намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
садданӣтиппакаран̣ам̣
дха̄тума̄ла̄
15. сараваггапан̃чакантика суддхассарадха̄ту
ито парам̣ ту сарато, кака̄ранта̄дибхедато;
дха̄туйо дха̄туниппханна-рӯпа̄ни вивидха̄ни ча.
са̄т̣т̣хакатхе пит̣акамхи, джинапа̄т̣хе йатха̄балам̣;
найам̣ упапариккхитва̄, сама̄сена катхесса’хам̣.
и гатийам̣. йесам̣ дха̄тӯнам̣ гатиаттхо, буддхипи тесам̣ аттхо. паваттипа̄пун̣а̄нипи. татра гаманам̣ дувидхам̣ ка̄йагаманам̣ н̃а̄н̣агаманан̃ча. тесу ка̄йагаманам̣ на̄ма ирийа̄патхагаманам̣, н̃а̄н̣агаманам̣ на̄ма н̃а̄н̣уппатти, тасма̄ пайога̄нурӯпена ‘‘гаччхатӣ’’ти падасса ‘‘джа̄на̄тӣ’’типи аттхо бхавати, ‘‘паваттатӣ’’типи аттхо бхавати, ‘‘па̄пун̣а̄тӣ’’типи аттхо бхавати, ирийа̄патхагаманена гаччхатӣтипи аттхо бхавати, н̃а̄н̣агаманена гаччхатӣтипи аттхо бхавати. татха̄ хи ‘‘сӣгхам̣ гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу ирийа̄патхагаманам̣ ‘‘гамана’’нти вуччати. сундарам̣ нибба̄нам̣ гато. ‘‘гатима̄’’тиа̄дӣсу пана н̃а̄н̣агаманам̣. евам̣ саббесампи гатйаттха̄нам̣ дха̄тӯнам̣ йатха̄пайогам̣ аттхо гахетаббо.
тассима̄ни рӯпа̄ни бхаванти – ити, ети, удети. ка̄рите ‘‘уда̄йатӣ’’ти рӯпам̣ бхавати. ут̣т̣ха̄петӣти хи аттхо, дука̄ро а̄гамо. упети, самупети, вети, апети, авети, анвети, самети, абхисамети, самайо, абхисамайо, ӣди, уди, екоди, пан̣д̣ито, ито, удито, упето, самупето, анвито, апето, самето, етаббо, паччетаббо, пат̣ийама̄но, пат̣иччо, енто, адхиппето, адхиппа̄йо, паччайо, ан̃н̃а̄нипи йоджетабба̄ни. ‘‘ита̄, ита’’нтиа̄дина̄ йатха̄рахам̣ иттхинапум̣сакавасенапи. паччетум̣, упетум̣, самупетум̣, анветум̣, саметум̣, абхисаметум̣, ичча, пат̣ичча, самечча, абхисамечча, апечча, упечча, пат̣имукхам̣ итва̄, итва̄на, упетва̄, упетва̄на, упетуна, ан̃н̃а̄нипи буддхавачана̄нурӯпато йоджетабба̄ни.
итиити крийа̄саддо, суттантесу на диссати;
идаметтха на ваттаббам̣, дассана̄йева ме руто.
‘‘ита̄йам̣ кодхарӯпена’’, ити па̄л̣и хи диссати;
ан̇гуттараника̄йамхи, мунина̄хачча бха̄сита̄;
вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ан̇гуттараника̄йе кодхам̣ ниндантена –
‘‘ита̄йам̣ кодхарӯпена, маччувесо гуха̄сайо;
там̣ дамена самуччхинде, пан̃н̃а̄вӣрийена дит̣т̣хийа̄’’ти.
татра ита̄йанти ити айанти чхедо. итиити ча гаччхати паваттатӣти аттхо. айам̣ панеттха суттападаттхо – йо досо локе ‘‘кодхо’’ти локийамаха̄джанена вуччати, на̄йам̣ аттхато кодхоти ваттаббо. кинти пана ваттаббо, есо хи сарӣрасан̇кха̄тагуха̄сайо маччура̄джа̄ ева кодхавасена памадданто саттасанта̄не гаччхатӣти ваттаббо. там̣ еварӯпам̣ ‘‘маччура̄джа̄’’ти ваттаббам̣ бахуно джанасса анаттхакарам̣ кодхам̣ хитака̄мо дамена пан̃н̃а̄йа вӣрийена дит̣т̣хийа̄ ча чхиндеййа̄ти.
етӣти имасса пана а̄гаччхатӣти аттхо. ‘‘етӣ’’ти еттха хи а̄упасагго сандхикиччена пат̣иччханнатта̄ на па̄кат̣о вала̄хака̄ваттхарито пун̣н̣ачандо вийа. татха̄ хи еттха а̄ ити етӣти сандхивиггахо бхавати, а̄ка̄расса ча ика̄рена парена саддхим̣йева ека̄ра̄десо. тасма̄ ‘‘айам̣ со са̄ратхӣ ети. ету вессантаро ра̄джа̄’’тиа̄дӣсу ‘‘а̄гаччхати, а̄гаччхатӯ’’тиа̄дина̄ аттхо катхетаббо. бйа̄каран̣асаттхепи хи а̄ ити етӣти сандхивиггахо диссати, тасма̄ айампи нӣти са̄дхукам̣ манаси ка̄табба̄. атха ва̄ итӣти рассавасена вуттам̣ падам̣ гаманам̣ бодхети, етӣти вуддхивасена вуттам̣ пана йатха̄пайогам̣ а̄гамана̄дӣни. матта̄васенапи хи пада̄ни сависесаттха̄ни бхаванти. там̣ йатха̄? са̄сане паббаджито, рат̣т̣ха̄ пабба̄джитоти. сан̃н̃ога̄сан̃н̃огавасенапи, там̣ йатха̄? га̄ма̄ ниггаччхати. йасам̣ посо нигаччхати, тасма̄ айампи нӣти са̄дхукам̣ манаси ка̄табба̄. еттхетам̣ вуччати –
и гатийанти катхита̄, дха̄ту вуддхим̣ гата̄ йада̄;
тада̄ а̄гаманаттхасса, ва̄чика̄ па̄йато васа̄.
ирийа̄патхаттхато хе-са̄ ничча̄гамава̄чика̄;
‘‘айам̣ со са̄ратхӣ ети’’, ичча̄деттха нидассанам̣.
анирийа̄патхаттхена, ваттане гаманепи ча;
а̄гамане ча хотӣти, дхӣма̄ лаккхеййа там̣ йатха̄.
‘‘пат̣ичча пхаламетӣ’’ти, евама̄дӣсу ваттане;
вуддхиппатта̄ ика̄равха̄, еса̄ дха̄ту паваттати.
‘‘аттхаментамхи сӯрийе, ва̄л̣а̄’’ ичча̄дӣсу пана;
гате, ‘‘етӣти итӣ’’ти-а̄дисва̄гамане сийа̄.
татха̄ хи ӣтӣти анаттха̄йа ети а̄гаччхатӣти ӣти, упаддаво, ити а̄гаманаттхо гахетаббо. а̄ха ча суттанипа̄тат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘етӣти ӣти, а̄гантука̄нам̣ акусалабха̄гӣнам̣ бйасанахетӯнам̣ етам̣ адхивачана’’нти.
ида̄ни йатха̄рахам̣ нипа̄та̄кхйа̄тана̄микапарийа̄панна̄нам̣ итиито садда̄наматтхуддха̄ро вуччате – таттха итисаддо хетупарисама̄пана̄дипадаттха випарийа̄йа пака̄ра̄вадха̄ран̣а нидассана̄дианекаттхаппабхедо. татха̄ хеса ‘‘руппатӣти кхо бхиккхаве тасма̄ рӯпанти вуччатӣ’’тиа̄дӣсу хетуаттхе диссати. ‘‘тасма̄тиха ме бхиккхаве дхаммада̄йа̄да̄ бхаватха, ма̄ а̄мисада̄йа̄да̄. аттхи ме тумхесу анукампа̄, кинти ме са̄вака̄ дхаммада̄йа̄да̄ бхавеййум̣, но а̄мисада̄йа̄да̄’’тиа̄дӣсу парисама̄пане. ‘‘ити ва̄ ити еварӯпа̄ висӯкадассана̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу а̄диаттхо. ‘‘ма̄ган̣д̣ийоти тасса бра̄хман̣асса сан̇кха̄ саман̃н̃а̄ пан̃н̃атти воха̄ро на̄мам̣ на̄макаммам̣ на̄мадхеййам̣ нирутти бйан̃джанамабхила̄по’’тиа̄дӣсу падаттхавипарийа̄йе. ‘‘ити кхо бхиккхаве саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито. саупаддаво ба̄ло, анупаддаво пан̣д̣ито. саупасагго ба̄ло, анупасагго пан̣д̣ито’’тиа̄дӣсу пака̄ро. ‘‘аттхи идаппаччайа̄ джара̄маран̣анти ити пут̣т̣хена сата̄ а̄данда аттхӣтисса вачанӣйам̣. ким̣ паччайа̄ джара̄маран̣анти ити че вадеййа, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣анти иччасса вачанӣйа’’нтиа̄дӣсу авадха̄ран̣е. ‘‘аттхӣти кхо качча̄на айамеко анто, наттхӣти кхо качча̄на айам̣ дутийо анто’’тиа̄дӣсу нидассане. нипа̄тавасенева те пайога̄ гахетабба̄. ‘‘ита̄йам̣ кодхарӯпена̄’’ти еттха пана а̄кхйа̄тавасена гамане итисаддо диссати. айамеваттхо идха̄дхиппето, нипа̄таттхо пана на иччхитаббо, вин̃н̃ӯнам̣ аттхаггахан̣е косаллупа̄данаттхам̣ кевалам̣ аттхуддха̄равасена а̄гатоти дат̣т̣хаббам̣. итаро пана –
гатйаттхе чимасаддаттхе, итосаддо паваттати;
анвито’’ти хи гатйаттхе, паччаттавачанам̣ бхаве.
имасаддасса аттхамхи, ниссаккавачанам̣ бхаве;
‘‘ито са̄ даккхин̣а̄ диса̄’’, итиа̄дӣсу па̄л̣ису.
гатйаттхо иччхито еттха, итараттхо на иччхито;
аттхуддха̄раваса̄ вутто, косаллаттха̄йа вин̃н̃унам̣.
идха пана самайасаддасса аттхуддха̄рам̣ саниббачанам̣ ваттаббампи аватва̄ упари айадха̄тувисайейева ваккха̄ма и е айадха̄тувасена тидха̄тумайатта̄ самайасаддасса. татра итӣти ика̄ра̄нантаратйантападасса ча ‘‘ети, удетӣ’’тиа̄дӣнан̃ча ека̄ра̄нантаратйантапада̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча еварӯпа̄нам̣ падама̄ла̄ йатха̄рахам̣ йебхуййена аттанопада̄ни ваджджетва̄ йоджетабба̄. ӣдисесу хи т̣ха̄несу дуккара̄ крийа̄падама̄ла̄. йасма̄ пана имасмим̣ пакаран̣е сукара̄ ча дуккара̄ ча тйантападама̄ла̄ джа̄нитабба̄, тасма̄ бхӯва̄диган̣а̄дӣсу ат̣т̣хасу ган̣есу вихитехи чханнавутийа̄ вачанехи саббаса̄дха̄ран̣ам̣ асаббаса̄дха̄ран̣ан̃ча падама̄ла̄найам̣ брӯма –
ака̄ра̄нантаратйанта-пада̄нам̣ пантийо будхо;
бхавати рундхата̄дӣнам̣, йодже саббаттха саббатха̄.
ити етӣ’’ти четесам̣, пада̄нам̣ пана пантийо;
суддхассарапуббака̄нам̣, йодже вин̃н̃ӯ йатха̄рахам̣.
а̄ка̄ра̄нантаратйанта-пада̄нан̃ча̄пи пантийо;
‘‘йа̄ти сун̣а̄ти асна̄-ти’’ ичча̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣.
иван̣н̣а̄нантаратйанта-пада̄намапи па̄л̣ийо;
йодже ‘‘рундхити рундхӣти’’-ичча̄дӣнам̣ йатха̄рахам̣.
ука̄ра̄нантаратйанта-сутиити падасса ча;
перан̣аттхе паваттасса, йодже ма̄лам̣ йатха̄рахам̣.
ека̄ра̄нантаратйанта-пада̄нампи йатха̄рахам̣;
‘‘джети рундхети ка̄рети, ка̄ра̄петӣ’’тиа̄дӣнам̣.
ока̄ра̄нантаратйанта-пада̄нампи падаккаме;
‘‘кароти бхоти хотӣ’’ти-а̄дӣнам̣ йуттитоваде;
иччевам̣ саттадха̄ вутто, падама̄ла̄найо майа̄;
ито мутто найо на̄ма, наттхи кочи крийа̄паде.
‘‘а̄датте куруте пете’’, ичча̄ди найадассана̄;
йатха̄рахам̣ йуттитоти, вачанам̣ еттха бха̄ситам̣.
ида̄ни ика̄ра̄нантаратйантападасса камо вуччате – ити, инти. иси, итха. ими, има. апарипун̣н̣о ваттама̄на̄найо. иту, инту. ихи, итха. ими, има. апарипун̣н̣о пан̃чамӣнайо. еттха ча имесам̣ двиннам̣ са̄сана̄нурӯпабха̄васса има̄ни са̄дхакапада̄ни ‘‘вети, апети, анветӣ’’ти. таттха ви ити вети. вигаччхатӣти аттхо, итисаддо хеттха гаманам̣ бодхети. татха̄ апа ити апети. апагаччхатӣти аттхо. ану ити анвети. анугаччхатӣти аттхо. гарӯ пана ану ети анветӣти ваданти. там̣ –
‘‘йатха̄ а̄ран̃н̃акам̣ на̄гам̣, дантим̣ анвети хаттхинӣ;
джессантам̣ гиридуггесу, самесу висамесу ча;
евам̣ там̣ анугаччха̄ми, путте а̄да̄йа паччхато’’ти.
има̄йа па̄л̣ийа̄ на самети ‘‘джессантам̣ анветӣ’’ти вачанато ‘‘анугаччха̄мӣ’’ти вачанато ча. татха̄ хи етисаддо йаттха че ирийа̄патхава̄чако, таттха а̄гаманам̣йева джотети, на гаманам̣, тасма̄ а̄гаманаттхасса айуттито гаманаттхасса ча йуттито ви итиа̄дина̄ чхедо н̃еййо. етесан̃ча итисаддавасена катачхеда̄нам̣ аттхибха̄вам̣ йуттибха̄ван̃ча ‘‘ита̄йам̣ кодхарӯпена̄’’ти па̄л̣ийева са̄дхети, тасма̄йева ‘‘ану ити, ану инти, ану исӣ’’тиа̄дина̄ ‘‘анветӣ’’тиа̄дӣнам̣ чхеде лаббхама̄нанайена вуттаппака̄ро ваттама̄на̄пан̃чамӣнайо парассападавасена дассито. саттамӣрӯпа̄дӣни саббатха̄ аппасиддха̄ни.
има̄ни пана бхависсантийа̄ рӯпа̄ни, ситта̄ те лахумессати. иссати, иссанти. иссаси, иссатха. исса̄ми, исса̄ма. иссате, иссанте. иссасе, иссавхе. иссам̣, исса̄мхе. асаббадха̄тукаттепи суддхассаратта̄ дха̄тусса ика̄ра̄гамо на лаббхати. парипун̣н̣о бхависсантӣнайо.
атха ка̄ла̄типаттийа̄ рӯпа̄ни бхаванти, исса̄, иссам̣су. иссе, иссатха. иссам̣, иссамха̄. иссатха, иссису. иссасе, иссавхе. иссам̣, исса̄мхасе. ка̄ла̄типаттибха̄ве ча асаббадха̄тукатте ча сантепи суддхассаратта̄ дха̄тусса ака̄рика̄ра̄гамо на лаббхати анекантикатта̄ ва̄ анупапаннатта̄ ча ака̄ра̄гамо на хоти. двиннан̃хеттха суддхассара̄нам̣ анантарика̄нам̣ екатосаннипа̄то анупапатти. парипун̣н̣о ка̄ла̄типаттинайо.
имасмим̣ пана т̣ха̄не са̄т̣т̣хакатхе тепит̣аке буддхавачане сотӯнам̣ пайогаттхесу парамакосалладжананаттхам̣ ‘‘нану те сутам̣ бра̄хман̣а бхан̃н̃ама̄не, дева̄ на иссанти пурисапараккамасса̄’’ти па̄л̣ито найам̣ гахетва̄ вуттаппака̄рехи бхависсантийа̄ рӯпехи саббасо сама̄на̄ни асама̄наттха̄ни ваттама̄никарӯпа̄ни ча ӣсакам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сама̄на̄ни бхависсантӣка̄ла̄типаттӣнам̣ рӯпа̄ни ча пака̄сайисса̄ма – ваттама̄на̄васена та̄ва ‘‘иссати, иссанти. иссаси, иссатха̄’’ти саббам̣ йоджетаббам̣. аттхо пана ‘‘иссам̣ каротӣ’’тиа̄дина̄ ваттаббо. тасмим̣йева аттхе бхависсантӣвасена ‘‘иссиссати, иссиссанти. иссиссаси, иссиссатха̄’’ти парипун̣н̣ам̣ йоджетаббам̣. аттхо пана ‘‘иссам̣ кариссатӣ’’тиа̄дина̄ ваттаббо. ка̄ла̄типаттивасена пана ‘‘иссисса̄, иссиссам̣су. иссиссе, иссиссатха̄’’ти парипун̣н̣ам̣ йоджетаббам̣, аттхо пана ‘‘иссам̣ акарисса̄’’тиа̄дина̄ ваттаббо. дха̄твантаравасена сам̣сандана̄найойам̣.
ида̄ни ека̄ра̄нантаратйантападасса камо вуччате –
ети, енти. еси, етха. еми, ема.
ету, енту. ехи, етха. еми, ема.
на ча аппатва̄ дуккхантам̣, висса̄сам̣ еййа пан̣д̣ито;
нивесана̄ни ма̄петва̄, ведехасса йасассино;
йада̄ те пахин̣исса̄ми, тада̄ еййа̄си кхаттийа.
еййа, еййум̣. еййа̄си, еййа̄тха. еййа̄ми, еййа̄ма. етха, ерам̣. етхо, еййа̄вхо. еййам̣, еййа̄мхе.
со пурисо еййа, те еййум̣. твам̣ еййа̄си, тумхе еййа̄тха. ахам̣ еййа̄ми, майам̣ еййа̄ма. со пурисо етха, те ерам̣. твам̣ етхо, тумхе еййа̄вхо. ахам̣ еййам̣, майам̣ еййа̄мхе.
пароккха̄хиййаттанаджджатанӣрӯпа̄ни саббасо аппасиддха̄ни.
ессати, ессанти. ессаси, ессатха. есса̄ми, есса̄ма. ессате, ессанте. ессасе, ессавхе. ессам̣, есса̄мхе.
саммодама̄на̄ гаччханти, джа̄лама̄да̄йа паккхино;
йада̄ те вивадиссанти, тада̄ ехинти ме васам̣.
‘‘абхидосагато ида̄ни ехӣ’’ти вачанадассанато апара̄нипи бхависсантӣрӯпа̄ни гахетабба̄ни.
ехити, ехинти. ехиси, ехитха. ехими, ехима. ехите, ехинте. ехисе, ехивхе. ехиссам̣, ехисса̄мхе.
есса̄, ессам̣су. ессе, ессатха. ессам̣ есса̄мха̄. ессатха, ессису. ессасе, ессавхе. ессим̣, есса̄мхасе.
атха̄паропи ека̄ра̄нантаратйантападаккамо бхавати;
удети, уденти; удеси, удетха; удеми, удема.
удету, уденту. удехи, удетха. удеми, удема, уда̄масе.
удеййа, удеййум̣. сесам̣ неййам̣. удиссати, удиссанти. сесам̣ неййам̣. удисса̄, удиссам̣су. сесам̣ неййам̣.
има̄ни суддхассарадха̄турӯпа̄ни.
кака̄рантадха̄ту
ку садде ке ча. коти, кавати, ка̄йати, евам̣ каттупада̄ни бхаванти. куййати, киййати, евам̣ каммапада̄ни. ка̄нанам̣, каббам̣, джа̄такам̣, евам̣ на̄микапада̄ни. кутва̄, кутва̄на, кавитва̄, кавитва̄на, ка̄витва̄, ка̄витва̄на, ка̄йитум̣, евам̣ абйайапада̄ни.
татра ка̄нананти т̣хитамаджджханхикасамайе кавати саддам̣ каротӣти ка̄нанам̣, ванам̣. татха̄ хи –
‘‘т̣хите маджджханхике ка̄ле, саннисӣвесу паккхису;
сан̣атева браха̄ран̃н̃ам̣, са̄ рати пат̣ибха̄ти ма’’нти
вуттам̣. атха ва̄ кокиламайӯра̄дайо каванти садда̄йанти кӯджанти еттха̄ти ка̄нанам̣. манохарата̄йа авассам̣ куййати пан̣д̣итехӣти каббам̣. ка̄вийам̣. ка̄веййам̣. ан̃н̃атра пана кавӣнам̣ иданти каббанти таддхитавасена аттхо гахетаббо. кечи ту ка̄бйанти саддарӯпам̣ иччханти, на там̣ па̄вачане пама̄н̣ам̣ саккат̣абха̄са̄бха̄вато. саккат̣абха̄са̄топи хи а̄чарийа̄ найам̣ ган̣ханти. джа̄там̣ бхӯтам̣ атӣтам̣ бхагавато чарийам̣, там̣ кӣйати катхӣйати етена̄ти джа̄такам̣. джа̄такапа̄л̣и хи идха ‘‘джа̄така’’нти вутта̄. ан̃н̃атра пана джа̄там̣ ева джа̄таканти гахетаббам̣. татха̄ хи джа̄такасаддо десана̄йампи ваттати ‘‘итивуттакам̣ джа̄такам̣ аббхутадхамма’’нтиа̄дӣсу. джа̄тийампи ваттати ‘‘джа̄такам̣ самодха̄несӣ’’тиа̄дӣсу.
пакка нӣчагатийам̣. нӣчагаманам̣ на̄ма хӣнагаманам̣ хӣнаппаватти ва̄. нӣчасаддо хи хӣнава̄чако ‘‘нӣче куле пачча̄джа̄то’’ти еттха вийа. паккати крийа̄падаметтха диссати, на на̄микападам̣. йаттха йаттха на̄микападам̣ на диссати, таттха таттха на̄микападам̣ упапариккхитва̄ гахетаббам̣. крийа̄падамева хи дуддасам̣, крийа̄паде виджджама̄не на̄микападам̣ наттхӣти на ваттаббам̣, тасма̄ антамасо ‘‘пакканам̣, таканам̣’’ иччевама̄дӣни бха̄вава̄чака̄ни на̄микапада̄ни сабба̄су дха̄тӯсу йатха̄рахам̣ лаббхантӣти дат̣т̣хаббам̣.
така хасане. хасанам̣ ха̄со. такати.
таки киччхаджӣване. киччхаджӣванам̣ касираджӣванам̣. тан̇кати. а̄тан̇кати. а̄тан̇ко. а̄тан̇коти киччхаджӣвитакаро рого, татха̄ хи ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ ‘‘аппа̄ба̄дхам̣ аппа̄тан̇ка’’нти имасмим̣ па̄л̣иппадесе ити аттхам̣ сам̣ван̣н̣есум̣ ‘‘а̄ба̄дхоти висабха̄гаведана̄ вуччати, йа̄ екадесе уппаджджитва̄ сакаласарӣрам̣ айапат̣т̣ена бандхитва̄ вийа ган̣ха̄ти. а̄тан̇коти киччхаджӣвитакаро рого. атха ва̄ йа̄петаббарого а̄тан̇ко, итаро а̄ба̄дхо. кхуддако ва̄ рого а̄тан̇ко, балава̄ а̄ба̄дхо. кечи пана ‘аджджхаттасамут̣т̣ха̄но а̄ба̄дхо, бахиддха̄самут̣т̣ха̄но а̄тан̇ко’ти вадантӣ’’ти.
а̄тан̇ко а̄майо рого,
бйа̄дха̄’ба̄дхо гадо руджа̄;
акаллан̃чева гелан̃н̃ам̣,
на̄мам̣ рога̄бхидха̄накам̣.
сука гатийам̣. сокати, суко, сукӣ. татра сукоти суво. сокати мана̄пена гаманена гаччхатӣти суко. тасса бхарийа̄ сукӣ.
букка бхассане. идха бхассанам̣ на̄ма сунакхабхассанам̣ адхиппетам̣ ‘‘сунакхо бхасситва̄’’ти еттха вийа, на ‘‘а̄ва̄со гочарам̣ бхасса’’нтиа̄дӣсу вийа. вачанасан̇кха̄там̣ бхассанам̣, буккати са̄.
дхака пат̣игха̄те гатийан̃ча. пат̣игха̄то пат̣ихананам̣. дхакати.
чака титтипат̣игха̄тесу. титти таппанам̣, пат̣игха̄там̣ пат̣ихананам̣ва. чакати.
ака кут̣илагатийам̣. акати. ета̄ куа̄дика̄ акапарийанта̄ дха̄туйо парасса бха̄са̄ти саддасаттхавидӯ ваданти. тесам̣ мате ета̄ ‘‘ти анти, ту анту’’ ичча̄дӣнам̣йева висайо. па̄л̣ийам̣ пана нийамо наттхи, тасма̄ на там̣ идха пама̄н̣ам̣.
и аджджхайане. аджджхайанам̣ учча̄ран̣ам̣ сиккханам̣ ва̄, айати, адхӣйати, аджджхайати, адхӣте, аджджхенам̣, аджджха̄йако. диббам̣ адхӣйасе ма̄йам̣. адхӣйанти маха̄ра̄джа, диббама̄йидха пан̣д̣ита̄. аджджхенамарийа̄ патхавим̣ джанинда̄. таттха аджджха̄йакоти аджджхайатӣти аджджха̄йако, манте париваттетӣти аттхо.
у садде. авати, аванти. аваси. еттха ‘‘йо а̄тума̄нам̣ сайамева па̄ва̄’’ти па̄л̣и папуббасса удха̄тусса пайоготи дат̣т̣хаббо. папуббасса вададха̄тусса дака̄ралопаппайоготипи ваттум̣ йуджджати.
ван̇ка кот̣илле. ван̇кати. ван̇кам̣. ван̇касаддо хи ваккасаддена сама̄наттхо, ваккасаддо ча ван̇касаддена. татха̄ хи –
‘‘йам̣ ниссита̄ джагатирухам̣, сва̄йам̣ аггим̣ памун̃чати;
диса̄ бхаджатха ваккан̇га̄, джа̄там̣ саран̣ато бхайа’’нти.
па̄л̣и диссати. айам̣ пана ваккасаддо саккат̣абха̄сам̣ патва̄ кака̄рарака̄расан̃н̃огаккхарико бхавати, дха̄тубха̄во панасса пора̄н̣ехи на вутто, тасма̄ крийа̄падам̣ на дит̣т̣хам̣. имасса пана ван̇касаддасса ‘‘ван̇ка кот̣илле’’ти дха̄тубха̄во вутто, ‘‘ван̇катӣ’’ти крийа̄падан̃ча, па̄л̣ийам̣ ту ‘‘ван̇катӣ’’ти крийа̄падам̣ на дит̣т̣хам̣, татха̄ бха̄вава̄чако ван̇касаддопи. ва̄ччалин̇го пана анекесу т̣ха̄несу дит̣т̣хо. татта ван̇катӣти крийа̄падам̣ па̄л̣ийам̣ авиджджама̄нампи гахетаббамева на̄тхатӣти крийа̄падамива. бха̄вава̄чакасса пана ван̇касаддасса аттхита̄ наттхита̄ ча па̄л̣иа̄дӣсу пунаппунам̣ упапариккхитабба̄. кечеттха вадеййум̣ ‘‘йади бха̄вава̄чако ван̇касаддо наттхи, катхам̣ ‘ат̣т̣хаван̇кам̣ ман̣иратанам̣ ул̣а̄ра’нти еттха сама̄со’’ти. еттха пана ат̣т̣хасу т̣ха̄несу ван̇кам̣ ат̣т̣хаван̇кам̣, на ат̣т̣хаван̇ка̄ни йасса̄ти. даббава̄чако хи ван̇касаддо, на бха̄вава̄чакоти дат̣т̣хаббам̣.
ван̇кам̣ ваккан̃ча кут̣илам̣, джимхан̃ча римхамануджу;
ван̇касадда̄дайо ете, ва̄ччалин̇га̄ тилин̇гика̄.
атха ва̄ ван̇касаддойам̣, ‘‘ван̇кагхаста̄’’тиа̄дису;
бал̣исе гирибхеде ча, ваттате са пума̄ тада̄.
айан̃хи ‘‘те’ме джана̄ ван̇кагхаста̄ сайанти. йатха̄пи маччхо бал̣исам̣, ван̇кам̣ мам̣сена чха̄дитам̣. ван̇кагхастова амбуджо’’тиа̄дӣсу бал̣исе ваттати.
еттха сийа̄ ‘‘нану ча бхо ‘йатха̄пи маччхо бал̣исам̣, ван̇кам̣ мам̣сена чха̄дита’нти еттха ван̇касаддо гун̣ава̄чако висесанасадо, йена бал̣исо висесито, тена ван̇кам̣ кут̣илам̣ бал̣исанти аттхо вин̃н̃а̄йатӣ’’ти? танна, ван̇касадде авуттепи бал̣исасабха̄васса ван̇катта̄ кут̣илаттхо па̄кат̣оти наттхи висесанасаддена пайоджанам̣. идам̣ пана ‘‘бал̣исам̣ ван̇ка’’нти вачанам̣ ‘‘хаттхи на̄го. сарорухам̣ падумам̣. хаттхӣ ча кун̃джаро на̄го’’тиа̄дивачанамива парийа̄йавачанам̣, тасма̄ ‘‘ван̇ка’’нти падасса ‘‘кут̣ила’’нти аттхо на гахетаббо. атха ва̄ йатха̄ ‘‘йатха̄ а̄ран̃н̃акам̣ на̄гам̣, дантим̣ анвети хаттхинӣ’’ти еттха на̄гасаддасса дантӣсаддасса ча ан̃н̃аман̃н̃апарийа̄ йавачанаттепи дантинти манорамадантайуттанти аттхо сам̣ван̣н̣ито, татха̄ ‘‘бал̣исам̣ ван̇ка’’нти имесампи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ парийа̄йавачанаттепи ван̇канти кут̣иланти аттхо ваттаббо. еван̃хи сати аттхо са̄лара̄джа̄ вийа супхуллито хоти, десана̄ ча вила̄саппатта̄, на пана ‘‘ван̇кам̣ бал̣иса’’нти садда̄нам̣ гун̣агун̣ӣвасена сама̄на̄дхикаран̣абха̄во иччхитаббо ‘‘буддхо бхагава̄ веран̃джа̄йам̣ вихаратӣ’’тиа̄дӣсу ‘‘буддхо бхагава̄’’ти имесам̣ вийа сама̄на̄дхикаран̣абха̄васса аниччхитаббатта̄. на хи ӣдисесу т̣ха̄несу сама̄на̄дхикаран̣абха̄во пора̄н̣ехи анумато.
‘‘йаттха ета̄дисо саттха̄, локе аппат̣ипуггало;
татха̄гато балаппатто, самбуддхо париниббуто’’ти,
‘‘буддхам̣ буддхам̣ никхилависайам̣ суддхийа̄ йа̄ва суддхи’’нти ча а̄дӣсу пана анумато. еттха хи ‘‘ета̄дисо’’ти ча ‘‘аппат̣ипуггало’’ти ча ‘‘татха̄гато’’ти ча ‘‘балаппатто’’ти ча ‘‘самбуддхо’’ти ча ‘‘париниббуто’’ти ча има̄ни ‘‘саттха̄’’ти анена падена сама̄на̄дхикаран̣а̄ни. татха̄ ‘‘буддхам̣ буддха’’нти двиннам̣ пада̄нам̣ паччхимам̣ пуримена сама̄на̄дхикаран̣ам̣ бхавати.
ити ‘‘йатха̄пи маччхо бал̣исам̣, ван̇кам̣ мам̣сена чха̄дита’’нти еттха ван̇касаддо бал̣исасса̄бхидха̄нантарам̣, на гун̣ава̄чако. евам̣ ван̇касаддо бал̣исе ваттати. ‘‘кан̇кам̣ гаччха̄ма паббатам̣. дӯре ван̇катапаббато’’тиа̄дӣсу пана гиривисесе ваттати. еттха ча ‘‘ван̇капаббато’’ти ваттаббе сукхучча̄ран̣аттхам̣ нируттинайена маджджхе анимиттам̣ така̄ра̄гамам̣ катва̄ ‘‘ван̇катапаббато’’ти вуттам̣. атха ва̄ ван̇койева ван̇ката̄, йатха̄ дево ева девата̄. йатха̄ ча диса̄ ева дисата̄ти, евам̣ та̄паччайавасена ван̇ката̄ ча са̄ паббато ча̄ти ‘‘ван̇катапаббато’’ти вуттам̣, маджджхе рассавасена четам̣ дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ ван̇камасса сан̣т̣ха̄наматтхӣти ван̇катоти мантуаттхе тапаччайо, йатха̄ паббамасса аттхӣти паббатоти. евам̣ ван̇като ча со паббато ча̄ти ван̇катапаббато. ‘‘ван̇капаббато’’ иччева ва̄ пан̣н̣атти, па̄даккхарапа̄рипӯрийа̄ пана ‘‘дӯре ван̇катапаббато’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
лока дассане. локати. локо. а̄локоти ан̃н̃а̄нипи рӯпа̄ни гахетабба̄ни. чура̄диган̣ам̣ пана патва̄ имисса̄ ‘‘локети, локайати, олокети, олокайатӣ’’тиа̄дина̄ рӯпа̄ни бхаванти. локоти тайо лока̄ сан̇кха̄ралоко сатталоко ока̄салокоти. таттха ‘‘еко локо, саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти а̄гато сан̇кха̄ро ева локо сан̇кха̄ралоко. сатта̄ ева локо сатталоко. чаккава̄л̣асан̇кха̄то ока̄со ева локо ока̄салоко, йо ‘‘бха̄джаналоко’’типи вуччати. тесу сан̇кха̄ро луджджатӣти локоти. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘луджджати палуджджатӣти кхо бхиккху тасма̄ локоти вуччатӣ’’ти. локийати еттха пун̃н̃апа̄пам̣ таббипа̄ко ча̄ти сатто локо. локийати вичитта̄ка̄рато диссатӣти чаккава̄л̣асан̇кха̄то ока̄со локо. йасма̄ пана локасаддо самӯхепи диссати, тасма̄ локийати самуда̄йавасена пан̃н̃а̄пийатӣти локо, самӯхоти айампи аттхо гахетаббо. атха ва̄ локоти тайо лока̄ килесалоко бхавалоко индрийалокоти. тесам̣ сарӯпам̣ чура̄диган̣е катхесса̄ма бахувидхатан̃ча. бахиддха̄ пана кавӣхи ‘‘локо ту бхуване джане’’ти еттакамева вуттам̣.
силока сан̇гха̄те. сан̇гха̄то пин̣д̣анам̣. силокати, силоко, силокаманукасса̄ми. аккхарападанийамито вачанасан̇гха̄то силоко. со паджджанти вуччати, татха̄ хи ‘‘силоко йасасси падждже’’ти кавайо ваданти.
дека дхека саддусса̄хесу. саддо раво, усса̄хо ва̄йа̄мо. декати. дхекати.
река саки сан̇ка̄йам̣. рекати. сан̇кати, тасмим̣ ме сан̇кате мано. сан̇ка̄.
аки лаккхан̣е. ан̇кати, ан̇ко, сасан̇ко.
маки ман̣д̣ане. ман̣д̣анам̣ бхӯсанам̣, ман̇кати.
ката лолийе. лолабха̄во лолийам̣ йатха̄ даккхийам̣. какати, ка̄ко, ка̄кӣ. еттха ‘‘ка̄ко, дхан̇ко, ва̄йасо, бали, бходжи, арит̣т̣хо’’ти има̄ни ка̄ка̄бхидха̄на̄ни.
кука вака а̄да̄не. кукати, вакати, коко, вако. еттха кокоти аран̃н̃асунакхо. вакоти кхуддакаванадӣпико, бйаггхотипи ваданти.
вака диттийам̣ пат̣игха̄те ча. дитти собха̄, вакати.
каки ваки сакка тика т̣ика сека гатйаттха̄. кан̇кати, ван̇кати, саккати, нисаккати, парисаккати, осаккати, вадха̄йа парисакканам̣. бил̣а̄ранисаккаматтампи. текати, т̣екати, т̣ӣка̄ секати. еттха т̣ӣка̄ти т̣икийати джа̄нийати сам̣ван̣н̣ана̄йа аттхо ета̄йа̄ти т̣ӣка̄. ета̄ идха̄туа̄дика̄ секапарийанта̄ дха̄туйо ‘‘аттанобха̄са̄’’ти саддасаттхавидӯ ваданти. тесам̣ мате ета̄ ‘‘те анте, там̣ антам̣’’ичча̄дӣнам̣йева висайо, па̄вачане пана нийамо наттхи.
хикка абйаттасадде. абйаттасаддо авибха̄витаттхасаддо нираттхакасаддо ча. хиккати, хиккате. имам̣ ‘‘убхайатобха̄са̄’’ти ваданти. идам̣ ту па̄вачанена сам̣сандати. парассаттанобха̄са̄нан̃хи дха̄тӯнам̣ ‘‘бхавати, бхавате, ба̄дхате, ба̄дхатӣ’’тиа̄дина̄ йебхуййена двидха̄ двидха̄ рӯпа̄ни са̄сане диссанти.
има̄ни кака̄рантадха̄турӯпа̄ни.
кхака̄рантадха̄ту
кха̄ пакатхане кхйа̄ ча. пакатханам̣ а̄чиккханам̣ десанам̣ ва̄. кха̄ти, сан̇кха̄ти. а̄пуббатте висадисабха̄вена кха̄тйаккхарасса двиттам̣, а̄ка̄расса ча сан̃н̃огапуббатта̄ рассаттам̣, аккха̄ти. аккха̄си пурисуттамо. аккхеййам̣ те ахам̣ аййе. дхаммо сан̇кха̄йати. аккха̄йати. атра пана кака̄ралопо. сва̄кха̄то бхагавата̄ дхаммо. сан̇кха̄то. аккха̄то. аккха̄та̄ро татха̄гата̄. сан̇кха̄та̄ саббадхамма̄нам̣ видхуро. сан̇кха̄, пат̣исан̇кха̄. крийам̣ а̄кйа̄ти катхетӣти а̄кхйа̄там̣. кечи пана ‘‘сва̄кха̄то’’ти ча ‘‘сва̄ккхйа̄то’’ти ча ‘‘сва̄кхйа̄то’’ти ча падамиччханти. таттха паччхима̄ни саккат̣абха̄са̄то найам̣ гахетва̄ вутта̄ни, итарам̣ йатха̄т̣хитарӯпаниппхаттивасена, ато йатха̄дасситапада̄нийева пасаттхатара̄ни. таттха сан̇кха̄саддасса аттхуддха̄ро нӣйате – сан̇кха̄саддо н̃а̄н̣акот̣т̣ха̄сапан̃н̃аттиган̣ана̄су диссати. ‘‘сан̇кха̄йекам̣ пат̣исеватӣ’’тиа̄дӣсу хи н̃а̄н̣е диссати. ‘‘папан̃часан̃н̃а̄сан̇кха̄ самуда̄чарантӣ’’тиа̄дӣсу кот̣т̣ха̄се. ‘‘тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ сан̇кха̄ саман̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу пан̃н̃аттийам̣. ‘‘на сукарам̣ сан̇кха̄ту’’нтиа̄дӣсу ган̣ана̄йам̣. еттхетам̣ вуччати –
‘‘н̃а̄н̣апан̃н̃аттикот̣т̣ха̄са-ган̣ана̄су падиссати;
сан̇кха̄саддоти дӣпеййа, дхаммадӣпасса са̄сане’’ти.
кхи кхайе. кхийанадхаммам̣ кхӣйати. са̄сана̄нурӯпена саре ика̄расса иййа̄десо, кхиййати. ‘‘кхайо, кхам̣’’ иччапи рӯпа̄ни н̃еййа̄ни. таттха кхайоти кхийанам̣ кхайо. атха ва̄ кхийанти килеса̄ еттха̄ти кхайо, магганибба̄на̄ни. кхайасан̇кха̄тена маггена па̄пун̣ийатта̄ пхалампи кхайо. кханти туччхам̣ сун̃н̃ам̣ вивиттам̣ риттам̣, кханти ва̄ а̄ка̄со.
кхи нива̄се. кхӣйати, кхиййати ва̄. са̄сана̄нурӯпена ика̄расса ӣйа иййа̄десо дат̣т̣хаббо. айам̣ дива̄диган̣епи паккхипитаббо. кхам̣ кхайам̣. абхираман̣ӣйам̣ ра̄джаккхайам̣. таттха кхӣйатӣти нивасати. кханти чаккха̄дииндрийам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ нива̄сат̣т̣хена. кхайанти нивесанам̣. ра̄джаккхайанти ран̃н̃о нивесанам̣. атра̄йам̣ па̄л̣и –
‘‘саче ча аджджа дха̄реси, кума̄рам̣ ча̄рудассанам̣;
кусена джа̄такхаттийам̣, саван̣н̣аман̣имекхалам̣;
пӯджита̄ н̃а̄тисан̇гхехи, на гаччхаси йамаккхайа’’нти.
таттха йамаккхайанти йаманивесанам̣.
кху садде. кхоти кхавати.
кхе кха̄данасатта̄су. кха̄йати. ундӯра̄ кха̄йанти. виккха̄йитакам̣. гокха̄йитакам̣. ассирӣ вийа кха̄йати. диса̄пи ме на паккха̄йанти. еттха̄димхи ка̄йатӣти кха̄дати. атха ва̄ упат̣т̣ха̄ти пан̃н̃а̄йати.
сукха дуккха такрийа̄йам̣. такрийа̄ти сукхадуккха̄нам̣ ведана̄нам̣ крийа̄, сукханам̣ дуккхананти вуттам̣ хоти. акаммака̄ име дха̄таво. сукхати, дуккхати. сукхам̣, дуккхам̣. сукхито, дуккхито. сукхам̣ са̄там̣ пӣн̣анам̣, дуккхам̣ вигха̄там̣ агхам̣ килесо. таттха сукханти сукхайатӣти сукхам̣. йассуппаджджати, там̣ сукхитам̣ каротӣти аттхо. дуккханти дуккхайатӣти дуккхам̣. йассуппаджджати, там̣ дуккхитам̣ каротӣти аттхо. има̄ни ниббачана̄ни ка̄ритавасена вутта̄нӣти дат̣т̣хаббам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ сукхадуккхасаддаттхам̣ вадантехи гарӯхи сукхайати дуккхайатисадда̄нам̣ камматтхама̄да̄йа виваран̣асса кататта̄. татха̄ хи ‘‘сукхети сукхайати, сукха̄пети сукха̄пайати, дуккхети дуккхайати, дуккха̄пети дуккха̄пайатӣ’’ти има̄ни тесам̣ ка̄ритападарӯпа̄ни, атта̄нам̣ сукхети пӣн̣етӣти ча, сукхайати сукхам̣, дуккхайатӣти дуккханти ча,
‘‘саче ча кимхичи ка̄ле,
маран̣ам̣ ме пуре сийа̄;
путте ча ме папутте ча,
сукха̄пеййа махосадхо’’ти ча
па̄л̣иа̄дидассанато. саддасаттхе пана дха̄тупа̄т̣хасан̇кхепе ча име дха̄таво чура̄диган̣ейева вутта̄. ‘‘сукхайати дуккхайатӣ’’ти ча ака̄рита̄ни суддхакаттупада̄ни иччхита̄ни. майам̣ ту тесам̣ таббачанам̣ суддхакаттари ча та̄ни падарӯпа̄ни на иччха̄ма па̄л̣иа̄дӣхи вируддхатта̄, тасма̄йева те имасмим̣ бхӯва̄диган̣е вутта̄. айан̃хи суддхакаттувисайе асма̄кам̣ ручи ‘‘сукхатӣти сукхито, дуккхатӣти дуккхито’’ти.
нану ча бхо ‘‘сукхати дуккхатӣ’’ти крийа̄пада̄ни буддхавачане на диссантӣти? саччам̣, евам̣ сантепи ат̣т̣хакатха̄найавасена гахетаббатта̄ диссантийева на̄ма. на хи саббатха̄ саббесам̣ дха̄тӯнам̣ рӯпа̄ни са̄сане локе ва̄ лаббханти, екачча̄ни пана лаббханти, екачча̄ни на лаббханти. евам̣ сантепи найавасена лаббхантийева. ‘‘каппайавхо патиссата̄’’ти хи дит̣т̣хе ‘‘чаравхо бхун̃джавхо’’тиа̄дӣнипи найавасена дит̣т̣ха̄нийева на̄ма.
татра пана̄йам̣ найо. висуддхимагга̄дӣсу хи ‘‘екадвийоджанаматтампи аддха̄нам̣ гатасса ва̄йо куппати, гатта̄ни дуккхантӣ’’ти евам̣ бхӯва̄диган̣икам̣ акаммакам̣ суддхакаттува̄чакам̣ ‘‘дуккхантӣ’’ти крийа̄падам̣ диссати. тасмим̣ дит̣т̣хийева ‘‘сукхати, сукханти. сукхаси, сукхатха. сукха̄ми, сукха̄ма̄’’тиа̄дӣни ча ‘‘дуккхати, дуккханти. дуккхаси, дуккхатха̄’’тиа̄дӣнича дит̣т̣ха̄ни на̄ма хонти дит̣т̣хена адит̣т̣хасса та̄дисасса анаваджджасса найасса гахетаббатта̄, тасма̄ ‘‘сукхатӣти сукхито, дуккхатӣти дуккхито’’ти бхӯва̄динайо ева гахетаббо, на пана чура̄динайо. апарампеттха ниббачанам̣, сукхам̣ сан̃джа̄там̣ етасса̄ти сукхито, сан̃джа̄тасукхоти аттхо. еса найо дуккхитоти еттха̄пи. атха ва̄ сукхена ито паваттоти сукхито. еса найо ‘‘дуккхито’’ти еттха̄пи. дуллабха̄йам̣ нӣти са̄дхукам̣ манаси ка̄табба̄.