13. савиниччхайасан̇кхйа̄на̄мана̄микападама̄ла̄
ито парам̣ паваккха̄ми, сан̇кхйа̄на̄микапантийо;
бхӯдха̄туджехи рӯпехи, ан̃н̃ехи чупайоджитум̣.
йа̄ хи са̄ хет̣т̣ха̄ амхехи ека двити чатуиччетесам̣ сан̇кхйа̄саббана̄ма̄нам̣ на̄микападама̄ла̄ катхита̄, там̣ т̣хапетва̄ идха асаббана̄ма̄нам̣ пан̃ча чха сатта̄дӣнам̣ сан̇кхйа̄на̄ма̄нам̣ на̄микападама̄ла̄ бхӯдха̄тумайехи ан̃н̃ехи ча рӯпехи йоджанаттхам̣ вуччате –
пан̃ча, пан̃чахи, пан̃чабхи, пан̃чаннам̣, пан̃часу. саттаннам̣ вибхаттӣнам̣ васена н̃еййам̣. ‘‘пан̃ча бхӯта̄, пан̃ча абхибхавита̄ро, пан̃ча пуриса̄, пан̃ча бхӯмийо, пан̃ча кан̃н̃а̄йо, пан̃ча бхӯта̄ни, пан̃ча читта̄нӣ’’тиа̄дина̄ саббаттха йоджетаббам̣. чха, чхахи, чхабхи, чханнам̣, чхасу, чхассу итипи. ‘‘чхассу локо самуппанно, чхассу круббати сантхава’’нти хи па̄л̣и. сатта, саттахи, саттабхи, саттаннам̣, саттасу. ат̣т̣ха, ат̣т̣хахи, ат̣т̣хабхи, ат̣т̣ханнам̣, ат̣т̣хасу. нава, навахи, навабхи, наваннам̣, навасу. даса, дасахи, дасабхи, дасаннам̣, дасасу. евам̣ ека̄даса. два̄даса, ба̄раса. тераса, тедаса, тел̣аса. чатуддаса, чуддаса. пан̃чадаса, паннараса. сол̣аса. саттараса. ат̣т̣ха̄раса, ат̣т̣ха̄расахи, ат̣т̣ха̄расабхи, ат̣т̣ха̄расаннам̣, ат̣т̣ха̄расасу. саббаметам̣ бахувачанавасена гахетаббам̣.
екӯнавӣсати, екӯнавӣсам̣ ичча̄дипи. екӯнавӣса̄йа, екӯнавӣса̄йам̣, екӯнавӣса бхиккхӯ тит̣т̣ханти, екӯнавӣсам̣ бхиккхӯ пассати, евам̣ ‘‘кан̃н̃а̄йо читта̄нӣ’’ти ча а̄дина̄ йоджетаббам̣. екӯнавӣса̄йа бхиккхӯхи дхаммо десито, екӯнавӣса̄йа кан̃н̃а̄хи катам̣, екӯнавӣса̄йа читтехи катам̣, екӯнавӣса̄йа бхиккхӯнам̣ чӣварам̣ дети, екӯнавӣса̄йа кан̃н̃а̄нам̣ дханам̣ дети, екӯнавӣса̄йа читта̄нам̣ руччати, екӯнавӣса̄йа бхиккхӯхи апети. евам̣ кан̃н̃а̄хи читтехи. екӯнавӣса̄йа бхиккхӯнам̣ сантакам̣, евам̣ кан̃н̃а̄нам̣ читта̄нам̣. екӯнавӣса̄йам̣ бхиккхӯсу патит̣т̣хитам̣. евам̣ ‘‘кан̃н̃а̄су читтесӯ’’ти йоджетаббам̣. екӯнавӣсати, екӯнавӣсатим̣, екӯнавӣсатийа̄, екӯнавӣсатийам̣.
вӣсати, вӣсатим̣, вӣсатийа̄, вӣсатийам̣. вӣса, вӣсам̣, вӣса̄йа, вӣса̄йам̣. татха̄ екавӣса два̄вӣса ба̄вӣса тевӣса чатувӣса ичча̄дӣсупи. тим̣са, тим̣сам̣, тим̣са̄йа, тим̣са̄йам̣. чатта̄лӣса, чатта̄лӣсам̣, чатта̄лӣса̄йа, чатта̄лӣса̄йам̣. чатта̄рӣса ичча̄дипи. пан̃н̃а̄са, пан̃н̃а̄сам̣, пан̃н̃а̄са̄йа, пан̃н̃а̄са̄йам̣. пан̣н̣а̄са, пан̣н̣а̄сам̣, пан̣н̣а̄са̄йа, пан̣н̣а̄са̄йам̣. сат̣т̣хи, сат̣т̣хим̣, сат̣т̣хийа̄, сат̣т̣хийам̣. саттати, саттатим̣, саттатийа̄, саттатийам̣. саттари ичча̄дипи. асӣти, асӣтим̣, асӣтийа̄, асӣтийам̣. навути. навутим̣, навутийа̄, навутийам̣.
иттхан̃ча ан̃н̃атха̄пи сан̇кхйа̄рӯпа̄ни гахетабба̄ни. екӯнавӣсехи, екӯнавӣса̄нам̣, екӯнавӣсесу. ‘‘чханнавутӣна’’нти ча а̄дина̄пи сан̇кхйа̄рӯпа̄нам̣ каттхачи дассанато кечи саддасаттхавидӯ ӯнавӣсатисаддам̣ саббада̄пи екавачанантамиттхилин̇гамева пайун̃джанти. кечи ‘‘вӣсатиа̄дайо а̄навути екавачананта̄ иттхилин̇га̄’’ти ваданти. кечи пана̄ху –
‘‘садда̄ сан̇кхйеййасан̇кха̄су, екатте вӣсата̄дайо;
сан̇кхаттхе двибахуттамхи, та̄ ту ча̄навутиттхийо’’ти.
еттха двивачанам̣ чхад̣д̣етаббам̣ буддхавачане тадабха̄вато. саббесампи ча тесам̣ йатха̄вуттавачанам̣ кин̃чи па̄л̣иппадесам̣ патва̄ йуджджати, кин̃чи пана патва̄ на йуджджати вӣсативӣсам̣тим̣сам̣ичча̄дӣнан̃хи сан̇кхаттха̄нам̣ садда̄нам̣ бахувачанаппайогавасенапи па̄л̣ийам̣ дассанато, качча̄йане ча йовачанасамбхӯтарӯпавантата̄дассанато. тасма̄ йатха̄самбхавам̣ йатха̄па̄вачанан̃ча иттхилин̇габха̄ве тесамекавачанантата̄ ведитабба̄ аттхи наттхисадда̄нам̣ вийа.
аттхинаттхисадда̄ хи нипа̄татта̄ екаттепи бахуттепи паваттанти ‘‘путта̄ маттхи дханамматтхи. наттхи аттасамам̣ пемам̣. наттхи саман̣абра̄хман̣а̄’’тиа̄дӣсу. алин̇гаттепи панетесам̣ каттхачи иттхилин̇габха̄во дит̣т̣хо. абхидхамме хи дхаммасена̄патина̄ анудхаммачаккаваттина̄ воха̄ракусалена воха̄ракусаласа̄дхакена ‘‘аттхийа̄ нава. наттхийа̄ нава̄’’ти екавачанантам̣ иттхилин̇гарӯпам̣ дасситам̣, тасма̄ вӣсативӣсатимичча̄дӣнампи йатха̄самбхавам̣ йатха̄па̄вачанан̃ча иттхилин̇габха̄ве екавачанантата̄ ведитабба̄.
таттхеке ‘‘хетуйа̄ адхипатийа̄’’ти ча идам̣ лин̇гавипалла̄савасена гахетаббам̣ ман̃н̃анти. таммативасена ‘‘хетумхи адхипатимхӣ’’ти пуллин̇габха̄во пат̣ипа̄детаббо, ‘‘хетупаччайе адхипатипаччайе’’ иччеваттхо. атха ва̄ ‘‘хетуйа̄ адхипатийа̄’’ти двайамидам̣ иттхилин̇гарӯпапат̣ибха̄гам̣ пуллин̇гарӯпанти гахетаббам̣ ‘‘хетуйо джантуйо’’тиа̄дӣнам̣ иттхилин̇гарӯпапат̣ибха̄га̄нам̣ пуллин̇гарӯпа̄нампи виджджама̄натта̄, ‘‘аттхийа̄ наттхийа̄’’ти идам̣ пана лин̇гавипалла̄савасена вуттанти на гахетаббам̣ аттхи наттхисадда̄нам̣ алин̇габхедатта̄. на хи аттхи наттхисадда̄ тӣсу лин̇гесу екасмимпи антогадха̄. етесу хи аттхисаддо а̄кхйа̄танипа̄тавасена бхиджджати ‘‘аттхи санти сам̣виджджати. аттхикхӣра̄ бра̄хман̣ӣ’’тиа̄дӣсу, наттхисаддо пана нипа̄тойева. иччевам̣ аттхи наттхисадда̄нам̣ нипа̄та̄нан̃ча лин̇гавачанавасена катханам̣ йуджджати иттхилин̇га̄дивасена екатта̄дивасена ча аппаваттанато. вуттан̃ча –
‘‘садисам̣ тӣсу лин̇гесу, сабба̄су ча вибхаттису;
вачанесу ча саббесу, йам̣ на бйети тадабйайа’’нти.
еттха сийа̄ – нану ча бхо ‘‘аттхи сакка̄ лаббха̄ иччете пат̣хама̄йа̄’’ти вачанато аттхисаддо пат̣хама̄йа вибхаттийа̄ йутто, евам̣ санте касма̄ ‘‘садисам̣ тӣсу лин̇гесӯ’’тиа̄ди вуттанти? саччам̣ аттхисаддо пат̣хама̄йа вибхаттийа̄ йутто, татха̄ наттхисаддо аттхисаддасса вачаналесена гахетаббатта̄ йугал̣ападатта̄ ча. идам̣ пана ‘‘садисам̣ тӣсу лин̇гесӯ’’тиа̄дивачанам̣ упасагганипа̄тасан̇кха̄те асан̇кхйа̄садде сандха̄йа вуттам̣, на екекамасан̇кхйа̄саддам̣ сандха̄йа. татха̄ хи ‘‘асан̇кхйа̄’’ти ча ‘‘абйайа̄’’ти ча ладдхавоха̄ресу упасагганипа̄тесу упасагга̄ саббепи саббавибхаттивачанака̄. нипа̄та̄нам̣ пана екачче пат̣хама̄дӣсу йатха̄рахам̣ вибхаттийутта̄, екачче авибхаттийутта̄. таттха йе йадаггена вибхаттийутта̄, те тадаггена таббачанака̄. упасагганипа̄тесу хи паччекам̣ ‘‘идам̣ на̄ма вачана’’нти ладдхум̣ на сакка̄, саббасан̇га̄хакавасена пана ‘‘садисам̣ тӣсу лин̇гесӯ’’тиа̄ди пубба̄чарийехи вуттам̣. качча̄йана̄чарийенапи имамеваттхам̣ сандха̄йа ‘‘сабба̄сама̄вусопасагганипа̄та̄дӣхи ча̄’’ти вуттам̣. на хи а̄вусосаддато сабба̄пи вибхаттийо лаббханти, атха кхо а̄лапанаттхава̄чакатта̄ екавачаникаанекавачаника̄ пат̣хама̄вибхаттийойева лаббханти. айамасма̄кам̣ кханти.
кечи пана саббехипи нипа̄техи саббавибхаттилопам̣ ваданти, там̣ на гахетаббам̣. ‘‘аттхи сакка̄ лаббха̄ иччете пат̣хама̄йа. дива̄ бхиййо намо иччете пат̣хама̄йа ча дутийа̄йа ча̄’’тиа̄дивачанато, падапӯран̣аматта̄нан̃ча авибхаттийутта̄нам̣ атха кхалу вата ватха ичча̄дӣнам̣ нипа̄та̄нам̣ вачанато. еттха̄пи сийа̄ ‘‘нану ча бхо авибхаттийутта̄нампи нипа̄та̄нам̣ самбхавато аттхи наттхисадда̄нам̣ авибхаттико ниддесо ка̄таббо, атха киматтхам̣ ‘аттхийа̄ нава, наттхийа̄ нава̄’ти савибхаттико ниддесо като’’ти? саббатха̄ вибхаттӣхи вина̄ аттхасса ниддиситумасаккун̣еййатта̄ти.
йади евам̣ ‘‘аттхи сакка̄ лаббха̄ иччете пат̣хама̄йа̄’’ти вачанато аттхи наттхисадда̄ лутта̄йа пат̣хама̄йа вибхаттийа̄ васена пат̣хама̄вибхаттика̄йева ниддиситабба̄, евамакатва̄ касма̄ саттамйантавасена ‘‘аттхийа̄ наттхийа̄’’ти ниддит̣т̣ха̄ти? саччам̣, аттхи наттхисадда̄ пат̣хама̄вибхаттийутта̄йева ниддиситабба̄, татха̄пи ‘‘аттхипаччайе нава, наттхипаччайе нава̄’’ти етассаттхасса паридӣпане пат̣хама̄йа ока̄со наттхи, саттамийа̄йева пана аттхи, тасма̄ ‘‘аттхийа̄ нава, наттхийа̄ нава̄’’ти вуттам̣. ити аттхийа̄наттхийа̄садда̄нам̣ саттамйантабха̄ве сиддхейева татийа̄чатуттхӣпан̃чамӣчхат̣т̣хийантабха̄вопи сиддхойева хоти. тасма̄ ‘‘аттхибха̄во аттхита̄’’тиа̄дӣсупи аттхийа̄ бха̄во аттхибха̄во, наттхийа̄ бха̄во наттхибха̄во, аттхийа̄ бха̄во аттхита̄бхиа̄дина̄ сама̄сатаддхитавиггахо авассамиччхитаббо. йадидамамхехи вуттам̣, там̣ ‘‘па̄л̣ийа̄ вируджджхатӣ’’ти на ваттаббам̣ па̄л̣инайа̄нуса̄рена вуттатта̄ти.
евам̣ хоту, касма̄ бхо ‘‘аттхийа̄, наттхийа̄’’ти иттхилин̇ганиддесо като, нану нипа̄топасагга̄ алин̇габхеда̄ти? саччам̣, идам̣ пана т̣ха̄нам̣ атӣва сукхумам̣, татха̄пи пубба̄чарийа̄нубха̄ван̃н̃ева нисса̄йа виниччхайам̣ брӯма. йатха̄ хи вӣсатиичча̄дӣнам̣ сан̇кхйа̄садда̄нам̣ сарӯпато адаббава̄чакаттепи даббава̄чака̄нам̣ лата̄матираттииттхӣ йа̄гувадхӯсадда̄нам̣ вийа иттхилин̇габха̄во саддасаттхавидӯхи анумато, евам̣ адаббава̄чакаттепи аттхи наттхисадда̄нам̣ каттхачи иттхилин̇габха̄во саддхаммавидӯхи анумато. тена̄ха а̄йасма̄ дхаммасена̄пати ‘‘аттхийа̄ нава, наттхийа̄ нава̄’’ти. атха ва̄ ‘‘аттхийа̄, наттхийа̄’’ти има̄ни лин̇габха̄вавинимутта̄ни саттамийанта̄ни нипа̄тапада̄нӣтипи гахетабба̄ни, на еттха чодетаббам̣, еварӯпа̄ни нипа̄тапада̄ни пубба̄чарийехи вутта̄ни на санти, тасма̄ чхад̣д̣етаббамидам̣ вачананти.
па̄вачанасмин̃хи гарӯхи аниддит̣т̣ха̄нипи анекавихита̄ни нипа̄тапада̄ни сандиссанти, на̄пи ‘‘хетуйа̄, адхипатийа̄, аттхийа̄, наттхийа̄’’ти евама̄дӣсу ‘‘апасадда̄ име’’ти виродхо уппа̄детаббо. на хи ачинтеййа̄нубха̄вена па̄рамита̄пун̃н̃ена ниппханнена ана̄варан̣ан̃а̄н̣ена саббам̣ н̃еййаман̣д̣алам̣ хаттхатале а̄малакам̣ вийа паччаккхам̣ катва̄ пассато буддхасса вачане ан̃н̃есам̣ ва̄ча̄виппала̄по авассам̣ лаббхатӣти. нану ча бхо ‘‘хетуйа̄, адхипатийа̄, аттхийа̄, наттхийа̄’’ти ча идам̣ са̄рипуттаттхеравачанам̣ тена никкхиттатта̄. татха̄гатена хи та̄ватим̣сабхапане деситака̄ле има̄ни пада̄ни на санти, евам̣ санте касма̄ ‘‘буддхавачана’’нти вадатха̄ти? буддхавачанам̣йева на̄ма. а̄йасмато хи са̄рипуттасса татха̄гатена найо динно, тенапи пабхиннапат̣исамбхидена саттхукаппена аггаса̄вакена саттху сантика̄ найам̣ лабхитва̄ бйан̃джанам̣ суропитам̣ катам̣. саббепи хи пат̣исамбхидаппатта̄ арийа̄ дуннируттим̣ на ваданти нируттипабхедасмим̣ сукусалатта̄, тасма̄ ан̃н̃есамависайо еса арийа̄нам̣ воха̄роти дат̣т̣хаббам̣.
ида̄ни сата̄дӣнам̣ на̄микападама̄ла̄ вуччате –
сатам̣, сата̄ни, сата̄. сатам̣, сата̄ни, сате. сатена, сатехи, сатебхи. сатасса, сата̄нам̣. сата̄, сатасма̄, сатамха̄, сатехи, сатебхи. сатасса, сата̄нам̣. сате, сатасмим̣, сатамхи, сатесу. евам̣ сахассам̣, сахасса̄нӣти йоджетаббам̣. дасасахассам̣ сатасахассам̣ дасасатасахассанти еттха̄пи есева найо. айам̣ панеттха пайого ‘‘сатам̣ бхиккхӯ, сатам̣ иттхийо, сатам̣ читта̄ни. бхиккхӯнам̣ сатам̣, иттхӣнам̣ сатам̣, читта̄нам̣ сатам̣. сахасса̄дӣсупи есева найо. иттхан̃ча ан̃н̃атха̄пи саддарӯпа̄ни бхаванти. кот̣и, кот̣ӣ, кот̣ийо. раттинайена н̃еййам̣.
екаппабхутито йа̄ва, дасака̄ йа̄ паваттати;
сан̇кхйа̄ та̄ва са̄ сан̇кхйеййа-ппадха̄на̄ти гарӯ вадум̣.
вӣсатито йа̄ва сата̄, йа̄ сан̇кхйа̄ та̄ва са̄ пана;
сан̇кхйа̄ппадха̄на̄ сан̇кхйеййа-ппадха̄на̄ти ча ван̣н̣айум̣.
апича –
вӣсато йа̄ва кот̣ийа̄, сан̇кхйа̄ та̄ва хи са̄ кхалу;
сан̇кхйа̄ппадха̄на̄ сан̇кхйеййа-ппадха̄на̄ ча̄ти ниддисе.
татха̄ хи ‘‘асӣти кот̣ийо хитва̄, хиран̃н̃асса̄пи паббаджи’’нти, ‘‘кхӣн̣а̄сава̄ вӣтамала̄, самим̣су сатакот̣ийо’’ти ча па̄л̣и диссати.
имасмим̣ пана т̣ха̄не саббесам̣ сан̇кхйа̄саддарӯпа̄нам̣ па̄кат̣ӣкаран̣ена вин̃н̃ӯнам̣ сукхуман̃а̄н̣апат̣ила̄бхаттхам̣ са̄т̣т̣хакатхам̣ уда̄напа̄л̣иппадесам̣ ан̃н̃ан̃ча па̄л̣иппадесамат̣т̣хакатха̄вачанан̃ча а̄харитва̄ дассайисса̄ми –
‘‘йесам̣ кхо виса̄кхе сатам̣ пийа̄ни, сатам̣ тесам̣ дуккха̄ни, йесам̣ навути пийа̄ни, навути тесам̣ дуккха̄ни. йесам̣ асӣти…пе… йесам̣ саттати. йесам̣ сат̣т̣хи. йесам̣ пан̃н̃а̄сам̣, йесам̣ чатта̄рӣсам̣, йесам̣ тим̣сам̣. йесам̣ кхо виса̄кхе вӣсам̣ пийа̄ни, вӣсати тесам̣ дуккха̄ни. йесам̣ даса. йесам̣ нава. йесам̣ ат̣т̣ха. йесам̣ сатта. йесам̣ чха. йесам̣ пан̃ча. йесам̣ чатта̄ри. йесам̣ тӣн̣и. йесам̣ две. йесам̣ екам̣ пийам̣, тесам̣ екам̣ дуккха’’нти.
таттха сатам̣ пийа̄нӣти сатам̣ пийа̄йитаббаваттхӯни. ‘‘сатам̣ пийа’’нтипи кечи пат̣ханти. еттха ча йасма̄ екато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва даса, та̄ва сан̇кхйа̄сан̇кхйеййаппадха̄на̄, тасма̄ ‘‘йесам̣ даса пийа̄ни, даса тесам̣ дуккха̄нӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣и а̄гата̄. кечи пана ‘‘йесам̣ даса пийа̄нам̣, даса тесам̣ дуккха̄на’’нтиа̄дина̄ пат̣ханти, там̣ на сундарам̣. йасма̄ пана вӣсатито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва сатам̣, та̄ва сан̇кхйеййаппадха̄на̄ сан̇кхйа̄ппадха̄на̄ ча, тасма̄ таттха̄пи сан̇кхйеййаппадха̄нам̣йева гахетва̄ ‘‘йесам̣ кхо виса̄кхе сатам̣ пийа̄ни, сатам̣ тесам̣ дуккха̄нӣ’’тиа̄дина̄ па̄л̣и а̄гата̄. саббесампи ча йесам̣ екам̣ пийам̣, екам̣ тесам̣ дуккханти па̄т̣хо, на пана дуккхасса̄ти. екасмин̃хи падаккаме екараса̄ва бхагавато десана̄ хотӣти. тасма̄ йатха̄вуттанайа̄ва па̄л̣и ведитабба̄. айам̣ та̄ва са̄т̣т̣хакатхо уда̄напа̄л̣иппадесо.
ида̄ни ан̃н̃о па̄л̣иппадесо ат̣т̣хакатха̄па̄т̣хаппадесо ча нӣйате –
‘‘сатам̣ хаттхӣ сатам̣ асса̄, сатам̣ ассатарӣратха̄;
сатам̣ кан̃н̃а̄ сахасса̄ни, а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄;
екасса падавӣтиха̄расса, калам̣ на̄ггханти сол̣аси’’нти
па̄л̣и. еттха ‘‘сатам̣ хаттхӣ’’тиа̄дӣни висесита̄ни, ‘‘сахасса̄нӣ’’ти висесанам̣, тасма̄ сатам̣саддам̣ сахассасаддена йоджетва̄ ‘‘хаттхӣ’’тиа̄дӣни пана упападам̣ катва̄ аттхо гахетаббо. хаттхӣ сатам̣ сахасса̄ни. асса̄ сатам̣ сахасса̄ни. ассатарӣратха̄ сатам̣ сахасса̄ни. а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄ кан̃н̃а̄ сатам̣ сахасса̄ни. идам̣ сан̇кхйеййаппадха̄навасенаттхагахан̣ам̣. сан̇кхйа̄ппадха̄навасена пана айампи аттхо гахетаббо ‘‘хаттхӣнам̣ сатасахассам̣, асса̄нам̣ сатасахассам̣, ассатарӣратха̄нам̣ сатасахассам̣, а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄нам̣ кан̃н̃а̄нам̣ сатасахасса’’нти. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо. ‘‘йоджана̄нам̣ сата̄нуччо, химава̄ пан̃ча паббато’’ти айамат̣т̣хакатха̄па̄т̣хо. еттха ‘‘пан̃ча̄’’ти саддам̣ сатасаддена саддхим̣ йоджетва̄ ‘‘сиппика̄нам̣ сатам̣ наттхӣ’’ти еттха вийа химава̄ паббато йоджана̄нам̣ пан̃ча сата̄ни уччоти сан̇кхйа̄ппадха̄навасена аттхо гахетаббо. ‘‘пан̃ча сата̄нӣ’’ти ча аддхуно аччантасам̣йогавасена упайогавачанам̣. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо. сатамити саддо ‘‘сатам̣ хоми, сахассам̣ хомӣ’’тиа̄дӣсу екавачано. ‘‘атхеттхекасатам̣ кхатйа̄, ануйанта̄ йасассино’’тиа̄дӣсу бахувачано. евам̣ сахасса̄дӣнампи екавачанабахувачаната̄ лаббхати. татха̄ хи ‘‘бхиййо нам̣ сатасахассам̣, йаккха̄нам̣ пайирупа̄сатӣ’’ти еттха ‘‘сатасахасса’’нти екавачанам̣. ‘‘паросахассам̣ кхо панасса путта̄ бхависсантӣ’’ти еттха сахассанти бахувачананти дат̣т̣хаббам̣.
‘‘каппе ча сатасахассе, чатуро ча асан̇кхийе;
амарам̣ на̄ма нагарам̣, дассанеййам̣ манорама’’нти
па̄л̣и. еттха ‘‘каппе ча сатасахассе чатуро ча асан̇кхийети са̄миаттхе упайогабахувачанам̣, тасма̄ ‘‘маха̄каппа̄нам̣ сатасахасса̄нам̣ чатуннам̣ асан̇кхийа̄нам̣ маттхаке’’ти аттхо гахетаббо, ‘‘маттхаке’’ти четтха вачанасесо. ‘‘каппасатасахасса̄дхика̄нам̣ чатуннам̣ асан̇кхийа̄нам̣ маттхаке’’иччеваттхо. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘каппе ча сатасахассе, чатуро ча асан̇кхийе;
еттхантаре йам̣ чаритам̣, саббам̣ там̣ бодхипа̄чана’’нти
па̄л̣и. еттха ‘‘каппе’’ти аччантасам̣йогавасена упайогабахувачанам̣. ‘‘сатасахассе каппе’’ти каппасаддасамбандхена ча̄йам̣ пуллин̇ганиддесо упайоганиддесо ча. сама̄на̄дхикаран̣ан̃хи идам̣ каппасаддена. ‘‘чатуро ча асан̇кхийе’’ти аччхантасам̣йогавасена упайогабахувачана̄ни. касса пана асан̇кхийети? ан̃н̃асса авуттатта̄ каппасса ча вуттатта̄ пакаран̣ато ‘‘каппа̄на’’нти айаматтхо вин̃н̃а̄йатева. на хи вуттам̣ ваджджетва̄ авуттасса кассачи гахан̣ам̣ йуттанти. часаддо сампин̣д̣анаттхо ‘‘маха̄каппа̄нам̣ чатуро асан̇кхйеййе сатасахассе ча маха̄каппе’’ти. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘гхат̣а̄некасахасса̄ни, кумбхӣнан̃ча сата̄ бахӯ’’ти па̄л̣и. еттха гхат̣а̄ти гхат̣а̄нам̣. са̄миаттхе хи идам̣ паччаттавачанам̣. ‘‘гхат̣а̄нам̣ анекасахасса̄ни’’ иччеваттхо. кумбхӣнан̃ча сата̄ бахӯти анека̄ни ча кумбхӣнам̣ сата̄ни. еттха ника̄ралопо дат̣т̣хаббо. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘дасавӣсасахасса̄нам̣, дхамма̄бхисамайо аху;
екадвиннам̣ абхисамайо, ган̣ана̄то асан̇кхийо’’ти
па̄л̣и. еттха дасавӣсасахасса̄нанти дасасахасса̄нам̣ вӣсасахасса̄нан̃ча. дхамма̄бхисамайоти чатусаччаппат̣иведхо. екадвиннанти сӣсаматтакатханам̣, тена ‘‘екасса чева двиннан̃ча тин̣н̣ам̣ чатуннам̣…пе… дасанна’’нтиа̄дина̄ найена асан̇кхйеййоти аттхо. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘чатта̄ри сатасахасса̄ни, чхал̣абхин̃н̃а̄ махиддхика̄;
дӣпан̇карам̣ локавидум̣, парива̄ренти саббада̄’’ти
па̄л̣и. еттха чатта̄ри сатасахасса̄нӣти идам̣ лин̇габхедавасена ‘‘чхал̣абхин̃н̃а̄ махиддхика̄’’ти имехи двӣхи падехи сама̄на̄дхикаран̣ам̣. ӣдисесу хи т̣ха̄несу асан̇кхйеййа ва̄чакопи саддо напум̣сакова хоти, тасма̄ ‘‘чатта̄ри сатасахасса̄нӣ’’ти ча ‘‘чхал̣абхин̃н̃а̄’’ти ча ‘‘махиддхика̄’’ти ча етам̣ падаттайам̣ сама̄на̄дхикаран̣ам̣. атха ва̄ чхал̣абхин̃н̃а̄ махиддхика̄ти чхал̣абхин̃н̃а̄нам̣ махаддхика̄нанти са̄миаттхе паччаттавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. имасмим̣ панаттхе ‘‘чатта̄ри сатасахасса̄нӣ’’ти айам̣ сан̇кхйа̄вачано бхавати. ‘‘тӣн̣и сатасахасса̄ни, на̄рийо самалан̇ката̄’’тиа̄дӣсупи айам̣ найо нетаббо. ‘‘та̄ ча сатта сата̄ бхарийа̄, да̄сйо сатта сата̄ни ча̄’’ти па̄л̣и. еттха сата̄ти ‘‘сата̄нӣ’’ти напум̣сакавасена гахетаббам̣, на иттхилин̇гавасена. ‘‘сата̄’’ти хи ‘‘пан̃ча читта̄ випа̄ка̄’’тиа̄дӣни вийа напум̣сакарӯпам̣. иттхилин̇габхӯта̄ хи сатасаддо наттхи, татха̄ пуллин̇габхӯто. йади ча двилин̇го сатасаддо сийа̄, еван̃ча сати ‘‘пурисо, кан̃н̃а̄’’ти ча ока̄рантапуллин̇гаа̄ка̄рантиттхирӯпехипибхавитаббам̣. рӯпадвайампи сатасаддасса наттхи, тена н̃а̄йати ‘‘сатасаддо екантанапум̣сако’’ти.
нану ча бхо ‘‘та̄ девата̄ саттасата̄ ул̣а̄ра̄’’ти еттха сатасаддо иттхилин̇го хутва̄ диссатӣти? на, напум̣сакойева̄ти. нану ча бхо девата̄саддена сама̄на̄дхикаран̣оти? саччам̣ сама̄на̄дхикаран̣о, татха̄пи напум̣сакойева. ӣдисесу хи сан̇кхйа̄висайесу сама̄на̄дхикаран̣абха̄во аппама̄н̣о. татха̄ хи ‘‘пан̃ча паччекабуддхасата̄ни имасмим̣ исигилисмим̣ паббате чирава̄сино ахесу’’нти напум̣сакалин̇гена пуллин̇гасса сама̄на̄дхикаран̣ата̄ диссати, тасма̄ ‘‘та̄ девата̄ саттасата̄ ул̣а̄ра̄’’ти еттха̄пи ‘‘саттасата̄нӣ’’ти напум̣сакабха̄войева̄ти авагантаббо. ‘‘сатта хаттхисате датва̄’’тиа̄дӣсупи сатасаддо напум̣сакойева. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘навутикот̣исахассехи, парива̄реси маха̄мунӣ’’ти па̄л̣и. еттха ‘‘навутикот̣исахассехи бхиккхӯхӣ’’ти ва̄ ‘‘бхиккхӯнам̣ навутикот̣исахассехӣ’’ти ва̄ сан̇кхйеййасан̇кхйа̄падха̄навасена аттхо гахетаббо. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘сатасахассавасса̄ни, а̄йу тасса махесино’’ти па̄л̣и. еттха ‘‘сатасахассавасса̄нӣ’’ти ка̄ласса аччантасам̣йогавасена упайогавачанам̣. татха̄ ‘‘дасавассасахасса̄ни, ага̄ра’маджджха со васӣ’’ти па̄л̣ийампи. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘ито сатасахассамхи, каппе уппаджджи на̄йако’’ти па̄л̣и, ‘‘еканавуте ито каппе’’ти па̄л̣и ча. еттха сатасахассамхи каппети сатасахасса̄нам̣ каппа̄нам̣ маттхаке. еканавуте каппети еканавутийа̄ каппа̄нам̣ маттхакети бхуммавачанасса са̄мибхуммавачанавасена аттхо гахетаббо. татха̄ хи ‘‘бхагавати брахмачарийам̣ вуссатӣ’’ти еттха бхуммавачанасса ‘‘бхагавато сантике’’ти са̄мибхуммавачанавасена аттхо гахито. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘йади таттха сахасса̄ни, сата̄ни нахута̄ни ча;
невамха̄кам̣ бхайам̣ кочи, ване ва̄л̣есу виджджатӣ’’ти
па̄л̣и. айаметасса̄ аттхо – таттха ване ва̄л̣а̄нам̣ сахасса̄ни ча сата̄ни ча нахута̄ни ча йади виджджанти. атха ва̄ сахасса̄ни сата̄нӣти сатасахасса̄ни, ва̄л̣а̄нам̣ сатасахасса̄ни ча нахута̄ни ча йади виджджанти, евам̣ виджджантесупи ва̄л̣есу кочӣти квачи. кочисаддо хи ‘‘ко те балам̣ маха̄ра̄джа̄’’ти еттха косаддо вийа квасаддаттхе ваттати, нимиттаттхе ча̄йам̣ ниддесо. тена ‘‘кочи квачи кисмин̃чи ва̄л̣е екассапи ва̄л̣амигасса ка̄ран̣а̄ невамха̄кам̣ бхайам̣ виджджатӣ’’ти аттхо гахетаббо. атха ва̄ кочӣти кин̃чи аппаматтакампи. еттха пана ‘‘ва̄л̣есӯ’’ти нимиттаттхе бхуммам̣. ва̄л̣а̄нам̣ ка̄ран̣а̄ аппаматтакампи амха̄кам̣ бхайам̣ на виджджатӣти. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘саббам̣ сатасахасса̄ни, чхаттим̣сапариман̣д̣алам̣;
дасан̃чева сахасса̄ни, ад̣д̣худ̣д̣ха̄ни сата̄ни ча̄’’ти
ат̣т̣хакатха̄па̄т̣хо. еттха йасма̄ саддато сама̄навибхаттилин̇гавачана̄нам̣ пада̄нам̣ асама̄навибхаттилин̇гавачана̄нам̣ ва̄ аттхато пана сама̄на̄нам̣ дӯре т̣хита̄нампи екасамбандхо хоти, итаресам̣ самӣпе т̣хита̄нампи на хоти, тасма̄ ‘‘сабба’’нтидам̣ ‘‘париман̣д̣ала’’нтимина̄ самбандхитаббам̣. ‘‘чхаттим̣са̄’’ти идам̣ пана ‘‘сатасахасса̄нӣ’’тимина̄ самбандхитаббам̣. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘дуве сатасахасса̄ни, чатта̄ри нахута̄ни ча;
еттакам̣ бахалаттена, сан̇кха̄та̄йам̣ васундхара̄’’ти
ат̣т̣хакатха̄па̄т̣хо. еттха ‘‘дуве’’ти висесанам̣, ‘‘сатасахасса̄нӣ’’ти висеситаббам̣. татха̄ ‘‘чатта̄рӣ’’ти висесанам̣, ‘‘нахута̄нӣ’’ти висеситаббам̣. татха̄ хи ‘‘сатасахасса̄ни нахута̄ни ча̄’’ти има̄ни ‘‘дуве чатта̄рӣ’’ти имехи висеситаббатта̄ ‘‘двисатасахассам̣ чатунахута’’нти аттхаппака̄сана̄ни бхаванти. евам̣ сантепи ‘‘дуве’’ичча̄дӣнам̣ сан̇кхйа̄садда̄нам̣ ‘‘сатасахасса̄нӣ’’тиа̄дӣхи сан̇кхйа̄саддехи сама̄на̄дхикаран̣ата̄ пубба̄чарийехи на вутта̄. йасма̄ пана йатха̄ ‘‘дуве путхуджджана̄ вутта̄. сатасахассам̣ бхиккхӯ’’тиа̄дӣсу сама̄на̄дхикаран̣ата̄ лаббхати даббава̄чакатта̄ висеситаббапада̄нам̣, на татха̄ ‘‘дуве сатасахасса̄нӣ’’тиа̄дӣсу адаббава̄чакатта̄ висеситаббапада̄нам̣, тасма̄ ӣдисесу т̣ха̄несу сама̄на̄дхикаран̣ата̄ на иччхитабба̄ йуттийа̄ абха̄вато. йади евам̣ ‘‘кусала̄, рӯпам̣, чаккхума̄’’тиа̄дӣнам̣ вийа имесаман̃н̃аман̃н̃асамбандхарахита̄ сийа̄ти? на, висесанависеситаббабха̄вена гахитатта̄. йаджджевам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄во ладдхабботи? на, нийама̄бха̄вато. екантена хи гун̣агун̣ӣнам̣йева висесанависеситабба̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄во, на итаресам̣ висесанависеситаббаттепи.
таттха ‘‘еттака’’нти пама̄н̣авачанам̣. ‘‘бахалаттена̄’’ти висесане татийа̄. убхайена имаматтхам̣ дассети ‘‘айам̣ васундхара̄ бахалаттена йоджана̄нам̣ дуве сатасахасса̄ни чатта̄ри нахута̄ни ча еттакам̣ сан̇кха̄та̄’’ти. ‘‘еттака’’нти падасса ча ‘‘дуве сатасахасса̄ни чатта̄ри нахута̄ни ча̄’’ти имехи ва̄ ‘‘васундхара̄’’ти имина̄ ва̄ сама̄на̄дхикаран̣ата̄ на иччхитабба̄. еттаканти хи бха̄ванапум̣сакам̣, йам̣ саддасаттхе крийа̄висесананти ваданти. тасса ‘‘еттакена пама̄н̣ена’’иччеваттхо. апича ‘‘дуве сатасахасса̄ни чатта̄ри на хута̄ни ча̄’’ти имесампи ‘‘васундхара̄’’ти имина̄ сама̄на̄дхикаран̣ата̄ на иччхитабба̄ ‘‘бхиккхӯнам̣ сата’’нти еттха сатасаддасса вийа сан̇кхйа̄вачанаматтатта̄. татха̄ хи ‘‘еттака’’нти вуттам̣. ‘‘сан̇кха̄та̄’’ти пана ‘‘айа’’нти ча имесам̣ ‘‘васундхара̄’’ти имина̄ сама̄на̄дхикаран̣ата̄ лаббхати. саббопа̄йам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘дасеттха ра̄джийо сета̄, дассанӣйа̄ манорама̄;
чха пин̇гала̄ паннараса, халидда̄ та̄ чатуддаса̄’’ти
па̄л̣и. еттха чха пин̇гала̄ паннараса̄ти чха ча паннараса ча̄ти екавӣсати пин̇гала̄ ра̄джийоти аттхо гахетаббо.
татха̄ –
‘‘путта̄пи тасса бахаво, ‘екана̄ма̄’ти ме сутам̣;
асӣти даса еко ча, индана̄ма̄ махаббала̄’’ти
па̄л̣и. еттха пана ‘‘еканавутӣ’’ти ваттаббе ‘‘асӣти даса еко ча̄’’ти вуттам̣. вичитрасаддарачанан̃хи па̄вачанам̣. айам̣ найо ан̃н̃есупи ӣдисесу т̣ха̄несу нетаббо.
‘‘тим̣сапурисана̄вутйо, саббевекеканиччита̄;
йесам̣ самам̣ на пасса̄ми, кевалам̣ махи’мам̣ чара’’нти
па̄л̣и. еттха ‘‘пуриса̄нам̣ тим̣сасахасса̄ни навути ча сата̄ни тим̣са на̄вутйо’’ти вуччанти. имасмим̣ пана т̣ха̄не тим̣сасаддато сахассасаддасса навутисаддато ча сатасаддасса лопам̣ катва̄ ‘‘тим̣са на̄вутйо’’ти вуттанти на гахетаббам̣. еван̃хи гахан̣е сати йаттха каттхачипи едисӣ саддарачана̄ ка̄табба̄ сийа̄, ката̄йа ча едиса̄йа саддарачана̄йа аттха̄вагамо вина̄ упадесена сун̣анта̄нам̣ на сийа̄, тасма̄ невам̣ гахетаббам̣. евам̣ пана гахетаббам̣ – ‘‘тим̣са на̄вутйо’’ти идам̣ локасан̇кетарӯл̣хам̣ вачанам̣, сан̇кетарӯл̣хасса пана вачанассаттхо йасма̄ гахитапуббасан̇кетехи сутва̄ н̃а̄йате, на упадесато, тасма̄ брахмадаттена ран̃н̃а̄ вуттака̄лепи саттха̄ра̄ там̣ катхам̣ а̄харитва̄ вуттака̄лепи саббе манусса̄ вина̄пи упадесена вачанаттхам̣ джа̄нантӣти гахетаббам̣.
тим̣сан̃чева сахасса̄ни, навути ча сата̄ни ту;
тим̣са на̄вутийо на̄ма, вутта̄ уман̇гаджа̄таке.
йасма̄ па̄вачане санти, найа̄ чева ачинтийа̄;
воха̄ра̄ ча сугул̣хаттха̄, дайа̄паннена десита̄.
тасма̄ са̄т̣т̣хакатхе дхӣро, гамбхӣре джинабха̄сите;
упадесам̣ сада̄ ган̣хе, гарум̣ самма̄ упат̣т̣хахам̣.
гарӯпадесахӣно хи, аттхаса̄рам̣ на виндати;
аттхаса̄равихӣно со, саддхамма̄ париха̄йати.
гарӯпадесала̄бхӣ ча, аттхаса̄расама̄йуто;
саддхаммам̣ парипа̄ленто, саддхаммасма̄ на ха̄йати.
саддхамматтха̄йа ме тасма̄, сан̇кхйа̄ма̄ла̄пи бха̄сита̄;
саппайога̄ йатха̄йогам̣, сахеваттхавиниччхайа̄.
ити наван̇ге са̄т̣т̣хакатхе пит̣акаттайе бйаппатхагатӣсу вин̃н̃ӯнам̣
косаллаттха̄йа кате садданӣтиппакаран̣е
савиниччхайо сан̇кхйа̄на̄ма̄нам̣ на̄микападама̄ла̄вибха̄го
на̄ма
терасамо париччхедо.