4. патхавӣкасин̣аниддесо
51. ида̄ни йам̣ вуттам̣ ‘‘сама̄дхибха̄вана̄йа ананурӯпам̣ виха̄рам̣ паха̄йа анурӯпе виха̄ре вихарантена̄’’ти еттха йасса та̄ва̄чарийена саддхим̣ екавиха̄ре васато пха̄су хоти, тена таттхева каммат̣т̣ха̄нам̣ парисодхентена васитаббам̣. саче таттха пха̄су на хоти, йо ан̃н̃о га̄вуте ва̄ ад̣д̣хайоджане ва̄ йоджанаматтепи ва̄ саппа̄йо виха̄ро хоти, таттха васитаббам̣. еван̃хи сати каммат̣т̣ха̄насса кисмин̃чидева т̣ха̄не сандехе ва̄ сатисаммосе ва̄ джа̄те ка̄лассева виха̄ре ваттам̣ катва̄ антара̄магге пин̣д̣а̄йа чаритва̄ бхаттакиччапарийоса̄нейева а̄чарийасса васанат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ там̣дивасама̄чарийасса сантике каммат̣т̣ха̄нам̣ содхетва̄ дутийадивасе а̄чарийам̣ вандитва̄ никкхамитва̄ антара̄магге пин̣д̣а̄йа чаритва̄ акиламантойева аттано васанат̣т̣ха̄нам̣ а̄гантум̣ саккхиссати. йо пана йоджанаппама̄н̣епи пха̄сукат̣т̣ха̄нам̣ на лабхати, тена каммат̣т̣ха̄не саббам̣ ган̣т̣хит̣т̣ха̄нам̣ чхиндитва̄ сувисуддхам̣ а̄ваджджанапат̣ибаддхам̣ каммат̣т̣ха̄нам̣ катва̄ дӯрампи гантва̄ сама̄дхибха̄вана̄йа ананурӯпам̣ виха̄рам̣ паха̄йа анурӯпе виха̄ре виха̄таббам̣.
ананурӯпавиха̄ро
52. таттха ананурӯпо на̄ма ат̣т̣ха̄расаннам̣ доса̄нам̣ ан̃н̃атарена саманна̄гато. татриме ат̣т̣ха̄раса доса̄ – махаттам̣, наваттам̣, джин̣н̣аттам̣, пантханисситаттам̣, сон̣д̣ӣ, пан̣н̣ам̣, пуппхам̣, пхалам̣, паттханӣйата̄, нагарасаннисситата̄, да̄русаннисситата̄, кхеттасаннисситата̄, висабха̄га̄нам̣ пуггала̄нам̣ аттхита̄, пат̣т̣анасаннисситата̄, паччантасаннисситата̄, раджджасӣмасаннисситата̄, асаппа̄йата̄, калйа̄н̣амитта̄нам̣ ала̄бхоти имесам̣ ат̣т̣ха̄расаннам̣ доса̄нам̣ ан̃н̃атарена досена саманна̄гато ананурӯпо на̄ма. на таттха виха̄таббам̣.
касма̄? маха̄виха̄ре та̄ва бахӯ на̄на̄чханда̄ саннипатанти, те ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣ивируддхата̄йа ваттам̣ на каронти. бодхийан̇ган̣а̄дӣни асаммат̣т̣ха̄нева хонти. анупат̣т̣ха̄питам̣ па̄нӣйам̣ парибходжанӣйам̣. татра̄йам̣ гочарага̄ме пин̣д̣а̄йа чарисса̄мӣти паттачӣварама̄да̄йа никкханто саче пассати ваттам̣ ва̄ акатам̣ па̄нӣйагхат̣ам̣ ва̄ риттам̣, атха̄нена ваттам̣ ка̄таббам̣ хоти, па̄нӣйам̣ упат̣т̣ха̄петаббам̣. акаронто ваттабхеде дуккат̣ам̣ а̄паджджати. каронтасса ка̄ло атиккамати, атидива̄ павит̣т̣хо нит̣т̣хита̄йа бхиккха̄йа кин̃чи на лабхати. пат̣исалла̄нагатопи са̄ман̣ерадахарабхиккхӯнам̣ учча̄саддена сан̇гхакаммехи ча виккхипати. йаттха пана саббам̣ ваттам̣ катамева хоти, авасеса̄пи ча сан̇гхат̣т̣ана̄ наттхи. еварӯпе маха̄виха̄репи виха̄таббам̣.
нававиха̄ре баху навакаммам̣ хоти, акаронтам̣ уджджха̄йанти. йаттха пана бхиккхӯ евам̣ ваданти ‘‘а̄йасма̄ йатха̄сукхам̣ саман̣адхаммам̣ кароту, майам̣ навакаммам̣ карисса̄ма̄’’ти еварӯпе виха̄таббам̣.
джин̣н̣авиха̄ре пана баху пат̣иджаггитаббам̣ хоти, антамасо аттано сена̄санаматтампи аппат̣иджаггантам̣ уджджха̄йанти, пат̣иджаггантасса каммат̣т̣ха̄нам̣ париха̄йати.
пантханиссите маха̄патхавиха̄ре раттиндивам̣ а̄гантука̄ саннипатанти. вика̄ле а̄гата̄нам̣ аттано сена̄санам̣ датва̄ руккхамӯле ва̄ па̄са̄н̣апит̣т̣хе ва̄ васитаббам̣ хоти. пунадивасепи евамева̄ти каммат̣т̣ха̄насса ока̄со на хоти. йаттха пана еварӯпо а̄гантукасамба̄дхо на хоти, таттха виха̄таббам̣.
сон̣д̣ӣ на̄ма па̄са̄н̣апоккхаран̣ӣ хоти, таттха па̄нӣйаттхам̣ маха̄джано самосарати, нагарава̄сӣнам̣ ра̄джакулӯпакаттхера̄нам̣ антева̄сика̄ раджанакамматтха̄йа а̄гаччханти, тесам̣ бха̄джанада̄рудон̣ика̄дӣни пуччханта̄нам̣ асуке ча асуке ча т̣ха̄нети дассетабба̄ни хонти, евам̣ саббака̄лампи ниччабйа̄ват̣о хоти.
йаттха на̄на̄видхам̣ са̄капан̣н̣ам̣ хоти, таттхасса каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ дива̄виха̄рам̣ нисиннасса̄пи сантике са̄каха̄рика̄ га̄йама̄на̄ пан̣н̣ам̣ уччинантийо висабха̄гасаддасан̇гхат̣т̣анена каммат̣т̣ха̄нантара̄йам̣ каронти.
йаттха пана на̄на̄видха̄ ма̄ла̄гаччха̄ супуппхита̄ хонти, татра̄пи та̄дисойева упаддаво.
йаттха на̄на̄видхам̣ амбаджамбупанаса̄дипхалам̣ хоти, таттха пхалаттхика̄ а̄гантва̄ йа̄чанти, адентасса куджджханти, балакка̄рена ва̄ ган̣ханти, са̄йанхасамайе виха̄рамаджджхе чан̇камантена те дисва̄ ‘‘ким̣ упа̄сака̄ евам̣ каротха̄’’ти вутта̄ йатха̄ручи аккосанти. ава̄са̄йаписса параккаманти.
паттханӣйе пана лен̣асаммате даккхин̣агирихаттхикуччхичетийагиричитталапаббатасадисе виха̄ре вихарантам̣ айамараха̄ти самбха̄ветва̄ вандитука̄ма̄ манусса̄ саманта̄ осаранти, тенасса на пха̄су хоти, йасса пана там̣ саппа̄йам̣ хоти, тена дива̄ ан̃н̃атра гантва̄ раттим̣ васитаббам̣.
нагарасанниссите висабха̄га̄рамман̣а̄ни а̄па̄тхама̄гаччханти, кумбхада̄сийопи гхат̣ехи нигхам̣сантийо гаччханти, оккамитва̄ маггам̣ на денти, иссараманусса̄пи виха̄рамаджджхе са̄н̣им̣ париккхипитва̄ нисӣданти.
да̄русанниссайе пана йаттха кат̣т̣ха̄ни ча даббупакаран̣аруккха̄ ча санти, таттха кат̣т̣хаха̄рика̄ пуббе вуттаса̄капуппхаха̄рика̄ вийа апха̄сум̣ каронти, виха̄ре руккха̄ санти, те чхиндитва̄ гхара̄ни карисса̄ма̄ти манусса̄ а̄гантва̄ чхинданти. саче са̄йанхасамайам̣ падха̄нагхара̄ никкхамитва̄ виха̄рамаджджхе чан̇каманто те дисва̄ ‘‘ким̣ упа̄сака̄ евам̣ каротха̄’’ти вадати, йатха̄ручи аккосанти, ава̄са̄йаписса параккаманти.
йо пана кхеттасанниссито хоти саманта̄ кхеттехи парива̄рито, таттха манусса̄ виха̄рамаджджхейева кхалам̣ катва̄ дхан̃н̃ам̣ мадданти, памукхесу сайанти, ан̃н̃ампи бахум̣ апха̄сум̣ каронти. йатра̄пи маха̄сан̇гхабхого хоти, а̄ра̄мика̄ кула̄нам̣ га̄во рундханти, удакава̄рам̣ пат̣иседхенти, манусса̄ вӣхисӣсам̣ гахетва̄ ‘‘пассатха тумха̄кам̣ а̄ра̄мика̄нам̣ камма’’нти сан̇гхасса дассенти. тена тена ка̄ран̣ена ра̄джара̄джамаха̄матта̄нам̣ гхарадва̄рам̣ гантаббам̣ хоти, айампи кхеттасаннисситенева сан̇гахито.
висабха̄га̄нам̣ пуггала̄нам̣ аттхита̄ти йаттха ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висабха̄гаверӣ бхиккхӯ вихаранти, йе калахам̣ каронта̄ ма̄, бханте, евам̣ каротха̄ти ва̄рийама̄на̄ етасса пам̣сукӯликасса а̄гатака̄лато пат̣т̣ха̄йа нат̣т̣ха̄мха̄ти ватта̄ро бхаванти.
йопи удакапат̣т̣анам̣ ва̄ тхалапат̣т̣анам̣ ва̄ ниссито хоти, таттха абхин̣хам̣ на̄ва̄хи ча саттхехи ча а̄гатаманусса̄ ока̄сам̣ детха, па̄нӣйам̣ детха, лон̣ам̣ детха̄ти гхат̣т̣айанта̄ апха̄сум̣ каронти.
паччантасанниссите пана манусса̄ буддха̄дӣсу аппасанна̄ хонти.
раджджасӣмасанниссите ра̄джабхайам̣ хоти. тан̃хи падесам̣ еко ра̄джа̄ на майхам̣ васе ваттатӣти пахарати, итаропи на майхам̣ васе ваттатӣти. татра̄йам̣ бхиккху када̄чи имасса ран̃н̃о виджите вичарати, када̄чи етасса. атха нам̣ ‘‘чарапурисо айа’’нти ман̃н̃ама̄на̄ анайабйасанам̣ па̄пенти.
асаппа̄йата̄ти висабха̄гарӯпа̄диа̄рамман̣асамосаран̣ена ва̄ амануссапариггахитата̄йа ва̄ асаппа̄йата̄. татридам̣ ваттху. еко кира тхеро аран̃н̃е васати. атхасса ека̄ йаккхинӣ пан̣н̣аса̄ладва̄ре т̣хатва̄ га̄йи. со никкхамитва̄ два̄ре ат̣т̣ха̄си, са̄ гантва̄ чан̇каманасӣсе га̄йи. тхеро чан̇каманасӣсам̣ агама̄си. са̄ сатапорисе папа̄те т̣хатва̄ га̄йи. тхеро пат̣иниватти. атха нам̣ са̄ вегена̄гантва̄ гахетва̄ ‘‘майа̄, бханте, на еко на две тумха̄диса̄ кха̄дита̄’’ти а̄ха.
калйа̄н̣амитта̄нам̣ ала̄бхоти йаттха на сакка̄ хоти а̄чарийам̣ ва̄ а̄чарийасамам̣ ва̄ упаджджха̄йам̣ ва̄ упаджджха̄йасамам̣ ва̄ калйа̄н̣амиттам̣ ладдхум̣. таттха со калйа̄н̣амитта̄нам̣ ала̄бхо маха̄досойева̄ти имесам̣ ат̣т̣ха̄расаннам̣ доса̄нам̣ ан̃н̃атарена саманна̄гато ананурӯпоти ведитаббо. вуттампи четам̣ ат̣т̣хакатха̄су –
маха̄ва̄сам̣ нава̄ва̄сам̣, джара̄ва̄сан̃ча пантханим̣;
сон̣д̣им̣ пан̣н̣ан̃ча пуппхан̃ча, пхалам̣ паттхитамева ча.
нагарам̣ да̄руна̄ кхеттам̣, висабха̄гена пат̣т̣анам̣;
паччантасӣма̄саппа̄йам̣, йаттха митто на лаббхати.
ат̣т̣ха̄расета̄ни т̣ха̄на̄ни, ити вин̃н̃а̄йа пан̣д̣ито;
а̄рака̄ париваджджеййа, маггам̣ саппат̣ибхайам̣ йатха̄ти.
анурӯпавиха̄ро
53. йо пана гочарага̄мато на̄тидӯрана̄чча̄санната̄дӣхи пан̃чахан̇гехи саманна̄гато, айам̣ анурӯпо на̄ма. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ – ‘‘катхан̃ча, бхиккхаве, сена̄санам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ хоти? идха, бхиккхаве, сена̄санам̣ на̄тидӯрам̣ хоти на̄чча̄саннам̣ гамана̄гаманасампаннам̣, дива̄ аппа̄кин̣н̣ам̣ раттим̣ аппасаддам̣ аппаниггхосам̣, аппад̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассам̣, тасмим̣ кхо пана сена̄сане вихарантасса аппакасиренева уппаджджанти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄. тасмим̣ кхо пана сена̄сане тхера̄ бхиккхӯ вихаранти бахуссута̄ а̄гата̄гама̄ дхаммадхара̄ винайадхара̄ ма̄тика̄дхара̄, те ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄ парипуччхати парипан̃хати ‘идам̣, бханте, катхам̣ имасса ко аттхо’ти, тасса те а̄йасманто авиват̣ан̃чева виваранти, анутта̄нӣкатан̃ча утта̄нӣкаронти, анекавихитесу ча кан̇кхат̣т̣ха̄нийесу дхаммесу кан̇кхам̣ пат̣ивиноденти. евам̣ кхо, бхиккхаве, сена̄санам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 10.11).
айам̣ ‘‘сама̄дхибха̄вана̄йа ананурӯпам̣ виха̄рам̣ паха̄йа анурӯпе виха̄ре вихарантена̄’’ти еттха виттха̄ро.
кхуддакапалибодха̄
54. кхуддакапалибодхупаччхедам̣ катва̄ти евам̣ патирӯпе виха̄ре вихарантена йеписса те хонти кхуддакапалибодха̄, тепи упаччхиндитабба̄. сеййатхидам̣, дӣгха̄ни кесанакхалома̄ни чхиндитабба̄ни. джин̣н̣ачӣваресу дал̣хӣкаммам̣ ва̄ туннакаммам̣ ва̄ ка̄таббам̣. килит̣т̣ха̄ни ва̄ раджитабба̄ни. саче патте малам̣ хоти, патто пачитаббо. ман̃чапӣт̣ха̄дӣни содхетабба̄нӣти. ‘‘айам̣ кхуддакапалибодхупаччхедам̣ катва̄’’ти еттха виттха̄ро.
бха̄вана̄видха̄нам̣
55. ида̄ни саббам̣ бха̄вана̄видха̄нам̣ апариха̄пентена бха̄ветабботи еттха айам̣ патхавӣкасин̣ам̣ а̄дим̣ катва̄ саббакаммат̣т̣ха̄навасена виттха̄ракатха̄ хоти.
евам̣ упаччхиннакхуддакапалибодхена хи бхиккхуна̄ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣иккантена бхаттасаммадам̣ пат̣ивинодетва̄ павивитте ока̄се сукханисиннена ката̄йа ва̄ аката̄йа ва̄ патхавийа̄ нимиттам̣ ган̣хитаббам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘патхавӣкасин̣ам̣ угган̣ханто патхавийам̣ нимиттам̣ ган̣ха̄ти кате ва̄ акате ва̄ са̄нтаке, но анантаке, сакот̣ийе, но акот̣ийе, сават̣т̣уме, но ават̣т̣уме, сапарийанте, но апарийанте, суппаматте ва̄ сара̄ваматте ва̄. со там̣ нимиттам̣ суггахитам̣ кароти, сӯпадха̄ритам̣ упадха̄рети, суваваттхитам̣ ваваттхапети. со там̣ нимиттам̣ суггахитам̣ катва̄ сӯпадха̄ритам̣ упадха̄ретва̄ суваваттхитам̣ ваваттхапетва̄ а̄нисам̣садасса̄вӣ ратанасан̃н̃ӣ хутва̄ читтӣка̄рам̣ упат̣т̣хапетва̄ сампийа̄йама̄но тасмим̣ а̄рамман̣е читтам̣ упанибандхати ‘аддха̄ има̄йа пат̣ипада̄йа джара̄маран̣амха̄ муччисса̄мӣ’ти. со вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти.
таттха йена атӣтабхавепи са̄сане ва̄ исипаббаджджа̄йа ва̄ паббаджитва̄ патхавӣкасин̣е чатуккапан̃чакаджджха̄на̄ни ниббаттитапубба̄ни, еварӯпасса пун̃н̃авато упаниссайасампаннасса аката̄йа патхавийа̄ каситат̣т̣ха̄не ва̄ кхаламан̣д̣але ва̄ нимиттам̣ уппаджджати, маллакаттхерасса вийа. тасса кира̄йасмато каситат̣т̣ха̄нам̣ олокентасса там̣т̣ха̄наппама̄н̣амева нимиттам̣ удапа̄ди. со там̣ вад̣д̣хетва̄ пан̃чакаджджха̄на̄ни ниббаттетва̄ джха̄нападат̣т̣ха̄нам̣ випассанам̣ пат̣т̣хапетва̄ арахаттам̣ па̄пун̣и.
йо паневам̣ аката̄дхика̄ро хоти, тена а̄чарийасантике уггахитакаммат̣т̣ха̄навидха̄нам̣ авира̄дхетва̄ чатта̄ро касин̣адосе парихарантена касин̣ам̣ ка̄таббам̣. нӣлапӣталохитаода̄тасамбхедавасена хи чатта̄ро патхавӣкасин̣адоса̄. тасма̄ нӣла̄диван̣н̣ам̣ маттикам̣ аггахетва̄ ган̇га̄вахе маттика̄садиса̄йа арун̣аван̣н̣а̄йа маттика̄йа касин̣ам̣ ка̄таббам̣. тан̃ча кхо виха̄рамаджджхе са̄ман̣ера̄дӣнам̣ сан̃чаран̣ат̣т̣ха̄не на ка̄таббам̣. виха̄рапаччанте пана пат̣иччханнат̣т̣ха̄не паббха̄ре ва̄ пан̣н̣аса̄ла̄йа ва̄ сам̣ха̄римам̣ ва̄ татрат̣т̣хакам̣ ва̄ ка̄таббам̣. татра сам̣ха̄римам̣ чатӯсу дан̣д̣акесу пилотикам̣ ва̄ чаммам̣ ва̄ кат̣аса̄ракам̣ ва̄ бандхитва̄ таттха апанӣтатин̣амӯласаккхаракатхалика̄йа сумаддита̄йа маттика̄йа вуттаппама̄н̣ам̣ ват̣т̣ам̣ лимпетва̄ ка̄таббам̣. там̣ парикаммака̄ле бхӯмийам̣ аттхаритва̄ олокетаббам̣. татрат̣т̣хакам̣ бхӯмийам̣ падумакан̣н̣ика̄ка̄рена кха̄н̣уке а̄кот̣етва̄ валлӣхи винандхитва̄ ка̄таббам̣. йади са̄ маттика̄ наппахоти, адхо ан̃н̃ам̣ паккхипитва̄ упарибха̄ге супарисодхита̄йа арун̣аван̣н̣а̄йа маттика̄йа видаттхичатуран̇гулавиттха̄рам̣ ват̣т̣ам̣ ка̄таббам̣. етадева хи пама̄н̣ам̣ сандха̄йа ‘‘суппаматтам̣ ва̄ сара̄ваматтам̣ ва̄’’ти вуттам̣. ‘‘са̄нтаке но анантаке’’тиа̄ди панасса париччхедаттха̄йа вуттам̣.
56. тасма̄ евам̣ вуттаппама̄н̣апариччхедам̣ катва̄ руккхапа̄н̣ика̄ висабха̄гаван̣н̣ам̣ самут̣т̣хапети. тасма̄ там̣ аггахетва̄ па̄са̄н̣апа̄н̣ика̄йа гхам̣сетва̄ самам̣ бхерӣталасадисам̣ катва̄ там̣ т̣ха̄нам̣ саммаджджитва̄ нхатва̄ а̄гантва̄ касин̣аман̣д̣алато ад̣д̣хатеййахаттхантаре падесе пан̃н̃атте видаттхичатуран̇гулапа̄даке суаттхате пӣт̣хе нисӣдитаббам̣. тато дӯратаре нисиннасса хи касин̣ам̣ на упат̣т̣ха̄ти, а̄саннатаре касин̣адоса̄ пан̃н̃а̄йанти. уччатаре нисиннена гӣвам̣ онамитва̄ олокетаббам̣ хоти, нӣчатаре джан̣н̣ука̄ни руджанти. тасма̄ вуттанайенева нисӣдитва̄ ‘‘аппасса̄да̄ ка̄ма̄’’тиа̄дина̄ найена ка̄месу а̄дӣнавам̣ паччавеккхитва̄ ка̄маниссаран̣е саббадуккхасаматиккамупа̄йабхӯте неккхамме джа̄та̄бхила̄сена буддхадхаммасан̇гхагун̣а̄нуссаран̣ена пӣтипа̄моджджам̣ джанайитва̄ ‘‘айам̣ да̄ни са̄ саббабуддха паччекабуддха арийаса̄вакехи пат̣ипанна̄ неккхаммапат̣ипада̄’’ти пат̣ипаттийа̄ сан̃джа̄тага̄равена ‘‘аддха̄ има̄йа пат̣ипада̄йа павивекасукхарасасса бха̄гӣ бхависса̄мӣ’’ти усса̄хам̣ джанайитва̄ самена а̄ка̄рена чаккхӯни уммӣлетва̄ нимиттам̣ ган̣хантена бха̄ветаббам̣.
атиуммӣлайато хи чаккху киламати, ман̣д̣алан̃ча ативибхӯтам̣ хоти, тенасса нимиттам̣ нуппаджджати. атимандам̣ уммӣлайато ман̣д̣аламавибхӯтам̣ хоти, читтан̃ча лӣнам̣ хоти, евампи нимиттам̣ нуппаджджати. тасма̄ а̄да̄сатале мукханимиттадассина̄ вийа самена̄ка̄рена чаккхӯни уммӣлетва̄ нимиттам̣ ган̣хантена бха̄ветаббам̣, на ван̣н̣о паччавеккхитаббо, на лаккхан̣ам̣ манасика̄таббам̣. апича ван̣н̣ам̣ амун̃читва̄ ниссайасаван̣н̣ам̣ катва̄ уссадавасена пан̣н̣аттидхамме читтам̣ пат̣т̣хапетва̄ манаси ка̄таббам̣. патхавӣ махӣ, мединӣ, бхӯми, васудха̄, васундхара̄тиа̄дӣсу патхавӣна̄месу йамиччхати, йадасса сан̃н̃а̄нукӯлам̣ хоти, там̣ ваттаббам̣. апича патхавӣти етадева на̄мам̣ па̄кат̣ам̣, тасма̄ па̄кат̣авасенева патхавӣ патхавӣти бха̄ветаббам̣. ка̄лена уммӣлетва̄ ка̄лена нимӣлетва̄ а̄ваджджитаббам̣. йа̄ва уггаханимиттам̣ нуппаджджати, та̄ва ка̄ласатампи ка̄ласахассампи тато бхиййопи етенева найена бха̄ветаббам̣.
57. тассевам̣ бха̄вайато йада̄ нимӣлетва̄ а̄ваджджантасса уммӣлитака̄ле вийа а̄па̄тхама̄гаччхати, тада̄ уггаханимиттам̣ джа̄там̣ на̄ма хоти. тасса джа̄така̄лато пат̣т̣ха̄йа на тасмим̣ т̣ха̄не нисӣдитаббам̣. аттано васанат̣т̣ха̄нам̣ пависитва̄ таттха нисиннена бха̄ветаббам̣. па̄дадхованапапан̃чапариха̄раттхам̣ панасса екапат̣аликупа̄хана̄ ча каттарадан̣д̣о ча иччхитаббо. атха̄нена саче тарун̣о сама̄дхи кеначидева асаппа̄йака̄ран̣ена нассати, упа̄хана̄ а̄руйха каттарадан̣д̣ам̣ гахетва̄ там̣ т̣ха̄нам̣ гантва̄ нимиттам̣ а̄да̄йа а̄гантва̄ сукханисиннена бха̄ветаббам̣, пунаппунам̣ саманна̄харитаббам̣, такка̄хатам̣ витакка̄хатам̣ ка̄таббам̣. тассевам̣ каронтасса ануккамена нӣваран̣а̄ни виккхамбханти, килеса̄ саннисӣданти, упача̄расама̄дхина̄ читтам̣ сама̄дхийати, пат̣ибха̄ганимиттам̣ уппаджджати.
татра̄йам̣ пуримасса ча уггаханимиттасса имасса ча висесо, уггаханимитте касин̣адосо пан̃н̃а̄йати, пат̣ибха̄ганимиттам̣ тхавикато нихата̄да̄саман̣д̣алам̣ вийа судхотасан̇кхатха̄лам̣ вийа вала̄хакантара̄ никкхантачандаман̣д̣алам̣ вийа мегхамукхе бала̄ка̄ вийа уггаханимиттам̣ пада̄летва̄ никкхантамива тато сатагун̣ам̣ сахассагун̣ам̣ супарисуддхам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти. тан̃ча кхо нева ван̣н̣авантам̣, на сан̣т̣ха̄навантам̣. йади хи там̣ ӣдисам̣ бхавеййа, чаккхувин̃н̃еййам̣ сийа̄ ол̣а̄рикам̣ саммасанупагам̣ тилаккхан̣аббха̄хатам̣, на панетам̣ та̄дисам̣. кевалан̃хи сама̄дхила̄бхино упат̣т̣ха̄на̄ка̄раматтам̣ сан̃н̃аджаметанти.
58. уппаннака̄лато ча панасса пат̣т̣ха̄йа нӣваран̣а̄ни виккхамбхита̄нева хонти, килеса̄ саннисинна̄ва, упача̄расама̄дхина̄ читтам̣ сама̄хитамева̄ти.
дувидхо хи сама̄дхи упача̄расама̄дхи ча аппана̄сама̄дхи ча. двӣха̄ка̄рехи читтам̣ сама̄дхийати упача̄рабхӯмийам̣ ва̄ пат̣ила̄бхабхӯмийам̣ ва̄. таттха упача̄рабхӯмийам̣ нӣваран̣аппаха̄нена читтам̣ сама̄хитам̣ хоти. пат̣ила̄бхабхӯмийам̣ ан̇гапа̄тубха̄вена.
двиннам̣ пана сама̄дхӣнам̣ идам̣ на̄на̄ка̄ран̣ам̣, упача̄ре ан̇га̄ни на тха̄маджа̄та̄ни хонти, ан̇га̄нам̣ атха̄маджа̄татта̄, йатха̄ на̄ма дахаро кума̄рако уккхипитва̄ т̣хапийама̄но пунаппунам̣ бхӯмийам̣ патати, евамева упача̄ре уппанне читтам̣ ка̄лена нимиттама̄рамман̣ам̣ кароти, ка̄лена бхаван̇гамотарати. аппана̄йам̣ пана ан̇га̄ни тха̄маджа̄та̄ни хонти, тесам̣ тха̄маджа̄татта̄, йатха̄ на̄ма балава̄ пурисо а̄сана̄ вут̣т̣ха̄йа дивасампи тит̣т̣хеййа, евамева аппана̄сама̄дхимхи уппанне читтам̣ саким̣ бхаван̇гава̄рам̣ чхиндитва̄ кевалампи раттим̣ кевалампи дивасам̣ тит̣т̣хати, кусаладжаванапат̣ипа̄т̣ивасенева паваттатӣти.
татра йадетам̣ упача̄расама̄дхина̄ саддхим̣ пат̣ибха̄ганимиттам̣ уппаннам̣, тасса уппа̄данам̣ на̄ма атидуккарам̣. тасма̄ саче тенева паллан̇кена там̣ нимиттам̣ вад̣д̣хетва̄ аппанам̣ адхигантум̣ саккоти, сундарам̣. но че саккоти, атха̄нена там̣ нимиттам̣ аппаматтена чаккаваттигаббхо вийа раккхитаббам̣. еван̃хи –
нимиттам̣ раккхато ладдха-париха̄ни на виджджати;
а̄раккхамхи асантамхи, ладдхам̣ ладдхам̣ винассати.
саттасаппа̄йа̄
59. татра̄йам̣ раккхан̣авидхи –
а̄ва̄со гочаро бхассам̣, пуггало бходжанам̣ уту;
ирийа̄патхоти саттете, асаппа̄йе виваджджайе.
саппа̄йе сатта севетха, еван̃хи пат̣ипаджджато;
начиренева ка̄лена, хоти кассачи аппана̄.
татрасса йасмим̣ а̄ва̄се васантасса ануппаннам̣ ва̄ нимиттам̣ нуппаджджати, уппаннам̣ ва̄ винассати, анупат̣т̣хита̄ ча сати на упат̣т̣ха̄ти, асама̄хитан̃ча читтам̣ на сама̄дхийати, айам̣ асаппа̄йо. йаттха нимиттам̣ уппаджджати чева тха̄варан̃ча хоти, сати упат̣т̣ха̄ти, читтам̣ сама̄дхийати на̄гапаббатава̄сӣпадха̄нийатиссаттхерасса вийа, айам̣ саппа̄йо. тасма̄ йасмим̣ виха̄ре бахӯ а̄ва̄са̄ хонти, таттха екамекасмим̣ тӣн̣и тӣн̣и диваса̄ни васитва̄ йаттхасса читтам̣ екаггам̣ хоти, таттха васитаббам̣. а̄ва̄сасаппа̄йата̄йа хи тамбапан̣н̣идӣпамхи чӯл̣ана̄гален̣е васанта̄ таттхева каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ пан̃часата̄ бхиккхӯ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су. сота̄панна̄дӣнам̣ пана ан̃н̃аттха арийабхӯмим̣ патва̄ таттха арахаттаппатта̄нан̃ча ган̣ана̄ наттхи. еваман̃н̃есупи читталапаббатавиха̄ра̄дӣсу.
гочарага̄мо пана йо сена̄санато уттарена ва̄ даккхин̣ена ва̄ на̄тидӯре дийад̣д̣хакосаббхантаре хоти сулабхасампаннабхиккхо, со саппа̄йо. випарӣто асаппа̄йо.
бхассанти дваттим̣сатираччха̄накатха̄парийа̄паннам̣ асаппа̄йам̣, тан̃хисса нимиттантарадха̄на̄йа сам̣ваттати. дасакатха̄ваттхунисситам̣ саппа̄йам̣, тампи матта̄йа бха̄ситаббам̣.
пуггалопи атираччха̄накатхико сӣла̄дигун̣асампанно, йам̣ нисса̄йа асама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ сама̄дхийати, сама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ тхиратарам̣ хоти, еварӯпо саппа̄йо. ка̄йадал̣хӣбахуло пана тираччха̄накатхико асаппа̄йо. со хи там̣ каддамодакамива аччхам̣ удакам̣ малӣнамева кароти, та̄дисан̃ча а̄гамма кот̣апаббатава̄сӣдахарассева сама̄паттипи нассати, пагева нимиттам̣.
бходжанам̣ пана кассачи мадхурам̣, кассачи амбилам̣ саппа̄йам̣ хоти. утупи кассачи сӣто, кассачи ун̣хо саппа̄йо хоти. тасма̄ йам̣ бходжанам̣ ва̄ утум̣ ва̄ севантасса пха̄су хоти, асама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ сама̄дхийати, сама̄хитам̣ ва̄ тхиратарам̣ хоти, там̣ бходжанам̣ со ча уту саппа̄йо. итарам̣ бходжанам̣ итаро ча уту асаппа̄йо.
ирийа̄патхесупи кассачи чан̇камо саппа̄йо хоти, кассачи сайанат̣т̣ха̄нанисаджджа̄нам̣ ан̃н̃атаро. тасма̄ там̣ а̄ва̄сам̣ вийа тӣн̣и диваса̄ни упапариккхитва̄ йасмим̣ ирийа̄патхе асама̄хитам̣ ва̄ читтам̣ сама̄дхийати, сама̄хитам̣ ва̄ тхиратарам̣ хоти, со саппа̄йо. итаро асаппа̄йоти ведитаббо.
ити имам̣ саттавидхам̣ асаппа̄йам̣ ваджджетва̄ саппа̄йам̣ севитаббам̣. евам̣ пат̣ипаннасса хи нимитта̄севанабахуласса начиренева ка̄лена хоти кассачи аппана̄.
дасавидхааппана̄косаллам̣
60. йасса пана евампи пат̣ипаджджато на хоти, тена дасавидхам̣ аппана̄косаллам̣ сампа̄детаббам̣. татра̄йам̣ найо, даса̄ха̄ка̄рехи аппана̄косаллам̣ иччхитаббам̣, ваттхувисадакирийато, индрийасаматтапат̣ипа̄данато, нимиттакусалато, йасмим̣ самайе читтам̣ паггахетаббам̣ тасмим̣ самайе читтам̣ пагган̣ха̄ти, йасмим̣ самайе читтам̣ ниггахетаббам̣ тасмим̣ самайе читтам̣ нигган̣ха̄ти, йасмим̣ самайе читтам̣ сампахам̣ситаббам̣ тасмим̣ самайе читтам̣ сампахам̣сети, йасмим̣ самайе читтам̣ аджджхупеккхитаббам̣ тасмим̣ самайе читтам̣ аджджхупеккхати, асама̄хитапуггалапариваджджанато, сама̄хитапуггаласеванато, тададхимуттатоти.
61. таттха ваттхувисадакирийа̄ на̄ма аджджхаттикаба̄хира̄нам̣ ваттхӯнам̣ висадабха̄вакаран̣ам̣. йада̄ хисса кесанакхалома̄ни дӣгха̄ни хонти, сарӣрам̣ ва̄ седамалаггахитам̣, тада̄ аджджхаттикаваттху ависадам̣ хоти апарисуддхам̣. йада̄ панасса чӣварам̣ джин̣н̣ам̣ килит̣т̣хам̣ дуггандхам̣ хоти, сена̄санам̣ ва̄ укла̄пам̣ хоти, тада̄ ба̄хираваттху ависадам̣ хоти апарисуддхам̣. аджджхаттикаба̄хире ча ваттхумхи ависаде уппаннесу читтачетасикесу н̃а̄н̣ампи апарисуддхам̣ хоти, апарисуддха̄ни дӣпакапалликават̣т̣итела̄ни нисса̄йа уппаннадӣпасикха̄йа обха̄со вийа. апарисуддхена н̃а̄н̣ена сан̇кха̄ре саммасато сан̇кха̄ра̄пи авибхӯта̄ хонти, каммат̣т̣ха̄намануйун̃джато каммат̣т̣ха̄нампи вуд̣д̣хим̣ вирул̣хим̣ вепуллам̣ на гаччхати. висаде пана аджджхаттикаба̄хире ваттхумхи уппаннесу читтачетасикесу н̃а̄н̣ампи висадам̣ хоти парисуддхам̣, парисуддха̄ни дӣпакапалликават̣т̣итела̄ни нисса̄йа уппаннадӣпасикха̄йа обха̄со вийа. парисуддхена ча н̃а̄н̣ена сан̇кха̄ре саммасато сан̇кха̄ра̄пи вибхӯта̄ хонти, каммат̣т̣ха̄намануйун̃джато каммат̣т̣ха̄нампи вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ вепуллам̣ гаччхати.
62. индрийасаматтапат̣ипа̄данам̣ на̄ма саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ самабха̄вакаран̣ам̣. саче хисса саддхиндрийам̣ балавам̣ хоти итара̄ни манда̄ни, тато вӣрийиндрийам̣ паггахакиччам̣, сатиндрийам̣ упат̣т̣ха̄накиччам̣, сама̄дхиндрийам̣ авиккхепакиччам̣, пан̃н̃индрийам̣ дассанакиччам̣ ка̄тум̣ на саккоти, тасма̄ там̣ дхаммасабха̄вапаччавеккхан̣ена ва̄ йатха̄ ва̄ манасикарото балавам̣ джа̄там̣, татха̄ аманасика̄рена ха̄петаббам̣. ваккалиттхераваттху четтха нидассанам̣. саче пана вӣрийиндрийам̣ балавам̣ хоти, атха нева саддхиндрийам̣ адхимоккхакиччам̣ ка̄тум̣ саккоти, на итара̄ни итаракиччабхедам̣, тасма̄ там̣ пассаддха̄дибха̄вана̄йа ха̄петаббам̣. татра̄пи сон̣аттхераваттху дассетаббам̣. евам̣ сесесупи екасса балавабха̄ве сати итаресам̣ аттано киччесу асаматтхата̄ ведитабба̄. висесато панеттха саддха̄пан̃н̃а̄нам̣ сама̄дхивӣрийа̄нан̃ча саматам̣ пасам̣санти. балавасаддхо хи мандапан̃н̃о муддхаппасанно хоти, аваттхусмим̣ пасӣдати. балавапан̃н̃о мандасаддхо кера̄т̣икапаккхам̣ бхаджати, бхесаджджасамут̣т̣хито вийа рого атекиччхо хоти. убхиннам̣ самата̄йа ваттхусмим̣йева пасӣдати. балавасама̄дхим̣ пана мандавӣрийам̣ сама̄дхисса косаджджапаккхатта̄ косаджджам̣ абхибхавати. балававӣрийам̣ мандасама̄дхим̣ вӣрийасса уддхаччапаккхатта̄ уддхаччам̣ абхибхавати. сама̄дхи пана вӣрийена сам̣йоджито косадждже патитум̣ на лабхати. вӣрийам̣ сама̄дхина̄ сам̣йоджитам̣ уддхачче патитум̣ на лабхати, тасма̄ тадубхайам̣ самам̣ ка̄таббам̣. убхайасамата̄йа хи аппана̄ хоти. апича сама̄дхикаммикасса балаватӣпи саддха̄ ват̣т̣ати. евам̣ саддаханто окаппенто аппанам̣ па̄пун̣иссати. сама̄дхипан̃н̃а̄су пана сама̄дхикаммикасса екаггата̄ балаватӣ ват̣т̣ати. еван̃хи со аппанам̣ па̄пун̣а̄ти. випассана̄каммикасса пан̃н̃а̄ балаватӣ ват̣т̣ати. еван̃хи со лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄пун̣а̄ти. убхиннам̣ пана самата̄йапи аппана̄ хотийева. сати пана саббаттха балаватӣ ват̣т̣ати. сати хи читтам̣ уддхаччапаккхика̄нам̣ саддха̄вӣрийапан̃н̃а̄нам̣ васена уддхаччапа̄тато косаджджапаккхена ча сама̄дхина̄ косаджджапа̄тато раккхати, тасма̄ са̄ лон̣адхӯпанам̣ вийа саббабйан̃джанесу, саббакаммикаамаччо вийа ча саббара̄джакиччесу саббаттха иччхитабба̄. тена̄ха – ‘‘сати ча пана саббаттхика̄ вутта̄ бхагавата̄. ким̣ ка̄ран̣а̄? читтан̃хи сатипат̣исаран̣ам̣, а̄раккхапаччупат̣т̣ха̄на̄ ча сати, на вина̄ сатийа̄ читтасса паггаханиггахо хотӣ’’ти.
63. нимиттакосаллам̣ на̄ма патхавӣкасин̣а̄дикасса читтекаггата̄нимиттасса акатасса каран̣акосаллам̣, катасса ча бха̄вана̄косаллам̣, бха̄вана̄йа ладдхасса раккхан̣акосаллан̃ча, там̣ идха адхиппетам̣.
64. катхан̃ча йасмим̣ самайе читтам̣ паггахетаббам̣, тасмим̣ самайе читтам̣ пагган̣ха̄ти? йада̄сса атиситхилавӣрийата̄дӣхи лӣнам̣ читтам̣ хоти, тада̄ пассаддхисамбоджджхан̇га̄дайо тайо абха̄ветва̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дайо бха̄вети. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летука̄мо асса, со таттха алла̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа, алла̄ни ча гомайа̄ни паккхипеййа, алла̄ни ча кат̣т̣ха̄ни паккхипеййа, удакава̄тан̃ча дадеййа, пам̣сукена ча окиреййа, бхаббо ну кхо со, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летунти? но хетам̣, бханте. евамева кхо, бхиккхаве, йасмим̣ самайе лӣнам̣ читтам̣ хоти, ака̄ло тасмим̣ самайе пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ака̄ло сама̄дхи…пе… ака̄ло упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? лӣнам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи дусамут̣т̣ха̄пайам̣ хоти. йасмим̣ ча кхо, бхиккхаве, лӣнам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло вӣрийасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло пӣтисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? лӣнам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи сусамут̣т̣ха̄пайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летука̄мо асса, со таттха суккха̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа, суккха̄ни ча гомайа̄ни паккхипеййа, суккха̄ни ча кат̣т̣ха̄ни паккхипеййа, мукхава̄тан̃ча дадеййа, на ча пам̣сукена окиреййа, бхаббо ну кхо со, бхиккхаве, пурисо париттам̣ аггим̣ уджджа̄летунти? евам̣ бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).
еттха ча йатха̄сакама̄ха̄равасена дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ –
‘‘аттхи, бхиккхаве, кусала̄кусала̄ дхамма̄ са̄ваджджа̄наваджджа̄ дхамма̄ хӣнаппан̣ӣта̄ дхамма̄ кан̣хасуккасаппат̣ибха̄га̄ дхамма̄. таттха йонисо манасика̄рабахулӣка̄ро, айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа уппаннасса ва̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа бха̄вана̄йа па̄рипӯрийа̄ сам̣ваттатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.232).
татха̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, а̄рамбхадха̄ту никкамадха̄ту параккамадха̄ту. таттха йонисо манасика̄рабахулӣка̄ро, айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ вӣрийасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа уппаннасса ва̄ вӣрийасамбоджджхан̇гасса бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа бха̄вана̄йа па̄рипӯрийа̄ сам̣ваттатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.232).
татха̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, пӣтисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄ дхамма̄. таттха йонисо манасика̄рабахулӣка̄ро, айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ пӣтисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа уппаннасса ва̄ пӣтисамбоджджхан̇гасса бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа бха̄вана̄йа па̄рипӯрийа̄ сам̣ваттатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.232).
таттха сабха̄васа̄ман̃н̃алаккхан̣апат̣иведхавасена паваттаманасика̄ро кусала̄дӣсу йонисо манасика̄ро на̄ма. а̄рамбхадха̄туа̄дӣнам̣ уппа̄данавасена паваттаманасика̄ро а̄рамбхадха̄туа̄дӣсу йонисо манасика̄ро на̄ма. таттха а̄рамбхадха̄тӯти пат̣хамавӣрийам̣ вуччати. никкамадха̄тӯти косаджджато никкхантатта̄ тато балаватарам̣. параккамадха̄тӯти парам̣ парам̣ т̣ха̄нам̣ аккаманато татопи балаватарам̣. пӣтисамбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄ дхамма̄ти пана пӣтийа̄ ева етам̣ на̄мам̣. тасса̄пи уппа̄дакаманасика̄рова йонисо манасика̄ро на̄ма.
апича сатта дхамма̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти парипуччхаката̄, ваттхувисадакирийа̄, индрийасаматтапат̣ипа̄дана̄, дуппан̃н̃апуггалапариваджджана̄, пан̃н̃авантапуггаласевана̄, гамбхӣран̃а̄н̣ачарийапаччавеккхан̣а̄, тададхимуттата̄ти.
ека̄дасадхамма̄ вӣрийасамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти апа̄йа̄дибхайапаччавеккхан̣ата̄, вӣрийа̄йатталокийалокуттарависеса̄дхигама̄нисам̣садассита̄, ‘‘буддхапаччекабуддхамаха̄са̄вакехи гатамагго майа̄ гантаббо, со ча на сакка̄ кусӣтена ганту’’нти евам̣ гаманавӣтхипаччавеккхан̣ата̄, да̄йака̄нам̣ махаппхалабха̄вакаран̣ена пин̣д̣а̄пача̄йаната̄, ‘‘вӣрийа̄рамбхасса ван̣н̣ава̄дӣ ме саттха̄, со ча анатиккаманӣйаса̄сано амха̄кан̃ча бахӯпака̄ро пат̣ипаттийа̄ ча пӯджийама̄но пӯджито хоти на итаратха̄’’ти евам̣ саттху махаттапаччавеккхан̣ата̄, ‘‘саддхаммасан̇кха̄там̣ ме маха̄да̄йаджджам̣ гахетаббам̣, тан̃ча на сакка̄ кусӣтена гахету’’нти евам̣ да̄йаджджамахаттапаччавеккхан̣ата̄, а̄локасан̃н̃а̄манасика̄раирийа̄патхапариваттанааббхока̄сасевана̄дӣхи тхинамиддхавиноданата̄, кусӣтапуггалапариваджджаната̄, а̄раддхавӣрийапуггаласеваната̄, саммаппадха̄напаччавеккхан̣ата̄, тададхимуттата̄ти.
ека̄дасадхамма̄ пӣтисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти буддха̄нуссати, дхамма… сан̇гха… сӣла… ча̄га… девата̄нуссати, упасама̄нуссати, лӯкхапуггалапариваджджаната̄, синиддхапуггаласеваната̄, паса̄данийасуттантапаччавеккхан̣ата̄, тададхимуттата̄ти. ити имехи а̄ка̄рехи ете дхамме уппа̄денто дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дайо бха̄вети на̄ма. евам̣ йасмим̣ самайе читтам̣ паггахетаббам̣, тасмим̣ самайе читтам̣ пагган̣ха̄ти.
65. катхам̣ йасмим̣ самайе читтам̣ ниггахетаббам̣, тасмим̣ самайе читтам̣ нигган̣ха̄ти? йада̄сса ачча̄раддхавӣрийата̄дӣхи уддхатам̣ читтам̣ хоти, тада̄ дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дайо тайо абха̄ветва̄ пассаддхисамбоджджхан̇га̄дайо бха̄вети. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петука̄мо асса, со таттха суккха̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа…пе… на ча пам̣сукена окиреййа, бхаббо ну кхо со, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петунти? но хетам̣, бханте. евамева кхо, бхиккхаве, йасмим̣ самайе уддхатам̣ читтам̣ хоти, ака̄ло тасмим̣ самайе дхаммавичайасамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ака̄ло вӣрийа…пе… ака̄ло пӣтисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? уддхатам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи дувӯпасамайам̣ хоти. йасмим̣ ча кхо, бхиккхаве, самайе уддхатам̣ читтам̣ хоти, ка̄ло тасмим̣ самайе пассаддхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло сама̄дхисамбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа, ка̄ло упеккха̄самбоджджхан̇гасса бха̄вана̄йа. там̣ кисса хету? уддхатам̣, бхиккхаве, читтам̣, там̣ етехи дхаммехи сувӯпасамайам̣ хоти. сеййатха̄пи, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петука̄мо асса, со таттха алла̄ни чева тин̣а̄ни паккхипеййа…пе… пам̣сукена ча окиреййа, бхаббо ну кхо со, бхиккхаве, пурисо махантам̣ аггиккхандхам̣ нибба̄петунти? евам̣, бханте’’ти (сам̣. ни. 5.234).
еттха̄пи йатха̄сакам̣ а̄ха̄равасена пассаддхисамбоджджхан̇га̄дӣнам̣ бха̄вана̄ ведитабба̄. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘аттхи, бхиккхаве, ка̄йапассаддхи читтапассаддхи. таттха йонисо манасика̄рабахулӣка̄ро, айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ пассаддхисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа уппаннасса ва̄ пассаддхисамбоджджхан̇гасса бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа бха̄вана̄йа па̄рипӯрийа̄ сам̣ваттатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.232).
татха̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, саматханимиттам̣ абйагганимиттам̣. таттха йонисо манасика̄рабахулӣка̄ро, айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ сама̄дхисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа уппаннасса ва̄ сама̄дхисамбоджджхан̇гасса бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа бха̄вана̄йа па̄рипӯрийа̄ сам̣ваттатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.232).
татха̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, упеккха̄самбоджджхан̇гат̣т̣ха̄нийа̄ дхамма̄. таттха йонисо манасика̄рабахулӣка̄ро, айама̄ха̄ро ануппаннасса ва̄ упеккха̄самбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа уппаннасса ва̄ упеккха̄самбоджджхан̇гасса бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа бха̄вана̄йа па̄рипӯрийа̄ сам̣ваттатӣ’’ти (сам̣. ни. 5.232).
таттха йатха̄сса пассаддхиа̄дайо уппаннапубба̄, там̣ а̄ка̄рам̣ саллаккхетва̄ тесам̣ уппа̄данавасена паваттаманасика̄рова тӣсупи падесу йонисо манасика̄ро на̄ма. саматханимиттанти ча саматхассеветамадхивачанам̣. авиккхепат̣т̣хена ча тассева абйагганимиттанти.
апича сатта дхамма̄ пассаддхисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти пан̣ӣтабходжанасеваната̄, утусукхасеваната̄, ирийа̄патхасукхасеваната̄, маджджхаттапайогата̄, са̄раддхака̄йапуггалапариваджджаната̄, пассаддхака̄йапуггаласеваната̄, тададхимуттата̄ти.
ека̄даса дхамма̄ сама̄дхисамбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти ваттхувисадата̄, нимиттакусалата̄, индрийасаматтапат̣ипа̄даната̄, самайе читтасса ниггахан̣ата̄, самайе читтасса паггахан̣ата̄, нирасса̄дасса читтасса саддха̄сам̣вегавасена сампахам̣саната̄, самма̄паваттасса аджджхупеккханата̄, асама̄хитапуггалапариваджджаната̄, сама̄хитапуггаласеваната̄, джха̄навимоккхапаччавеккхан̣ата̄, тададхимуттата̄ти.
пан̃ча дхамма̄ упеккха̄самбоджджхан̇гасса уппа̄да̄йа сам̣ваттанти саттамаджджхаттата̄, сан̇кха̄рамаджджхаттата̄, саттасан̇кха̄ракела̄йанапуггалапариваджджаната̄, саттасан̇кха̄рамаджджхаттапуггаласеваната̄, тададхимуттата̄ти. ити имеха̄ка̄рехи ете дхамме уппа̄денто пассаддхисамбоджджхан̇га̄дайо бха̄вети на̄ма. евам̣ йасмим̣ самайе читтам̣ ниггахетаббам̣ тасмим̣ самайе читтам̣ нигган̣ха̄ти.
66. катхам̣ йасмим̣ самайе читтам̣ сампахам̣ситаббам̣, тасмим̣ самайе читтам̣ сампахам̣сети? йада̄сса пан̃н̃а̄пайогамандата̄йа ва̄ упасамасукха̄надхигамена ва̄ нирасса̄дам̣ читтам̣ хоти, тада̄ нам̣ ат̣т̣хасам̣вегаваттхупаччавеккхан̣ена сам̣веджети. ат̣т̣ха сам̣вегаваттхӯни на̄ма джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣а̄ни чатта̄ри, апа̄йадуккхам̣ пан̃чамам̣, атӣте ват̣т̣амӯлакам̣ дуккхам̣, ана̄гате ват̣т̣амӯлакам̣ дуккхам̣, паччуппанне а̄ха̄рапарийет̣т̣химӯлакам̣ дуккханти. буддхадхаммасан̇гхагун̣а̄нуссаран̣ена часса паса̄дам̣ джанети. евам̣ йасмим̣ самайе читтам̣ сампахам̣ситаббам̣, тасмим̣ самайе читтам̣ сампахам̣сети.
катхам̣ йасмим̣ самайе читтам̣ аджджхупеккхитаббам̣, тасмим̣ самайе читтам̣ аджджхупеккхати? йада̄сса евам̣ пат̣ипаджджато алӣнам̣ ануддхатам̣ анирасса̄дам̣ а̄рамман̣е самаппаваттам̣ саматхавӣтхипат̣ипаннам̣ читтам̣ хоти, тада̄сса паггаханиггахасампахам̣санесу на бйа̄па̄рам̣ а̄паджджати, са̄ратхи вийа самаппаваттесу ассесу. евам̣ йасмим̣ самайе читтам̣ аджджхупеккхитаббам̣, тасмим̣ самайе читтам̣ аджджхупеккхати.
асама̄хитапуггалапариваджджаната̄ на̄ма неккхаммапат̣ипадам̣ ана̄рул̣хапубба̄нам̣ анекакиччапасута̄нам̣ виккхиттахадайа̄нам̣ пуггала̄нам̣ а̄рака̄ паричча̄го.
сама̄хитапуггаласеваната̄ на̄ма неккхаммапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄нам̣ сама̄дхила̄бхӣнам̣ пуггала̄нам̣ ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇каманам̣.
тададхимуттата̄ на̄ма сама̄дхиадхимуттата̄ сама̄дхигарусама̄дхининнасама̄дхипон̣асама̄дхипаббха̄рата̄ти аттхо.
еваметам̣ дасавидхам̣ аппана̄косаллам̣ сампа̄детаббам̣.
67. еван̃хи сампа̄дайато, аппана̄косаллам̣ имам̣;
пат̣иладдхе нимиттасмим̣, аппана̄ сампаваттати.
еван̃хи пат̣ипаннасса, саче са̄ наппаваттати;
татха̄пи на джахе йогам̣, ва̄йаметхева пан̣д̣ито.
хитва̄ хи самма̄ва̄йа̄мам̣, висесам̣ на̄ма ма̄н̣аво;
адхигаччхе париттампи, т̣ха̄наметам̣ на виджджати.
читтаппаваттиа̄ка̄рам̣, тасма̄ саллаккхайам̣ будхо;
саматам̣ вӣрийассева, йоджайетха пунаппунам̣.
ӣсакампи лайам̣ йантам̣, пагган̣хетхева ма̄насам̣;
ачча̄раддхам̣ ниседхетва̄, самамева паваттайе.
рен̣умхи уппаладале, сутте на̄ва̄йа на̄л̣ийа̄;
йатха̄ мадхукара̄дӣнам̣, паватти саммаван̣н̣ита̄.
лӣнауддхатабха̄вехи, мочайитва̄на саббасо;
евам̣ нимитта̄бхимукхам̣, ма̄насам̣ пат̣ипа̄дайети.
нимитта̄бхимукхапат̣ипа̄данам̣
68. татра̄йаматтхадӣпана̄ – йатха̄ хи ачхеко мадхукаро асукасмим̣ руккхе пуппхам̣ пуппхитанти н̃атва̄ тиккхена вегена паккхандо там̣ атиккамитва̄ пат̣иниваттенто кхӣн̣е рен̣умхи сампа̄пун̣а̄ти. апаро ачхеко мандена джавена паккхандо кхӣн̣ейева сампа̄пун̣а̄ти. чхеко пана самена джавена паккхандо сукхена пуппхара̄сим̣ сампатва̄ йа̄вадиччхакам̣ рен̣ум̣ а̄да̄йа мадхум̣ сампа̄детва̄ мадхурасаманубхавати.
йатха̄ ча саллакаттаантева̄сикесу удакатха̄лагате уппалапатте саттхакаммам̣ сиккхантесу еко ачхеко вегена саттхам̣ па̄тенто уппалапаттам̣ двидха̄ ва̄ чхиндати, удаке ва̄ павесети. апаро ачхеко чхиджджанапавесанабхайа̄ саттхакена пхуситумпи на висахати. чхеко пана самена пайогена таттха саттхапаха̄рам̣ дассетва̄ парийода̄тасиппо хутва̄ татха̄рӯпесу т̣ха̄несу каммам̣ катва̄ ла̄бхам̣ лабхати.
йатха̄ ча йо чатубйа̄маппама̄н̣ам̣ маккат̣асуттама̄харати, со чатта̄ри сахасса̄ни лабхатӣти ран̃н̃а̄ вутте еко ачхекапурисо вегена маккат̣асуттама̄кад̣д̣ханто тахим̣ тахим̣ чхиндатийева. апаро ачхеко чхеданабхайа̄ хаттхена пхуситумпи на висахати. чхеко пана кот̣ито пат̣т̣ха̄йа самена пайогена дан̣д̣аке ведхетва̄ а̄харитва̄ ла̄бхам̣ лабхати.
йатха̄ ча ачхеко нийа̄мако балавава̄те лан̇ка̄рам̣ пӯренто на̄вам̣ видесам̣ паккханда̄пети. апаро ачхеко мандава̄те лан̇ка̄рам̣ оропенто на̄вам̣ таттхева т̣хапети. чхеко пана мандава̄те лан̇ка̄рам̣ пӯретва̄ балавава̄те ад̣д̣халан̇ка̄рам̣ катва̄ соттхина̄ иччхитат̣т̣ха̄нам̣ па̄пун̣а̄ти.
йатха̄ ча йо телена ачхад̣д̣енто на̄л̣им̣ пӯрети, со ла̄бхам̣ лабхатӣти а̄чарийена антева̄сика̄нам̣ вутте еко ачхеко ла̄бхалуддхо вегена пӯренто телам̣ чхад̣д̣ети. апаро ачхеко телачхад̣д̣анабхайа̄ а̄син̃читумпи на висахати. чхеко пана самена пайогена пӯретва̄ ла̄бхам̣ лабхати.
евамева еко бхиккху уппанне нимитте сӣгхамева аппанам̣ па̄пун̣исса̄мӣти га̄л̣хам̣ вӣрийам̣ кароти, тасса читтам̣ ачча̄раддхавӣрийатта̄ уддхачче патати, со на саккоти аппанам̣ па̄пун̣итум̣. еко ачча̄раддхавӣрийата̄йа досам̣ дисва̄ ким̣ да̄ниме аппана̄йа̄ти вӣрийам̣ ха̄пети, тасса читтам̣ атилӣнавӣрийатта̄ косадждже патати, сопи на саккоти аппанам̣ па̄пун̣итум̣. йо пана ӣсакампи лӣнам̣ лӣнабха̄вато уддхатам̣ уддхаччато мочетва̄ самена пайогена нимитта̄бхимукхам̣ паваттети, со аппанам̣ па̄пун̣а̄ти, та̄дисена бхавитаббам̣. имаматтхам̣ сандха̄йа етам̣ вуттам̣ –
рен̣умхи уппаладале, сутте на̄ва̄йа на̄л̣ийа̄;
йатха̄ мадхукара̄дӣнам̣, паватти саммаван̣н̣ита̄.
лӣнауддхатабха̄вехи, мочайитва̄на саббасо;
евам̣ нимитта̄бхимукхам̣, ма̄насам̣ пат̣ипа̄дайети.
пат̣хамаджджха̄накатха̄
69. ити евам̣ нимитта̄бхимукхам̣ ма̄насам̣ пат̣ипа̄дайато панасса ида̄ни аппана̄ иджджхиссатӣти бхаван̇гам̣ упаччхиндитва̄ патхавӣ патхавӣти ануйогавасена упат̣т̣хитам̣ тадева патхавӣкасин̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ манодва̄ра̄ваджджанамуппаджджати. тато тасмим̣йева̄рамман̣е чатта̄ри пан̃ча ва̄ джавана̄ни джаванти. тесу аваса̄не екам̣ рӯпа̄вачарам̣, сеса̄ни ка̄ма̄вачара̄ни. пакатичиттехи балаватаравитаккавича̄рапӣтисукхачиттекаггата̄ни йа̄ни аппана̄йа парикамматта̄ парикамма̄нӣтипи, йатха̄ га̄ма̄дӣнам̣ а̄саннападесо га̄мӯпача̄ро нагарӯпача̄роти вуччати, евам̣ аппана̄йа а̄саннатта̄ самӣпача̄ратта̄ ва̄ упача̄ра̄нӣтипи, ито пуббе парикамма̄нам̣, упари аппана̄йа ча ануломато анулома̄нӣтипи вуччанти. йан̃четтха саббантимам̣, там̣ париттаготта̄бхибхаванато, махаггатаготтабха̄ванато ча готрабхӯтипи вуччати. агахитаггахан̣ена панеттха пат̣хамам̣ парикаммам̣, дутийам̣ упача̄рам̣, татийам̣ ануломам̣, чатуттхам̣ готрабху. пат̣хамам̣ ва̄ упача̄рам̣, дутийам̣ ануломам̣, татийам̣ готрабху, чатуттхам̣ пан̃чамам̣ ва̄ аппана̄читтам̣. чатуттхамева хи пан̃чамам̣ ва̄ аппети, тан̃ча кхо кхиппа̄бхин̃н̃адандха̄бхин̃н̃авасена. тато парам̣ джаванам̣ патати. бхаван̇гасса ва̄ро хоти.
а̄бхидхаммикагодаттаттхеро пана ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄ дхамма̄ паччхима̄нам̣ паччхима̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ а̄севанапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.12) имам̣ суттам̣ ватва̄ а̄севанапаччайена паччхимо паччхимо дхаммо балава̄ хоти, тасма̄ чхат̣т̣хепи саттамепи аппана̄ хотӣти а̄ха, там̣ ат̣т̣хакатха̄су ‘‘аттано матиматтам̣ тхерассета’’нти ватва̄ пат̣иккхиттам̣. чатуттхапан̃чамесуйева пана аппана̄ хоти. парато джаванам̣ патитам̣ на̄ма хоти, бхаван̇гасса а̄саннатта̄ти вуттам̣. тамева вича̄ретва̄ вуттатта̄ на сакка̄ пат̣иккхипитум̣. йатха̄ хи пурисо чхиннапапа̄та̄бхимукхо дха̄ванто т̣ха̄тука̄мопи парийанте па̄дам̣ катва̄ т̣ха̄тум̣ на саккоти папа̄те ева патати, евам̣ чхат̣т̣хе ва̄ саттаме ва̄ аппетум̣ на саккоти, бхаван̇гасса а̄саннатта̄. тасма̄ чатуттхапан̃чамесуйева аппана̄ хотӣти ведитабба̄.
са̄ ча пана екачиттаккхан̣ика̄йева. саттасу хи т̣ха̄несу аддха̄напариччхедо на̄ма наттхи пат̣хамаппана̄йам̣, локийа̄бхин̃н̃а̄су, чатӯсу маггесу, магга̄нантарапхале, рӯпа̄рӯпабхавесу бхаван̇гаджджха̄не, ниродхасса паччайе невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатане, ниродха̄ вут̣т̣хахантасса пхаласама̄паттийанти. еттха магга̄нантарапхалам̣ тин̣н̣ам̣ упари на хоти. ниродхасса паччайо невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ двиннамупари на хоти. рӯпа̄рӯпесу бхаван̇гасса парима̄н̣ам̣ наттхи, сесат̣т̣ха̄несу екамева читтанти. ити екачиттаккхан̣ика̄йева аппана̄. тато бхаван̇гапа̄то. атха бхаван̇гам̣ воччхиндитва̄ джха̄напаччавеккхан̣аттха̄йа а̄ваджджанам̣, тато джха̄напаччавеккхан̣анти.
етта̄вата̄ ча панеса вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехи савитаккам̣ савича̄рам̣ вивекаджам̣ пӣтисукхам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати (дха. са. 160; дӣ. ни. 1.226). еваманена пан̃чан̇гавиппахӣнам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ тивидхакалйа̄н̣ам̣ дасалаккхан̣асампаннам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ адхигатам̣ хоти патхавӣкасин̣ам̣.
70. таттха вивиччева ка̄мехӣти ка̄мехи вивиччитва̄ вина̄ хутва̄ апаккамитва̄. йо пана̄йаметтха евака̄ро, со нийаматтхоти ведитаббо. йасма̄ ча нийаматтхо, тасма̄ тасмим̣ пат̣хамаджджха̄нам̣ упасампаджджа вихаран̣асамайе авиджджама̄на̄нампи ка̄ма̄нам̣ тасса пат̣хамаджджха̄насса пат̣ипаккхабха̄вам̣ ка̄мапаричча̄генева часса адхигамам̣ дӣпети.
катхам̣? ‘‘вивиччева ка̄мехӣ’’ти еван̃хи нийаме карийама̄не идам̣ пан̃н̃а̄йати, нӯна джха̄насса ка̄ма̄ пат̣ипаккхабхӯта̄ йесу сати идам̣ наппаваттати, андхака̄ре сати падӣпобха̄со вийа. тесам̣ паричча̄генева часса адхигамо хоти, ориматӣрапаричча̄гена па̄риматӣрассева. тасма̄ нийамам̣ каротӣти.
таттха сийа̄, касма̄ панеса пуббападейева вутто, на уттарападе, ким̣ акусалехи дхаммехи авивичча̄пи джха̄нам̣ упасампаджджа вихареййа̄ти? на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣. там̣ниссаран̣ато хи пуббападе еса вутто. ка̄мадха̄тусаматиккаманато хи ка̄мара̄гапат̣ипаккхато ча идам̣ джха̄нам̣ ка̄ма̄намева ниссаран̣ам̣. йатха̄ха, ‘‘ка̄ма̄наметам̣ ниссаран̣ам̣ йадидам̣ неккхамма’’нти (дӣ. ни. 3.353). уттарападепи пана йатха̄ ‘‘идхева, бхиккхаве, саман̣о, идха дутийо саман̣о’’ти (ма. ни. 1.139; а. ни. 4.241) еттха евака̄ро а̄нетва̄ вуччати, евам̣ ваттаббо. на хи сакка̄ ито ан̃н̃ехипи нӣваран̣асан̇кха̄техи акусаладхаммехи авивичча джха̄нам̣ упасампаджджа вихаритум̣. тасма̄ ‘‘вивиччева ка̄мехи вивиччева акусалехи дхаммехӣ’’ти евам̣ пададвайепи еса дат̣т̣хаббо. пададвайепи ча кин̃ча̄пи вивичча̄ти имина̄ са̄дха̄ран̣авачанена тадан̇гавивека̄дайо, ка̄йавивека̄дайо ча саббепи вивека̄ сан̇гахам̣ гаччханти, татха̄пи ка̄йавивеко читтавивеко виккхамбханавивекоти тайо ева идха дат̣т̣хабба̄.
ка̄мехӣти имина̄ пана падена йе ча ниддесе ‘‘катаме ваттхука̄ма̄, мана̄пийа̄ рӯпа̄’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 1) найена ваттхука̄ма̄ вутта̄, йе ча таттхева вибхан̇ге ча ‘‘чхандо ка̄мо, ра̄го ка̄мо, чхандара̄го ка̄мо, сан̇каппо ка̄мо, ра̄го ка̄мо, сан̇каппара̄го ка̄мо, име вуччанти ка̄ма̄’’ти (маха̄ни. 1; вибха. 564) евам̣ килесака̄ма̄ вутта̄, те саббепи сан̇гахита̄иччева дат̣т̣хабба̄. еван̃хи сати вивиччева ка̄мехӣти ваттхука̄мехипи вивиччева̄ти аттхо йуджджати, тена ка̄йавивеко вутто хоти. вивичча акусалехи дхаммехӣти килесака̄мехи сабба̄кусалехи ва̄ вивичча̄ти аттхо йуджджати, тена читтавивеко вутто хоти. пуримена четтха ваттхука̄мехи вивекавачанато ева ка̄масукхапаричча̄го, дутийена килесака̄мехи вивекавачанато неккхаммасукхапариггахо вибха̄вито хоти. евам̣ ваттхука̄макилесака̄мавивекавачанатойева ча етесам̣ пат̣хамена сам̣килесаваттхуппаха̄нам̣, дутийена сам̣килесаппаха̄нам̣. пат̣хамена лолабха̄васса хетупаричча̄го, дутийена ба̄лабха̄васса. пат̣хамена ча пайогасуддхи, дутийена а̄сайапосанам̣ вибха̄витам̣ хотӣти вин̃н̃а̄таббам̣. еса та̄ва найо ка̄мехӣти еттха вуттака̄месу ваттхука̄мапаккхе.
килесака̄мапаккхе пана чхандоти ча ра̄готи ча евама̄дӣхи анекабхедо ка̄маччхандойева ка̄моти адхиппето. со ча акусалапарийа̄паннопи сама̄но ‘‘таттха катамо ка̄мо чхандо ка̄мо’’тиа̄дина̄ (вибха. 564) найена вибхан̇ге джха̄напат̣ипаккхато висум̣ вутто. килесака̄матта̄ ва̄ пуримападе вутто, акусалапарийа̄паннатта̄ дутийападе. анекабхедато часса ка̄матоти аватва̄ ка̄мехӣти вуттам̣.
ан̃н̃есампи ча дхамма̄нам̣ акусалабха̄ве виджджама̄не ‘‘таттха катаме акусала̄ дхамма̄, ка̄маччхандо’’тиа̄дина̄ найена вибхан̇ге упари джха̄нан̇га̄нам̣ паччанӣкапат̣ипаккхабха̄вадассанато нӣваран̣а̄нева вутта̄ни. нӣваран̣а̄ни хи джха̄нан̇гапаччанӣка̄ни, тесам̣ джха̄нан̇га̄нева пат̣ипаккха̄ни виддхам̣сака̄ни вигха̄така̄нӣти вуттам̣ хоти. татха̄ хи сама̄дхи ка̄маччхандасса пат̣ипаккхо, пӣти бйа̄па̄дасса, витакко тхинамиддхасса, сукхам̣ уддхаччакуккуччасса, вича̄ро вичикиччха̄йа̄ти пет̣аке вуттам̣.
еваметтха вивиччева ка̄мехӣти имина̄ ка̄маччхандасса виккхамбханавивеко вутто хоти. вивичча акусалехи дхаммехӣти имина̄ пан̃чаннампи нӣваран̣а̄нам̣, агахитаггахан̣ена пана пат̣хамена ка̄маччхандасса, дутийена сесанӣваран̣а̄нам̣. татха̄ пат̣хамена тӣсу акусаламӯлесу пан̃чака̄магун̣абхедависайасса лобхасса, дутийена а̄гха̄таваттхубхеда̄дивисайа̄нам̣ досамоха̄нам̣. огха̄дӣсу ва̄ дхаммесу пат̣хамена ка̄могхака̄майогака̄ма̄савака̄мупа̄да̄наабхиджджха̄ка̄йагантхака̄мара̄гасам̣йоджана̄нам̣, дутийена авасесаогхайога̄саваупа̄да̄нагантхасам̣йоджана̄нам̣. пат̣хамена ча тан̣ха̄йа там̣сампайуттака̄нан̃ча, дутийена авиджджа̄йа там̣сампайуттака̄нан̃ча. апича пат̣хамена лобхасампайутта̄нам̣ ат̣т̣ханнам̣ читтуппа̄да̄нам̣, дутийена сеса̄нам̣ чатуннам̣ акусалачиттуппа̄да̄нам̣ виккхамбханавивеко вутто хотӣти ведитаббо. айам̣ та̄ва вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехи дхаммехӣти еттха аттхаппака̄сана̄.
71. етта̄вата̄ ча пат̣хамасса джха̄насса паха̄нан̇гам̣ дассетва̄ ида̄ни сампайоган̇гам̣ дассетум̣ савитаккам̣ савича̄рантиа̄ди вуттам̣. таттха витакканам̣ витакко, ӯхананти вуттам̣ хоти. сва̄йам̣ а̄рамман̣е читтасса абхиниропаналаккхан̣о, а̄хананапарийа̄хананарасо. татха̄ хи тена йога̄вачаро а̄рамман̣ам̣ витакка̄хатам̣ витаккапарийа̄хатам̣ каротӣти вуччати. а̄рамман̣е читтасса а̄найанапаччупат̣т̣ха̄но.
вичаран̣ам̣ вича̄ро, анусан̃чаран̣анти вуттам̣ хоти. сва̄йам̣ а̄рамман̣а̄нумаджджаналаккхан̣о, таттха сахаджа̄та̄нуйоджанарасо, читтасса ануппабандханапаччупат̣т̣ха̄но.
сантепи ча несам̣ каттхачи авиппайоге ол̣а̄рикат̣т̣хена пуббан̇гамат̣т̣хена ча гхан̣д̣а̄бхигха̄то вийа четасо пат̣хама̄бхинипа̄то витакко. сукхумат̣т̣хена анумаджджанасабха̄вена ча гхан̣д̣а̄нураво вийа ануппабандхо вича̄ро. виппха̄рава̄ четтха витакко пат̣хамуппаттика̄ле париппханданабхӯто читтасса а̄ка̄се уппатитука̄масса паккхино паккхавиккхепо вийа падума̄бхимукхапа̄то вийа ча гандха̄нубандхачетасо бхамарасса. сантавутти вича̄ро на̄типариппханданабха̄во читтасса а̄ка̄се уппатитасса паккхино паккхаппаса̄ран̣ам̣ вийа, париббхаманам̣ вийа ча падума̄бхимукхапатитасса бхамарасса падумасса упарибха̄ге. дуканипа̄тат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘а̄ка̄се гаччхато маха̄сакун̣асса убхохи паккхехи ва̄там̣ гахетва̄ паккхе саннисӣда̄петва̄ гаманам̣ вийа а̄рамман̣е четасо абхиниропанабха̄вена паватто витакко. ва̄таггахан̣аттхам̣ паккхе пханда̄пайама̄насса гаманам̣ вийа анумаджджанабха̄вена паватто вича̄ро’’ти вуттам̣, там̣ ануппабандхена паваттийам̣ йуджджати. со пана несам̣ висесо пат̣хамадутийаджджха̄несу па̄кат̣о хоти.
апича малаггахитам̣ кам̣сабха̄джанам̣ екена хаттхена дал̣хам̣ гахетва̄ итарена хаттхена чун̣н̣ателава̄лан̣д̣упакена паримаджджантасса дал̣хагахан̣ахаттхо вийа витакко, паримаджджанахаттхо вийа вича̄ро. татха̄ кумбхака̄расса дан̣д̣аппаха̄рена чаккам̣ бхамайитва̄ бха̄джанам̣ каронтасса уппӣл̣анахаттхо вийа витакко, ито чито ча сан̃чаран̣ахаттхо вийа вича̄ро. татха̄ ман̣д̣алам̣ каронтасса маджджхе саннирумбхитва̄ т̣хитакан̣т̣ако вийа абхиниропано витакко, бахи париббхаманакан̣т̣ако вийа анумаджджано вича̄ро. ити имина̄ ча витаккена имина̄ ча вича̄рена саха ваттати руккхо вийа пуппхена пхалена ча̄ти идам̣ джха̄нам̣ ‘‘савитаккам̣ савича̄ра’’нти вуччати. вибхан̇ге пана ‘‘имина̄ ча витаккена имина̄ ча вича̄рена упето хоти самупето’’тиа̄дина̄ (вибха. 565) найена пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄ десана̄ ката̄. аттхо пана татра̄пи евамева дат̣т̣хаббо.
вивекаджанти еттха вивитти вивеко, нӣваран̣авигамоти аттхо. вивиттоти ва̄ вивеко, нӣваран̣авивитто джха̄насампайуттадхаммара̄сӣти аттхо. тасма̄ вивека̄, тасмим̣ ва̄ вивеке джа̄танти вивекаджам̣.
72. пӣтисукханти еттха пӣн̣айатӣти пӣти. са̄ сампийа̄йаналаккхан̣а̄, ка̄йачиттапӣнанараса̄, пхаран̣араса̄ ва̄, одагйапаччупат̣т̣ха̄на̄. са̄ панеса̄ кхуддика̄ пӣти, кхан̣ика̄пӣти, оккантика̄пӣти, уббега̄пӣти, пхаран̣а̄пӣтӣти пан̃чавидха̄ хоти. таттха кхуддика̄пӣти сарӣре ломахам̣саматтамева ка̄тум̣ саккоти. кхан̣ика̄пӣти кхан̣е кхан̣е виджджуппа̄дасадиса̄ хоти. оккантика̄пӣти самуддатӣрам̣ вӣчи вийа ка̄йам̣ оккамитва̄ оккамитва̄ бхиджджати. уббега̄пӣти балаватӣ хоти ка̄йам̣ уддхаггам̣ катва̄ а̄ка̄се лан̇гха̄панаппама̄н̣аппатта̄. татха̄ хи пун̣н̣авалликава̄сӣ маха̄тиссаттхеро пун̣н̣амадивасе са̄йам̣ четийан̇ган̣ам̣ гантва̄ чанда̄локам̣ дисва̄ маха̄четийа̄бхимукхо хутва̄ ‘‘има̄йа вата вела̄йа чатассо париса̄ маха̄четийам̣ вандантӣ’’ти пакатийа̄ дит̣т̣ха̄рамман̣авасена буддха̄рамман̣ам̣ уббега̄пӣтим̣ уппа̄детва̄ судха̄тале пахат̣ачитраген̣д̣уко вийа а̄ка̄се уппатитва̄ маха̄четийан̇ган̣ейева патит̣т̣ха̄си. татха̄ гирикан̣д̣акавиха̄расса упаниссайе ваттака̄лакага̄ме ека̄ куладхӣта̄пи балавабуддха̄рамман̣а̄йа уббега̄пӣтийа̄ а̄ка̄се лан̇гхеси.
тасса̄ кира ма̄та̄питаро са̄йам̣ дхаммассаванаттха̄йа виха̄рам̣ гаччханта̄ ‘‘амма твам̣ гарубха̄ра̄ ака̄ле вичаритум̣ на саккоси, майам̣ туйхам̣ паттим̣ катва̄ дхаммам̣ сосса̄ма̄’’ти агамам̣су. са̄ гантука̄ма̄пи тесам̣ вачанам̣ пат̣иба̄хитум̣ асакконтӣ гхаре охӣйитва̄ гхара̄джире т̣хатва̄ чанда̄локена гирикан̣д̣аке а̄ка̄сачетийан̇ган̣ам̣ олокентӣ четийасса дӣпапӯджам̣ аддаса, чатассо ча париса̄ ма̄ла̄гандха̄дӣхи четийапӯджам̣ катва̄ падаккхин̣ам̣ каронтийо бхиккхусан̇гхасса ча ган̣асаджджха̄йасаддам̣ ассоси. атхасса̄ ‘‘дхан̃н̃а̄ватиме, йе виха̄рам̣ гантва̄ еварӯпе четийан̇ган̣е анусан̃чаритум̣, еварӯпан̃ча мадхурадхаммакатхам̣ сотум̣ лабхантӣ’’ти муттара̄сисадисам̣ четийам̣ пассантийа̄ ева уббега̄пӣти удапа̄ди. са̄ а̄ка̄се лан̇гхитва̄ ма̄та̄питӯнам̣ пуриматарам̣йева а̄ка̄сато четийан̇ган̣е оруйха четийам̣ вандитва̄ дхаммам̣ сун̣ама̄на̄ ат̣т̣ха̄си. атха нам̣ ма̄та̄питаро а̄гантва̄ ‘‘амма твам̣ катарена маггена а̄гата̄сӣ’’ти пуччхим̣су. са̄ ‘‘а̄ка̄сена а̄гата̄мхи, на маггена̄’’ти ватва̄ ‘‘амма а̄ка̄сена на̄ма кхӣн̣а̄сава̄ сан̃чаранти, твам̣ катхам̣ а̄гата̄’’ти вутта̄ а̄ха – ‘‘майхам̣ чанда̄локена четийам̣ а̄локентийа̄ т̣хита̄йа буддха̄рамман̣а̄ балавапӣти уппаджджи. атха̄хам̣ нева аттано т̣хитабха̄вам̣, на нисиннабха̄вам̣ ан̃н̃а̄сим̣, гахитанимиттенева пана а̄ка̄се лан̇гхитва̄ четийан̇ган̣е патит̣т̣хита̄мхӣ’’ти.
евам̣ уббега̄пӣти а̄ка̄се лан̇гха̄панаппама̄н̣а̄ хоти. пхаран̣а̄пӣтийа̄ пана уппанна̄йа сакаласарӣрам̣ дхамитва̄ пӯритаваттхи вийа махата̄ удакогхена паккхандапаббатакуччхи вийа ча анупариппхут̣ам̣ хоти.
са̄ панеса̄ пан̃чавидха̄ пӣти габбхам̣ ган̣хантӣ парипа̄кам̣ гаччхантӣ дувидхам̣ пассаддхим̣ парипӯрети ка̄йапассаддхин̃ча читтапассаддхин̃ча. пассаддхи габбхам̣ ган̣хантӣ парипа̄кам̣ гаччхантӣ дувидхампи сукхам̣ парипӯрети ка̄йикан̃ча четасикан̃ча. сукхам̣ габбхам̣ ган̣хантам̣ парипа̄кам̣ гаччхантам̣ тивидхам̣ сама̄дхим̣ парипӯрети кхан̣икасама̄дхим̣ упача̄расама̄дхим̣ аппана̄ сама̄дхинти. та̄су йа̄ аппана̄сама̄дхисса мӯлам̣ хутва̄ вад̣д̣хама̄на̄ сама̄дхисампайогам̣ гата̄ пхаран̣а̄пӣти, айам̣ имасмим̣ аттхе адхиппета̄ пӣтӣти.
73. итарам̣ пана сукханам̣ сукхам̣, сут̣т̣ху ва̄ кха̄дати, кханати ча ка̄йачитта̄ба̄дханти сукхам̣, там̣ са̄талаккхан̣ам̣, сампайутта̄нам̣ упабрӯханарасам̣, ануггахапаччупат̣т̣ха̄нам̣. сатипи ча несам̣ каттхачи авиппайоге ит̣т̣ха̄рамман̣апат̣ила̄бхатут̣т̣хи пӣти. пат̣иладдхараса̄нубхаванам̣ сукхам̣. йаттха пӣти, таттха сукхам̣. йаттха сукхам̣, таттха на нийамато пӣти. сан̇кха̄раккхандхасан̇гахита̄ пӣти. ведана̄ккхандхасан̇гахитам̣ сукхам̣. канта̄ракхиннасса ванантудакадассанасаванесу вийа пӣти. ваначчха̄йа̄павесанаудакапарибхогесу вийа сукхам̣. тасмим̣ тасмим̣ самайе па̄кат̣абха̄вато четам̣ вуттанти ведитаббам̣. ити айан̃ча пӣти идан̃ча сукхам̣ асса джха̄насса, асмим̣ ва̄ джха̄не аттхӣти идам̣ джха̄нам̣ пӣтисукханти вуччати.
атха ва̄ пӣти ча сукхан̃ча пӣтисукхам̣, дхаммавинайа̄дайо вийа. вивекаджам̣ пӣтисукхамасса джха̄насса, асмим̣ ва̄ джха̄не аттхӣти евампи вивекаджам̣пӣтисукхам̣. йатхева хи джха̄нам̣, евам̣ пӣтисукхампеттха вивекаджамева хоти, тан̃часса аттхи, тасма̄ екападенева ‘‘вивекаджам̣пӣтисукха’’нтипи ваттум̣ йуджджати. вибхан̇ге пана ‘‘идам̣ сукхам̣ има̄йа пӣтийа̄ сахагата’’нтиа̄дина̄ (вибха. 567) найена вуттам̣. аттхо пана таттха̄пи евамева дат̣т̣хаббо.
пат̣хамам̣ джха̄нанти идам̣ парато а̄вибхависсати. упасампаджджа̄ти упагантва̄, па̄пун̣итва̄ти вуттам̣ хоти. упасампа̄дайитва̄ ва̄, ниппха̄детва̄ти вуттам̣ хоти. вибхан̇ге пана ‘‘упасампаджджа̄ти пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхо пат̣ила̄бхо патти сампатти пхусана̄ саччхикирийа̄ упасампада̄’’ти вуттам̣. тасса̄пи евамеваттхо дат̣т̣хаббо. вихаратӣти таданурӯпена ирийа̄патхавиха̄рена итивуттаппака̄раджха̄насаман̇гӣ хутва̄ аттабха̄васса ирийам̣ вуттим̣ па̄ланам̣ йапанам̣ йа̄панам̣ ча̄рам̣ виха̄рам̣ абхиниппха̄дети. вуттан̃хетам̣ вибхан̇ге ‘‘вихаратӣти ирийати ваттати па̄лети йапети йа̄пети чарати вихарати, тена вуччати вихаратӣ’’ти (вибха. 540).
пан̃чан̇гавиппахӣна̄ди
74. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘пан̃чан̇гавиппахӣнам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гата’’нти, таттха ка̄маччхандо, бйа̄па̄до, тхинамиддхам̣, уддхаччакуккуччам̣, вичикиччха̄ти имесам̣ пан̃чаннам̣ нӣваран̣а̄нам̣ паха̄навасена пан̃чан̇гавиппахӣната̄ ведитабба̄. на хи етесу аппахӣнесу джха̄нам̣ уппаджджати. тенассета̄ни паха̄нан̇га̄нӣти вуччанти. кин̃ча̄пи хи джха̄наккхан̣е ан̃н̃епи акусала̄ дхамма̄ пахӣйанти, татха̄пи ета̄нева висесена джха̄нантара̄йакара̄ни. ка̄маччхандена хи на̄на̄висайаппалобхитам̣ читтам̣ на екатта̄рамман̣е сама̄дхийати. ка̄маччханда̄бхибхӯтам̣ ва̄ там̣ на ка̄мадха̄туппаха̄на̄йа пат̣ипадам̣ пат̣ипаджджати. бйа̄па̄дена ча̄рамман̣е пат̣ихан̃н̃ама̄нам̣ на нирантарам̣ паваттати. тхинамиддха̄бхибхӯтам̣ акамман̃н̃ам̣ хоти. уддхаччакуккуччапаретам̣ авӯпасантамева хутва̄ париббхамати. вичикиччха̄йа упахатам̣ джха̄на̄дхигамаса̄дхикам̣ пат̣ипадам̣ на̄рохати. ити висесена джха̄нантара̄йакаратта̄ ета̄нева паха̄нан̇га̄нӣти вутта̄нӣти.
йасма̄ пана витакко а̄рамман̣е читтам̣ абхиниропети, вича̄ро ануппабандхати, техи авиккхепа̄йа сампа̄дитаппайогасса четасо пайогасампаттисамбхава̄ пӣти пӣн̣анам̣, сукхан̃ча упабрӯханам̣ кароти. атха нам̣ сасесасампайуттадхаммам̣ етехи абхиниропана̄нуппабандханапӣн̣анаупабрӯханехи ануггахита̄ екаггата̄ екатта̄рамман̣е самам̣ самма̄ ча а̄дхийати, тасма̄ витакко вича̄ро пӣти сукхам̣ читтекаггата̄ти имесам̣ пан̃чаннам̣ уппаттивасена пан̃чан̇гасаманна̄гатата̄ ведитабба̄. уппаннесу хи етесу пан̃часу джха̄нам̣ уппаннам̣ на̄ма хоти. тенасса ета̄ни пан̃ча саманна̄гатан̇га̄нӣти вуччанти. тасма̄ на етехи саманна̄гатам̣ ан̃н̃адева джха̄нам̣ на̄ма аттхӣти гахетаббам̣. йатха̄ пана ан̇гаматтавасенева чатуран̇гинӣ сена̄, пан̃чан̇гикам̣ тӯрийам̣, ат̣т̣хан̇гико ча магготи вуччати, евамидампи ан̇гаматтавасенева пан̃чан̇гиканти ва̄ пан̃чан̇гасаманна̄гатанти ва̄ вуччатӣти ведитаббам̣.
ета̄ни ча пан̃чан̇га̄ни кин̃ча̄пи упача̄раккхан̣епи аттхи, атха кхо упача̄ре пакатичиттато балаватара̄ни. идха пана упача̄ратопи балаватара̄ни рӯпа̄вачаралаккхан̣аппатта̄ни. еттха хи витакко сувисадена а̄ка̄рена а̄рамман̣е читтам̣ абхиниропайама̄но уппаджджати. вича̄ро ативийа а̄рамман̣ам̣ анумаджджама̄но. пӣтисукхам̣ сабба̄вантампи ка̄йам̣ пхарама̄нам̣. тенева̄ха – ‘‘на̄сса кин̃чи сабба̄вато ка̄йасса вивекаджена пӣтисукхена аппхут̣ам̣ хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.228). читтекаггата̄пи хет̣т̣химамхи самуггапат̣але упаримам̣ самуггапат̣алам̣ вийа а̄рамман̣есу пхусита̄ хутва̄ уппаджджати, айаметесам̣ итарехи висесо. таттха читтекаггата̄ кин̃ча̄пи савитаккам̣ савича̄ранти имасмим̣ па̄т̣хе на ниддит̣т̣ха̄, татха̄пи вибхан̇ге ‘‘джха̄нанти витакко вича̄ро пӣти сукхам̣ читтассекаггата̄’’ти (вибха. 569) евам̣ вуттатта̄ ан̇гамева. йена хи адхиппа̄йена бхагавата̄ уддесо като, сойева тена вибхан̇ге пака̄ситоти.
тивидхакалйа̄н̣ам̣
75. тивидхакалйа̄н̣ам̣ дасалаккхан̣асампаннанти еттха пана а̄димаджджхапарийоса̄навасена тивидхакалйа̄н̣ата̄. тесам̣йева ча а̄димаджджхапарийоса̄на̄нам̣ лаккхан̣авасена дасалаккхан̣асампанната̄ ведитабба̄.
татра̄йам̣ па̄л̣и –
‘‘пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди, упеккха̄нубрӯхана̄ маджджхе, сампахам̣сана̄ парийоса̄нам̣, пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди, а̄дисса кати лаккхан̣а̄ни? а̄дисса тӣн̣и лаккхан̣а̄ни, йо тасса парибандхо, тато читтам̣ висуджджхати, висуддхатта̄ читтам̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати, пат̣ипаннатта̄ таттха читтам̣ паккхандати. йан̃ча парибандхато читтам̣ висуджджхати, йан̃ча висуддхатта̄ читтам̣ маджджхимам̣ саматханимиттам̣ пат̣ипаджджати, йан̃ча пат̣ипаннатта̄ таттха читтам̣ паккхандати. пат̣хамасса джха̄насса пат̣ипада̄висуддхи а̄ди, а̄дисса има̄ни тӣн̣и лаккхан̣а̄ни. тена вуччати пат̣хамам̣ джха̄нам̣ а̄дикалйа̄н̣ан̃чева хоти тилаккхан̣асампаннан̃ча.