маха̄нубха̄ва̄йа, дхамма̄нуссатийа̄ сада̄ти.

идам̣ дхамма̄нуссатийам̣ виттха̄ракатха̄мукхам̣.