14. кхандханиддесо

пан̃н̃а̄катха̄

421. ида̄ни йасма̄ евам̣ абхин̃н̃а̄васена адхигата̄нисам̣са̄йа тхиратара̄йа сама̄дхибха̄вана̄йа саманна̄гатена бхиккхуна̄ сӣле патит̣т̣ха̄йа наро сапан̃н̃о, читтам̣ пан̃н̃ан̃ча бха̄вайанти еттха читтасӣсена ниддит̣т̣хо сама̄дхи сабба̄ка̄рена бха̄вито хоти.

таданантара̄ пана пан̃н̃а̄ бха̄ветабба̄. са̄ ча атисан̇кхепадеситатта̄ вин̃н̃а̄тумпи та̄ва на сукара̄, пагева бха̄ветум̣. тасма̄ тасса̄ виттха̄рам̣ бха̄вана̄найан̃ча дассетум̣ идам̣ пан̃ха̄каммам̣ хоти.

ка̄ пан̃н̃а̄, кенат̣т̣хена пан̃н̃а̄, ка̄насса̄ лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄ни, кативидха̄ пан̃н̃а̄, катхам̣ бха̄ветабба̄, пан̃н̃а̄бха̄вана̄йа ко а̄нисам̣соти?

422. татридам̣ виссаджджанам̣, ка̄ пан̃н̃а̄ти пан̃н̃а̄ бахувидха̄ на̄наппака̄ра̄. там̣ саббам̣ вибха̄вайитум̣ а̄раббхама̄нам̣ виссаджджанам̣ адхиппетан̃чева аттхам̣ на са̄дхеййа, уттари ча виккхепа̄йа сам̣ваттеййа, тасма̄ идха адхиппетамева сандха̄йа вада̄ма. кусалачиттасампайуттам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣ пан̃н̃а̄.

423. кенат̣т̣хена пан̃н̃а̄ти паджа̄нанат̣т̣хена пан̃н̃а̄. кимидам̣ паджа̄нанам̣ на̄ма? сан̃джа̄нанавиджа̄нана̄ка̄рависит̣т̣хам̣ на̄наппака̄рато джа̄нанам̣. сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄нам̣ хи сама̄непи джа̄нанабха̄ве, сан̃н̃а̄ ‘‘нӣлам̣ пӣтака’’нти а̄рамман̣асан̃джа̄нанаматтамева хоти. ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄петум̣ на саккоти. вин̃н̃а̄н̣ам̣ ‘‘нӣлам̣ пӣтака’’нти а̄рамман̣ан̃ча джа̄на̄ти, лаккхан̣апат̣иведхан̃ча па̄пети. уссаккитва̄ пана маггапа̄тубха̄вам̣ па̄петум̣ на саккоти. пан̃н̃а̄ вуттанайавасена а̄рамман̣ан̃ча джа̄на̄ти, лаккхан̣апат̣иведхан̃ча па̄пети, уссаккитва̄ маггапа̄тубха̄ван̃ча па̄пети.

йатха̄ хи херан̃н̃икапхалаке т̣хапитам̣ каха̄пан̣ара̄сим̣ еко аджа̄табуддхида̄рако, еко га̄микапурисо, еко херан̃н̃икоти тӣсу джанесу пассама̄несу аджа̄табуддхида̄рако каха̄пан̣а̄нам̣ читтавичиттадӣгхачатурассапариман̣д̣алабха̄ваматтамева джа̄на̄ти, ‘‘идам̣ манусса̄нам̣ упабхогапарибхогам̣ ратанасаммата’’нти на джа̄на̄ти. га̄микапурисо читтавичитта̄дибха̄вам̣ джа̄на̄ти, ‘‘идам̣ манусса̄нам̣ упабхогапарибхогам̣ ратанасаммата’’нти ча. ‘‘айам̣ чхеко, айам̣ кӯт̣о, айам̣ аддхаса̄ро’’ти имам̣ пана вибха̄гам̣ на джа̄на̄ти. херан̃н̃ико саббепи те пака̄ре джа̄на̄ти, джа̄нанто ча каха̄пан̣ам̣ олокетва̄пи джа̄на̄ти, а̄кот̣итасса саддам̣ сутва̄пи, гандхам̣ гха̄йитва̄пи, расам̣ са̄йитва̄пи, хаттхена дха̄райитва̄пи, асукасмим̣ на̄ма га̄ме ва̄ нигаме ва̄ нагаре ва̄ паббате ва̄ надӣтӣре ва̄ катотипи, асука̄чарийена катотипи джа̄на̄ти, евам̣сампадамидам̣ ведитаббам̣.

сан̃н̃а̄ хи аджа̄табуддхино да̄ракасса каха̄пан̣адассанам̣ вийа хоти, нӣла̄дивасена а̄рамман̣асса упат̣т̣ха̄на̄ка̄раматтагахан̣ато. вин̃н̃а̄н̣ам̣ га̄микасса пурисасса каха̄пан̣адассанамива хоти, нӣла̄дивасена а̄рамман̣а̄ка̄рагахан̣ато, уддхам̣пи ча лаккхан̣апат̣иведхасампа̄панато. пан̃н̃а̄ херан̃н̃икасса каха̄пан̣адассанамива хоти, нӣла̄дивасена а̄рамман̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄, лаккхан̣апат̣иведхан̃ча па̄петва̄, тато уддхампи маггапа̄тубха̄вапа̄панато. тасма̄ йадетам̣ сан̃джа̄нанавиджа̄нана̄ка̄рависит̣т̣хам̣ на̄наппака̄рато джа̄нанам̣. идам̣ паджа̄нананти ведитаббам̣. идам̣ сандха̄йа хи етам̣ вуттам̣ ‘‘паджа̄нанат̣т̣хена пан̃н̃а̄’’ти.

са̄ панеса̄ йаттха сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣а̄ни, на таттха екам̣сена хоти. йада̄ пана хоти, тада̄ авиниббхутта̄ техи дхаммехи ‘‘айам̣ сан̃н̃а̄, идам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣, айам̣ пан̃н̃а̄’’ти виниббхуджджитва̄ алаббханеййана̄натта̄ сукхума̄ дуддаса̄. тена̄ха а̄йасма̄ на̄гасено ‘‘дуккарам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ ката’’нти. ким̣, бханте, на̄гасена бхагавата̄ дуккарам̣ катанти? ‘дуккарам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ катам̣ йам̣ арӯпӣнам̣ читтачетасика̄нам̣ дхамма̄нам̣ ека̄рамман̣е паваттама̄на̄нам̣ ваваттха̄нам̣ аккха̄там̣ айам̣ пхассо, айам̣ ведана̄, айам̣ сан̃н̃а̄, айам̣ четана̄, идам̣ читта’’’нти (ми. па. 2.7.16).

424. ка̄насса̄ лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄на̄нӣти еттха пана дхаммасабха̄вапат̣иведхалаккхан̣а̄ пан̃н̃а̄, дхамма̄нам̣ сабха̄вапат̣иччха̄дакамохандхака̄равиддхам̣санараса̄, асаммохапаччупат̣т̣ха̄на̄. ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ джа̄на̄ти пассатӣ’’ти (а. ни. 10.2) вачанато пана сама̄дхи тасса̄ падат̣т̣ха̄нам̣.

пан̃н̃а̄пабхедакатха̄

425. кативидха̄ пан̃н̃а̄ти дхаммасабха̄вапат̣иведхалаккхан̣ена та̄ва екавидха̄. локийалокуттаравасена дувидха̄. татха̄ са̄сава̄на̄сава̄дивасена, на̄марӯпававаттха̄панавасена, соманассупеккха̄сахагатавасена, дассанабха̄вана̄бхӯмивасена ча. тивидха̄ чинта̄сутабха̄вана̄майавасена. татха̄ париттамахаггатааппама̄н̣а̄рамман̣авасена, а̄йа̄па̄йаупа̄йакосаллавасена, аджджхатта̄бхинивеса̄дивасена ча. чатуббидха̄ чатӯсу саччесу н̃а̄н̣авасена чатупат̣исамбхида̄васена ча̄ти.

426. таттха екавидхакот̣т̣ха̄со утта̄наттхойева. дувидхакот̣т̣ха̄се локийамаггасампайутта̄ локийа̄. локуттарамаггасампайутта̄ локуттара̄ти евам̣ локийалокуттаравасена дувидха̄.

дутийадуке а̄сава̄нам̣ а̄рамман̣абхӯта̄ са̄сава̄. тесам̣ ана̄рамман̣а̄ ана̄сава̄. аттхато панеса̄ локийалокуттара̄ва хоти. а̄савасампайутта̄ са̄сава̄. а̄сававиппайутта̄ ана̄сава̄тиа̄дӣсупи есева найо. евам̣ са̄сава̄на̄сава̄дивасена дувидха̄.

татийадуке йа̄ випассанам̣ а̄рабхитука̄масса чатуннам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ ваваттха̄пане пан̃н̃а̄, айам̣ на̄мававаттха̄панапан̃н̃а̄. йа̄ рӯпаккхандхасса ваваттха̄пане пан̃н̃а̄, айам̣ рӯпававаттха̄панапан̃н̃а̄ти евам̣ на̄марӯпававаттха̄панавасена дувидха̄.

чатуттхадуке двӣсу ка̄ма̄вачаракусалачиттесу сол̣асасу ча пан̃чаканайена чатуккаджджха̄никесу маггачиттесу пан̃н̃а̄ соманассасахагата̄. двӣсу ка̄ма̄вачаракусалачиттесу чатӯсу ча пан̃чамаджджха̄никесу маггачиттесу пан̃н̃а̄ упеккха̄сахагата̄ти евам̣ соманассупеккха̄сахагатавасена дувидха̄.

пан̃чамадуке пат̣хамамаггапан̃н̃а̄ дассанабхӯми. авасесамаггаттайапан̃н̃а̄ бха̄вана̄бхӯмӣти евам̣ дассанабха̄вана̄бхӯмивасена дувидха̄.

427. тикесу пат̣хаматтике парато ассутва̄ пат̣иладдхапан̃н̃а̄ аттано чинта̄васена ниппханнатта̄ чинта̄майа̄. парато сутва̄ пат̣иладдхапан̃н̃а̄ сутавасена ниппханнатта̄ сутамайа̄. йатха̄ татха̄ ва̄ бха̄вана̄васена ниппханна̄ аппана̄ппатта̄ пан̃н̃а̄ бха̄вана̄майа̄. вуттан̃хетам̣ –

‘‘таттха катама̄ чинта̄майа̄ пан̃н̃а̄? йогавихитесу ва̄ камма̄йатанесу йогавихитесу ва̄ сиппа̄йатанесу йогавихитесу ва̄ виджджа̄т̣т̣ха̄несу каммассакатам̣ ва̄ сачча̄нуломикам̣ ва̄ рӯпам̣ аниччанти ва̄ ведана̄…пе… сан̃н̃а̄… сан̇кха̄ра̄… вин̃н̃а̄н̣ам̣ аниччанти ва̄, йам̣ еварӯпим̣ ануломикам̣ кхантим̣ дит̣т̣хим̣ ручим̣ мутим̣ пеккхам̣ дхамманиджджха̄накхантим̣ парато ассутва̄ пат̣илабхати, айам̣ вуччати чинта̄майа̄ пан̃н̃а̄…пе… сутва̄ пат̣илабхати, айам̣ вуччати сутамайа̄ пан̃н̃а̄. сабба̄пи сама̄паннасса пан̃н̃а̄ бха̄вана̄майа̄ пан̃н̃а̄’’ти (вибха. 768).

евам̣ чинта̄сутабха̄вана̄майавасена тивидха̄.

дутийаттике ка̄ма̄вачарадхамме а̄раббха паватта̄ пан̃н̃а̄ паритта̄рамман̣а̄. рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаре а̄раббха паватта̄ махаггата̄рамман̣а̄. са̄ локийавипассана̄. нибба̄нам̣ а̄раббха паватта̄ аппама̄н̣а̄рамман̣а̄. са̄ локуттаравипассана̄ти евам̣ париттамахаггата̄ппама̄н̣а̄рамман̣авасена тивидха̄.

татийаттике а̄йо на̄ма вуддхи, са̄ дувидха̄ анаттхаха̄нито аттхуппаттито ча. таттха косаллам̣ а̄йакосаллам̣. йатха̄ха –

‘‘таттха катамам̣ а̄йакосаллам̣? име ме дхамме манасикарото ануппанна̄ чева акусала̄ дхамма̄ на уппаджджанти, уппанна̄ ча акусала̄ дхамма̄ пахӣйанти, име ва̄ паниме дхамме манасикарото ануппанна̄ чева кусала̄ дхамма̄ уппаджджанти. уппанна̄ ча кусала̄ дхамма̄ бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа бха̄вана̄йа па̄рипӯрийа̄ сам̣ваттантӣти, йа̄ таттха пан̃н̃а̄ паджа̄нана̄…пе… амохо дхаммавичайо самма̄дит̣т̣хи, идам̣ вуччати а̄йакосалла’’нти (вибха. 771).

апа̄йоти пана авуддхи, са̄пи дувидха̄ аттхаха̄нито ча анаттхуппаттито ча. таттха косаллам̣ апа̄йакосаллам̣. йатха̄ха ‘‘таттха катамам̣ апа̄йакосаллам̣? име дхамме манасикарото ануппанна̄ чева кусала̄ дхамма̄ на уппаджджантӣ’’тиа̄ди (вибха. 771).

саббаттха пана тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ упа̄йесу ниббаттика̄ран̣есу там̣кхан̣аппаваттам̣ т̣ха̄нуппаттикам̣ косаллам̣ упа̄йакосаллам̣ на̄ма. йатха̄ха – ‘‘сабба̄пи татрупа̄йа̄ пан̃н̃а̄ упа̄йакосалла’’нти (вибха. 771). евам̣ а̄йа̄па̄йаупа̄йакосаллавасена тивидха̄.

чатуттхаттике аттано кхандхе гахетва̄ а̄раддха̄ випассана̄ пан̃н̃а̄ аджджхатта̄бхинивеса̄. парасса кхандхе ба̄хирам̣ ва̄ аниндрийабаддхарӯпам̣ гахетва̄ а̄раддха̄ бахиддха̄бхинивеса̄. убхайам̣ гахетва̄ а̄раддха̄ аджджхаттабахиддха̄бхинивеса̄ти евам̣ аджджхатта̄бхинивеса̄дивасена тивидха̄.

428. чатуккесу пат̣хамачатукке дуккхасаччам̣ а̄раббха паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ дуккхе н̃а̄н̣ам̣. дуккхасамудайам̣ а̄раббха паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ дуккхасамудайе н̃а̄н̣ам̣. дуккханиродхам̣ а̄раббха паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ дуккханиродхе н̃а̄н̣ам̣. дуккханиродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ а̄раббха паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣анти евам̣ чатӯсу саччесу н̃а̄н̣авасена чатуббидха̄.

дутийачатукке чатассо пат̣исамбхида̄ на̄ма аттха̄дӣсу пабхедагата̄ни чатта̄ри н̃а̄н̣а̄ни. вуттан̃хетам̣ – ‘‘аттхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. дхамме н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. татрадхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718).

таттха аттхоти сан̇кхепато хетупхалассетам̣ адхивачанам̣. хетупхалам̣ хи йасма̄ хетуануса̄рена арийати адхигамийати сампа̄пун̣ийати, тасма̄ аттхоти вуччати. пабхедато пана йам̣ кин̃чи паччайасамбхӯтам̣, нибба̄нам̣, бха̄ситаттхо, випа̄ко, кирийа̄ти име пан̃ча дхамма̄ аттхоти ведитабба̄. там̣ аттхам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ аттхе пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. дхаммотипи сан̇кхепато паччайассетам̣ адхивачанам̣. паччайо хи йасма̄ там̣ там̣ дахати паваттети ва̄ сампа̄пун̣итум̣ ва̄ дети, тасма̄ дхаммоти вуччати. пабхедато пана йо кочи пхаланиббаттако хету, арийамагго, бха̄ситам̣, кусалам̣, акусаланти име пан̃ча дхамма̄ дхаммоти ведитабба̄. там̣ дхаммам̣ паччавеккхантасса тасмим̣ дхамме пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄.

айамева хи аттхо абхидхамме –

‘‘дуккхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. дуккхасамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. хетупхале н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. йе дхамма̄ джа̄та̄ бхӯта̄ сан̃джа̄та̄ ниббатта̄ абхиниббатта̄ па̄тубхӯта̄. имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. йамха̄ дхамма̄ те дхамма̄ джа̄та̄ бхӯта̄ сан̃джа̄та̄ ниббатта̄ абхиниббатта̄ па̄тубхӯта̄, тесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. джара̄маран̣е н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. джара̄маран̣асамудайе н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄…пе… сан̇кха̄раниродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄. сан̇кха̄раниродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. идха бхиккху дхаммам̣ джа̄на̄ти суттам̣ геййам̣…пе… ведаллам̣. айам̣ вуччати дхаммапат̣исамбхида̄. со тасса тассева бха̄ситасса аттхам̣ джа̄на̄ти ‘айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо, айам̣ имасса бха̄ситасса аттхо’ти. айам̣ вуччати аттхапат̣исамбхида̄. катаме дхамма̄ кусала̄? йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти…пе… име дхамма̄ кусала̄. имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄. тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’тиа̄дина̄ (вибха. 719 а̄дайо) найена вибхаджитва̄ дассито.

татрадхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣анти тасмим̣ аттхе ча дхамме ча йа̄ сабха̄ванирутти абйабхича̄рӣ воха̄ро. тадабхила̄пе тасса бха̄сане удӣран̣е там̣ бха̄ситам̣ лапитам̣ удӣритам̣ сутва̄ва айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ на сабха̄ванируттӣти евам̣ тасса̄ дхамманируттисан̃н̃ита̄йа сабха̄ванируттийа̄ ма̄гадхика̄йа саббасатта̄нам̣ мӯлабха̄са̄йа пабхедагатам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄. нируттипат̣исамбхида̄ппатто хи пхассо ведана̄ти евама̄дивачанам̣ сутва̄ва айам̣ сабха̄ванируттӣти джа̄на̄ти. пхасса̄ веданоти евама̄дикам̣ пана айам̣ на сабха̄ванируттӣти.

н̃а̄н̣есу н̃а̄н̣анти саббаттха н̃а̄н̣ама̄рамман̣ам̣ катва̄ паччавеккхантасса н̃а̄н̣а̄рамман̣ам̣ н̃а̄н̣ам̣, йатха̄вуттесу ва̄ тесу н̃а̄н̣есу сагочаракичча̄дивасена виттха̄рато н̃а̄н̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ти аттхо.

429. чатассопи чета̄ пат̣исамбхида̄ двӣсу т̣ха̄несу пабхедам̣ гаччханти секкхабхӯмийан̃ча асеккхабхӯмийан̃ча.

таттха аггаса̄вака̄нам̣ маха̄са̄вака̄нан̃ча асеккхабхӯмийам̣ пабхедагата̄. а̄нандаттхерачиттагахапатидхаммикаупа̄сакаупа̄лигахапатикхуджджуттара̄упа̄сика̄дӣнам̣ секкхабхӯмийам̣. евам̣ двӣсу бхӯмӣсу пабхедам̣ гаччхантийопи чета̄ адхигамена парийаттийа̄ саванена парипуччха̄йа пуббайогена ча̄ти имехи пан̃чаха̄ка̄рехи висада̄ хонти.

таттха адхигамо на̄ма арахаттаппатти. парийатти на̄ма буддхавачанасса парийа̄пун̣анам̣. саванам̣ на̄ма саккаччам̣ аттхим̣ катва̄ дхаммассаванам̣. парипуччха̄ на̄ма па̄л̣иат̣т̣хакатха̄дӣсу ган̣т̣хипадааттхападавиниччхайакатха̄, пуббайого на̄ма пуббабуддха̄нам̣ са̄сане гатапачча̄гатикабха̄вена йа̄ва ануломам̣ готрабхусамӣпам̣, та̄ва випассана̄нуйого.

апаре а̄ху –

‘‘пуббайого ба̄хусаччам̣, десабха̄са̄ ча а̄гамо;

парипуччха̄ адхигамо, гарусанниссайо татха̄;

миттасампатти чева̄ти, пат̣исамбхидапаччайа̄’’ти.

таттха пуббайого вуттанайова. ба̄хусаччам̣ на̄ма тесу тесу саттхесу ча сиппа̄йатанесу ча кусалата̄. десабха̄са̄ на̄ма екасатавоха̄ракусалата̄. висесена пана ма̄гадхике косаллам̣. а̄гамо на̄ма антамасо опаммаваггаматтассапи буддхавачанасса парийа̄пун̣анам̣. парипуччха̄ на̄ма екага̄тха̄йапи аттхавиниччхайапуччханам̣. адхигамо на̄ма сота̄панната̄ ва̄…пе… арахаттам̣ ва̄. гарусанниссайо на̄ма сутапат̣ибха̄набахула̄нам̣ гарӯнам̣ сантике ва̄со. миттасампатти на̄ма татха̄рӯпа̄нам̣йева митта̄нам̣ пат̣ила̄бхоти.

таттха буддха̄ ча паччекабуддха̄ ча пуббайоган̃чева адхигаман̃ча нисса̄йа пат̣исамбхида̄ па̄пун̣анти. са̄вака̄ сабба̄нипи ета̄ни ка̄ран̣а̄ни. пат̣исамбхида̄ппаттийа̄ ча па̄т̣ийекко каммат̣т̣ха̄набха̄вана̄нуйого на̄ма наттхи. секкха̄нам̣ пана секкхапхалавимоккхантика̄. асеккха̄нам̣ асеккхапхалавимоккхантика̄ва пат̣исамбхида̄ппатти хоти. татха̄гата̄нам̣ хи дасабала̄ни вийа арийа̄нам̣ арийапхаленева пат̣исамбхида̄ иджджхантӣти има̄ пат̣исамбхида̄ сандха̄йа вуттам̣ чатупат̣исамбхида̄васена чатуббидха̄ти.

пан̃н̃а̄бхӯми-мӯла-сарӣрававаттха̄нам̣

430. катхам̣ бха̄ветабба̄ти еттха пана йасма̄ има̄йа пан̃н̃а̄йа кхандха̄йатанадха̄туиндрийасаччапат̣иччасамуппа̄да̄дибхеда̄ дхамма̄ бхӯми. сӣлависуддхи чева читтависуддхи ча̄ти има̄ две висуддхийо мӯлам̣. дит̣т̣хивисуддхи, кан̇кха̄витаран̣ависуддхи, магга̄магган̃а̄н̣адассанависуддхи, пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхи, н̃а̄н̣адассанависуддхӣти има̄ пан̃ча висуддхийо сарӣрам̣. тасма̄ тесу бхӯмибхӯтесу дхаммесу уггахапарипуччха̄васена н̃а̄н̣апаричайам̣ катва̄ мӯлабхӯта̄ две висуддхийо сампа̄детва̄ сарӣрабхӯта̄ пан̃ча висуддхийо сампа̄дентена бха̄ветабба̄. айаметтха сан̇кхепо.

431. айам̣ пана виттха̄ро, йам̣ та̄ва вуттам̣ ‘‘кхандха̄йатанадха̄туиндрийасаччапат̣иччасамуппа̄да̄дибхеда̄ дхамма̄ бхӯмӣ’’ти, еттха кхандха̄ти пан̃ча кхандха̄ рӯпаккхандхо ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄ккхандхо сан̇кха̄раккхандхо вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти.

рӯпаккхандхакатха̄

432. таттха йам̣ кин̃чи сӣта̄дӣхи руппаналаккхан̣ам̣ дхаммаджа̄там̣, саббам̣ там̣ екато катва̄ рӯпаккхандхоти ведитаббам̣.

тадетам̣ руппаналаккхан̣ена екавидхампи бхӯтопа̄да̄йабхедато дувидхам̣.

таттха бхӯтарӯпам̣ чатуббидхам̣ – патхавӣдха̄ту а̄подха̄ту теджодха̄ту ва̄йодха̄тӯти. та̄сам̣ лаккхан̣арасапаччупат̣т̣ха̄на̄ни чатудха̄туваваттха̄не вутта̄ни. падат̣т̣ха̄нато пана та̄ сабба̄пи авасесадха̄туттайападат̣т̣ха̄на̄.

упа̄да̄рӯпам̣ чатувӣсативидхам̣ – чаккху, сотам̣, гха̄нам̣, дживха̄, ка̄йо, рӯпам̣, саддо, гандхо, расо, иттхиндрийам̣, пурисиндрийам̣, джӣвитиндрийам̣, хадайаваттху, ка̄йавин̃н̃атти, вачӣвин̃н̃атти, а̄ка̄садха̄ту, рӯпасса лахута̄, рӯпасса мудута̄, рӯпасса камман̃н̃ата̄, рӯпасса упачайо, рӯпасса сантати, рӯпасса джарата̄, рӯпасса аниччата̄, кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄роти.

433. таттха рӯпа̄бхигха̄та̄рахатаппаса̄далаккхан̣ам̣ дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ ва̄ чаккху, рӯпесу а̄вин̃чханарасам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣.

садда̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣, сотука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ ва̄ сотам̣, саддесу а̄вин̃чханарасам̣, сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, сотука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣.

гандха̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣, гха̄йитука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣ ва̄ гха̄нам̣, гандхесу а̄вин̃чханарасам̣, гха̄навин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, гха̄йитука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣.

раса̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣а̄, са̄йитука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣а̄ ва̄ дживха̄, расесу а̄вин̃чханараса̄, дживха̄вин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, са̄йитука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄на̄.

пхот̣т̣хабба̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄далаккхан̣о, пхуситука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣о ва̄ ка̄йо, пхот̣т̣хаббесу а̄вин̃чханарасо, ка̄йавин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вапаччупат̣т̣ха̄но, пхуситука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтападат̣т̣ха̄но.

434. кечи пана ‘‘теджа̄дхика̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄до чаккху, ва̄йупатхавӣа̄па̄дхика̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄да̄ сотагха̄надживха̄, ка̄йо саббесампӣ’’ти ваданти. апаре ‘‘теджа̄дхика̄нам̣ паса̄до чаккху, виварава̄йуа̄папатхава̄дхика̄нам̣ сотагха̄надживха̄ка̄йа̄’’ти ваданти. те ваттабба̄ ‘‘суттам̣ а̄харатха̄’’ти. аддха̄ суттамева на даккхиссанти. кечи панеттха ‘‘теджа̄дӣнам̣ гун̣ехи рӯпа̄дӣхи анугайхабха̄вато’’ти ка̄ран̣ам̣ дассенти. те ваттабба̄ ‘‘ко паневама̄харӯпа̄дайо теджа̄дӣнам̣ гун̣а̄’ти. авиниббхогавуттӣсу хи бхӯтесу айам̣ имасса гун̣о айам̣ имасса гун̣оти на лаббха̄ ватту’’нти. атха̄пи вадеййум̣ ‘‘йатха̄ тесу тесу самбха̄ресу тасса тасса бхӯтасса адхиката̄йа патхавӣа̄дӣнам̣ сандха̄ран̣а̄дӣни кичча̄ни иччхатха, евам̣ теджа̄диадхикесу самбха̄ресу рӯпа̄дӣнам̣ адхикабха̄вадассанато иччхитаббаметам̣ рӯпа̄дайо тесам̣ гун̣а̄’’ти. те ваттабба̄ ‘‘иччхеййа̄ма, йади а̄па̄дхикасса а̄савасса гандхато патхавӣадхике каппа̄се гандхо адхикатаро сийа̄, теджа̄дхикасса ча ун̣ходакасса ван̣н̣ато сӣтудакасса ван̣н̣о париха̄йетха’’. йасма̄ панетам̣ убхайампи наттхи, тасма̄ паха̄йетам̣ етесам̣ ниссайабхӯта̄нам̣ висесакаппанам̣, ‘‘йатха̄ ависесепи екакала̄пе бхӯта̄нам̣ рӯпараса̄дайо ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадиса̄ хонти, евам̣ чаккхупаса̄да̄дайо авиджджама̄непи ан̃н̃асмим̣ висесака̄ран̣е’’ти гахетаббаметам̣.

ким̣ пана там̣ йам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса аса̄дха̄ран̣ам̣? каммамева несам̣ висесака̄ран̣ам̣. тасма̄ каммависесато етесам̣ висесо, на бхӯтависесато. бхӯтависесе хи сати паса̄дова на уппаджджати. сама̄на̄нан̃хи паса̄до, на висама̄на̄нанти пора̄н̣а̄.

435. евам̣ каммависесато висесавантесу ча етесу чаккхусота̄ни асампаттависайага̄хака̄ни, аттано ниссайам̣ аналлӣнаниссайе ева висайе вин̃н̃а̄н̣ахетутта̄. гха̄надживха̄ка̄йа̄ сампаттависайага̄хака̄, ниссайавасена чева, сайан̃ча, аттано ниссайам̣ аллӣнейева висайе вин̃н̃а̄н̣ахетутта̄.

436. чаккху четтха йадетам̣ локе нӣлапакхумасама̄кин̣н̣акан̣хасуккаман̣д̣алавичиттам̣ нӣлуппаладаласаннибхам̣ чаккхӯти вуччати. тасса сасамбха̄рачаккхуно сетаман̣д̣алапариккхиттасса кан̣хаман̣д̣аласса маджджхе абхимукхе т̣хита̄нам̣ сарӣрасан̣т̣ха̄нуппаттипадесе саттасу пичупат̣алесу а̄ситтателам̣ пичупат̣ала̄ни вийа сатта аккхипат̣ала̄нибйа̄петва̄ дха̄ран̣анха̄панаман̣д̣анабӣджанакичча̄хи чатӯхи дха̄тӣхи кхаттийакума̄ро вийа сандха̄ран̣абандханапарипа̄чанасамудӣран̣акичча̄хи чатӯхи дха̄тӯхи катӯпака̄рам̣ утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нам̣ а̄йуна̄ анупа̄лийама̄нам̣ ван̣н̣агандхараса̄дӣхи паривутам̣ пама̄н̣ато ӯка̄сираматтам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати. вуттампи четам̣ дхаммасена̄патина̄ –

‘‘йена чаккхупаса̄дена, рӯпа̄ни манупассати;

париттам̣ сукхумам̣ етам̣, ӯка̄сирасамӯпама’’нти.

сасамбха̄расотабиласса анто танутамбалома̄чите ан̇гуливедхакасан̣т̣ха̄не падесе сотам̣ вуттаппака̄ра̄хи дха̄тӯхи катӯпака̄рам̣ утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нам̣ а̄йуна̄ анупа̄лийама̄нам̣ ван̣н̣а̄дӣхи паривутам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати.

сасамбха̄рагха̄набиласса анто аджападасан̣т̣ха̄не падесе гха̄нам̣ йатха̄вуттаппака̄рупака̄рупаттхамбхана̄нупа̄ланапарива̄рам̣ гха̄навин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати.

сасамбха̄радживха̄маджджхасса упари уппаладалаггасан̣т̣ха̄не падесе дживха̄ йатха̄вуттаппака̄рупака̄рупаттхамбхана̄нупа̄ланапарива̄ра̄ дживха̄вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄на̄ тит̣т̣хати.

йа̄вата̄ пана имасмим̣ ка̄йе упа̄дин̣н̣арӯпам̣ на̄ма аттхи. саббаттха ка̄йо каппа̄сапат̣але снехо вийа вуттаппака̄рупака̄рупаттхамбхана̄нупа̄ланапарива̄рова хутва̄ ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ са̄дхайама̄но тит̣т̣хати.

ваммикаудака̄ка̄сага̄масиватхикасан̇кха̄тасагочаранинна̄ вийа ча ахисусума̄рапаккхӣкуккурасин̇га̄ла̄рӯпа̄дисагочаранинна̄ва ете чаккха̄дайоти дат̣т̣хабба̄.

437. тато паресу пана рӯпа̄дӣсу чаккхупат̣ихананалаккхан̣ам̣ рӯпам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасам̣, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄нам̣, чатумаха̄бхӯтападат̣т̣ха̄нам̣. йатха̄ четам̣ татха̄ сабба̄нипи упа̄да̄рӯпа̄ни. йаттха пана висесо аттхи, таттха ваккха̄ма. тайидам̣ нӣлам̣ пӣтакантиа̄дивасена анекавидхам̣.

сотапат̣ихананалаккхан̣о саддо, сотавин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасо, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄но. бхерисаддо мудин̇гасаддотиа̄дина̄ найена анекавидхо.

гха̄напат̣ихананалаккхан̣о гандхо, гха̄навин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасо, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄но. мӯлагандхо са̄рагандхотиа̄дина̄ найена анекавидхо.

дживха̄пат̣ихананалаккхан̣о расо, дживха̄вин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄варасо, тассева гочарапаччупат̣т̣ха̄но. мӯларасо кхандхарасотиа̄дина̄ найена анекавидхо.

438. иттхибха̄валаккхан̣ам̣ иттхиндрийам̣, иттхӣти пака̄санарасам̣, иттхилин̇ганимиттакутта̄каппа̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣. пурисабха̄валаккхан̣ам̣ пурисиндрийам̣, пурисоти пака̄санарасам̣, пурисалин̇ганимиттакутта̄каппа̄нам̣ ка̄ран̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣. тадубхайампи ка̄йаппаса̄до вийа сакаласарӣрам̣ бйа̄пакамева, на ча ка̄йапаса̄дена т̣хитока̄се т̣хитанти ва̄ ат̣т̣хитока̄се т̣хитанти ва̄ти ваттаббатам̣ а̄паджджати, рӯпараса̄дайо вийа ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сан̇каро наттхи.

439. сахаджарӯпа̄нупа̄ланалаккхан̣ам̣ джӣвитиндрийам̣, тесам̣ паваттанарасам̣, тесан̃н̃ева т̣хапанапаччупат̣т̣ха̄нам̣, йа̄пайитаббабхӯтападат̣т̣ха̄нам̣. сантепи ча анупа̄ланалаккхан̣а̄димхи видха̄не аттхиккхан̣ейева там̣ сахаджарӯпа̄ни анупа̄лети удакам̣ вийа уппала̄дӣни. йатха̄сакам̣ паччайуппаннепи ча дхамме па̄лети дха̄ти вийа кума̄рам̣. сайам̣ паваттитадхаммасамбандхенева ча паваттати нийа̄мако вийа. на бхан̇гато уддхам̣ паваттати, аттано ча паваттайитабба̄нан̃ча абха̄ва̄. на бхан̇гаккхан̣е т̣хапети, сайам̣ бхиджджама̄натта̄. кхӣйама̄но вийа ват̣т̣иснехо дӣпасикхам̣. на ча анупа̄ланапаваттанат̣т̣хапана̄нубха̄вавирахитам̣, йатха̄вуттаккхан̣е тасса тасса са̄дханатоти дат̣т̣хаббам̣.

440. манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ ниссайалаккхан̣ам̣ хадайаваттху, та̄сан̃н̃ева дха̄тӯнам̣ а̄дха̄ран̣арасам̣, уббаханапаччупат̣т̣ха̄нам̣. хадайасса анто ка̄йагата̄сатикатха̄йам̣ вуттаппака̄рам̣ лохитам̣ нисса̄йа сандха̄ран̣а̄дикиччехи бхӯтехи катӯпака̄рам̣ утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нам̣ а̄йуна̄ анупа̄лийама̄нам̣ манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнан̃чева там̣сампайуттадхамма̄нан̃ча ваттхубха̄вам̣ са̄дхайама̄нам̣ тит̣т̣хати.

441. абхиккама̄дипаваттакачиттасамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄туйа̄ сахаджарӯпака̄йатхамбханасандха̄ран̣ачаланасса паччайо а̄ка̄равика̄ро ка̄йавин̃н̃атти, адхиппа̄йапака̄санараса̄, ка̄йавиппханданахетубха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, читтасамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄тупадат̣т̣ха̄на̄. са̄ панеса̄ ка̄йавиппханданена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панахетутта̄, сайан̃ча тена ка̄йавиппханданасан̇кха̄тена ка̄йена вин̃н̃еййатта̄ ‘‘ка̄йавин̃н̃аттӣ’’ти вуччати. та̄йа ча пана чалитехи читтаджарӯпехи абхисамбандха̄нам̣ утуджа̄дӣнампи чаланато абхиккама̄дайо паваттантӣти ведитабба̄.

вачӣбхедапаваттакачиттасамут̣т̣ха̄напатхавӣдха̄туйа̄ упа̄дин̣н̣агхат̣т̣анасса паччайо а̄ка̄равика̄ро вачӣвин̃н̃атти, адхиппа̄йаппака̄санараса̄, вачӣгхосахетубха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, читтасамут̣т̣ха̄напатхавӣдха̄тупадат̣т̣ха̄на̄. са̄ панеса̄ вачӣгхосена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панахетутта̄, сайан̃ча та̄йа вачӣгхосасан̇кха̄та̄йа ва̄ча̄йа вин̃н̃еййатта̄ ‘‘вачӣвин̃н̃аттӣ’’ти вуччати. йатха̄ хи аран̃н̃е усса̄петва̄ бандхагосӣса̄диудаканимиттам̣ дисва̄ удакаметтха аттхӣти вин̃н̃а̄йати, евам̣ ка̄йавиппханданан̃чева вачӣгхосан̃ча гахетва̄ ка̄йавачӣвин̃н̃аттийопи вин̃н̃а̄йанти.

442. рӯпапариччхедалаккхан̣а̄ а̄ка̄садха̄ту, рӯпапарийантаппака̄санараса̄, рӯпамарийа̄да̄паччупат̣т̣ха̄на̄, асампхут̣т̣хабха̄ваччхиддавиварабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ ва̄, париччхиннарӯпападат̣т̣ха̄на̄. йа̄йа париччхиннесу рӯпесу идамито уддхамадхо тирийанти ча хоти.

443. адандхата̄лаккхан̣а̄ рӯпасса лахута̄, рӯпа̄нам̣ гарубха̄вавиноданараса̄, лахупариваттита̄паччупат̣т̣ха̄на̄, лахурӯпападат̣т̣ха̄на̄. атхаддхата̄лаккхан̣а̄ рӯпасса мудута̄, рӯпа̄нам̣ тхаддхабха̄вавиноданараса̄, саббакирийа̄су авиродхита̄паччупат̣т̣ха̄на̄, мудурӯпападат̣т̣ха̄на̄. сарӣракирийа̄нукӯлакамман̃н̃абха̄валаккхан̣а̄ рӯпасса камман̃н̃ата̄, акамман̃н̃ата̄виноданараса̄, адуббалабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, камман̃н̃арӯпападат̣т̣ха̄на̄.

ета̄ пана тиссо на ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виджаханти, евам̣ сантепи йо арогино вийа рӯпа̄нам̣ лахубха̄во адандхата̄ лахупариваттиппака̄ро рӯпадандхаттакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но, со рӯпавика̄ро рӯпасса лахута̄. йо пана супаримаддитачаммассева рӯпа̄нам̣ мудубха̄во саббакирийа̄висесесу васаваттанабха̄вамаддаваппака̄ро рӯпаттхаддхаттакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но, со рӯпавика̄ро рӯпасса мудута̄. йо пана судантасуван̣н̣ассева рӯпа̄нам̣ камман̃н̃абха̄во сарӣракирийа̄нукӯлабха̄ваппака̄ро сарӣракирийа̄нам̣ ананукӯлакарадха̄туккхобхапат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но, со рӯпавика̄ро рӯпасса камман̃н̃ата̄ти евамета̄сам̣ висесо ведитаббо.

444. а̄чайалаккхан̣о рӯпасса упачайо, пуббантато рӯпа̄нам̣ уммуджджа̄панарасо, ниййа̄танапаччупат̣т̣ха̄но, парипун̣н̣абха̄вапаччупат̣т̣ха̄но ва̄, упачитарӯпападат̣т̣ха̄но. паваттилаккхан̣а̄ рӯпасса сантати, ануппабандханараса̄, анупаччхедапаччупат̣т̣ха̄на̄, ануппабандхакарӯпападат̣т̣ха̄на̄. убхайампетам̣ джа̄тирӯпассева̄дхивачанам̣, а̄ка̄рана̄наттато пана венеййавасена ча ‘‘упачайо сантатӣ’’ти уддесадесана̄ ката̄. йасма̄ панеттха аттхато на̄наттам̣ наттхи, тасма̄ имесам̣ пада̄нам̣ ниддесе ‘‘йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо, со рӯпасса упачайо. йо рӯпасса упачайо, са̄ рӯпасса сантатӣ’’ти (дха. са. 641-642) вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йампи ‘‘а̄чайо на̄ма ниббатти, упачайо на̄ма вад̣д̣хи, сантати на̄ма паваттӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 641) ватва̄ ‘‘надӣтӣре кхатакӯпакамхи удакуггаманака̄ло вийа а̄чайо ниббатти, парипун̣н̣ака̄ло вийа упачайо вад̣д̣хи, аджджхоттхаритва̄ гаманака̄ло вийа сантати паваттӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 641) упама̄ ката̄.

упама̄васа̄не ча ‘‘евам̣ ким̣ катхитам̣ хоти? а̄йатанена а̄чайо катхито, а̄чайена а̄йатанам̣ катхита’’нти вуттам̣. тасма̄ йа̄ рӯпа̄нам̣ пат̣хама̄бхиниббатти, са̄ а̄чайо. йа̄ тесам̣ упари ан̃н̃есампи ниббаттама̄на̄нам̣ ниббатти, са̄ вад̣д̣хиа̄ка̄рена упат̣т̣ха̄нато упачайо. йа̄ тесампи упари пунаппунам̣ ан̃н̃есам̣ ниббаттама̄на̄нам̣ ниббатти, са̄ анупабандха̄ка̄рена упат̣т̣ха̄нато сантатӣти ча павуччатӣти ведитабба̄.

рӯпапарипа̄калаккхан̣а̄ джарата̄, упанайанараса̄, сабха̄ва̄напагамепи навабха̄ва̄пагамапаччупат̣т̣ха̄на̄ вӣхипура̄н̣абха̄во вийа, парипаччама̄нарӯпападат̣т̣ха̄на̄. кхан̣д̣ичча̄дибха̄вена данта̄дӣсу вика̄радассанато идам̣ па̄кат̣аджарам̣ сандха̄йа вуттам̣. арӯпадхамма̄нам̣ пана пат̣иччханнаджара̄ на̄ма хоти, тасса̄ еса вика̄ро наттхи, йа̄ ча патхавӣ удакапаббатачандимасӯрийа̄дӣсу авӣчиджара̄ на̄ма.

парибхедалаккхан̣а̄ рӯпасса аниччата̄, сам̣сӣданараса̄, кхайавайапаччупат̣т̣ха̄на̄, парибхиджджама̄нарӯпападат̣т̣ха̄на̄.

445. оджа̄лаккхан̣о кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро, рӯпа̄харан̣арасо, упаттхамбханапаччупат̣т̣ха̄но, кабал̣ам̣ катва̄ а̄харитаббаваттхупадат̣т̣ха̄но. йа̄йа оджа̄йа сатта̄ йа̄пенти, тасса̄ етам̣ адхивачанам̣.

446. има̄ни та̄ва па̄л̣ийам̣ а̄гатарӯпа̄нева. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана баларӯпам̣ самбхаварӯпам̣ джа̄тирӯпам̣ рогарӯпам̣ екачча̄нам̣ матена миддхарӯпанти евам̣ ан̃н̃а̄нипи рӯпа̄ни а̄харитва̄ ‘‘аддха̄ мунӣси самбуддхо, наттхи нӣваран̣а̄ тава̄’’тиа̄дӣни (су. ни. 546) ватва̄ миддхарӯпам̣ та̄ва наттхийева̄ти пат̣иккхиттам̣. итаресу рогарӯпам̣ джарата̄аниччата̄ггахан̣ена гахитамева, джа̄тирӯпам̣ упачайасантатиггахан̣ена, самбхаварӯпам̣ а̄подха̄туггахан̣ена, баларӯпам̣ ва̄йодха̄туггахан̣ена гахитамева. тасма̄ тесу екампи висум̣ наттхӣти саннит̣т̣ха̄нам̣ катам̣.

ити идам̣ чатувӣсативидхам̣ упа̄да̄рӯпам̣ пуббе вуттам̣ чатуббидхам̣ бхӯтарӯпан̃ча̄ти ат̣т̣хавӣсативидхам̣ рӯпам̣ хоти анӯнаманадхикам̣.

447. там̣ саббампи на хету ахетукам̣ хетувиппайуттам̣ саппаччайам̣ локийам̣ са̄савамева̄тиа̄дина̄ найена екавидхам̣.

аджджхаттикам̣ ба̄хирам̣, ол̣а̄рикам̣ сукхумам̣, дӯре сантике, ниппханнам̣ аниппханнам̣, паса̄дарӯпам̣ напаса̄дарӯпам̣, индрийам̣ аниндрийам̣, упа̄дин̣н̣ам̣ анупа̄дин̣н̣антиа̄дивасена дувидхам̣.

таттха чаккха̄дипан̃чавидхам̣ аттабха̄вам̣ адхикичча паваттатта̄ аджджхаттикам̣, сесам̣ тато ба̄хиратта̄ ба̄хирам̣. чаккха̄дӣни нава а̄подха̄туваджджита̄ тиссо дха̄туйо ча̄ти два̄дасавидхам̣ гхат̣т̣анавасена гахетаббато ол̣а̄рикам̣, сесам̣ тато випарӣтатта̄ сукхумам̣. йам̣ сукхумам̣ тадева дуппат̣ивиджджхасабха̄ватта̄ дӯре, итарам̣ суппат̣ивиджджхасабха̄ватта̄ сантике. чатассо дха̄туйо, чаккха̄дӣни тераса, кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро ча̄ти ат̣т̣ха̄расавидхам̣ рӯпам̣ париччхедавика̄ралаккхан̣абха̄вам̣ атиккамитва̄ сабха̄венева париггахетаббато ниппханнам̣, сесам̣ таббипарӣтата̄йа аниппханнам̣. чаккха̄дипан̃чавидхам̣ рӯпа̄дӣнам̣ гахан̣апаччайабха̄вена а̄да̄саталам̣ вийа виппасаннатта̄ паса̄дарӯпам̣, итарам̣ тато випарӣтатта̄ напаса̄дарӯпам̣. паса̄дарӯпамева иттхиндрийа̄диттайена саддхим̣ адхипатийат̣т̣хена индрийам̣, сесам̣ тато випарӣтатта̄ аниндрийам̣. йам̣ каммаджанти парато ваккха̄ма, там̣ каммена упа̄дин̣н̣атта̄ упа̄дин̣н̣ам̣, сесам̣ тато випарӣтатта̄ анупа̄дин̣н̣ам̣.

448. пуна саббамева рӯпам̣ санидассанакаммаджа̄дӣнам̣ тика̄нам̣ васена тивидхам̣ хоти. таттха ол̣а̄рике рӯпам̣ санидассанасаппат̣игхам̣, сесам̣ анидассанасаппат̣игхам̣. саббампи сукхумам̣ анидассанааппат̣игхам̣. евам̣ та̄ва санидассанаттикавасена тивидхам̣. каммаджа̄диттикавасена пана каммато джа̄там̣ каммаджам̣, тадан̃н̃апаччайаджа̄там̣ акаммаджам̣, накуточиджа̄там̣ нева каммаджам̣ на̄каммаджам̣. читтато джа̄там̣ читтаджам̣, тадан̃н̃апаччайаджа̄там̣ ачиттаджам̣, накуточиджа̄там̣ нева читтаджам̣ на̄читтаджам̣, а̄ха̄рато джа̄там̣ а̄ха̄раджам̣, тадан̃н̃апаччайаджа̄там̣ ана̄ха̄раджам̣, накуточиджа̄там̣ нева а̄ха̄раджам̣ наана̄ха̄раджам̣. утуто джа̄там̣ утуджам̣, тадан̃н̃апаччайаджа̄там̣ анутуджам̣, накуточиджа̄там̣ нева утуджам̣ наанутуджанти евам̣ каммаджа̄диттикавасена тивидхам̣.

449. пуна дит̣т̣ха̄дирӯпарӯпа̄диваттха̄дичатуккавасена чатуббидхам̣. таттха рӯпа̄йатанам̣ дит̣т̣хам̣ на̄ма дассанависайатта̄, садда̄йатанам̣ сутам̣ на̄ма саванависайатта̄, гандхарасапхот̣т̣хаббаттайам̣ мутам̣ на̄ма сампаттага̄хакаиндрийависайатта̄, сесам̣ вин̃н̃а̄там̣ на̄ма вин̃н̃а̄н̣ассева висайатта̄ти евам̣ та̄ва дит̣т̣ха̄дичатуккавасена чатуббидхам̣.

ниппханнарӯпам̣ панеттха рӯпарӯпам̣ на̄ма, а̄ка̄садха̄ту париччхедарӯпам̣ на̄ма, ка̄йавин̃н̃аттиа̄ди камман̃н̃ата̄парийантам̣ вика̄рарӯпам̣ на̄ма, джа̄тиджара̄бхан̇гам̣ лаккхан̣арӯпам̣ на̄ма̄ти евам̣ рӯпарӯпа̄дичатуккавасена чатуббидхам̣.

йам̣ панеттха хадайарӯпам̣ на̄ма, там̣ ваттху на два̄рам̣. вин̃н̃аттидвайам̣ два̄рам̣ на ваттху. паса̄дарӯпам̣ ваттху чева два̄ран̃ча. сесам̣ нева ваттху на два̄ранти евам̣ ваттха̄дичатуккавасена чатуббидхам̣.

450. пуна екаджам̣, двиджам̣, тиджам̣, чатуджам̣, накуточиджа̄танти имесам̣ васена пан̃чавидхам̣. таттха каммаджамева читтаджамева ча екаджам̣ на̄ма. тесу саддхим̣ хадайаваттхуна̄ индрийарӯпам̣ каммаджамева. вин̃н̃аттидвайам̣ читтаджамева. йам̣ пана читтато ча утуто ча джа̄там̣, там̣ двиджам̣ на̄ма, там̣ садда̄йатанамева. йам̣ утучитта̄ха̄рехи джа̄там̣, там̣ тиджам̣ на̄ма, там̣ пана лахута̄диттайамева. йам̣ чатӯхипи камма̄дӣхи джа̄там̣, там̣ чатуджам̣ на̄ма, там̣ лаккхан̣арӯпаваджджам̣ авасесам̣ хоти. лаккхан̣арӯпам̣ пана накуточиджа̄там̣. касма̄? на хи уппа̄дасса уппа̄до аттхи, уппаннасса ча парипа̄кабхедаматтам̣ итарадвайам̣. йампи ‘‘рӯпа̄йатанам̣ садда̄йатанам̣ гандха̄йатанам̣ раса̄йатанам̣ пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ а̄ка̄садха̄ту а̄подха̄ту рӯпасса лахута̄, рӯпасса мудута̄, рӯпасса камман̃н̃ата̄, рӯпасса упачайо, рӯпасса сантати, кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро, име дхамма̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 1201) джа̄тийа̄ куточиджа̄таттам̣ анун̃н̃а̄там̣, там̣ пана рӯпаджанакапаччайа̄нам̣ кичча̄нубха̄ваккхан̣е дит̣т̣хатта̄ти ведитаббам̣.

идам̣ та̄ва рӯпаккхандхе виттха̄ракатха̄мукхам̣.

вин̃н̃а̄н̣аккхандхакатха̄

451. итаресу пана йам̣кин̃чи ведайиталаккхан̣ам̣, саббам̣ там̣ екато катва̄ ведана̄ккхандхо; йам̣кин̃чи сан̃джа̄наналаккхан̣ам̣, саббам̣ там̣ екато катва̄ сан̃н̃а̄ккхандхо; йам̣кин̃чи абхисан̇кхаран̣алаккхан̣ам̣, саббам̣ там̣ екато катва̄ сан̇кха̄раккхандхо; йам̣кин̃чи виджа̄наналаккхан̣ам̣, саббам̣ там̣ екато катва̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо ведитаббо. таттха йасма̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхе вин̃н̃а̄те итаре сувин̃н̃еййа̄ хонти, тасма̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхам̣ а̄дим̣ катва̄ ван̣н̣анам̣ карисса̄ма.

йам̣кин̃чи виджа̄наналаккхан̣ам̣, саббам̣ там̣ екато катва̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо ведитабботи хи вуттам̣. кин̃ча виджа̄наналаккхан̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣? йатха̄ха ‘‘виджа̄на̄ти виджа̄на̄тӣти кхо, а̄вусо, тасма̄ вин̃н̃а̄н̣анти вуччатӣ’’ти (ма. ни. 1.449). вин̃н̃а̄н̣ам̣ читтам̣ маноти аттхато екам̣. тадетам̣ виджа̄наналаккхан̣ена сабха̄вато екавидхампи джа̄тивасена тивидхам̣ кусалам̣, акусалам̣, абйа̄катан̃ча.

452. таттха кусалам̣ бхӯмибхедато чатуббидхам̣ ка̄ма̄вачарам̣ рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ локуттаран̃ча. таттха ка̄ма̄вачарам̣ соманассупеккха̄н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедато ат̣т̣хавидхам̣. сеййатхидам̣ – соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ асан̇кха̄рам̣ сасан̇кха̄ран̃ча, татха̄ н̃а̄н̣авиппайуттам̣. упеккха̄сахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ асан̇кха̄рам̣ сасан̇кха̄ран̃ча, татха̄ н̃а̄н̣авиппайуттам̣.

йада̄ хи деййадхаммапат̣игга̄хака̄дисампаттим̣ ан̃н̃ам̣ ва̄ соманассахетум̣ а̄гамма хат̣т̣хапахат̣т̣хо ‘‘аттхи динна’’нтиа̄динайаппаваттам̣ (ма. ни. 1.441) самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ асам̣сӣданто анусса̄хито парехи да̄на̄дӣни пун̃н̃а̄ни кароти, тада̄сса соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ читтам̣ асан̇кха̄рам̣ хоти. йада̄ пана вуттанайена хат̣т̣хатут̣т̣хо самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ амуттача̄гата̄дивасена сам̣сӣдама̄но ва̄ парехи ва̄ усса̄хито кароти, тада̄сса тадева читтам̣ сасан̇кха̄рам̣ хоти. имасмин̃хи аттхе сан̇кха̄роти етам̣ аттано ва̄ паресам̣ ва̄ васена паваттасса пуббапайогасса̄дхивачанам̣. йада̄ пана н̃а̄тиджанасса пат̣ипаттидассанена джа̄тапаричайа̄ ба̄лада̄рака̄ бхиккхӯ дисва̄ соманассаджа̄та̄ сахаса̄ кин̃чидева хаттхагатам̣ даданти ва̄ ванданти ва̄, тада̄ татийам̣ читтам̣ уппаджджати. йада̄ пана ‘‘детха вандатха̄ти’’ н̃а̄тӣхи усса̄хита̄ евам̣ пат̣ипаджджанти, тада̄ чатуттхам̣ читтам̣ уппаджджати. йада̄ пана деййадхаммапат̣игга̄хака̄дӣнам̣ асампаттим̣ ан̃н̃есам̣ ва̄ соманассахетӯнам̣ абха̄вам̣ а̄гамма чатӯсупи викаппесу соманассарахита̄ хонти, тада̄ сеса̄ни чатта̄ри упеккха̄сахагата̄ни уппаджджантӣти. евам̣ соманассупеккха̄н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедато ат̣т̣хавидхам̣ ка̄ма̄вачаракусалам̣ ведитаббам̣.

рӯпа̄вачарам̣ пана джха̄нан̇гайогабхедато пан̃чавидхам̣ хоти. сеййатхидам̣, витаккавича̄рапӣтисукхасама̄дхийуттам̣ пат̣хамам̣, атиккантавитаккам̣ дутийам̣, тато атиккантавича̄рам̣ татийам̣, тато вираттапӣтикам̣ чатуттхам̣, аттхан̇гатасукхам̣ упеккха̄сама̄дхийуттам̣ пан̃чаманти.

арӯпа̄вачарам̣ чатуннам̣ а̄руппа̄нам̣ йогавасена чатуббидхам̣. вуттаппака̄рена хи а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанаджджха̄нена сампайуттам̣ пат̣хамам̣, вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатана̄дӣхи дутийататийачатуттха̄ни. локуттарам̣ чатумаггасампайогато чатуббидханти евам̣ та̄ва кусалавин̃н̃а̄н̣амева екавӣсативидхам̣ хоти.

453. акусалам̣ пана бхӯмито екавидхам̣ ка̄ма̄вачарамева, мӯлато тивидхам̣ лобхамӯлам̣ досамӯлам̣ мохамӯлан̃ча.

таттха лобхамӯлам̣ соманассупеккха̄дит̣т̣хигатасан̇кха̄рабхедато ат̣т̣хавидхам̣. сеййатхидам̣, соманассасахагатам̣ дит̣т̣хигатасампайуттам̣ асан̇кха̄рам̣ сасан̇кха̄ран̃ча, татха̄ дит̣т̣хигатавиппайуттам̣. упеккха̄сахагатам̣ дит̣т̣хигатасампайуттам̣ асан̇кха̄рам̣ сасан̇кха̄ран̃ча, татха̄ дит̣т̣хигатавиппайуттам̣.

йада̄ хи ‘‘наттхи ка̄месу а̄дӣнаво’’ти (ма. ни. 1.469) а̄дина̄ найена миччха̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ хат̣т̣хатут̣т̣хо ка̄ме ва̄ парибхун̃джати, дит̣т̣хаман̇гала̄дӣни ва̄ са̄рато паччети сабха̄ватиккхенева анусса̄хитена читтена, тада̄ пат̣хамам̣ акусалачиттам̣ уппаджджати. йада̄ мандена самусса̄хитена читтена, тада̄ дутийам̣. йада̄ миччха̄дит̣т̣хим̣ апураккхатва̄ кевалам̣ хат̣т̣хатут̣т̣хо метхунам̣ ва̄ севати, парасампаттим̣ ва̄ абхиджджха̄йати, парабхан̣д̣ам̣ ва̄ харати сабха̄ватиккхенева анусса̄хитена читтена, тада̄ татийам̣. йада̄ мандена самусса̄хитена читтена, тада̄ чатуттхам̣. йада̄ пана ка̄ма̄нам̣ ва̄ асампаттим̣ а̄гамма ан̃н̃есам̣ ва̄ соманассахетӯнам̣ абха̄вена чатӯсупи викаппесу соманассарахита̄ хонти, тада̄ сеса̄ни чатта̄ри упеккха̄сахагата̄ни уппаджджантӣти евам̣ соманассупеккха̄дит̣т̣хигатасан̇кха̄рабхедато ат̣т̣хавидхам̣ лобхамӯлам̣ ведитаббам̣.

досамӯлам̣ пана доманассасахагатам̣ пат̣игхасампайуттам̣ асан̇кха̄рам̣ сасан̇кха̄ранти дувидхамева хоти, тасса па̄н̣а̄типа̄та̄дӣсу тиккхамандаппаваттика̄ле паватти ведитабба̄.

мохамӯлам̣ упеккха̄сахагатам̣ вичикиччха̄сампайуттам̣ уддхаччасампайуттан̃ча̄ти дувидхам̣. тасса саннит̣т̣ха̄навиккхепака̄ле паватти ведитабба̄ти евам̣ акусалавин̃н̃а̄н̣ам̣ два̄дасавидхам̣ хоти.

454. абйа̄катам̣ джа̄тибхедато дувидхам̣ випа̄кам̣ кирийан̃ча. таттха випа̄кам̣ бхӯмито чатуббидхам̣ ка̄ма̄вачарам̣ рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ локуттаран̃ча. таттха ка̄ма̄вачарам̣ дувидхам̣ кусалавипа̄кам̣ акусалавипа̄кан̃ча. кусалавипа̄кампи дувидхам̣ ахетукам̣ сахетукан̃ча.

таттха алобха̄дивипа̄кахетувирахитам̣ ахетукам̣, там̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣, сампат̣иччханакичча̄ манодха̄ту, сантӣран̣а̄дикичча̄ две мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо ча̄ти ат̣т̣хавидхам̣.

таттха чаккхусаннисситарӯпавиджа̄наналаккхан̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, рӯпаматта̄рамман̣арасам̣, рӯпа̄бхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄нам̣, рӯпа̄рамман̣а̄йа кирийаманодха̄туйа̄ апагамападат̣т̣ха̄нам̣. сота̄дисаннисситасадда̄дивиджа̄наналаккхан̣а̄ни сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄ни, садда̄диматта̄рамман̣араса̄ни, садда̄диабхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄ни, садда̄рамман̣а̄дӣнам̣ кирийаманодха̄тӯнам̣ апагамападат̣т̣ха̄на̄ни.

чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ анантарам̣ рӯпа̄дивиджа̄наналаккхан̣а̄ манодха̄ту, рӯпа̄дисампат̣иччханараса̄, татха̄бха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄диапагамападат̣т̣ха̄на̄.

ахетукавипа̄ка̄ сал̣а̄рамман̣авиджа̄наналаккхан̣а̄ дувидха̄пи сантӣран̣а̄дикичча̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту, сантӣран̣а̄дираса̄, татха̄бха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, хадайаваттхупадат̣т̣ха̄на̄. соманассупеккха̄йогато пана двипан̃чат̣т̣ха̄набхедато ча тасса̄ бхедо. ета̄су хи ека̄ екантамит̣т̣ха̄рамман̣е паваттисаббха̄вато соманассасампайутта̄ хутва̄ сантӣран̣атада̄рамман̣авасена пан̃чадва̄ре чева джавана̄васа̄не ча паваттанато двит̣т̣ха̄на̄ хоти. ека̄ ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣е паваттисаббха̄вато упеккха̄сампайутта̄ хутва̄ сантӣран̣атада̄рамман̣апат̣исандхибхаван̇гачутивасена паваттанато пан̃чат̣т̣ха̄на̄ хоти.

ат̣т̣хавидхампи четам̣ ахетукавипа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ нийата̄нийата̄рамман̣атта̄ дувидхам̣. упеккха̄сукхасоманассабхедато тивидхам̣. вин̃н̃а̄н̣апан̃чакам̣ хеттха нийата̄рамман̣ам̣ йатха̄ккамам̣ рӯпа̄дӣсуйева паваттито, сесам̣ анийата̄рамман̣ам̣. татра хи манодха̄ту пан̃часупи рӯпа̄дӣсу паваттати, мановин̃н̃а̄н̣адха̄тудвайам̣ чхасӯти. ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ панеттха сукхайуттам̣, двит̣т̣ха̄на̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту соманассайутта̄, сесам̣ упеккха̄йуттанти. евам̣ та̄ва кусалавипа̄ка̄хетукам̣ ат̣т̣хавидхам̣ ведитаббам̣.

алобха̄дивипа̄кахетусампайуттам̣ пана сахетукам̣, там̣ ка̄ма̄вачаракусалам̣ вийа соманасса̄ди бхедато ат̣т̣хавидхам̣. йатха̄ пана кусалам̣ да̄на̄дивасена чхасу а̄рамман̣есу паваттати, на идам̣ татха̄. идан̃хи пат̣исандхибхаван̇гачутитада̄рамман̣авасена париттадхаммапарийа̄паннесуйева чхасу а̄рамман̣есу паваттати. сан̇кха̄ра̄сан̇кха̄рабха̄во панеттха а̄гамана̄дивасена ведитаббо. сампайуттадхамма̄нан̃ча висесе асатипи а̄да̄сатала̄дӣсу мукханимиттам̣ вийа нирусса̄хам̣ випа̄кам̣, мукхам̣ вийа саусса̄хам̣ кусаланти ведитаббам̣.

кевалам̣ хи акусалавипа̄кам̣ ахетукамева, там̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣, сампат̣иччханакичча̄ манодха̄ту, сантӣран̣а̄дикичча̄ пан̃чат̣т̣ха̄на̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти саттавидхам̣. там̣ лаккхан̣а̄дито кусала̄хетукавипа̄ке вуттанайенева ведитаббам̣.

кевалан̃хи кусалавипа̄ка̄ни ит̣т̣хаит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣а̄ни, има̄ни анит̣т̣хаанит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣а̄ни. та̄ни ча упеккха̄сукхасоманассабхедато тивидха̄ни, има̄ни дуккхаупеккха̄васена дувидха̄ни. еттха хи ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ дуккхасахагатамева, сеса̄ни упеккха̄сахагата̄ни. са̄ ча тесу упеккха̄ хӣна̄ дуккхам̣ вийа на̄титикхин̣а̄, итаресу упеккха̄ пан̣ӣта̄ сукхам̣ вийа на̄титикхин̣а̄. ити имесам̣ саттаннам̣ акусалавипа̄ка̄нам̣ пурима̄нан̃ча сол̣асаннам̣ кусалавипа̄ка̄нам̣ васена ка̄ма̄вачарам̣ випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ тевӣсативидхам̣.

рӯпа̄вачарам̣ пана кусалам̣ вийа пан̃чавидхам̣. кусалам̣ пана сама̄паттивасена джаванавӣтхийам̣ паваттати. идам̣ упапаттийам̣ пат̣исандхибхаван̇гачутивасена. йатха̄ ча рӯпа̄вачарам̣, евам̣ арӯпа̄вачарампи кусалам̣ вийа чатуббидхам̣. паваттибхедописса рӯпа̄вачаре вуттанайо ева. локуттаравипа̄кам̣ чатумаггайуттачиттапхалатта̄ чатуббидхам̣, там̣ маггавӣтхивасена чева сама̄паттивасена ча двидха̄ паваттати. евам̣ саббампи чатӯсу бхӯмӣсу чхаттим̣савидхам̣ випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ хоти.

кирийам̣ пана бхӯмибхедато тивидхам̣ ка̄ма̄вачарам̣ рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачаран̃ча. таттха ка̄ма̄вачарам̣ дувидхам̣ ахетукам̣ сахетукан̃ча. таттха алобха̄дикирийахетувирахитам̣ ахетукам̣, там̣ манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тубхедато дувидхам̣.

таттха чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дипуречарарӯпа̄дивиджа̄наналаккхан̣а̄ манодха̄ту, а̄ваджджанараса̄, рӯпа̄диабхимукхабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, бхаван̇гавиччхедападат̣т̣ха̄на̄, са̄ упеккха̄йутта̄ва хоти.

мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту пана дувидха̄ са̄дха̄ран̣а̄ аса̄дха̄ран̣а̄ ча. таттха са̄дха̄ран̣а̄ упеккха̄сахагата̄хетукакирийа̄ сал̣а̄рамман̣авиджа̄наналаккхан̣а̄, киччавасена пан̃чадва̄раманодва̄ресу вот̣т̣хаббана̄ваджджанараса̄, татха̄бха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, ахетукавипа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄ту бхаван̇га̄нам̣ ан̃н̃атара̄пагамападат̣т̣ха̄на̄.

аса̄дха̄ран̣а̄ соманассасахагата̄хетукакирийа̄ сал̣а̄рамман̣авиджа̄наналаккхан̣а̄, киччавасена арахатам̣ анул̣а̄ресу ваттхӯсу хаситуппа̄данараса̄, татха̄бха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, екантато хадайаваттхупадат̣т̣ха̄на̄ти. ити ка̄ма̄вачаракирийам̣ ахетукам̣ тивидхам̣.

сахетукам̣ пана соманасса̄дибхедато кусалам̣ вийа ат̣т̣хавидхам̣. кевалан̃хи кусалам̣ секкхапутхуджджана̄нам̣ уппаджджати, идам̣ арахатам̣йева̄ти айаметтха висесо. евам̣ та̄ва ка̄ма̄вачарам̣ ека̄дасавидхам̣.

рӯпа̄вачарам̣ пана арӯпа̄вачаран̃ча кусалам̣ вийа пан̃чавидхам̣ чатуббидхан̃ча хоти. арахатам̣ уппаттивасенева часса кусалато висесо ведитабботи. евам̣ саббампи тӣсу бхӯмӣсу вӣсативидхам̣ кирийавин̃н̃а̄н̣ам̣ хоти.

455. ити екавӣсати кусала̄ни два̄даса̄кусала̄ни чхаттим̣са випа̄ка̄ни вӣсати кирийа̄нӣти сабба̄нипи екӯнанавути вин̃н̃а̄н̣а̄ни хонти. йа̄ни пат̣исандхибхаван̇га̄ваджджанадассанасаванагха̄йанаса̄йанапхусанасампат̣иччханасантӣран̣авот̣т̣хаббанаджаванатада̄рамман̣ачутивасена чуддасахи а̄ка̄рехи паваттанти.

катхам̣? йада̄ хи ат̣т̣ханнам̣ ка̄ма̄вачаракусала̄нам̣ а̄нубха̄вена девамануссесу сатта̄ ниббаттанти, тада̄ несам̣ маран̣ака̄ле паччупат̣т̣хитам̣ каммакамманимиттагатинимитта̄нам̣ ан̃н̃атарам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ ат̣т̣ха сахетукака̄ма̄вачаравипа̄ка̄ни, мануссесу пан̣д̣ака̄дибха̄вам̣ а̄паджджама̄на̄нам̣ дуббаладвихетукакусалавипа̄каупеккха̄сахагата̄хетукавипа̄камановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча̄ти пат̣исандхивасена нава випа̄качитта̄ни паваттанти. йада̄ рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаракусала̄нубха̄вена рӯпа̄рӯпабхавесу ниббаттанти, тада̄ несам̣ маран̣ака̄ле паччупат̣т̣хитам̣ камманимиттамева а̄рамман̣ам̣ катва̄ нава рӯпа̄рӯпа̄вачаравипа̄ка̄ни пат̣исандхивасена паваттанти.

йада̄ пана акусала̄нубха̄вена апа̄йе ниббаттанти, тада̄ несам̣ маран̣ака̄ле паччупат̣т̣хитам̣ каммакамманимиттагатинимитта̄нам̣ ан̃н̃атарам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ ека̄ акусалавипа̄ка̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту пат̣исандхивасена паваттатӣти евам̣ та̄веттха екӯнавӣсатийа̄ випа̄кавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ пат̣исандхивасена паватти ведитабба̄.

пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣е пана нируддхе там̣ там̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣аманубандхама̄нам̣ тасса тассева каммасса випа̄кабхӯтам̣ тасмин̃н̃ева а̄рамман̣е та̄дисамева бхаван̇гавин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма паваттати, пунапи та̄дисанти евам̣ асати санта̄навиниваттаке ан̃н̃асмим̣ читтуппа̄де надӣсотам̣ вийа супинам̣ апассато ниддоккаманака̄ла̄дӣсу апарима̄н̣асан̇кхйампи паваттатийева̄ти евам̣ тесан̃н̃ева вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ бхаван̇гавасена̄пи паватти ведитабба̄.

евам̣ паватте пана бхаван̇гасанта̄не йада̄ сатта̄нам̣ индрийа̄ни а̄рамман̣агахан̣аккхама̄ни хонти, тада̄ чаккхусса̄па̄тхагате рӯпе рӯпам̣ пат̣ичча чаккхупаса̄дасса гхат̣т̣ана̄ хоти, тато гхат̣т̣ана̄нубха̄вена бхаван̇гачаланам̣ хоти, атха нируддхе бхаван̇ге тадева рӯпам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ бхаван̇гам̣ виччхиндама̄на̄ вийа а̄ваджджанакиччам̣ са̄дхайама̄на̄ кирийаманодха̄ту уппаджджати. сотадва̄ра̄дӣсупи есева найо. манодва̄ре пана чхаббидхепи а̄рамман̣е а̄па̄тхагате бхаван̇гачалана̄нантарам̣ бхаван̇гам̣ виччхиндама̄на̄ вийа а̄ваджджанакиччам̣ са̄дхайама̄на̄ ахетукакирийамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту уппаджджати упеккха̄сахагата̄ти евам̣ двиннам̣ кирийавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ а̄ваджджанавасена паватти ведитабба̄.

а̄ваджджана̄нантарам̣ пана чаккхудва̄ре та̄ва дассанакиччам̣ са̄дхайама̄нам̣ чаккхупаса̄даваттхукам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, сотадва̄ра̄дӣсу савана̄дикиччам̣ са̄дхайама̄на̄ни сотагха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣а̄ни паваттанти. та̄ни ит̣т̣хаит̣т̣хамаджджхаттесу висайесу кусалавипа̄ка̄ни, анит̣т̣хаанит̣т̣хамаджджхаттесу висайесу акусалавипа̄ка̄нӣти евам̣ дасаннам̣ випа̄кавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ дассанасаванагха̄йанаса̄йанапхусанавасена паватти ведитабба̄.

‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ уппаджджитва̄ нируддхасаманантара̄ уппаджджати читтам̣ мано ма̄насам̣ таджджа̄ манодха̄тӯ’’тиа̄дивачанато (вибха. 184) пана чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ анантара̄ тесан̃н̃ева висайам̣ сампат̣иччхама̄на̄ кусалавипа̄ка̄нантарам̣ кусалавипа̄ка̄, акусалавипа̄ка̄нантарам̣ акусалавипа̄ка̄ манодха̄ту уппаджджати. евам̣ двиннам̣ випа̄кавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ сампат̣иччханавасена паватти ведитабба̄.

‘‘манодха̄туйа̄пи уппаджджитва̄ нируддхасаманантара̄ уппаджджати читтам̣ мано ма̄насам̣ таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти (вибха. 184) вачанато пана манодха̄туйа̄ сампат̣иччхитамева висайам̣ сантӣрайама̄на̄ акусалавипа̄каманодха̄туйа̄ анантара̄ акусалавипа̄ка̄, кусалавипа̄ка̄йа анантара̄ ит̣т̣ха̄рамман̣е соманассасахагата̄, ит̣т̣хамаджджхатте упеккха̄сахагата̄ уппаджджати випа̄ка̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти евам̣ тин̣н̣ам̣ випа̄кавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ сантӣран̣авасена паватти ведитабба̄.

сантӣран̣а̄нантарам̣ пана тамева висайам̣ ваваттха̄пайама̄на̄ уппаджджати кирийа̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄ту упеккха̄сахагата̄ти евам̣ екассева кирийавин̃н̃а̄н̣асса вот̣т̣хаббанавасена паватти ведитабба̄.

вот̣т̣хаббана̄нантарам̣ пана саче махантам̣ хоти рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣, атха йатха̄ваваттха̄пите висайе ат̣т̣ханнам̣ ва̄ ка̄ма̄вачаракусала̄нам̣ два̄дасаннам̣ ва̄ акусала̄нам̣ наваннам̣ ва̄ авасесака̄ма̄вачаракирийа̄нам̣ ан̃н̃атаравасена чха сатта ва̄ джавана̄ни джаванти, есо та̄ва пан̃чадва̄ре найо.

манодва̄ре пана манодва̄ра̄ваджджана̄нантарам̣ та̄нийева. готрабхуто уддхам̣ рӯпа̄вачарато пан̃ча кусала̄ни пан̃ча кирийа̄ни, арӯпа̄вачарато чатта̄ри кусала̄ни чатта̄ри кирийа̄ни, локуттарато чатта̄ри маггачитта̄ни чатта̄ри пхалачитта̄нӣти имесу йам̣ йам̣ ладдхапаччайам̣ хоти, там̣ там̣ джаватӣти евам̣ пан̃чапан̃н̃а̄са̄йа кусала̄кусалакирийавипа̄кавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ джаванавасена паватти ведитабба̄.

джавана̄васа̄не пана саче пан̃чадва̄ре атимахантам̣, манодва̄ре ча вибхӯтама̄рамман̣ам̣ хоти, атха ка̄ма̄вачарасатта̄нам̣ ка̄ма̄вачараджавана̄васа̄не ит̣т̣ха̄рамман̣а̄дӣнам̣ пуримакаммаджаваначитта̄дӣнан̃ча васена йо йо паччайо ладдхо хоти, тасса тасса васена ат̣т̣хасу сахетукака̄ма̄вачаравипа̄кесу тӣсу випа̄ка̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯсу ча ан̃н̃атарам̣ пат̣исотагатам̣ на̄вам̣ анубандхама̄нам̣ кин̃чи антарам̣ удакамива бхаван̇гасса̄рамман̣ато ан̃н̃асмим̣ а̄рамман̣е джавитам̣ джаванаманубандхам̣ двиккхаттум̣ саким̣ ва̄ випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. тадетам̣ джавана̄васа̄не бхаван̇гасса а̄рамман̣е паваттана̄рахам̣ сама̄нам̣ тасса джаванасса а̄рамман̣ам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттатта̄ тада̄рамман̣анти вуччати. евам̣ ека̄дасаннам̣ випа̄кавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тада̄рамман̣авасена паватти ведитабба̄.

тада̄рамман̣а̄васа̄не пана пуна бхаван̇гамева паваттати, бхаван̇ге виччхинне пуна а̄ваджджана̄дӣнӣти евам̣ ладдхапаччайачиттасанта̄нам̣ бхаван̇га̄нантарам̣ а̄ваджджанам̣ а̄ваджджана̄нантарам̣ дассана̄дӣнӣти читтанийамавасенева пунаппунам̣ та̄ва паваттати, йа̄ва екасмим̣ бхаве бхаван̇гасса париккхайо. екасмим̣ хи бхаве йам̣ саббапаччхимам̣ бхаван̇гачиттам̣, там̣ тато чаванатта̄ чутӣти вуччати. тасма̄ тампи екӯнавӣсативидхамева хоти. евам̣ екӯнавӣсатийа̄ випа̄кавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ чутивасена паватти ведитабба̄.

чутито пана пуна пат̣исандхи, пат̣исандхито пуна бхаван̇ганти евам̣ бхавагатит̣хитинива̄сесу сам̣сарама̄на̄нам̣ сатта̄нам̣ авиччхиннам̣ читтасанта̄нам̣ паваттатийева. йо панеттха арахаттам̣ па̄пун̣а̄ти, тасса чутичитте нируддхе нируддхамева хотӣти.

идам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхе виттха̄ракатха̄мукхам̣.

ведана̄ккхандхакатха̄

456. ида̄ни йам̣ вуттам̣ ‘‘йам̣кин̃чи ведайиталаккхан̣ам̣, саббам̣ там̣ екато катва̄ ведана̄ккхандхо ведитаббо’’ти, еттха̄пи ведайиталаккхан̣ам̣ на̄ма ведана̄ва. йатха̄ха – ‘‘ведайати ведайатӣти кхо а̄вусо, тасма̄ ведана̄ти вуччатӣ’’ти (ма. ни. 1.450). са̄ пана ведайиталаккхан̣ена сабха̄вато екавидха̄пи джа̄тивасена тивидха̄ хоти кусала̄, акусала̄, абйа̄ката̄ ча̄ти.

таттха ка̄ма̄вачарам̣ соманассупеккха̄н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедато ат̣т̣хавидхантиа̄дина̄ найена вуттена кусалавин̃н̃а̄н̣ена сампайутта̄ кусала̄, акусалена сампайутта̄ акусала̄, абйа̄катена сампайутта̄ абйа̄ката̄ти ведитабба̄. са̄ сабха̄вабхедато пан̃чавидха̄ хоти – сукхам̣ дуккхам̣ соманассам̣ доманассам̣ упеккха̄ти.

таттха кусалавипа̄кена ка̄йавин̃н̃а̄н̣ена сампайуттам̣ сукхам̣. акусалавипа̄кена дуккхам̣. ка̄ма̄вачарато чатӯхи кусалехи, чатӯхи сахетукавипа̄кехи, екена ахетукавипа̄кена, чатӯхи сахетукакирийехи, екена ахетукакирийена, чатӯхи акусалехи, рӯпа̄вачарато т̣хапетва̄ пан̃чамаджджха̄навин̃н̃а̄н̣ам̣ чатӯхи кусалехи, чатӯхи випа̄кехи, чатӯхи кирийехи, локуттарам̣ пана йасма̄ аджха̄никам̣ на̄ма наттхи, тасма̄ ат̣т̣ха локуттара̄ни пан̃чаннам̣ джха̄на̄нам̣ васена чатта̄лӣсам̣ хонти. тесу т̣хапетва̄ ат̣т̣ха пан̃чамаджджха̄ника̄ни сесехи дваттим̣са̄йа кусалавипа̄кехӣти евам̣ соманассам̣ два̄сат̣т̣хийа̄ вин̃н̃а̄н̣ехи сампайуттам̣. доманассам̣ двӣхи акусалехи. упеккха̄ авасесапан̃чапан̃н̃а̄са̄йа вин̃н̃а̄н̣ехи сампайутта̄.

таттха ит̣т̣хапхот̣т̣хабба̄нубхаваналаккхан̣ам̣ сукхам̣, сампайутта̄нам̣ упабрӯханарасам̣, ка̄йикаасса̄дапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ка̄йиндрийападат̣т̣ха̄нам̣.

анит̣т̣хапхот̣т̣хабба̄нубхаваналаккхан̣ам̣ дуккхам̣, сампайутта̄нам̣ мила̄панарасам̣, ка̄йика̄ба̄дхапаччупат̣т̣ха̄нам̣, ка̄йиндрийападат̣т̣ха̄нам̣.

ит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаваналаккхан̣ам̣ соманассам̣, йатха̄ татха̄ ва̄ ит̣т̣ха̄ка̄расамбхогарасам̣, четасикаасса̄дапаччупат̣т̣ха̄нам̣, пассаддхипадат̣т̣ха̄нам̣.

анит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаваналаккхан̣ам̣ доманассам̣, йатха̄ татха̄ ва̄ анит̣т̣ха̄ка̄расамбхогарасам̣, четасика̄ба̄дхапаччупат̣т̣ха̄нам̣, екантенева хадайаваттхупадат̣т̣ха̄нам̣.

маджджхаттаведайиталаккхан̣а̄ упеккха̄, сампайутта̄нам̣ на̄тиупабрӯханамила̄панараса̄, сантабха̄вапаччупат̣т̣ха̄на̄, ниппӣтикачиттападат̣т̣ха̄на̄ти.

идам̣ ведана̄ккхандхе виттха̄ракатха̄мукхам̣.

сан̃н̃а̄ккхандхакатха̄

457. ида̄ни йам̣ вуттам̣ ‘‘йам̣кин̃чи сан̃джа̄наналаккхан̣ам̣, саббам̣ там̣ екато катва̄ сан̃н̃а̄ккхандхо ведитаббо’’ти, еттха̄пи сан̃джа̄наналаккхан̣ам̣ на̄ма сан̃н̃а̄ва. йатха̄ха – ‘‘сан̃джа̄на̄ти сан̃джа̄на̄тӣти кхо, а̄вусо, тасма̄ сан̃н̃а̄ти вуччатӣ’’ти (ма. ни. 1.450). са̄ панеса̄ сан̃джа̄наналаккхан̣ена сабха̄вато екавидха̄пи джа̄тивасена тивидха̄ хоти кусала̄, акусала̄, абйа̄ката̄ ча.