15. а̄йатанадха̄туниддесо

а̄йатанавиттха̄ракатха̄

510. а̄йатана̄нӣти два̄даса̄йатана̄ни – чаккха̄йатанам̣, рӯпа̄йатанам̣, сота̄йатанам̣, садда̄йатанам̣, гха̄на̄йатанам̣, гандха̄йатанам̣, дживха̄йатанам̣, раса̄йатанам̣, ка̄йа̄йатанам̣, пхот̣т̣хабба̄йатанам̣, мана̄йатанам̣, дхамма̄йатананти. таттха –

аттха лаккхан̣а та̄ватва, кама сан̇кхепа виттха̄ра̄;

татха̄ дат̣т̣хаббато чева, вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

таттха висесато та̄ва чаккхатӣти чаккху, рӯпам̣ асса̄дети вибха̄вети ча̄ти аттхо. рӯпайатӣти рӯпам̣, ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти аттхо. сун̣а̄тӣти сотам̣. саппатӣти саддо, уда̄харийатӣти аттхо. гха̄йатӣти гха̄нам̣. гандхайатӣти гандхо. аттано ваттхум̣ сӯчайатӣти аттхо. джӣвитам̣ авхайатӣти дживха̄. расанти там̣ сатта̄ти расо, асса̄дентӣти аттхо. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йоти ка̄йо. а̄йоти уппаттидесо. пхусийатӣти пхот̣т̣хаббам̣. муна̄тӣти мано. аттано лаккхан̣ам̣ дха̄рентӣти дхамма̄.

511. ависесато пана а̄йатанато, а̄йа̄нам̣ тананато, а̄йатасса ча найанато а̄йатананти ведитаббам̣. чаккхурӯпа̄дӣсу хи там̣там̣два̄ра̄рамман̣а̄ читтачетасика̄ дхамма̄ сена сена анубхавана̄дина̄ киччена а̄йатанти ут̣т̣хаханти гхат̣анти, ва̄йамантӣти вуттам̣ хоти. те ча а̄йабхӯте дхамме ета̄ни танонти, виттха̄рентӣти вуттам̣ хоти, идан̃ча анаматагге сам̣са̄ре паваттам̣ атӣва а̄йатам̣ сам̣са̄радуккхам̣ йа̄ва на ниваттати, та̄ва найантева, паваттайантӣти вуттам̣ хоти. ити саббепиме дхамма̄ а̄йатанато, а̄йа̄нам̣ тананато, а̄йатасса ча найанато а̄йатанам̣ а̄йатананти вуччанти.

512. апича нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄карат̣т̣хена самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена сан̃джа̄тидесат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена ча а̄йатанам̣ ведитаббам̣. татха̄ хи локе ‘‘иссара̄йатанам̣ ва̄судева̄йатана’’нтиа̄дӣсу нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ а̄йатананти вуччати. ‘‘суван̣н̣а̄йатанам̣ раджата̄йатана’’нтиа̄дӣсу а̄каро. са̄сане пана ‘‘манорамме а̄йатане севанти нам̣ вихан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.38) самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘даккхин̣а̄патхо гуннам̣ а̄йатана’’нтиа̄дӣсу сан̃джа̄тидесо. ‘‘татра татрева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄ти сати сатиа̄йатане’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.102) ка̄ран̣ам̣.

чаккхуа̄дӣсу ча̄пи те те читтачетасика̄ дхамма̄ нивасанти тада̄йаттавуттита̄йа̄ти чаккха̄дайо ча несам̣ нива̄сат̣т̣ха̄нам̣. чаккха̄дӣсу ча те а̄кин̣н̣а̄ таннисситатта̄ тада̄рамман̣атта̄ ча̄ти чаккха̄дайо несам̣ а̄каро. чаккха̄дайо ча несам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣, таттха таттха ваттхудва̄ра̄рамман̣авасена самосаран̣ато. чаккха̄дайо ча несам̣ сан̃джа̄тидесо, танниссайа̄рамман̣абха̄вена таттхева уппаттито. чаккха̄дайо ча несам̣ ка̄ран̣ам̣, тесам̣ абха̄ве абха̄ватоти. ити нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена, а̄карат̣т̣хена, самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена, сан̃джа̄тидесат̣т̣хена, ка̄ран̣ат̣т̣хенача̄ти имехипи ка̄ран̣ехи ете дхамма̄ а̄йатанам̣ а̄йатананти вуччанти.

тасма̄ йатха̄вуттена аттхена чаккху ча там̣ а̄йатанан̃ча̄ти чаккха̄йатанам̣…пе… дхамма̄ ча те а̄йатанан̃ча̄ти дхамма̄йатананти евам̣ та̄веттха аттхато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

513. лаккхан̣а̄ти чаккха̄дӣнам̣ лаккхан̣атопеттха вин̃н̃а̄таббо виниччхайо. та̄ни ча пана тесам̣ лаккхан̣а̄ни кхандханиддесе вуттанайенева ведитабба̄ни.

та̄ватватоти та̄вабха̄вато. идам̣ вуттам̣ хоти – чаккха̄дайопи хи дхамма̄ ева, евам̣ сати дхамма̄йатанамиччева аватва̄ касма̄ два̄даса̄йатана̄нӣти вутта̄нӣти че. чхавин̃н̃а̄н̣ака̄йуппаттидва̄ра̄рамман̣ававаттха̄нато идха чханнам̣ вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄нам̣ два̄рабха̄вена а̄рамман̣абха̄вена ча ваваттха̄нато айаметесам̣ бхедо хотӣти два̄даса вутта̄ни, чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхипарийа̄паннасса хи вин̃н̃а̄н̣ака̄йасса чаккха̄йатанамева уппаттидва̄рам̣, рӯпа̄йатанамева ча̄рамман̣ам̣, татха̄ итара̄ни итаресам̣. чхат̣т̣хасса пана бхаван̇гаманасан̇кха̄то мана̄йатанекадесова уппаттидва̄рам̣, аса̄дха̄ран̣амева ча дхамма̄йатанам̣ а̄рамман̣анти. ити чханнам̣ вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄нам̣ уппаттидва̄ра̄рамман̣ававаттха̄нато два̄даса вутта̄нӣти еваметтха та̄ватвато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

514. каматоти идха̄пи пуббе вуттесу уппаттиккама̄дӣсу десана̄ккамова йуджджати. аджджхаттикесу хи а̄йатанесу санидассанасаппат̣игхависайатта̄ чаккха̄йатанам̣ па̄кат̣анти пат̣хамам̣ деситам̣, тато анидассанасаппат̣игхависайа̄ни сота̄йатана̄дӣни. атха ва̄ дассана̄нуттарийасавана̄нуттарийахетубха̄вена бахӯпака̄ратта̄ аджджхаттикесу чаккха̄йатанасота̄йатана̄ни пат̣хамам̣ десита̄ни, тато гха̄на̄йатана̄дӣни тӣн̣и, пан̃чаннампи гочарависайатта̄ анте мана̄йатанам̣, чаккха̄йатана̄дӣнам̣ пана гочаратта̄ тасса тасса антарантара̄ни ба̄хиресу рӯпа̄йатана̄дӣни. апича вин̃н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣ававаттха̄натопи айаметесам̣ камо ведитаббо. вуттан̃хетам̣ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… манан̃ча пат̣ичча дхамме ча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 3.421; сам̣. ни. 2.43). евам̣ каматопеттха вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

515. сан̇кхепавиттха̄ра̄ти сан̇кхепато хи мана̄йатанасса чева дхамма̄йатанекадесасса ча на̄мена тадавасеса̄нан̃ча а̄йатана̄нам̣ рӯпена сан̇гахитатта̄ два̄даса̄пи а̄йатана̄ни на̄марӯпаматтамева хонти. виттха̄рато пана аджджхаттикесу та̄ва чаккха̄йатанам̣ джа̄тивасена чаккхупаса̄даматтамева, паччайагатиника̄йапуггалабхедато пана анантаппабхедам̣. татха̄ сота̄йатана̄дӣни чатта̄ри. мана̄йатанам̣ кусала̄кусалавипа̄какирийавин̃н̃а̄н̣абхедена екӯнанавутиппабхедам̣ екавӣсуттарасатаппабхедан̃ча. ваттхупат̣ипада̄дибхедато пана анантаппабхедам̣. рӯпасаддагандхараса̄йатана̄ни висабха̄гапаччайа̄дибхедато анантаппабхеда̄ни. пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ патхавӣдха̄тутеджодха̄тува̄йодха̄тувасена типпабхедам̣. паччайа̄дибхедато анекаппабхедам̣. дхамма̄йатанам̣ ведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхасукхумарӯпанибба̄на̄нам̣ сабха̄вана̄наттабхедато анекаппабхеданти. евам̣ сан̇кхепавиттха̄ра̄ вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

516. дат̣т̣хаббатоти еттха пана сабба̄нева сан̇кхата̄ни а̄йатана̄ни ана̄гаманато аниггаманато ча дат̣т̣хабба̄ни. на хи та̄ни пуббе удайа̄ куточи а̄гаччханти, напи уддхам̣ вайа̄ кухин̃чи гаччханти, атха кхо пуббе удайа̄ аппат̣иладдхасабха̄ва̄ни, уддхам̣ вайа̄ парибхиннасабха̄ва̄ни, пуббанта̄парантавемаджджхе паччайа̄йаттавуттита̄йа аваса̄ни паваттанти. тасма̄ ана̄гаманато аниггаманато ча дат̣т̣хабба̄ни. татха̄ нирӣхакато абйа̄па̄рато ча. на хи чаккхурӯпа̄дӣнам̣ евам̣ хоти ‘‘ахо вата амха̄кам̣ са̄маггийам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма уппаджджеййа̄’’ти, на ча та̄ни вин̃н̃а̄н̣уппа̄данаттхам̣ два̄рабха̄вена ваттхубха̄вена а̄рамман̣абха̄вена ва̄ ӣханти, на бйа̄па̄рама̄паджджанти, атха кхо дхаммата̄веса̄, йам̣ чаккхурӯпа̄диса̄маггийам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни самбхавантӣти. тасма̄ нирӣхакато абйа̄па̄рато ча дат̣т̣хабба̄ни. апича аджджхаттика̄ни сун̃н̃ага̄мо вийа дат̣т̣хабба̄ни, дхувасубхасукхаттабха̄вавирахитатта̄. ба̄хира̄ни га̄магха̄такачора̄ вийа, аджджхаттика̄нам̣ абхигха̄такатта̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘чаккху, бхиккхаве, хан̃н̃ати мана̄па̄мана̄пехи рӯпехӣ’’ти виттха̄ро. апича аджджхаттика̄ни чха па̄н̣ака̄ вийа дат̣т̣хабба̄ни, ба̄хира̄ни тесам̣ гочара̄ вийа̄ти. еваметтха дат̣т̣хаббато вин̃н̃а̄таббо виниччхайо.

идам̣ та̄ва а̄йатана̄нам̣ виттха̄ракатха̄мукхам̣.

дха̄тувиттха̄ракатха̄

517. таданантара̄ пана дха̄туйоти ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо – чаккхудха̄ту, рӯпадха̄ту, чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту, сотадха̄ту, саддадха̄ту, сотавин̃н̃а̄н̣адха̄ту, гха̄надха̄ту, гандхадха̄ту, гха̄навин̃н̃а̄н̣адха̄ту, дживха̄дха̄ту, расадха̄ту, дживха̄вин̃н̃а̄н̣адха̄ту, ка̄йадха̄ту, пхот̣т̣хаббадха̄ту, ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄ту, манодха̄ту, дхаммадха̄ту, мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти. таттха –

аттхато лаккхан̣а̄дӣхи, кама та̄ватвасан̇кхато;

паччайа̄ атха дат̣т̣хабба̄, ведитаббо виниччхайо.

таттха аттхатоти чаккхатӣти чаккху. рӯпайатӣти рӯпам̣. чаккхусса вин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣анти евама̄дина̄ та̄ва найена чаккха̄дӣнам̣ висесаттхато ведитаббо виниччхайо. ависесена пана видахати, дхӣйате, видха̄нам̣, видхӣйате ета̄йа, еттха ва̄ дхӣйатӣти дха̄ту. локийа̄ хи дха̄туйо ка̄ран̣абха̄вена ваваттхита̄ хутва̄ суван̣н̣араджата̄дидха̄туйо вийа суван̣н̣араджата̄дим̣, анекаппака̄рам̣ сам̣са̄радуккхам̣ видаханти. бха̄раха̄рехи ча бха̄ро вийа, саттехи дхӣйанте, дха̄рийантӣти аттхо. дуккхавидха̄наматтамева чеса̄, авасаваттанато. ета̄хи ча каран̣абхӯта̄хи сам̣са̄радуккхам̣ саттехи анувидхӣйати. татха̄вихитан̃ча там̣ ета̄свева дхӣйати, т̣хапийатӣти аттхо. ити чаккха̄дӣсу екеко дхаммо йатха̄самбхавам̣ видахати, дхӣйатӣтиа̄дина̄ аттхавасена дха̄тӯти вуччати.

518. апича йатха̄ титтхийа̄нам̣ атта̄ на̄ма сабха̄вато наттхи, на евамета̄, ета̄ пана аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дха̄туйо. йатха̄ локе вичитта̄ харита̄ламаносила̄дайо села̄вайава̄ дха̄туйоти вуччанти, евамета̄пи дха̄туйо вийа дха̄туйо. вичитта̄ хете н̃а̄н̣ан̃еййа̄вайава̄ти. йатха̄ ва̄ сарӣрасан̇кха̄тасса самуда̄йасса авайавабхӯтесу расасон̣ита̄дӣсу ан̃н̃аман̃н̃ависабха̄галаккхан̣апариччхиннесу дха̄тусаман̃н̃а̄, еваметесупи пан̃чаккхандхасан̇кха̄тасса аттабха̄васса авайавесу дха̄тусаман̃н̃а̄ ведитабба̄. ан̃н̃аман̃н̃ависабха̄галаккхан̣апариччхинна̄ хете чаккха̄дайоти. апича дха̄тӯти ниджджӣваматтассеветам̣ адхивачанам̣. татха̄ хи бхагава̄ ‘‘чха дха̄туро айам̣ бхиккху пурисо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.344) джӣвасан̃н̃а̄самӯхананаттхам̣ дха̄тудесанам̣ ака̄сӣти.

тасма̄ йатха̄вуттена аттхена чаккху ча там̣ дха̄ту ча чаккхудха̄ту…пе… мановин̃н̃а̄н̣ан̃ча там̣ дха̄ту ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти. евам̣ та̄веттха аттхато ведитаббо виниччхайо.

519. лаккхан̣а̄дитоти чаккха̄дӣнам̣ лаккхан̣а̄дитопеттха ведитаббо виниччхайо. та̄ни ча пана несам̣ лаккхан̣а̄дӣни кхандханиддесе вуттанайенева ведитабба̄ни.

каматоти идха̄пи пуббе вуттесу уппаттиккама̄дӣсу десана̄ккамова йуджджати. со ча пана̄йам̣ хетупхала̄нупуббававаттха̄навасена вутто. чаккхудха̄ту рӯпадха̄тӯти идан̃хи двайам̣ хету, чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти пхалам̣. евам̣ саббаттха.

520. та̄ватватоти та̄вабха̄вато. идам̣ вуттам̣ хоти – тесу тесу хи сутта̄бхидхаммаппадесесу ‘‘а̄бха̄дха̄ту, субхадха̄ту, а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанадха̄ту, вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанадха̄ту, а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанадха̄ту, невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанадха̄ту, сан̃н̃а̄ведайитаниродхадха̄ту’’ (сам̣. ни. 2.95), ‘‘ка̄мадха̄ту, бйа̄па̄дадха̄ту, вихим̣са̄дха̄ту, неккхаммадха̄ту, абйа̄па̄дадха̄ту, авихим̣са̄дха̄ту’’ (вибха. 182; дӣ. ни. 3.305; ма. ни. 3.125), ‘‘сукхадха̄ту, дуккхадха̄ту, соманассадха̄ту, доманассадха̄ту, упеккха̄дха̄ту, авиджджа̄дха̄ту’’ (вибха. 180; ма. ни. 3.125), ‘‘а̄рамбхадха̄ту, никкамадха̄ту, параккамадха̄ту’’ (сам̣. ни. 5.183), ‘‘хӣнадха̄ту, маджджхимадха̄ту, пан̣ӣтадха̄ту’’ (дӣ. ни. 3.305), ‘‘патхавӣдха̄ту, а̄подха̄ту, теджодха̄ту, ва̄йодха̄ту (дӣ. ни. 3.311), а̄ка̄садха̄ту, вин̃н̃а̄н̣адха̄ту’’ (ма. ни. 3.125; вибха. 172), ‘‘сан̇кхатадха̄ту, асан̇кхатадха̄ту’’ (ма. ни. 3.125), ‘‘анекадха̄ту на̄на̄дха̄ту локо’’ти (дӣ. ни. 2.366; ма. ни. 1.148) евама̄дайо ан̃н̃а̄пи дха̄туйо диссанти. евам̣ сати сабба̄сам̣ васена париччхедам̣ акатва̄ касма̄ ат̣т̣ха̄раса̄ти айамева париччхедо катоти че. сабха̄вато виджджама̄на̄нам̣ саббадха̄тӯнам̣ тадантогадхатта̄.

рӯпадха̄туйева хи а̄бха̄дха̄ту, субхадха̄ту пана рӯпа̄дипат̣ибаддха̄. касма̄, субханимиттатта̄. субханимиттан̃хи субхадха̄ту. тан̃ча рӯпа̄дивинимуттам̣ на виджджати. кусалавипа̄ка̄рамман̣а̄ ва̄ рӯпа̄дайо ева субхадха̄тӯти рӯпа̄диматтамевеса̄. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанадха̄туа̄дӣсу читтам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйева, сеса̄ дхаммадха̄ту. сан̃н̃а̄ведайитаниродхадха̄ту пана сабха̄вато наттхи. дха̄тудвайаниродхаматтамева хи са̄.

ка̄мадха̄ту дхаммадха̄туматтам̣ ва̄ хоти. йатха̄ха – ‘‘таттха катама̄ ка̄мадха̄ту? ка̄мапат̣исам̣йутто такко витакко миччха̄сан̇каппо’’ти (вибха. 182). ат̣т̣ха̄раса̄пи ва̄ дха̄туйо. йатха̄ха – ‘‘хет̣т̣хато авӣчинирайам̣ парийантам̣ каритва̄ упарито параниммитавасаваттӣ деве антокаритва̄ йам̣ етасмим̣ антаре еттха̄вачара̄ еттха парийа̄панна̄ кхандхадха̄туа̄йатана̄ рӯпа̄ ведана̄ сан̃н̃а̄ сан̇кха̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, айам̣ вуччати ка̄мадха̄тӯ’’ти (вибха. 182).

неккхаммадха̄ту дхаммадха̄ту ева, ‘‘саббепи кусала̄ дхамма̄ неккхаммадха̄тӯ’’ти (вибха. 182) вачанато мановин̃н̃а̄н̣адха̄тупи хотийева. бйа̄па̄давихим̣са̄-абйа̄па̄да-авихим̣са̄сукха-дуккха-соманасса-доманассупеккха̄-авиджджа̄а̄рамбха-никкама-параккамадха̄туйо дхаммадха̄туйева.

хӣнамаджджхимапан̣ӣтадха̄туйо ат̣т̣ха̄раса дха̄туматтамева. хӣна̄ хи чаккха̄дайо хӣна̄ дха̄ту, маджджхимапан̣ӣта̄ маджджхима̄ чева пан̣ӣта̄ ча. ниппарийа̄йена пана акусала̄ дхаммадха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо хӣнадха̄ту, локийа̄ кусала̄бйа̄ката̄ убхопи чаккхудха̄туа̄дайо ча маджджхимадха̄ту, локуттара̄ пана дхаммадха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо пан̣ӣтадха̄ту.

патхавӣтеджова̄йодха̄туйо пхот̣т̣хаббадха̄туйева, а̄подха̄ту а̄ка̄садха̄ту ча дхаммадха̄туйева. вин̃н̃а̄н̣адха̄ту чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дисаттавин̃н̃а̄н̣адха̄тусан̇кхепойева.

саттараса дха̄туйо дхаммадха̄туекадесо ча сан̇кхатадха̄ту, асан̇кхата̄ пана дха̄ту дхаммадха̄туекадесова. анекадха̄туна̄на̄дха̄тулоко пана ат̣т̣ха̄раса дха̄туппабхедаматтамева̄ти. ити сабха̄вато виджджама̄на̄нам̣ саббадха̄тӯнам̣ тадантогадхатта̄ ат̣т̣ха̄расева вутта̄ти.

521. апича виджа̄нанасабха̄ве вин̃н̃а̄н̣е джӣвасан̃н̃ӣнам̣ сан̃н̃а̄самӯхананаттхампи ат̣т̣ха̄расева вутта̄. санти хи сатта̄ виджа̄нанасабха̄ве вин̃н̃а̄н̣е джӣвасан̃н̃ино, тесам̣ чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йаманодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тубхедена тасса анекатам̣ чаккхурӯпа̄дипаччайа̄йаттавуттита̄йа аниччатан̃ча пака̄сетва̄ дӣгхаратта̄нусайитам̣ джӣвасан̃н̃ам̣ самӯханитука̄мена бхагавата̄ ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо пака̄сита̄. кин̃ча бхиййо татха̄ венеййаджджха̄сайавасена ча. йе ча има̄йа анатисан̇кхепавиттха̄ра̄йа десана̄йа венеййасатта̄, тададжджха̄сайавасена ча ат̣т̣ха̄расева пака̄сита̄.

сан̇кхепавиттха̄ранайена татха̄ татха̄ хи,

дхаммам̣ пака̄сайати еса йатха̄ йатха̄сса;

саддхамматеджавихатам̣ вилайам̣ кхан̣ена,

венеййасаттахадайесу тамо пайа̄тӣти.

еваметтха та̄ватвато ведитаббо виниччхайо.

522. сан̇кхатоти чаккхудха̄ту та̄ва джа̄тито еко дхаммотвева сан̇кхам̣ гаччхати чаккхупаса̄давасена, татха̄ сотагха̄надживха̄ка̄йарӯпасаддагандхарасадха̄туйо сотаппаса̄да̄дивасена, пхот̣т̣хаббадха̄ту пана патхавӣтеджова̄йовасена тайо дхамма̄ти сан̇кхам̣ гаччхати. чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту кусала̄кусалавипа̄кавасена две дхамма̄ти сан̇кхам̣ гаччхати, татха̄ сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйо. манодха̄ту пана пан̃чадва̄ра̄ваджджанакусала̄кусалавипа̄касампат̣иччханавасена тайо дхамма̄ти сан̇кхам̣ гаччхати. дхаммадха̄ту тин̣н̣ам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ сол̣асаннам̣ сукхумарӯпа̄нам̣ асан̇кхата̄йа ча дха̄туйа̄ васена вӣсати дхамма̄ти сан̇кхам̣ гаччхати. мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту сесакусала̄кусала̄бйа̄катавин̃н̃а̄н̣авасена чхасаттати дхамма̄ти сан̇кхам̣ гаччхати. еваметтха сан̇кхатопи ведитаббо виниччхайо.

523. паччайа̄ти еттха ча чаккхудха̄ту та̄ва чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ виппайуттапуреджа̄тааттхиавигатаниссайиндрийапаччайа̄нам̣ васена чхахи паччайехи паччайо хоти, рӯпадха̄ту пуреджа̄тааттхиавигата̄рамман̣апаччайа̄нам̣ васена чатӯхи паччайехи паччайо хоти. евам̣ сотавин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣнам̣ сотадха̄тусаддадха̄туа̄дайо. пан̃чаннам̣ пана несам̣ а̄ваджджанаманодха̄ту анантарасаманантаранаттхивигата̄нантарӯпаниссайавасена пан̃чахи паччайехи паччайо хоти, та̄ ча пан̃чапи сампат̣иччханаманодха̄туйа̄. татха̄ сампат̣иччханаманодха̄ту сантӣран̣амановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄, са̄ ча вот̣т̣хаббанамановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄, вот̣т̣хаббанамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча джаванамановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄. джаванамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту пана анантара̄йа джаванамановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ техи чева пан̃чахи а̄севанапаччайена ча̄ти чхахи паччайехи паччайо хоти. еса та̄ва пан̃чадва̄ре найо.

манодва̄ре пана бхаван̇гамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту а̄ваджджанамановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄. а̄ваджджанамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча джаванамановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ пуримехи пан̃чахи паччайехи паччайо хоти. дхаммадха̄ту пана саттаннампи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайасампайуттааттхиавигата̄дӣхи бахудха̄ паччайо хоти. чаккхудха̄туа̄дайо пана екачча̄ ча дхаммадха̄ту екачча̄йа мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ а̄рамман̣апаччайа̄дӣхипи паччайа̄ хонти. чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣнан̃ча на кевалам̣ чаккхурӯпа̄дайо паччайа̄ хонти, атха кхо а̄лока̄дайопи. тена̄ху пубба̄чарийа̄ –

‘‘чаккхурӯпа̄локаманасика̄ре пат̣ичча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. сотасаддавивараманасика̄ре пат̣ичча уппаджджати сотавин̃н̃а̄н̣ам̣. гха̄нагандхава̄йуманасика̄ре пат̣ичча уппаджджати гха̄навин̃н̃а̄н̣ам̣. дживха̄расаа̄паманасика̄ре пат̣ичча уппаджджати дживха̄вин̃н̃а̄н̣ам̣. ка̄йапхот̣т̣хаббапатхавӣманасика̄ре пат̣ичча уппаджджати ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣. бхаван̇гаманадхаммаманасика̄ре пат̣ичча уппаджджати мановин̃н̃а̄н̣а’’нти.

айаметтха сан̇кхепо. виттха̄рато пана паччайаппабхедо пат̣иччасамуппа̄даниддесе а̄вибхависсатӣти еваметтха паччайатопи ведитаббо виниччхайо.

524. дат̣т̣хаббатоти дат̣т̣хаббатопеттха виниччхайо ведитабботи аттхо. сабба̄ ева хи сан̇кхатадха̄туйо пуббанта̄парантавивиттато дхувасубхасукхаттабха̄васун̃н̃ато паччайа̄йаттавуттито ча дат̣т̣хабба̄.

висесато панеттха бхериталам̣ вийа чаккхудха̄ту дат̣т̣хабба̄, дан̣д̣о вийа рӯпадха̄ту, саддо вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту. татха̄ а̄да̄саталам̣ вийа чаккхудха̄ту, мукхам̣ вийа рӯпадха̄ту, мукханимиттам̣ вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту. атха ва̄ уччхутила̄ вийа чаккхудха̄ту, йантачаккайат̣т̣хи вийа рӯпадха̄ту, уччхурасатела̄ни вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту. татха̄ адхара̄ран̣ӣ вийа чаккхудха̄ту, уттара̄ран̣ӣ вийа рӯпадха̄ту, агги вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту. еса найо сотадха̄туа̄дӣсу.

манодха̄ту пана йатха̄самбхавато чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣнам̣ пуречара̄нучара̄ вийа дат̣т̣хабба̄.

дхаммадха̄туйа̄ ведана̄ккхандхо салламива сӯламива ча дат̣т̣хаббо. сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандха̄ ведана̄салласӯлайога̄а̄тура̄ вийа, путхуджджана̄нам̣ ва̄ сан̃н̃а̄ а̄са̄дуккхаджананато риттамут̣т̣хи вийа. айатха̄бхуччанимиттага̄хакато ванамиго вийа. сан̇кха̄ра̄ пат̣исандхийам̣ паккхипанато ан̇га̄рака̄суйам̣ кхипанакапуриса̄ вийа. джа̄ти дуккха̄нубандхато ра̄джапуриса̄нубандхачора̄ вийа. сабба̄наттха̄вахасса кхандхасанта̄насса хетуто висаруккхабӣджа̄ни вийа. рӯпам̣ на̄на̄видхупаддаванимиттато кхурачаккам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣. асан̇кхата̄ пана дха̄ту аматато сантато кхемато ча дат̣т̣хабба̄. касма̄? сабба̄наттха̄вахасса пат̣ипаккхабхӯтатта̄.

мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту а̄рамман̣есу ваваттха̄на̄бха̄вато аран̃н̃амаккат̣о вийа, дуддаманато ассакхал̣ун̇ко вийа, йаттхака̄манипа̄тито веха̄саккхиттадан̣д̣о вийа, лобхадоса̄дина̄наппака̄ракилесавесайогато ран̇ганат̣о вийа дат̣т̣хабба̄ти.

ити са̄дхуджанапа̄моджджаттха̄йа кате висуддхимагге

пан̃н̃а̄бха̄вана̄дхика̄ре

а̄йатанадха̄туниддесо на̄ма

паннарасамо париччхедо.