21. пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхиниддесо
упаккилесавимуттаудайаббайан̃а̄н̣акатха̄
737. ат̣т̣ханнам̣ пана н̃а̄н̣а̄нам̣ васена сикха̄ппатта̄ випассана̄, наваман̃ча сачча̄нуломикан̃а̄н̣анти айам̣ пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхи на̄ма. ат̣т̣ханнанти четтха упаккилесавимуттам̣ вӣтхипат̣ипаннавипассана̄сан̇кха̄там̣ удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣, а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣, пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣анти има̄ни ат̣т̣ха н̃а̄н̣а̄ни ведитабба̄ни. навамам̣ сачча̄нуломикан̃а̄н̣анти ануломассетам̣ адхивачанам̣. тасма̄ там̣ сампа̄детука̄мена упаккилесавимуттам̣ удайаббайан̃а̄н̣ам̣ а̄дим̣ катва̄ етесу н̃а̄н̣есу його каран̣ӣйо.
738. пуна удайаббайан̃а̄н̣е його киматтхийоти че? лаккхан̣асаллаккхан̣аттхо. удайаббайан̃а̄н̣ам̣ хи хет̣т̣ха̄ дасахи упаккилесехи упаккилит̣т̣хам̣ хутва̄ йа̄тха̄васарасато тилаккхан̣ам̣ саллаккхетум̣ на̄саккхи. упаккилесавимуттам̣ пана саккоти. тасма̄ лаккхан̣асаллаккхан̣аттхаметтха пуна його каран̣ӣйо.
739. лаккхан̣а̄ни пана кисса аманасика̄ра̄ кена пат̣иччханнатта̄ на упат̣т̣хаханти? аниччалаккхан̣ам̣ та̄ва удайаббайа̄нам̣ аманасика̄ра̄ сантатийа̄ пат̣иччханнатта̄ на упат̣т̣ха̄ти. дуккхалаккхан̣ам̣ абхин̣хасампат̣ипӣл̣анасса аманасика̄ра̄ ирийа̄патхехи пат̣иччханнатта̄ на упат̣т̣ха̄ти. анатталаккхан̣ам̣ на̄на̄дха̄тувиниббхогасса аманасика̄ра̄ гханена пат̣иччханнатта̄ на упат̣т̣ха̄ти. удайаббайампана париггахетва̄ сантатийа̄ викопита̄йа аниччалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти. абхин̣хасампат̣ипӣл̣анам̣ манасикатва̄ ирийа̄патхе уггха̄т̣ите дуккхалаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти. на̄на̄дха̄туйо виниббхуджитва̄ гханавиниббхоге кате анатталаккхан̣ам̣ йа̄тха̄васарасато упат̣т̣ха̄ти.
740. еттха ча аниччам̣, аниччалаккхан̣ам̣, дуккхам̣, дуккхалаккхан̣ам̣, анатта̄, анатталаккхан̣анти айам̣ вибха̄го ведитаббо. таттха аниччанти кхандхапан̃чакам̣. касма̄? уппа̄давайан̃н̃атхаттабха̄ва̄, хутва̄ абха̄вато ва̄. уппа̄давайан̃н̃атхаттам̣ аниччалаккхан̣ам̣ хутва̄ абха̄васан̇кха̄то ва̄ а̄ка̄равика̄ро.
‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккха’’нти (сам̣. ни. 3.15) вачанато пана тадева кхандхапан̃чакам̣ дуккхам̣. касма̄? абхин̣хапат̣ипӣл̣ана̄, абхин̣хапат̣ипӣл̣ана̄ка̄ро дуккхалаккхан̣ам̣.
‘‘йам̣ дуккхам̣ таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15) пана вачанато тадева кхандхапан̃чакам̣ анатта̄. касма̄? авасаваттанато, авасаваттана̄ка̄ро анатталаккхан̣ам̣.
тайидам̣ саббампи айам̣ йога̄вачаро упаккилесавимуттена вӣтхипат̣ипаннавипассана̄сан̇кха̄тена удайаббайа̄нупассана̄н̃а̄н̣ена йа̄тха̄васарасато саллаккхети.
упаккилесавимуттаудайаббайан̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.
бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣акатха̄
741. тассевам̣ саллаккхетва̄ пунаппунам̣ ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти рӯпа̄рӯпадхамме тулайато тӣрайато там̣ н̃а̄н̣ам̣ тиккхам̣ хутва̄ вахати, сан̇кха̄ра̄ лахум̣ упат̣т̣хаханти, н̃а̄н̣е тиккхе ваханте сан̇кха̄ресу лахум̣ упат̣т̣хахантесу уппа̄дам̣ ва̄ т̣хитим̣ ва̄ паваттам̣ ва̄ нимиттам̣ ва̄ на сампа̄пун̣а̄ти. кхайавайабхеданиродхейева сати сантит̣т̣хати. тасса ‘‘евам̣ уппаджджитва̄ евам̣ на̄ма сан̇кха̄рагатам̣ нируджджхатӣ’’ти пассато етасмим̣ т̣ха̄не бхан̇га̄нупассанам̣ на̄ма випассана̄н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘катхам̣ а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄ бхан̇га̄нупассане пан̃н̃а̄ випассане н̃а̄н̣ам̣? рӯпа̄рамман̣ата̄ читтам̣ уппаджджитва̄ бхиджджати, там̣ а̄рамман̣ам̣ пат̣исан̇кха̄ тасса читтасса бхан̇гам̣ анупассати. анупассатӣти катхам̣ анупассати? аниччато анупассати но ниччато, дуккхато анупассати но сукхато, анаттато анупассати но аттато, ниббиндати но нандати, вираджджати но раджджати, ниродхети но самудети, пат̣иниссаджджати но а̄дийати.
‘‘аниччато анупассанто ниччасан̃н̃ам̣ паджахати. дуккхато анупассанто сукхасан̃н̃ам̣, анаттато анупассанто аттасан̃н̃ам̣, ниббинданто нандим̣, вираджджанто ра̄гам̣, ниродхенто самудайам̣ пат̣иниссаджджанто а̄да̄нам̣ паджахати.
‘‘ведана̄рамман̣ата̄…пе… сан̃н̃а̄рамман̣ата̄… сан̇кха̄ра̄рамман̣ата̄… вин̃н̃а̄н̣а̄рамман̣ата̄… чаккха̄рамман̣ата̄…пе… джара̄маран̣а̄рамман̣ата̄ читтам̣ уппаджджитва̄ бхиджджати…пе… пат̣иниссаджджанто а̄да̄нам̣ паджахати.
‘‘ваттхусан̇камана̄ чева, пан̃н̃а̄йа ча виват̣т̣ана̄;
а̄ваджджана̄балан̃чева, пат̣исан̇кха̄випассана̄.
‘‘а̄рамман̣аанвайена, убхо екававаттхана̄;
ниродхе адхимуттата̄, вайалаккхан̣авипассана̄.
‘‘а̄рамман̣ан̃ча пат̣исан̇кха̄, бхан̇ган̃ча анупассати;
сун̃н̃ато ча упат̣т̣ха̄нам̣, адхипан̃н̃а̄випассана̄.
‘‘кусало тӣсу анупассана̄су, чатассо ча випассана̄су;
тайо упат̣т̣ха̄не кусалата̄, на̄на̄дит̣т̣хӣсу на кампатӣ’’ти.
‘‘там̣ н̃а̄тат̣т̣хена н̃а̄н̣ам̣, паджа̄нанат̣т̣хена пан̃н̃а̄, тена вуччати ‘а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄ бхан̇га̄нупассане пан̃н̃а̄ випассане н̃а̄н̣а’’’нти (пат̣и. ма. 1.51-52).
742. таттха а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄ти йам̣кин̃чи а̄рамман̣ам̣ пат̣исан̇кха̄йа джа̄нитва̄, кхайато вайато дисва̄ти аттхо. бхан̇га̄нупассане пан̃н̃а̄ти тасса, а̄рамман̣ам̣ кхайато вайато пат̣исан̇кха̄йа уппаннасса н̃а̄н̣асса бхан̇гам̣ анупассане йа̄ пан̃н̃а̄, идам̣ випассане н̃а̄н̣анти вуттам̣. там̣ катхам̣ хотӣти айам̣ та̄ва катхетукамйата̄пуччха̄йа аттхо. тато йатха̄ там̣ хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘рӯпа̄рамман̣ата̄’’тиа̄ди вуттам̣.
таттха рӯпа̄рамман̣ата̄ читтам̣ уппаджджитва̄ бхиджджатӣти рӯпа̄рамман̣ам̣ читтам̣ уппаджджитва̄ бхиджджати. атха ва̄ рӯпа̄рамман̣абха̄ве читтам̣ уппаджджитва̄ бхиджджатӣти аттхо. там̣ а̄рамман̣ам̣ пат̣исан̇кха̄ти там̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ пат̣исан̇кха̄йа джа̄нитва̄, кхайато вайато дисва̄ти аттхо. тасса читтасса бхан̇гам̣ анупассатӣти йена читтена там̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ кхайато вайато дит̣т̣хам̣, тасса читтасса апарена читтена бхан̇гам̣ анупассатӣти аттхо. тена̄ху пора̄н̣а̄ ‘‘н̃а̄тан̃ча н̃а̄н̣ан̃ча убхопи випассатӣ’’ти.
еттха ча анупассатӣти ану ану пассати, анекехи а̄ка̄рехи пунаппунам̣ пассатӣти аттхо. тена̄ха – ‘‘анупассатӣти катхам̣ анупассати. аниччато анупассатӣ’’тиа̄ди.
таттха йасма̄ бхан̇го на̄ма аниччата̄йа парама̄ кот̣и, тасма̄ со бхан̇га̄нупассако йога̄вачаро саббам̣ сан̇кха̄рагатам̣ аниччато анупассати, но ниччато. тато аниччасса дуккхатта̄, дуккхасса ча анаттатта̄ тадева дуккхато анупассати, но сукхато. анаттато анупассати но аттато.
йасма̄ пана йам̣ аниччам̣ дуккхаманатта̄, на там̣ абхинандитаббам̣. йан̃ча анабхинандитаббам̣, на таттха раджджитаббам̣. тасма̄ етасмим̣ бхан̇га̄нупассана̄нуса̄рена ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти дит̣т̣хе сан̇кха̄рагате ниббиндати, но нандати. вираджджати, но раджджати. со евам̣ араджджанто локикенева та̄ва н̃а̄н̣ена ра̄гам̣ ниродхети, но самудети. самудайам̣ на каротӣти аттхо.
атха ва̄ со евам̣ виратто йатха̄ дит̣т̣хам̣ сан̇кха̄рагатам̣, татха̄ адит̣т̣хампи анвайан̃а̄н̣авасена ниродхети, но самудети. ниродхатова манасикароти. ниродхамевасса пассати, но самудайанти аттхо.
со евам̣ пат̣ипанно пат̣иниссаджджати, но а̄дийати. ким̣ вуттам̣ хоти? айампи аничча̄дианупассана̄ тадан̇гавасена саддхим̣ кхандха̄бхисан̇кха̄рехи килеса̄нам̣ париччаджанато, сан̇кхатадосадассанена ча таббипарӣте нибба̄не таннинната̄йа паккханданато паричча̄гапат̣иниссагго чева паккханданапат̣иниссагго ча̄ти вуччати. тасма̄ та̄йа саманна̄гато бхиккху йатха̄вуттена найена килесе париччаджати, нибба̄не ча паккхандати. на̄пи ниббаттанавасена килесе а̄дийати, на адосадассита̄васена сан̇кхата̄рамман̣ам̣. тена вуччати ‘‘пат̣иниссаджджати но а̄дийатӣ’’ти.
743. ида̄нисса техи н̃а̄н̣ехи йесам̣ дхамма̄нам̣ паха̄нам̣ хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘аниччато анупассанто ниччасан̃н̃ам̣ паджахатӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха нандинти саппӣтикам̣ тан̣хам̣. сесам̣ вуттанайамева.
744. га̄тха̄су пана ваттхусан̇камана̄ти рӯпасса бхан̇гам̣ дисва̄ пуна йена читтена бхан̇го дит̣т̣хо, тасса̄пи бхан̇гадассанавасена пуримаваттхуто ан̃н̃аваттхусан̇камана̄. пан̃н̃а̄йа ча виват̣т̣ана̄ти удайам̣ паха̄йа вайе сантит̣т̣хана̄. а̄ваджджана̄балан̃чева̄ти рӯпасса бхан̇гам̣ дисва̄ пуна бхан̇га̄рамман̣асса читтасса бхан̇гадассанаттхам̣ анантарамева а̄ваджджанасаматтхата̄. пат̣исан̇кха̄випассана̄ти еса̄ а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄бхан̇га̄нупассана̄ на̄ма.
745. а̄рамман̣аанвайена убхо екававаттхана̄ти паччаккхато дит̣т̣хасса а̄рамман̣асса анвайена анугаманена йатха̄ идам̣, татха̄ атӣтепи сан̇кха̄рагатам̣ бхиджджиттха, ана̄гатепи бхиджджиссатӣти евам̣ убхиннам̣ екасабха̄венева ваваттха̄пананти аттхо.
вуттампи четам̣ пора̄н̣ехи –
‘‘сам̣виджджама̄намхи висуддхадассано,
таданвайам̣ нети атӣтана̄гате;
саббепи сан̇кха̄рагата̄ палокино,
усса̄вабиндӯ сӯрийева уггате’’ти.
ниродхе адхимуттата̄ти евам̣ убхиннам̣ бхан̇гавасена екававаттха̄нам̣ катва̄ тасмин̃н̃ева бхан̇гасан̇кха̄те ниродхе адхимуттата̄ таггарута̄ таннинната̄ таппон̣ата̄ таппаббха̄рата̄ти аттхо. вайалаккхан̣авипассана̄ти еса̄ вайалаккхан̣авипассана̄ на̄ма̄ти вуттам̣ хоти.
746. а̄рамман̣ан̃ча пат̣исан̇кха̄ти пуриман̃ча рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ джа̄нитва̄. бхан̇ган̃ча анупассатӣти тасса̄рамман̣асса бхан̇гам̣ дисва̄ тада̄рамман̣асса читтасса бхан̇гам̣ анупассати. сун̃н̃ато ча упат̣т̣ха̄нанти тассевам̣ бхан̇гам̣ анупассато ‘‘сан̇кха̄ра̄ва бхиджджанти, тесам̣ бхедо маран̣ам̣, на ан̃н̃о кочи аттхӣ’’ти сун̃н̃ато упат̣т̣ха̄нам̣ иджджхати.
тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘кхандха̄ нируджджханти на чаттхи ан̃н̃о,
кхандха̄на бхедо маран̣анти вуччати;
тесам̣ кхайам̣ пассати аппаматто,
ман̣им̣ва виджджхам̣ ваджирена йонисо’’ти.
адхипан̃н̃а̄випассана̄ти йа̄ ча а̄рамман̣апат̣исан̇кха̄ йа̄ ча бхан̇га̄нупассана̄ йан̃ча сун̃н̃ато упат̣т̣ха̄нам̣, айам̣ адхипан̃н̃а̄випассана̄ на̄ма̄ти вуттам̣ хоти.
747. кусало тӣсу анупассана̄сӯти аничча̄нупассана̄дӣсу тӣсу чхеко бхиккху. чатассо ча випассана̄сӯти ниббида̄дӣсу ча чатӯсу випассана̄су. тайо упат̣т̣ха̄не кусалата̄ти кхайато вайато сун̃н̃атоти имасмин̃ча тивидхе упат̣т̣ха̄не кусалата̄йа. на̄на̄дит̣т̣хӣсу на кампатӣти сассатадит̣т̣хиа̄дӣсу на̄наппака̄ра̄су дит̣т̣хӣсу на ведхати.
748. со евам̣ аведхама̄но ‘‘анируддхамева нируджджхати, абхиннамева бхиджджатӣ’’ти паваттаманасика̄ро дуббалабха̄джанасса вийа бхиджджама̄насса, сукхумараджассева виппакирийама̄насса, тила̄нам̣ вийа бхаджджийама̄на̄нам̣ саббасан̇кха̄ра̄нам̣ уппа̄дат̣т̣хитипаваттанимиттам̣ виссаджджетва̄ бхедамева пассати. со йатха̄ на̄ма чаккхума̄ пурисо поккхаран̣ӣтӣре ва̄ надӣтӣре ва̄ т̣хито тхӯлапхуситаке деве вассанте удакапит̣т̣хе махантамаханта̄ни удакабуббул̣ака̄ни уппаджджитва̄ уппаджджитва̄ сӣгхам̣ сӣгхам̣ бхиджджама̄на̄ни пассеййа, евамева саббе сан̇кха̄ра̄ бхиджджанти бхиджджантӣти пассати. еварӯпам̣ хи йога̄вачарам̣ сандха̄йа вуттам̣ бхагавата̄ –
‘‘йатха̄ буббул̣акам̣ пассе, йатха̄ пассе марӣчикам̣;
евам̣ локам̣ авеккхантам̣, маччура̄джа̄ на пассатӣ’’ти. (дха. па. 170);
749. тассевам̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ бхиджджанти бхиджджантӣ’’ти абхин̣хам̣ пассато ат̣т̣ха̄нисам̣сапарива̄рам̣ бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ балаппаттам̣ хоти. татриме ат̣т̣ха̄нисам̣са̄ – бхавадит̣т̣хиппаха̄нам̣, джӣвитаникантипаричча̄го, сада̄йуттапайуттата̄, висуддха̄джӣвита̄, уссуккаппаха̄нам̣, вигатабхайата̄, кхантисораччапат̣ила̄бхо, аратиратисаханата̄ти.
тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘има̄ни ат̣т̣хаггун̣амуттама̄ни,
дисва̄ тахим̣ саммасате пунаппунам̣;
а̄диттачелассирасӯпамо муни,
бхан̇га̄нупассӣ аматасса паттийа̄’’ти.
бхан̇га̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.
бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣акатха̄
750. тассевам̣ саббасан̇кха̄ра̄нам̣ кхайавайабхеданиродха̄рамман̣ам̣ бхан̇га̄нупассанам̣ а̄севантасса бха̄вентасса бахулӣкаронтасса саббабхавайонигатит̣хитисатта̄ва̄сесу пабхедака̄ сан̇кха̄ра̄ сукхена джӣвитука̄масса бхӣрукапурисасса сӣхабйаггхадӣпиаччхатараччхайаккхараккхасачан̣д̣агон̣ачан̣д̣акуккурапабхиннамадачан̣д̣ахаттхигхораа̄сӣвисаасанивичаккасуса̄наран̣абхӯмиджалитаан̇га̄рака̄суа̄дайо вийа маха̄бхайам̣ хутва̄ упат̣т̣хаханти. тасса ‘‘атӣта̄ сан̇кха̄ра̄ нируддха̄, паччуппанна̄ нируджджханти, ана̄гате ниббаттанакасан̇кха̄ра̄пи евамева нируджджхиссантӣ’’ти пассато етасмим̣ т̣ха̄не бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ на̄ма уппаджджати.
татра̄йам̣ упама̄ – екисса̄ кира иттхийа̄ тайо путта̄ ра̄джапара̄дхика̄, тесам̣ ра̄джа̄ сӣсаччхедам̣ а̄н̣а̄песи. са̄ путтехи саддхим̣ а̄гха̄танам̣ агама̄си. атхасса̄ джет̣т̣хапуттасса сӣсам̣ чхиндитва̄ маджджхимасса чхиндитум̣ а̄рабхим̣су. са̄ джет̣т̣хасса сӣсам̣ чхиннам̣ маджджхимасса ча чхиджджама̄нам̣ дисва̄ канит̣т̣хамхи а̄лайам̣ виссаджджи ‘‘айампи етесан̃н̃ева садисо бхависсатӣ’’ти. таттха тасса̄ иттхийа̄ джет̣т̣хапуттасса чхиннасӣсадассанам̣ вийа йогино атӣтасан̇кха̄ра̄нам̣ ниродхадассанам̣, маджджхимасса чхиджджама̄насӣсадассанам̣ вийа паччуппанна̄нам̣ ниродхадассанам̣, ‘‘айампи етесан̃н̃ева садисо бхависсатӣ’’ти канит̣т̣хапуттамхи а̄лайависсаджджанам̣ вийа ‘‘ана̄гатепи ниббаттанакасан̇кха̄ра̄ бхиджджиссантӣ’’ти ана̄гата̄нам̣ ниродхадассанам̣. тассевам̣ пассато етасмим̣ т̣ха̄не уппаджджати бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣.
апара̄пи упама̄ – ека̄ кира пӯтипаджа̄ иттхӣ даса да̄раке виджа̄йи. тесу нава мата̄, еко хаттхагато марати, апаро куччхийам̣. са̄ нава да̄раке мате дасаман̃ча мӣйама̄нам̣ дисва̄ куччхигате а̄лайам̣ виссаджджи ‘‘айампи етесан̃н̃ева садисо бхависсатӣ’’ти. таттха тасса̄ иттхийа̄ наваннам̣ да̄рака̄нам̣ маран̣а̄нуссаран̣ам̣ вийа йогино атӣтасан̇кха̄ра̄нам̣ ниродхадассанам̣, хаттхагатасса мӣйама̄набха̄вадассанам̣ вийа йогино паччуппанна̄нам̣ ниродхадассанам̣, куччхигате а̄лайависсаджджанам̣ вийа ана̄гата̄нам̣ ниродхадассанам̣. тассевам̣ пассато етасмим̣ кхан̣е уппаджджати бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣.
751. бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ пана бха̄йати на бха̄йатӣти? на бха̄йати. тан̃хи атӣта̄ сан̇кха̄ра̄ нируддха̄, паччуппанна̄ нируджджханти, ана̄гата̄ нируджджхиссантӣти тӣран̣аматтамева хоти. тасма̄ йатха̄ на̄ма чаккхума̄ пурисо нагарадва̄ре тиссо ан̇га̄рака̄суйо олокайама̄но сайам̣ на бха̄йати, кевалам̣ хисса ‘‘йе йе еттха нипатиссанти, саббе анаппакам̣ дуккхаманубхависсантӣ’’ти тӣран̣аматтамева хоти. йатха̄ ва̄ пана чаккхума̄ пурисо кхадирасӯлам̣ айосӯлам̣ суван̣н̣асӯланти пат̣ипа̄т̣ийа̄ т̣хапитам̣ сӯлаттайам̣ олокайама̄но сайам̣ на бха̄йати, кевалам̣ хисса ‘‘йе йе имесу сӯлесу нипатиссанти, саббе анаппакам̣ дуккхаманубхависсантӣ’’ти тӣран̣аматтамева хоти, евамева бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ сайам̣ на бха̄йати, кевалам̣ хисса ан̇га̄рака̄суттайасадисесу, сӯлаттайасадисесу ча тӣсу бхавесу ‘‘атӣта̄ сан̇кха̄ра̄ нируддха̄, паччуппанна̄ нируджджханти, ана̄гата̄ нируджджхиссантӣ’’ти тӣран̣аматтамева хоти. йасма̄ панасса кевалам̣ саббабхавайонигатит̣хитинива̄сагата̄ сан̇кха̄ра̄ бйасана̄панна̄ саппат̣ибхайа̄ хутва̄ бхайато упат̣т̣хаханти, тасма̄ бхайатупат̣т̣ха̄нанти вуччати.
евам̣ бхайато упат̣т̣ха̄не панасса айам̣ па̄л̣и –
‘‘аниччато манасикарото ким̣ бхайато упат̣т̣ха̄ти? дуккхато. анаттато манасикарото ким̣ бхайато упат̣т̣ха̄тӣти? аниччато манасикарото нимиттам̣ бхайато упат̣т̣ха̄ти. дуккхато манасикарото паваттам̣ бхайато упат̣т̣ха̄ти. анаттато манасикарото нимиттан̃ча паваттан̃ча бхайато упат̣т̣ха̄тӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.227).
таттха нимиттанти сан̇кха̄ранимиттам̣. атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ сан̇кха̄ра̄намеветам̣ адхивачанам̣. аниччато манасикаронто хи сан̇кха̄ра̄нам̣ маран̣амева пассати, тенасса нимиттам̣ бхайато упат̣т̣ха̄ти. паваттанти рӯпа̄рӯпабхавапаватти. дуккхато манасикаронто хи сукхасаммата̄йапи паваттийа̄ абхин̣хапат̣ипӣл̣анабха̄вамева пассати, тенасса паваттам̣ бхайато упат̣т̣ха̄ти. анаттато манасикаронто пана убхайампетам̣ сун̃н̃ага̄мам̣ вийа марӣчигандхаббанагара̄дӣни вийа ча риттам̣ туччхам̣ сун̃н̃ам̣ асса̄микам̣ апарин̣а̄йакам̣ пассати. тенасса нимиттан̃ча паваттан̃ча убхайам̣ бхайато упат̣т̣ха̄тӣти.
бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.
а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣акатха̄
752. тасса там̣ бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣ а̄севантасса бха̄вентасса бахулӣкаронтасса саббабхавайонигатит̣хитисатта̄ва̄сесу нева та̄н̣ам̣, на лен̣ам̣, на гати, наппат̣исаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати. саббабхавайонигатит̣хитинива̄сагатесу сан̇кха̄ресу екасан̇кха̄репи паттхана̄ ва̄ пара̄ма̄со ва̄ на хоти. тайо бхава̄ вӣтаччикан̇га̄рапун̣н̣аан̇га̄рака̄суйо вийа, чатта̄ро маха̄бхӯта̄ гхорависаа̄сӣвиса̄ вийа, пан̃чаккхандха̄ уккхитта̄сикавадхака̄ вийа, чха аджджхаттика̄йатана̄ни сун̃н̃ага̄мо вийа, чха ба̄хира̄йатана̄ни га̄магха̄такачора̄ вийа, сатта вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитийо, нава ча сатта̄ва̄са̄ ека̄дасахи аггӣхи а̄дитта̄ сампаджджалита̄ саджотибхӯта̄ вийа ча, саббе сан̇кха̄ра̄ ган̣д̣абхӯта̄ рогабхӯта̄ саллабхӯта̄ агхабхӯта̄ а̄ба̄дхабхӯта̄ вийа ча нирасса̄да̄ нираса̄ маха̄а̄дӣнавара̄сибхӯта̄ хутва̄ упат̣т̣хаханти.
катхам̣? сукхена джӣвитука̄масса бхӣрукапурисасса раман̣ӣйа̄ка̄расан̣т̣хитампи сава̄л̣акамива ванагаханам̣, сасаддӯла̄ вийа гуха̄, сага̄хараккхасам̣ вийа удакам̣, самусситакхагга̄ вийа паччаттхика̄, сависам̣ вийа бходжанам̣, сачоро вийа магго, а̄диттамива ага̄рам̣, уййуттасена̄ вийа ран̣абхӯми. йатха̄ хи со пурисо ета̄ни сава̄л̣акаванагахана̄дӣни а̄гамма бхӣто сам̣вигго ломахат̣т̣хаджа̄то самантато а̄дӣнавамева пассати, евамева̄йам̣ йога̄вачаро бхан̇га̄нупассана̄васена саббасан̇кха̄ресу бхайато упат̣т̣хитесу самантато нирасам̣ нирасса̄дам̣ а̄дӣнавамева пассати. тассевам̣ пассато а̄дӣнаван̃а̄н̣ам̣ на̄ма уппаннам̣ хоти. йам̣ сандха̄йа идам̣ вуттам̣ –
‘‘катхам̣ бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣? уппа̄до бхайанти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣. паваттам̣ бхайанти… нимиттам̣ бхайанти… а̄йӯхана̄ бхайанти… пат̣исандхи бхайанти… гати бхайанти… ниббатти бхайанти… упапатти бхайанти… джа̄ти бхайанти… джара̄ бхайанти… бйа̄дхи бхайанти… маран̣ам̣ бхайанти… соко бхайанти… паридево бхайанти… упа̄йа̄со бхайанти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣. ануппа̄до кхеманти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. аппаваттам̣…пе… анупа̄йа̄со кхеманти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. уппа̄до бхайам̣, ануппа̄до кхеманти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. паваттам̣…пе… упа̄йа̄со бхайам̣, анупа̄йа̄со кхеманти сантипаде н̃а̄н̣ам̣.
‘‘уппа̄до дуккханти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣. паваттам̣…пе… упа̄йа̄со дуккханти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣. ануппа̄до сукханти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. аппаваттам̣…пе… анупа̄йа̄со сукханти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. уппа̄до дуккхам̣, ануппа̄до сукханти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. паваттам̣…пе… упа̄йа̄со дуккхам̣, анупа̄йа̄со сукханти сантипаде н̃а̄н̣ам̣.
‘‘уппа̄до са̄мисанти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣. паваттам̣…пе… упа̄йа̄со са̄мисанти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣. ануппа̄до нира̄мисанти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. аппаваттам̣…пе… анупа̄йа̄со нира̄мисанти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. уппа̄до са̄мисам̣, ануппа̄до нира̄мисанти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. паваттам̣…пе… упа̄йа̄со са̄мисам̣, анупа̄йа̄со нира̄мисанти сантипаде н̃а̄н̣ам̣.
уппа̄до ‘‘сан̇кха̄ра̄ти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣. паваттам̣…пе… упа̄йа̄со сан̇кха̄ра̄ти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣. ануппа̄до нибба̄нанти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. аппаваттам̣…пе… анупа̄йа̄со нибба̄нанти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. уппа̄до сан̇кха̄ра̄, ануппа̄до нибба̄нанти сантипаде н̃а̄н̣ам̣. паваттам̣…пе… упа̄йа̄со сан̇кха̄ра̄, анупа̄йа̄со нибба̄нанти сантипаде н̃а̄н̣ам̣.
‘‘уппа̄дан̃ча паваттан̃ча, нимиттам̣ дуккханти пассати;
а̄йӯханам̣ пат̣исандхим̣, н̃а̄н̣ам̣ а̄дӣнаве идам̣.
‘‘ануппа̄дам̣ аппаваттам̣, анимиттам̣ сукханти ча;
ана̄йӯхана̄ аппат̣исандхи, н̃а̄н̣ам̣ сантипаде идам̣.
‘‘идам̣ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣, пан̃чат̣ха̄несу джа̄йати;
пан̃чат̣ха̄не сантипаде, даса н̃а̄н̣е паджа̄на̄ти;
двиннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ кусалата̄, на̄на̄дит̣т̣хӣсу на кампатӣ’’ти.
‘‘там̣ н̃а̄тат̣т̣хена н̃а̄н̣ам̣. паджа̄нанат̣т̣хена пан̃н̃а̄. тена вуччати ‘‘бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣а’’нти (пат̣и. ма. 1.53).
753. таттха уппа̄доти пуримакаммапаччайа̄ идха уппатти. паваттанти татха̄ уппаннасса паватти. нимиттанти саббампи сан̇кха̄ранимиттам̣. а̄йӯхана̄ти а̄йатим̣ пат̣исандхихетубхӯтам̣ каммам̣. пат̣исандхӣти а̄йатим̣ уппатти. гатӣти йа̄йа гатийа̄ са̄ пат̣исандхи хоти. ниббаттӣти кхандха̄нам̣ ниббаттанам̣. упапаттӣти ‘‘сама̄паннасса ва̄ упапаннасса ва̄’’ти (дха. са. 1289, 1291) евам̣ вутта̄ випа̄каппаватти. джа̄тӣти джара̄дӣнам̣ паччайабхӯта̄ бхавапаччайа̄ джа̄ти. джара̄маран̣а̄дайо па̄кат̣а̄ ева. еттха ча уппа̄да̄дайо пан̃чева а̄дӣнаван̃а̄н̣асса ваттхувасена вутта̄. сеса̄ тесам̣ вевачанавасена. ниббатти джа̄тӣти идан̃хи двайам̣ уппа̄дасса чева пат̣исандхийа̄ ча вевачанам̣. гати упапаттӣти идам̣ двайам̣ паваттасса. джара̄дайо нимиттасса̄ти. тена̄ха –
‘‘уппа̄дан̃ча паваттан̃ча, нимиттам̣ дуккханти пассати;
а̄йӯханам̣ пат̣исандхим̣, н̃а̄н̣ам̣ а̄дӣнаве ида’’нти ча.
‘‘идам̣ а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣, пан̃чат̣ха̄несу джа̄йатӣ’’ти ча.
ануппа̄до кхеманти сантипаде н̃а̄н̣антиа̄ди пана а̄дӣнаван̃а̄н̣асса пат̣ипаккхан̃а̄н̣адассанаттхам̣ вуттам̣. бхайатупат̣т̣ха̄нена ва̄ а̄дӣнавам̣ дисва̄ уббиггахадайа̄нам̣ абхайампи аттхи кхемам̣ нира̄дӣнаванти асса̄саджананаттхампи етам̣ вуттам̣. йасма̄ ва̄ панасса уппа̄да̄дайо бхайато сӯпат̣т̣хита̄ хонти, тасса таппат̣ипаккханиннам̣ читтам̣ хоти, тасма̄ бхайатупат̣т̣ха̄навасена сиддхасса а̄дӣнаван̃а̄н̣асса а̄нисам̣садассанаттхампетам̣ вуттанти ведитаббам̣.
еттха ча йам̣ бхайам̣, там̣ йасма̄ нийамато дуккхам̣. там̣ ват̣т̣а̄мисалока̄мисакилеса̄мисехи авиппамуттатта̄ са̄мисамева. йан̃ча са̄мисам̣, там̣ сан̇кха̄раматтамева. тасма̄ ‘‘уппа̄до дуккханти бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄ а̄дӣнаве н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди вуттам̣. евам̣ сантепи бхайа̄ка̄рена дуккха̄ка̄рена са̄миса̄ка̄рена̄ти евам̣ а̄ка̄рана̄наттато паваттивасеневеттха на̄наттам̣ ведитаббам̣.
дасан̃а̄н̣е паджа̄на̄тӣти а̄дӣнаван̃а̄н̣ам̣ паджа̄нанто уппа̄да̄диваттхука̄ни пан̃ча, ануппа̄да̄диваттхука̄ни пан̃ча̄ти даса н̃а̄н̣а̄ни паджа̄на̄ти пат̣ивиджджхати саччхикароти. двиннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ кусалата̄ти а̄дӣнаван̃а̄н̣асса чева сантипадан̃а̄н̣асса ча̄ти имесам̣ двиннам̣ кусалата̄йа. на̄на̄дит̣т̣хӣсу на кампатӣти парамадит̣т̣хадхамманибба̄на̄дивасена паватта̄су дит̣т̣хӣсу на ведхати. сесаметтха утта̄намева̄ти.
а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.
ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣акатха̄
754. со евам̣ саббасан̇кха̄ре а̄дӣнавато пассанто саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сагате сабхедаке сан̇кха̄рагате ниббиндати уккан̣т̣хати на̄бхирамати.
сеййатха̄пи на̄ма, читтакӯт̣апаббатапа̄да̄бхирато суван̣н̣ара̄джахам̣со асучимхи чан̣д̣а̄лага̄мадва̄раа̄ва̄т̣е на̄бхирамати, саттасу маха̄саресуйева абхирамати, евамева айампи йогӣра̄джахам̣со супаридит̣т̣ха̄дӣнаве сабхедаке сан̇кха̄рагате на̄бхирамати. бха̄вана̄ра̄мата̄йа пана бха̄вана̄ратийа̄ саманна̄гататта̄ саттасу анупассана̄суйева рамати.
йатха̄ ча суван̣н̣апан̃джаре паккхитто сӣхо мигара̄джа̄ на̄бхирамати, тийоджанасахассавиттхате пана химавантейева рамати, евамайам̣ йогӣсӣхо тивидхе сугатибхавепи на̄бхирамати, тӣсу пана анупассана̄суйева рамати.
йатха̄ ча саббасето саттапатит̣т̣хо иддхима̄ веха̄сан̇гамо чхадданто на̄гара̄джа̄ нагарамаджджхе на̄бхирамати, химавати чхаддантадахагаханейева абхирамати, евамайам̣ йогӣварава̄ран̣о саббасмимпи сан̇кха̄рагате на̄бхирамати, ануппа̄до кхемантиа̄дина̄ найена дит̣т̣хе сантипадейева абхирамати, танниннатаппон̣атаппаббха̄рама̄насо хотӣти.
ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.
755. там̣ панетам̣ пуримена н̃а̄н̣адвайена аттхато екам̣. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘бхайатупат̣т̣ха̄нам̣ екамева тӣн̣и на̄ма̄ни лабхати, саббасан̇кха̄ре бхайато аддаса̄ти бхайатупат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма джа̄там̣. тесуйева сан̇кха̄ресу а̄дӣнавам̣ уппа̄детӣти а̄дӣнава̄нупассана̄ на̄ма джа̄там̣. тесуйева сан̇кха̄ресу ниббиндама̄нам̣ уппаннанти ниббида̄нупассана̄ на̄ма джа̄та’’нти.
па̄л̣ийампи вуттам̣ – ‘‘йа̄ ча бхайатупат̣т̣ха̄не пан̃н̃а̄, йан̃ча а̄дӣнаве н̃а̄н̣ам̣, йа̄ ча ниббида̄, име дхамма̄ екаттха̄, бйан̃джанамева на̄на’’нти (пат̣и. ма. 1.227).
мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣акатха̄
756. имина̄ пана ниббида̄н̃а̄н̣ена имасса кулапуттасса ниббиндантасса уккан̣т̣хантасса анабхирамантасса саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сагатесу сабхедакесу сан̇кха̄ресу екасан̇кха̄репи читтам̣ на саджджати, на лаггати, на баджджхати, саббасма̄ сан̇кха̄рагата̄ муччитука̄мам̣ ниссаритука̄мам̣ хоти. йатха̄ ким̣? йатха̄ на̄ма джа̄лаббхантарагато маччхо, саппамукхагато ман̣д̣ӯко, пан̃джарапаккхитто ванакуккут̣о, дал̣хапа̄савасагато миго, ахитун̣д̣икахаттхагато саппо, маха̄пан̇капаккхандо кун̃джаро, супан̣н̣амукхагато на̄гара̄джа̄, ра̄хумукхаппавит̣т̣хо чандо, сапаттапарива̄рито пурисоти евама̄дайо тато тато муччитука̄ма̄ ниссаритука̄ма̄ва хонти, евам̣ тасса йогино читтам̣ саббасма̄ сан̇кха̄рагата̄ муччитука̄мам̣ ниссаритука̄мам̣ хоти. атхасса евам̣ саббасан̇кха̄ресу вигата̄лайасса саббасма̄ сан̇кха̄рагата̄ муччитука̄масса уппаджджати мун̃читукамйата̄ н̃а̄н̣анти.
мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.
пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣акатха̄
757. со евам̣ саббабхавайонигатит̣т̣хитинива̄сагатехи сабхедакехи сан̇кха̄рехи муччитука̄мо саббасма̄ сан̇кха̄рагата̄ муччитум̣ пуна те евам̣ сан̇кха̄ре пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ена тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ паригган̣ха̄ти.
со саббасан̇кха̄ре аначчантикато, та̄вака̄ликато, уппа̄давайапариччхиннато, палокато, чалато, пабхан̇гуто, аддхувато, випарин̣а̄мадхаммато, асса̄ракато, вибхавато, сан̇кхатато, маран̣адхамматотиа̄дӣхи ка̄ран̣ехи аничча̄ти пассати.
абхин̣хапат̣ипӣл̣анато, дуккхамато, дуккхаваттхуто, рогато, ган̣д̣ато, саллато, агхато, а̄ба̄дхато, ӣтито, упаддавато, бхайато, упасаггато, ата̄н̣ато, ален̣ато, асаран̣ато, а̄дӣнавато, агхамӯлато, вадхакато, са̄савато, ма̄ра̄мисато, джа̄тидхаммато, джара̄дхаммато, бйа̄дхидхаммато, сокадхаммато, паридевадхаммато, упа̄йа̄садхаммато, сам̣килесикадхамматотиа̄дӣхи ка̄ран̣ехи дуккха̄ти пассати.
аджан̃н̃ато, дуггандхато, джегуччхато, пат̣иккӯлато, аман̣д̣ана̄рахато, вирӯпато, бӣбхаччхатотиа̄дӣхи ка̄ран̣ехи дуккхалаккхан̣асса парива̄рабхӯтато асубхато пассати.
парато, риттато, туччхато, сун̃н̃ато, асса̄микато, аниссарато, авасаваттитотиа̄дӣхи ка̄ран̣ехи анаттато пассати.
758. еван̃хи пассата̄нена тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ сан̇кха̄ра̄ париггахита̄ на̄ма хонти. касма̄ пана̄йамете евам̣ паригган̣ха̄тӣти? мун̃чанасса упа̄йасампа̄данаттхам̣.
татра̄йам̣ упама̄ – еко кира пурисо ‘‘маччхе гахесса̄мӣ’’ти маччхакхиппам̣ гахетва̄ удаке од̣д̣а̄песи со кхиппамукхена хаттхам̣ ота̄ретва̄ антоудаке саппам̣ гӣва̄йа гахетва̄ ‘‘маччхо ме гахито’’ти аттамано ахоси. со ‘‘маха̄ вата майа̄ маччхо ладдхо’’ти уккхипитва̄ пассанто соваттхикаттайадассанена саппоти сан̃джа̄нитва̄ бхӣто а̄дӣнавам̣ дисва̄ гахан̣е ниббинно мун̃читука̄мо хутва̄ мун̃чанасса упа̄йам̣ каронто агганан̇гут̣т̣хато пат̣т̣ха̄йа хаттхам̣ ниббет̣хетва̄ ба̄хум̣ уккхипитва̄ упарисӣсе две тайо ва̄ре а̄виджджхитва̄ саппам̣ дуббалам̣ катва̄ ‘‘гаччха дут̣т̣ха саппа̄’’ти ниссаджджитва̄ вегена тал̣а̄капа̄л̣им̣ а̄руйха ‘‘махантасса вата бхо саппасса мукхато муттомхӣ’’ти а̄гатамаггам̣ олокайама̄но ат̣т̣ха̄си.
таттха тасса пурисасса ‘‘маччхо’’ти саппам̣ гӣва̄йа гахетва̄ тут̣т̣хака̄ло вийа имасса̄пи йогино а̄дитова аттабха̄вам̣ пат̣илабхитва̄ тут̣т̣хака̄ло, тасса кхиппамукхато сӣсам̣ нӣхаритва̄ соваттхикаттайадассанам̣ вийа имасса гханавиниббхогам̣ катва̄ сан̇кха̄ресу тилаккхан̣адассанам̣, тасса бхӣтака̄ло вийа имасса бхайатупат̣т̣ха̄нан̃а̄н̣ам̣. тато а̄дӣнавадассанам̣ вийа а̄дӣнава̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣, гахан̣е ниббинданам̣ вийа ниббида̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣. саппам̣ мун̃читука̄мата̄ вийа мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ам̣, мун̃чанасса упа̄йакаран̣ам̣ вийа пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ена сан̇кха̄ресу тилаккхан̣а̄ропанам̣. йатха̄ хи со пурисо саппам̣ а̄виджджхитва̄ дуббалам̣ катва̄ ниваттетва̄ д̣ам̣ситум̣ асаматтхабха̄вам̣ па̄петва̄ сумуттам̣ мун̃чати, евамайам̣ йога̄вачаро тилаккхан̣а̄ропанена сан̇кха̄ре а̄виджджхитва̄ дуббале катва̄ пуна ниччасукхасубхаатта̄ка̄рена упат̣т̣ха̄тум̣ асаматтхатам̣ па̄петва̄ сумуттам̣ мун̃чати. тена вуттам̣ ‘‘мун̃чанасса упа̄йасампа̄данаттхам̣ евам̣ паригган̣ха̄тӣ’’ти.
759. етта̄вата̄ тасса уппаннам̣ хоти пат̣исан̇кха̄н̃а̄н̣ам̣. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –
‘‘аниччато манасикарото ким̣ пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати? дуккхато. анаттато манасикарото ким̣ пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати? аниччато манасикарото нимиттам̣ пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. дуккхато манасикарото паваттам̣ пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. анаттато манасикарото нимиттан̃ча паваттан̃ча пат̣исан̇кха̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.227).
еттха ча нимиттам̣ пат̣исан̇кха̄ти сан̇кха̄ранимиттам̣ ‘‘аддхувам̣ та̄вака̄лика’’нти аниччалаккхан̣авасена джа̄нитва̄. ка̄ман̃ча на пат̣хамам̣ джа̄нитва̄ паччха̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, воха̄равасена пана ‘‘манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄дӣни (ма. ни. 3.421) вийа евам̣ вуччати. екаттанайена ва̄ пуриман̃ча паччхиман̃ча екам̣ катва̄ евам̣ вуттанти ведитаббам̣. имина̄ найена итарасмимпи пададвайе аттхо ведитабботи.
пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ нит̣т̣хитам̣.
сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣акатха̄
760. со евам̣ пат̣исан̇кха̄нупассана̄н̃а̄н̣ена ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ сун̃н̃а̄’’ти париггахетва̄ пуна ‘‘сун̃н̃амидам̣ аттена ва̄ аттанийена ва̄’’ти (ма. ни. 3.69) двикот̣икам̣ сун̃н̃атам̣ паригган̣ха̄ти. со евам̣ нева атта̄нам̣, на парам̣ кин̃чи аттано париккха̄рабха̄ве т̣хитам̣ дисва̄ пуна ‘‘на̄хам̣ квачани, кассачи кин̃чанатасмим̣, на ча мама квачани, кисмин̃чи кин̃чанататтхӣ’’ти йа̄ еттха чатукот̣ика̄ сун̃н̃ата̄ катхита̄, там̣ паригган̣ха̄ти.
катхам̣? айан̃хи на̄хам̣ квачанӣти квачи атта̄нам̣ на пассати. кассачи кин̃чанатасминти аттано атта̄нам̣ кассачи парасса кин̃чанабха̄ве упанетаббам̣ на пассати. бха̄тит̣т̣ха̄нева̄ бха̄тарам̣, саха̄йат̣т̣ха̄не ва̄ саха̄йам̣, париккха̄рат̣т̣ха̄не ва̄ париккха̄рам̣ ман̃н̃итва̄ упанетаббам̣ на пассатӣти аттхо. на ча мама квачанӣти еттха мама-саддам̣ та̄ва т̣хапетва̄ на ча квачанӣти парасса ча атта̄нам̣ квачи напассатӣти айаматтхо. ида̄ни мама-саддам̣ а̄харитва̄ мама кисмин̃чи кин̃чанататтхӣти со парасса атта̄ мама кисмин̃чи кин̃чанабха̄ве аттхӣти на пассатӣти. аттано бха̄тит̣т̣ха̄не ва̄ бха̄тарам̣, саха̄йат̣т̣ха̄не ва̄ саха̄йам̣ париккха̄рат̣т̣ха̄не ва̄ париккха̄ранти кисмин̃чи т̣ха̄не парасса атта̄нам̣ имина̄ кин̃чанабха̄вена упанетаббам̣ на пассатӣти аттхо. евамайам̣ йасма̄ нева каттхачи атта̄нам̣ пассати, на там̣ парасса кин̃чанабха̄ве упанетаббам̣ пассати, на парасса атта̄нам̣ пассати, на парасса атта̄нам̣ аттано кин̃чанабха̄ве упанетаббам̣ пассати. тасма̄нена чатукот̣ика̄ сун̃н̃ата̄ париггахита̄ хотӣти.
761. евам̣ чатукот̣икам̣ сун̃н̃атам̣ париггахетва̄ пуна чхаха̄ка̄рехи сун̃н̃атам̣ паригган̣ха̄ти. катхам̣? чаккху сун̃н̃ам̣ аттена ва̄ аттанийена ва̄ ниччена ва̄ дхувена ва̄ сассатена ва̄ авипарин̣а̄мадхаммена ва̄…пе… мано сун̃н̃о. рӯпа̄ сун̃н̃а̄…пе… дхамма̄ сун̃н̃а̄. чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣. чаккхусампхассоти евам̣ йа̄ва джара̄маран̣а̄ найо нетаббо.
762. евам̣ чхаха̄ка̄рехи сун̃н̃атам̣ париггахетва̄ пуна ат̣т̣хаха̄ка̄рехи паригган̣ха̄ти. сеййатхидам̣ – рӯпам̣ аса̄рам̣ нисса̄рам̣ са̄ра̄пагатам̣ ниччаса̄раса̄рена ва̄ дхуваса̄раса̄рена ва̄ сукхаса̄раса̄рена ва̄ аттаса̄раса̄рена ва̄ ниччена ва̄ дхувена ва̄ сассатена ва̄ авипарин̣а̄мадхаммена ва̄. ведана̄… сан̃н̃а̄… сан̇кха̄ра̄… вин̃н̃а̄н̣ам̣… чаккху…пе… джара̄маран̣ам̣ аса̄рам̣ нисса̄рам̣ са̄ра̄пагатам̣ ниччаса̄раса̄рена ва̄ дхуваса̄раса̄рена ва̄ сукхаса̄раса̄рена ва̄ аттаса̄раса̄рена ва̄ ниччена ва̄ дхувена ва̄ сассатена ва̄ авипарин̣а̄мадхаммена ва̄. йатха̄ нал̣о аса̄ро нисса̄ро са̄ра̄пагато. йатха̄ еран̣д̣о… йатха̄ удумбаро… йатха̄ сетаваччхо… йатха̄ па̄л̣ибхаддако… йатха̄ пхен̣апин̣д̣о… йатха̄ удакабуббул̣ам̣… йатха̄ марӣчи… йатха̄ кадаликкхандхо… йатха̄ ма̄йа̄ аса̄ра̄ нисса̄ра̄ са̄ра̄пагата̄, евамева рӯпам̣…пе… джара̄маран̣ам̣ аса̄рам̣ нисса̄рам̣ са̄ра̄пагатам̣ ниччаса̄раса̄рена ва̄…пе… авипарин̣а̄мадхаммена ва̄ти (чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 88).
763. со евам̣ ат̣т̣хаха̄ка̄рехи сун̃н̃атам̣ париггахетва̄ пуна дасаха̄ка̄рехи паригган̣ха̄ти, рӯпам̣ риттато пассати. туччхато… сун̃н̃ато… анаттато… аниссарийато… ака̄мака̄рийато… алаббханӣйато… авасаваттакато… парато… вивиттато пассати. веданам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣ риттато…пе… вивиттато пассатӣти.
764. евам̣ дасаха̄ка̄рехи сун̃н̃атам̣ париггахетва̄ пуна два̄дасаха̄ка̄рехи паригган̣ха̄ти. сеййатхидам̣ – рӯпам̣ на сатто, на джӣво, на наро, на ма̄н̣аво, на иттхӣ, на пурисо, на атта̄, на аттанийам̣. на̄хам̣, на мама, на ан̃н̃асса, на кассачи. ведана̄…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣ на кассачӣти (чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 88).
765. евам̣ два̄дасаха̄ка̄рехи сун̃н̃атам̣ паригган̣хитва̄ пуна тӣран̣апарин̃н̃а̄васена два̄чатта̄лӣса̄йа а̄ка̄рехи сун̃н̃атам̣ паригган̣ха̄ти, рӯпам̣ аниччато… дуккхато… рогато… ган̣д̣ато… саллато… агхато… а̄ба̄дхато… парато… палокато… ӣтито… упаддавато… бхайато… упасаггато… чалато… пабхан̇гуто… аддхувато… ата̄н̣ато… ален̣ато… асаран̣ато… асаран̣ӣбхӯтато… риттато… туччхато… сун̃н̃ато… анаттато… анасса̄дато… а̄дӣнавато… випарин̣а̄мадхаммато… асса̄ракато… агхамӯлато… вадхакато… вибхавато… са̄савато… сан̇кхатато… ма̄ра̄мисато… джа̄тидхаммато… джара̄дхаммато… бйа̄дхидхаммато… маран̣адхаммато… сокапаридевадуккхадоманассаупа̄йа̄садхаммато… самудайато… аттхан̇гамато… анасса̄дато … а̄дӣнавато… ниссаран̣ато пассати. веданам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччато…пе… ниссаран̣ато пассати.
вуттампи четам̣ – ‘‘рӯпам̣ аниччато…пе… ниссаран̣ато пассанто сун̃н̃ато локам̣ авеккхати. веданам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччато…пе… ниссаран̣ато пассанто сун̃н̃ато локам̣ авеккхати’’.
‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассу, могхара̄джа сада̄ сато;
атта̄нудит̣т̣хим̣ ӯхачча, евам̣ маччутаро сийа̄;
евам̣ локам̣ авеккхантам̣, маччура̄джа̄ на пассатӣ’’ти. (су. ни. 1125; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 88);
766. евам̣ сун̃н̃ато дисва̄ тилаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄ сан̇кха̄ре паригган̣ханто бхайан̃ча нандин̃ча виппаха̄йа сан̇кха̄ресу уда̄сӣно ахоси маджджхатто, аханти ва̄ маманти ва̄ на ган̣ха̄ти виссат̣т̣хабхарийо вийа пурисо.
йатха̄ на̄ма пурисасса бхарийа̄ бхавеййа ит̣т̣ха̄ канта̄ мана̄па̄, со та̄йа вина̄ мухуттампи адхива̄сетум̣ на саккун̣еййа, ативийа нам̣ мама̄йеййа, со там̣ иттхим̣ ан̃н̃ена пурисена саддхим̣ т̣хитам̣ ва̄ нисиннам̣ ва̄ катхентим̣ ва̄ хасантим̣ ва̄ дисва̄ купито асса анаттамано, адхиматтам̣ доманассам̣ пат̣исам̣ведеййа. со апарена самайена тасса̄ иттхийа̄ досам̣ дисва̄ мун̃читука̄мо хутва̄ там̣ виссаджджеййа, на нам̣ мама̄ти ган̣хеййа. тато пат̣т̣ха̄йа там̣ йенакеначи саддхим̣ йам̣кин̃чи курума̄нам̣ дисва̄пи нева куппеййа, на доманассам̣ а̄паджджеййа, ан̃н̃адаттху уда̄сӣнова бхавеййа маджджхатто. евамева̄йам̣ саббасан̇кха̄рехи мун̃читука̄мо хутва̄ пат̣исан̇кха̄нупассана̄йа сан̇кха̄ре паригган̣ханто ахам̣ мама̄ти гахетаббам̣ адисва̄ бхайан̃ча нандин̃ча виппаха̄йа саббасан̇кха̄ресу уда̄сӣно хоти маджджхатто.
тасса евам̣ джа̄нато евам̣ пассато тӣсу бхавесу чатӯсу йонӣсу пан̃часу гатӣсу саттасу вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитӣсу навасу сатта̄ва̄сесу читтам̣ патилӣйати патикут̣ати пативаттати на сампаса̄рийати, упеккха̄ ва̄ па̄т̣икулйата̄ ва̄ сан̣т̣ха̄ти.
сеййатха̄пи на̄ма падумапала̄се ӣсакапон̣е удакапхусита̄ни патилӣйанти патикут̣анти пативаттанти на сампаса̄рийанти, евамева…пе… сеййатха̄пи на̄ма куккут̣апаттам̣ ва̄ наха̄рудаддулам̣ ва̄ аггимхи паккхиттам̣ патилӣйати патикут̣ати пативаттати на сампаса̄рийати (а. ни. 7.49), евамева тасса тӣсу бхавесу читтам̣…пе… упеккха̄ ва̄ па̄т̣икулйата̄ ва̄ сан̣т̣ха̄ти. иччасса сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ на̄ма уппаннам̣ хоти.
767. там̣ панетам̣ саче сантипадам̣ нибба̄нам̣ сантато пассати, саббам̣ сан̇кха̄раппаваттам̣ виссаджджетва̄ нибба̄намева паккхандати. но че нибба̄нам̣ сантато пассати, пунаппунам̣ сан̇кха̄ра̄рамман̣амева хутва̄ паваттати са̄муддика̄нам̣ диса̄ка̄ко вийа. са̄муддика̄ кира ва̄н̣иджака̄ на̄вам̣ а̄роханта̄ диса̄ка̄кам̣ на̄ма ган̣ханти, те йада̄ на̄ва̄ ва̄таккхитта̄ видесам̣ паккхандати, тӣрам̣ на пан̃н̃а̄йати, тада̄ диса̄ка̄кам̣ виссадждженти. со кӯпакайат̣т̣хито а̄ка̄сам̣ лан̇гхитва̄ сабба̄ диса̄ ча видиса̄ ча анугантва̄ саче тӣрам̣ пассати, тадабхимукхова гаччхати. но че пассати, пунаппунам̣ а̄гантва̄ кӯпакайат̣т̣хим̣йева аллӣйати. евамева саче сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ сантипадам̣ нибба̄нам̣ сантато пассати, саббам̣ сан̇кха̄раппаваттам̣ виссаджджетва̄ нибба̄намева паккхандати. но че пассати, пунаппунам̣ сан̇кха̄ра̄рамман̣амева хутва̄ паваттати.
тадидам̣ суппагге пит̣т̣хам̣ ват̣т̣айама̄нам̣ вийа. ниббат̣т̣итакаппа̄сам̣ виханама̄нам̣ вийа на̄наппака̄рато сан̇кха̄ре париггахетва̄ бхайан̃ча нандин̃ча паха̄йа сан̇кха̄равичинане маджджхаттам̣ хутва̄ тивидха̄нупассана̄васена тит̣т̣хати. евам̣ тит̣т̣хама̄нам̣ тивидхавимоккхамукхабха̄вам̣ а̄паджджитва̄ саттаарийапуггалавибха̄га̄йа паччайо хоти.
768. татридам̣ тивидха̄нупассана̄васена паваттанато тин̣н̣ам̣ индрийа̄нам̣ а̄дхипатеййавасена тивидхавимоккхамукхабха̄вам̣ а̄паджджати на̄ма. тиссо хи анупассана̄ тӣн̣и вимоккхамукха̄нӣти вуччанти. йатха̄ха –
‘‘тӣн̣и кхо панима̄ни вимоккхамукха̄ни локаниййа̄на̄йа сам̣ваттанти, саббасан̇кха̄ре париччхедапариват̣умато саманупассаната̄йа, анимитта̄йа ча дха̄туйа̄ читтасампаккханданата̄йа, саббасан̇кха̄ресу маносамуттеджаната̄йа, аппан̣ихита̄йа ча дха̄туйа̄ читтасампаккханданата̄йа, саббадхамме парато саманупассаната̄йа, сун̃н̃ата̄йа ча дха̄туйа̄ читтасампаккханданата̄йа, има̄ни тӣн̣и вимоккхамукха̄ни локаниййа̄на̄йа сам̣ваттантӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.219).
таттха париччхедапариват̣уматоти удайаббайавасена париччхедато чева париват̣умато ча. аничча̄нупассанам̣ хи ‘‘удайато пуббе сан̇кха̄ра̄ наттхӣ’’ти париччхиндитва̄ тесам̣ гатим̣ саманнесама̄нам̣ ‘‘вайато парам̣ на гаччханти, еттхева антарадха̄йантӣ’’ти париват̣умато саманупассати. маносамуттеджаната̄йа̄ти читтасам̣веджаната̄йа. дуккха̄нупассанена хи сан̇кха̄ресу читтам̣ сам̣веджети. парато саманупассаната̄йа̄ти ‘‘на̄хам̣, на мама̄’’ти евам̣ анаттато саманупассаната̄йа. ити има̄ни тӣн̣и пада̄ни аничча̄нупассана̄дӣнам̣ васена вутта̄нӣти ведитабба̄ни. тенева таданантаре пан̃хависсаджджане вуттам̣ – ‘‘аниччато манасикарото кхайато сан̇кха̄ра̄ упат̣т̣хаханти. дуккхато манасикарото бхайато сан̇кха̄ра̄ упат̣т̣хаханти. анаттато манасикарото сун̃н̃ато сан̇кха̄ра̄ упат̣т̣хахантӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.219).
769. катаме пана те вимоккха̄, йесам̣ има̄ни анупассана̄ни мукха̄нӣти? анимитто, аппан̣ихито, сун̃н̃атоти ете тайо. вуттам̣ хетам̣ ‘‘аниччато манасикаронто адхимоккхабахуло анимиттам̣ вимоккхам̣ пат̣илабхати. дуккхато манасикаронто пассаддхибахуло аппан̣ихитам̣ вимоккхам̣ пат̣илабхати. анаттато манасикаронто ведабахуло сун̃н̃атавимоккхам̣ пат̣илабхатӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.223).
еттха ча анимитто вимоккхоти анимитта̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто арийамагго. со хи анимитта̄йа дха̄туйа̄ уппаннатта̄ анимитто. килесехи ча вимуттатта̄ вимоккхо. етенева найена аппан̣ихита̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто аппан̣ихито. сун̃н̃ата̄ка̄рена нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паватто сун̃н̃атоти ведитаббо.
770. йам̣ пана абхидхамме ‘‘йасмим̣ самайе локуттарам̣ джха̄нам̣ бха̄вети ниййа̄никам̣ апачайага̄мим̣ дит̣т̣хигата̄нам̣ паха̄на̄йа пат̣хама̄йа бхӯмийа̄ паттийа̄ вивиччева ка̄мехи пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати аппан̣ихитам̣ сун̃н̃ата’’нти (дха. са. 343 а̄дайо) евам̣ вимоккхадвайамева вуттам̣, там̣ ниппарийа̄йато випассана̄гаманам̣ сандха̄йа. випассана̄н̃а̄н̣ам̣ хи кин̃ча̄пи пат̣исамбхида̄магге –
‘‘аничча̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ ниччато абхинивесам̣ мун̃чатӣти сун̃н̃ато вимоккхо. дуккха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ сукхато абхинивесам̣. анатта̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ аттато абхинивесам̣ мун̃чатӣти сун̃н̃ато вимоккхо’’ти (пат̣и. ма. 1.229) евам̣ абхинивесам̣ мун̃чанавасена сун̃н̃ато вимоккхоти ча,
‘‘аничча̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ ниччато нимиттам̣ мун̃чатӣти анимитто вимоккхо. дуккха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ сукхато нимиттам̣, анатта̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ аттато нимиттам̣ мун̃чатӣти анимитто вимоккхо’’ти (пат̣и. ма. 1.229) евам̣ нимиттам̣ мун̃чанавасена анимитто вимоккхоти ча,
‘‘аничча̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ ниччато пан̣идхим̣ мун̃чатӣти аппан̣ихито вимоккхо. дуккха̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ сукхато пан̣идхим̣. анатта̄нупассана̄н̃а̄н̣ам̣ аттато пан̣идхим̣ мун̃чатӣти аппан̣ихито вимоккхо’’ти (пат̣и. ма. 1.229) евам̣ пан̣идхим̣ мун̃чанавасена аппан̣ихито вимоккхоти ча –
вуттам̣. татха̄пи там̣ сан̇кха̄ранимиттасса авиджаханато на ниппарийа̄йена анимиттам̣. ниппарийа̄йена пана сун̃н̃атан̃чева аппан̣ихитан̃ча. тасса ча а̄гаманавасена арийамаггаккхан̣е вимоккхо уддхат̣о. тасма̄ аппан̣ихитам̣ сун̃н̃атанти вимоккхадвайамева вуттанти ведитаббам̣. айам̣ та̄веттха вимоккхакатха̄.
771. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘саттаарийапуггалавибха̄га̄йа паччайо хотӣ’’ти, таттха саддха̄нуса̄рӣ, саддха̄вимутто, ка̄йасаккхи, убхатобха̄гавимутто, дхамма̄нуса̄рӣ, дит̣т̣хиппатто, пан̃н̃а̄вимуттоти име та̄ва сатта арийапуггала̄, тесам̣ вибха̄га̄йа идам̣ сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ам̣ паччайо хоти.
772. йо хи аниччато манасикаронто адхимоккхабахуло саддхиндрийам̣ пат̣илабхати, со сота̄паттимаггаккхан̣е саддха̄нуса̄рӣ хоти. сесесу саттасу т̣ха̄несу саддха̄вимутто.
773. йо пана дуккхато манасикаронто пассаддхибахуло сама̄дхиндрийам̣ пат̣илабхати, со саббаттха ка̄йасаккхи на̄ма хоти. арӯпаджджха̄нам̣ пана патва̄ аггапхалаппатто убхатобха̄гавимутто на̄ма хоти.
774. йо пана анаттато манасикаронто ведабахуло пан̃н̃индрийам̣ пат̣илабхати, со сота̄паттимаггаккхан̣е дхамма̄нуса̄рӣ хоти. чхасу т̣ха̄несу дит̣т̣хиппатто аггапхале пан̃н̃а̄вимуттоти.
775. вуттам̣ хетам̣ –
‘‘аниччато манасикарото саддхиндрийам̣ адхиматтам̣ хоти. саддхиндрийасса адхиматтатта̄ сота̄паттимаггам̣ пат̣илабхати, тена вуччати саддха̄нуса̄рӣ’’ти.
татха̄ ‘‘аниччато манасикарото саддхиндрийам̣ адхиматтам̣ хоти, саддхиндрийасса адхиматтатта̄ сота̄паттипхалам̣ саччхикатам̣ хоти, тена вуччати саддха̄вимутто’’тиа̄ди (пат̣и. ма. 1.221).