14. аттхаттикавибха̄га
бхӯдха̄ту та̄йа ниппханна-рӯпан̃ча̄ти идам̣ двайам̣;
катва̄ падха̄намамхехи, саббаметам̣ папан̃читам̣.
бхаватисса васа̄ да̄ни, ваккха̄маттхаттикам̣ варам̣;
аттхуддха̄ро тумантан̃ча, тва̄дийантам̣ тикам̣ идха.
тасма̄ та̄ва бхӯдха̄туто паваттасса бхӯтасаддасса аттхуддха̄ро нӣйате –
кхандхасатта̄мануссесу, виджджама̄не ча дха̄туйам̣;
кхӣн̣а̄саве руккха̄димхи, бхӯтасаддо паваттати.
уппа̄де ча̄пи вин̃н̃еййо, бхӯтасаддо вибха̄вина̄;
випуле сопасаггойам̣, хӣл̣ане видхамепи ча;
пара̄джайе ведийане, на̄ме па̄кат̣ата̄йа ча.
вуттан̃хетам̣ – бхӯтасаддо пан̃чаккхандха̄мануссадха̄тувиджджама̄накхӣн̣а̄савасаттаруккха̄дӣсу диссати. ‘‘бхӯтамиданти бхиккхаве саманупассатха̄’’тиа̄дӣсу хи айам̣ пан̃чаккхандхесу диссати. ‘‘йа̄нӣдха бхӯта̄ни сама̄гата̄нӣ’’ти еттха амануссе. ‘‘чатта̄ро кхо бхиккху маха̄бхӯта̄ хетӯ’’ти еттха дха̄тӯсу. ‘‘бхӯтасмим̣ па̄читтийа’’нтиа̄дӣсу виджджама̄не. ‘‘йо ча ка̄лагхасо бхӯто’’ти еттха кхӣн̣а̄саве. ‘‘саббева никкхиписсанти, бхӯта̄ локе самуссайа’’нти еттха сатте. ‘‘бхӯтага̄мапа̄табйата̄йа̄’’ти еттха руккха̄дӣсӯти. мӯлапарийа̄йасуттат̣т̣хакатха̄йа вачанам̣ идам̣. т̣ӣка̄йама̄дисаддена уппа̄да̄дӣни гайхаре. вуттан̃хетам̣ – ‘‘джа̄там̣ бхӯтам̣ сан̇кхата’’нтиа̄дӣсу бхӯтасаддо уппа̄де диссати. саупасагго пана ‘‘пабхӯтамарийо пакароти пун̃н̃а’’нтиа̄дӣсу випуле. ‘‘йебхуййена бхиккхӯнам̣ парибхӯтарӯпо’’тиа̄дӣсу хӣл̣ане. ‘‘самбхӯто са̄н̣ава̄сӣ’’тиа̄дӣсу пан̃н̃аттийам̣. ‘‘абхибхӯто ма̄ро виджито сан̇га̄мо’’тиа̄дӣсу видхамане. ‘‘пара̄бхӯтарӯпокхо айам̣ ачело па̄тхикапутто’’тиа̄дӣсу пара̄джайе. ‘‘анубхӯтам̣ сукхадуккха’’нтиа̄дӣсу ведийане. ‘‘вибхӯтам̣ пан̃н̃а̄йа̄’’тиа̄дӣсу па̄кат̣ӣкаран̣е диссати, те саббе ‘‘руккха̄дӣсӯ’’тиа̄дисаддена сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄ти.
ида̄ни тумантапада̄ни вуччанте –
бхавитум̣, уббхавитум̣, самуббхавитум̣, пабхавитум̣, пара̄бхавитум̣, атибхавитум̣, самбхавитум̣, вибхавитум̣, бхотум̣, самбхотум̣, вибхотум̣, па̄тубхавитум̣, па̄туббхавитум̣ ва̄, па̄тубхотум̣. има̄ни акаммака̄ни тумантапада̄ни.
парибхотум̣ парибхавитум̣, абхибхотум̣ абхибхавитум̣, адхибхотум̣ адхибхавитум̣, атибхотум̣ атибхавитум̣, анубхотум̣ анубхавитум̣, саманубхотум̣ саманубхавитум̣, абхисамбхотум̣ абхисамбхавитум̣. има̄ни сакаммака̄ни тумантапада̄ни, сабба̄нета̄ни суддхакаттари бхаванти.
‘‘бха̄ветум̣, пабха̄ветум̣, самбха̄ветум̣, вибха̄ветум̣, парибха̄ветум̣’’иччевама̄дӣни хетукаттари тумантапада̄ни, сабба̄нипи хетукаттари тумантапада̄ни сакаммака̄нийева бхаванти. уддесойам̣.
татра сама̄наттхападесу екамева̄дипадам̣ гахетва̄ ниддесо ка̄таббо – бхавитунти хотум̣ виджджитум̣ пан̃н̃а̄йитум̣ сарӯпам̣ лабхитум̣. еттха вуттанайа̄нуса̄рена сеса̄нампи туманта̄нам̣ ниддесо виттха̄ретаббо, сабба̄ни тумантапада̄ни чатуттхийаттхе ваттанти ‘‘твам̣ мама читтаман̃н̃а̄йа, неттам̣ йа̄читума̄гато’’ти еттха вийа. йа̄читунти хи йа̄чанаттха̄йа̄ти аттхо. тасма̄ бхавитунтиа̄дӣнампи ‘‘бхаванаттха̄йа̄’’ти ва̄ ‘‘бхаванаттха’’нти ва̄ ‘‘бхавана̄йа̄’’ти ва̄ а̄дина̄ аттхо гахетаббо. апича ‘‘неккхаммам̣ дат̣т̣ху кхемато’’ти еттха ‘‘дат̣т̣ху’’нти падасса ‘‘дисва̄’’ти аттхадассанато йатха̄рахам̣ туманта̄ни тва̄саддантападаттхавасенапи гахетабба̄ни. ета̄ни ча нипа̄тападесу сан̇гахам̣гаччханти. вуттан̃хи нируттипит̣аке нипа̄тападапариччхеде ‘‘тум̣ ити чатуттхийа̄’’ти. татра̄йаматтхо ‘‘тум̣ ити етаданто нипа̄то чатуттхийа̄ аттхе ваттатӣ’’ти.
тумантакатха̄ саматта̄.
ида̄ни тва̄дийантапада̄ни вуччанте –
бхавитва̄, бхавитва̄на, бхавитуна, бхавийа, бхавийа̄на. уббхавитва̄, уббхавитва̄на, уббхавитуна, уббхавийа, уббхавийа̄на. еса найо ‘‘самуббхавитва̄, пара̄бхавитва̄, самбхавитва̄, вибхавитва̄, па̄туббхавитва̄’’ти еттха̄пи. има̄ни акаммака̄ни уссукканаттха̄ни тва̄дийантапада̄ни.
бхутва̄, бхутва̄на, парибхавитва̄, парибхавитва̄на, парибхавитуна, парибхавийа, парибхавийа̄на, парибхуййа. абхибхавитва̄, абхибхавитва̄на, абхибхавитуна, абхибхавийа, абхибхавийа̄на, абхибхуййа. еса найо ‘‘адхибхавитва̄, атибхавитва̄, анубхавитва̄’’ти еттха̄пи. идан̃четтха нидассанам̣. ‘‘тамавоча ра̄джа̄ анубхавийа̄на тампи, еййа̄си кхиппам̣ ахамапи пӯджам̣ касса’’нти. анубхутва̄, анубхутва̄на. адхибхотва̄, адхибхотва̄на.
‘‘сат̣т̣хи каппасахасса̄ни, девалоке рамиссати;
ан̃н̃е деве адхибхотва̄, иссарам̣ ка̄райиссатӣ’’ти
идаметтха па̄л̣инидассанам̣, има̄ни сакаммака̄ни уссукканаттха̄ни тва̄дийантапада̄ни. има̄ни чатта̄ри суддхакаттарийева бхаванти.
‘‘бха̄ветва̄, бха̄ветва̄на. пабха̄ветва̄, пабха̄ветва̄на. самбха̄ветва̄, самбха̄ветва̄на. вибха̄ветва̄, вибха̄ветва̄на. парибха̄ветва̄, парибха̄ветва̄на’’иччевама̄дӣни сакаммака̄ни уссукканаттха̄ни тва̄дийантапада̄ни хетукаттарийева бхаванти. уддесойам̣.
татра сама̄наттхападесу екамева̄дипадам̣ гахетва̄ ниддесо ка̄таббо – бхавитва̄ти хутва̄ пан̃н̃а̄йитва̄ сарӯпам̣ лабхитва̄. евам̣ вуттанайа̄нуса̄рена сеса̄нампи тва̄дийантапада̄нам̣ ниддесо виттха̄ретаббо. айам̣ пана висесо бхутва̄ти сампаттим̣ анубхутва̄ти сакаммакавасена аттхо гахетаббо. бхутва̄ анубхутва̄ти имесан̃хи сама̄наттхатам̣ саддхаммавидӯ иччханти. атридам̣ вуччати –
‘‘бхутва̄ бхутва̄на’’иччете, ‘‘анубхутва̄’’тимасса хи;
аттхам̣ сӯченти ‘‘хутва̄’’ти, падасса пана нева те.
кечи ‘‘бхӯтва̄’’ти дӣгхаттам̣, тасса иччханти са̄сане;
дӣгхата̄ рассата̄ чева, двайампетам̣ падиссати.
саддасаттхе ча ‘‘бхӯтва̄’’ти, дӣгхаттасан̃хитам̣ падам̣;
‘‘бхавитва̄’’ти падассаттхам̣, дӣпети на ту са̄сане.
‘‘хутва̄’’ити падам̣йева, дӣпети джинаса̄сане;
‘‘бхавитва̄’’ти падассаттхам̣, наттхи ан̃н̃аттха там̣ падам̣.
иччевам̣ сависесанту, вачанам̣ са̄радассина̄;
са̄сане саддасаттхе ча, вин̃н̃уна̄ пеккхитаббакам̣.
евам̣ уссукканаттхе паватта̄ни тва̄дийантапада̄нипи ниддит̣т̣ха̄ни, сабба̄нета̄ни авибхаттика̄нӣти гахетабба̄ни. нируттипит̣аке хи нипа̄тапариччхеде авибхаттика̄ни катва̄ тва̄дийантапада̄ни вутта̄ни. саддаттхавидӯнам̣ пана мате пат̣хама̄дивибхаттивасена савибхаттика̄ни бхаванти.
имасмин̃ча пана тва̄дийанта̄дхика̄ре идан̃чупалаккхитаббам̣ – бхутва̄ гаччхати, бхутва̄ гато, бхутва̄ гамиссаси, каситва̄ вапати. уман̇га̄ никкхамитва̄на, ведехо на̄вама̄рухи. бхутва̄на бхиккху бхиккхассу ичча̄дӣ сама̄накаттука̄нам̣ дха̄тӯнам̣ пуббака̄ле тва̄дисаддаппайога̄. ‘‘бхутва̄ гаччхатӣ’’ти еттха хи ‘‘бхутва̄’’ти идам̣ пуббака̄лакрийа̄дӣпакам̣ падам̣. ‘‘гаччхатӣ’’ти идам̣ пана уттарака̄лакрийа̄дӣпакам̣, сама̄накаттука̄ни чета̄ни пада̄ни екакаттука̄нам̣ крийа̄нам̣ ва̄чакатта̄. татха̄ хеттха йо гаманакрийа̄йа катта̄, со ева бхун̃джанакрийа̄йа каттубхӯто дат̣т̣хаббо. айам̣ найо ан̃н̃атра̄пи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘андхака̄рам̣ нихантва̄на, удитойам̣ дива̄каро;
ван̣н̣ам̣ пан̃н̃а̄вабха̄сехи, обха̄сетва̄ самуггато’’
ичча̄дӣнипи пана сама̄накаттука̄нам̣ сама̄нака̄ле тва̄дисаддаппайога̄. еттха хи ‘‘нихантва̄на̄’’ти падам̣ сама̄нака̄лакрийа̄дӣпакам̣ падам̣. ‘‘удито’’ти идам̣ пана уттарака̄лакрийа̄дӣпакам̣ паданти на ваттаббам̣ сама̄нака̄лакрийа̄йа идха̄дхиппетатта̄. тасма̄йева сама̄нака̄лакрийа̄дӣпакам̣ паданти гахетаббам̣. айам̣ найо ан̃н̃атра̄пи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
кечи пана ‘‘мукхам̣ бйа̄да̄йа сайати, аккхим̣ париваттетва̄ пассатӣ’’ти уда̄харанти. апаре ‘‘нисаджджа адхӣте, т̣хатва̄ катхетӣ’’ти. таттха бйа̄да̄напариваттануттарака̄ло бйа̄да̄нӯпасамалаккхан̣ам̣ пассанакрийа̄йа лаккхийати. ‘‘нисаджджа адхӣте, т̣хатва̄ катхетӣ’’ти ча сама̄нака̄лата̄йапи аджджхенакатханехи пуббепи нисаджджат̣т̣ха̄на̄ни хонтӣти сакка̄ пуббуттарака̄лата̄ самбха̄ветум̣, тасма̄ пурима̄нийева уда̄харан̣а̄ни йутта̄ни. удайасамака̄ламева хи танниваттанӣйаниваттананти.
‘‘два̄рама̄варитва̄ пависати’’ичча̄ди сама̄накаттука̄нам̣ апарака̄ле тва̄дисаддаппайого. йасма̄ панеттха пависанакрийа̄ пурима̄, а̄варан̣акрийа̄ пана паччхима̄, тасма̄ ‘‘а̄варитва̄’’ти идам̣ апарака̄лакрийа̄дӣпакам̣ паданти ведитаббам̣. ‘‘пависатӣ’’ти идам̣ пана пуббака̄лакрийа̄дӣпакам̣ паданти. айам̣ найо ан̃н̃атра̄пи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо. апаре ‘‘дха’нти качча патито дан̣д̣о’’ти уда̄харан̣анти. абхигха̄табхӯтасама̄йоге пана абхигха̄таджасаддасса сама̄нака̄лата̄ еттха лаббхатӣти идха̄пи пурима̄нийева уда̄харан̣а̄ни йутта̄нӣти.
‘‘писа̄чам̣ дисва̄ часса бхайам̣ хоти. пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄’’ичча̄ди асама̄не каттари пайого. еттха хи писа̄чам̣ дисва̄ пурисасса бхайам̣ хоти, пан̃н̃а̄йа дисва̄ асса пуггаласса а̄сава̄ париккхӣн̣а̄. евам̣ сама̄накаттуката̄ дха̄тӯнам̣ на лаббхати дассанакрийа̄йа пурисесу паваттанато, бхавана̄дикрийа̄йа ча бхайа̄дӣсу паваттанатоти дат̣т̣хаббам̣. айам̣ найо ан̃н̃атра̄пи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
идампи панеттха упалаккхитаббам̣ ‘‘аппатва̄ надим̣ паббато, атиккамма паббатам̣ надӣ’’ичча̄ди пара̄парайого. ‘‘сӣхам̣ дисва̄ бхайам̣ хоти, гхатам̣ пивитва̄ балам̣ джа̄йате, ‘дха’нти катва̄ дан̣д̣о патито’’ичча̄ди лаккхан̣ахетуа̄диппайого. ‘‘нхатва̄ гаманам̣, бхутва̄ сайанам̣. упа̄да̄йа рӯпа’’мичча̄пи бйаттайена саддасиддхиппайоготи.
иччевам̣ саббатха̄пи сама̄накаттука̄нам̣ дха̄тӯнам̣ пуббака̄ле тва̄дисаддаппайого, сама̄накаттука̄нам̣ сама̄нака̄ле тва̄дисаддаппайого, сама̄накаттука̄нам̣ апарака̄ле тва̄дисаддаппайого, асама̄накаттука̄нам̣ тва̄дисаддаппайого, пара̄парайого, лаккхан̣ахетуа̄диппайого, бйаттайена саддасиддхиппайоготи саттадха̄ тва̄дийанта̄нам̣ пада̄нам̣ пайого ведитаббо.
йади евам̣ касма̄ качча̄йане ‘‘пуббака̄лекакаттука̄нам̣ туна тва̄на тва̄ ва̄’’ти пуббака̄лейева екакаттукаггахан̣ам̣ катанти? йетуййена тва̄дийанта̄нам̣ пада̄нам̣ пуримака̄лакрийа̄дӣпанато. качча̄йане хи йебхуййена паваттим̣ сандха̄йа ‘‘пуббака̄лекакаттука̄на’’нти вуттам̣. йасма̄ пана ‘‘ити катва̄’’тиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ хетуаттхавасенапи пубба̄чарийехи аттхо сам̣ван̣н̣ито, тасма̄ ‘‘бхавитва̄’’тиа̄дӣнам̣ бхӯдха̄тумайа̄нам̣ тва̄дисадданта̄нам̣ пада̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча ‘‘пачитва̄’’тиа̄дӣнам̣ йатха̄пайогам̣ ‘‘бхаванахету пачанахетӯ’’тиа̄дина̄ хетуаттхопи гахетаббо. атридам̣ вуччати –
хетуттхепи йато хонти, садда̄ уссукканаттхака̄;
тасма̄ хетувасена̄пи, вадеййаттхам̣ вичаккхан̣о.
‘‘ити катва̄’’ти саддасса, аттхасам̣ван̣н̣ана̄су хи;
‘‘ити каран̣ахетӯ’’ти, аттхо дхӣрехи гайхати.
‘‘гаччха̄ми да̄ни нибба̄нам̣, йаттха гантва̄ на сочати’’;
ити па̄т̣хепи хетуттхо, гайхате пуббавин̃н̃убхи.
‘‘йасмим̣ нибба̄не гамана-хетӯ’’ти хи катхӣйате;
хетуттхевам̣ йатха̄йога-ман̃н̃атра̄пи айам̣ найо.
евам̣ бхӯтасаддасса аттхуддха̄ро ча тумантападан̃ча тва̄дийантападан̃ча̄ти аттхаттикам̣ вибхаттам̣.
йо имаматтхатикам̣ сувибхаттам̣,
кан̣н̣араса̄йанама̄гамика̄нам̣;
дха̄райате са бхаве гатакан̇кха̄,
па̄вачанамхи гате сукхуматтхе.
ити наван̇ге са̄т̣т̣хакатхе пит̣акаттайе бйаппатхагатӣсу вин̃н̃ӯнам̣
косаллаттха̄йа кате садданӣтиппакаран̣е
аттхаттикавибха̄го на̄ма
чуддасамо париччхедо.
евам̣ на̄наппака̄рато бхӯдха̄турӯпа̄ни дассита̄ни.
падама̄ла̄ нит̣т̣хита̄.