19. саббаган̣авиниччхайа

ито парам̣ паваккха̄ми, саббаган̣авиниччхайам̣;

сотӯнам̣ пат̣убха̄ваттхам̣, параме пит̣акаттайе.

паччайа̄дивибха̄гехи, найехи вивидхехи там̣;

сукхагга̄ха̄йа сотӯнам̣, сун̣а̄тха мама бха̄сато.

таттха пат̣хамо бхӯва̄диган̣о, дутийо рудха̄диган̣о, татийо дива̄диган̣о, чатуттхо сва̄дигун̣о, пан̃чамо кийа̄диган̣о, чхат̣т̣хо гаха̄диган̣о, саттамо тана̄диган̣о, ат̣т̣хамо чура̄диган̣о, имасмим̣ бхагавато па̄вачане ат̣т̣хавидха̄ дха̄туган̣а̄ бхаванти. етесу викаран̣апаччайавасена –

бхӯва̄дито ака̄ро ча, са̄нуса̄ро рудха̄дито;

ака̄ро чевиван̣н̣о ча, ека̄рока̄рамева ча.

йапаччайо дива̄димха̄, н̣у н̣а̄ ун̣а̄ сува̄дито;

кйа̄дито пана на̄йева, ппан̣ха̄ пана гаха̄дито.

ойира̄ ту тана̄димха̄, н̣е н̣айа̄ ча чура̄дито;

аггахитаггахан̣ена, паччайа̄ даса пан̃ча ча.

хиййаттанӣ саттамӣ ча, ваттама̄на̄ ча пан̃чамӣ;

чатассета̄ павуччанти, саббадха̄тукана̄мика̄.

етесу висайесвева, ака̄ро суддхакаттари;

ан̃н̃атра кха чха са̄дӣхи, саха̄пи чупалаббхати.

‘‘бхавати хоти самбхоти, джети джайати кӣйати;

д̣ети йа̄ти ити ети, авати коти сан̇кати.

бхиккхати пивати па̄ти, вадети вадати’’ ити;

бхӯва̄дидха̄турӯпа̄ни, бхавантӣти пака̄сайе.

рӯпам̣ ‘‘рундхати рундхӣти, рундхети пуна рундхити;

сумбхоти’’чча̄дӣрӯпа̄ни, рудха̄дӣнти дӣпайе.

‘‘диббати сиббати чева, йуджджати виджджати татха̄;

гха̄йати ха̄йати’’чча̄ди, рӯпама̄ху дива̄динам̣.

‘‘сун̣оти ча сун̣а̄ти ча, вун̣оти ча вун̣а̄ти ча;

па̄пун̣а̄ти хинотӣ’’ти, а̄дирӯпам̣ сува̄динам̣.

‘‘кина̄ти ча джина̄ти ча, дхуна̄ти ча муна̄ти ча;

асна̄ти’’чча̄дирӯпан̃ча, кйа̄дӣнанти вибха̄вайе.

‘‘гхеппати пат̣игган̣ха̄ти, сан̣хан̃ча сан̣хакоти ча;

кан̣хам̣ тан̣ха̄ ча тин̣хун̣ха’’-мичча̄ди ча гаха̄динам̣.

‘‘таноти ча кароти ча, кайирати саноти ча;

саккота’ппоти паппоти’’-чча̄дирӯпам̣ тана̄динам̣.

‘‘чорети чорайанте ча, чинтети чинтайанти ча;

мантети’’чча̄дикан̃ча̄пи, рӯпама̄ху чура̄динам̣.

викаран̣авасеневам̣, рӯпабхедо пака̄сито;

дха̄тӯнам̣ дха̄тубхеда̄ди-кусаласса мата̄нуго.

кирийа̄йа дха̄ран̣ато, дха̄таво екадха̄ мата̄;

двидха̄пи ча павуччанти, сакамма̄каммато пана.

таттха сакаммака̄ на̄ма, гамибхаккха̄дайа̄ сийум̣;

т̣ха̄са̄дайо акамма̄ ча, упасаггам̣ вина̄ ваде;

сакаммакакаммабхӯто, диву ичча̄дайо пуна;

гахетва̄на тидха̄ хонти, еван̃ча̄пи вибха̄вайе.

сакаммаке двидха̄ бхитва̄, екакаммадвикаммато;

акаммакехи саддхим̣ те, тивидха̄пи бхаванти хи.

акаммака̄ рута̄йева, екакамма̄ гама̄дайо;

хонти двикаммака̄ на̄ма, духикараваха̄дайо.

сакамма̄каммакаттамхи, дха̄тӯнамупасаггато;

нийамо наттхи со тасма̄, на майа̄ еттха вуччати.

екат̣т̣ха̄на̄ гамичча̄дӣ, двит̣т̣ха̄на̄ бхӯпача̄дайо;

тит̣т̣ха̄на̄ сва̄дайо евам̣, т̣ха̄натопи тидха̄ мата̄.

гупа̄дайо нийогена, а̄кхйа̄татте савуддхика̄;

вача тура̄дайо на хи, вуддхика̄ ка̄ритам̣ вина̄;

кхи джи ичча̄дайо дха̄тӯ, савуддха̄вуддхика̄ мата̄;

ити вуддхивасена̄пи, тивидхо дха̄тусан̇гахо.

алуттавикаран̣а̄ ча, луттавикаран̣а̄ татха̄;

лутта̄луттавикаран̣а̄, евампи тивидха̄ сийум̣.

татра̄луттавикаран̣а̄, гами рудхи дива̄дайо;

па̄ бха̄дайо джиничча̄дӣ, камато итаре сийум̣.

суддхассара̄ екассара̄, татха̄некассара̄ти ча;

тидха̄ бхаванти йуйа̄та̄-па̄бха̄ла̄дӣ кара̄дайо.

чатудха̄динайо ча̄пи, лаббхама̄навасена ча;

гахетаббо найан̃н̃ӯхи, йатха̄вутта̄нуса̄рато.

пуна суддхассара̄ дха̄тӯ, екассара̄ ча саттадха̄;

а̄иван̣н̣ауван̣н̣анта-еонтаваса̄ мата̄.

аван̣н̣иван̣н̣уван̣н̣анте-ка̄ранта̄нам̣ васена ве;

анекассарадха̄тӯ ча, саттадха̄ва пакиттита̄.

евам̣ паннарасадха̄пи, дха̄тӯнамидха сан̇гахо;

таппабхедам̣ пака̄сеййум̣, иуичча̄дина̄ видӯ.

татра ‘‘игатийам̣, и аджджхайане, у садде’’ иччете суддхассара̄ дха̄таво. йа̄ ра̄ ла̄ ичча̄дайо екассара̄ а̄ка̄ранта̄. кхиджиниичча̄дайо екассара̄ ика̄ранта̄. пӣичча̄дайо екассара̄ ӣка̄ранта̄. кху ду ку ичча̄дайо екассара̄ ука̄ранта̄, бхӯ хӯ ичча̄дайо екассара̄ ӯка̄ранта̄. кхе дже се ичча̄дайо екассара̄ ека̄ранта̄. со ичча̄дайо екассара̄ ока̄ранта̄.

кара пача сан̇га̄ма ичча̄дайо анекассара̄ ака̄ранта̄, ома̄ичча̄дайо анекассара̄ а̄ка̄ранта̄, саки ичча̄дайо анекассара̄ ика̄ранта̄. чаккхӣ ичча̄дайо анекассара̄ ӣка̄ранта̄. андхуичча̄дайо анекассара̄ ука̄ранта̄. каккхӯ ичча̄дайо анекассара̄ ӯка̄ранта̄. гиле миле ичча̄дайо анекассара̄ ека̄ранта̄ти евам̣ паннарасавидхена дха̄тусан̇гахо.

атха теттим̣савидхенапи дха̄тусан̇гахо бхавати. катхам̣?

дха̄тӯ суддхассара̄ чева, пуна чекассара̄пи ча;

кака̄ранта̄ кхака̄ранта̄, ганта̄ гханта̄ ча дха̄таво.

чака̄ранта̄ чхака̄ранта̄, джанта̄ джханта̄ ча н̃антака̄;

т̣ака̄ранта̄ т̣хака̄ранта̄, д̣анта̄ д̣ханта̄ ча н̣антака̄.

танта̄ чева татха̄ тханта̄, данта̄ дханта̄ ча нантака̄;

панта̄ пханта̄ бака̄ранта̄, бханта̄ манта̄ ча йантака̄.

ранта̄ ланта̄ вака̄ранта̄, санта̄ ханта̄ ча л̣антака̄;

ити теттим̣садха̄ н̃еййо, дха̄тӯнамидха сан̇гахо.

мате саттхусса д̣хан̣ал̣а̄, пада̄димхи на диссаре;

тенекассарадха̄тӯсу, д̣хан̣ал̣а̄ на катхӣйаре.

ика̄рантатика̄ранта-васена ту йатха̄рахам̣;

на̄мам̣ самбхоти дха̄тӯнам̣, итиппаччайайогато.

пачибхиккхичхидикха̄ди, кароти бхавати гами;

гатигаччхатихотӣти, а̄дивоха̄рамуддхаре.

евам̣ теттим̣сабхедехи гахитесу никхилесу дха̄тӯсу –

сахахим̣саӣхаваса̄, сӣхасаддагатим̣ ваде;

саханато хананато, сӣхоти хи гарӯ вадум̣.

татха̄ хи сӣхо ва̄та̄тапа̄дипариссайампи сахати, ‘‘ким̣ ме бахӯхи гха̄т̣итехӣ’’ти аттано гочараттха̄йа кхуддаке па̄н̣е аган̣ханто, ‘‘ма̄хам̣ кхуддаке па̄н̣е висамагате сан̇гха̄там̣ а̄па̄десӣ’’ти ануддайавасена сахитаббе кхуддакасаттепи сахати. хим̣ситаббе пана ка̄йӯпапанне сӯкарамахим̣са̄дайо сатте хим̣сати, тасма̄пи ‘‘сӣхо’’ти вуччати. йатха̄ пана кантанат̣т̣хена а̄диантавипалла̄сато таккам̣ вуччати, евам̣ хим̣санат̣т̣хенапи сӣхоти ведитаббо. атха ва̄ саббирийа̄патхесу дал̣хавӣрийатта̄ сут̣т̣ху ӣхатӣти сӣхо. вуттан̃хи –

‘‘йатха̄ сӣхо мигара̄джа̄, нисаджджат̣т̣ха̄начан̇каме;

алӣнавӣрийо хоти, паггахитамано сада̄’’ти.

апаро найо –

сахана̄ ча хим̣сана̄ ча, татха̄ сӣгхаджаваттато;

сӣхо иччапи бха̄сеййа, сакйасӣхасса са̄сане.

вуттан̃хи суттанипа̄тат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘сахара̄ ча ханана̄ ча сӣгхаджаватта̄ ча сӣхо’’ти.

ида̄ни тадаттхуддха̄ро вуччате, сӣхасаддо ‘‘сӣхо бхиккхаве мигара̄джа̄’’тиа̄дӣсу мигара̄дже а̄гато. ‘‘атха кхо сӣхо сена̄пати йена бхагава̄ тенупасан̇камӣ’’тиа̄дӣсу пан̃н̃аттийам̣. ‘‘сӣхоти кхо бхиккхаве татха̄гатассетам̣ адхивачанам̣ арахато самма̄самбуддхасса̄’’тиа̄дӣсу татха̄гате. таттха татха̄гате садисакаппана̄йа а̄гато.

еттхетам̣ вуччати –

сӣхе пан̃н̃аттийан̃ча̄пи, буддхе аппат̣ипуггале;

имесу тӣсу аттхесу, сӣхасаддо паваттати.

рӯпируппатидха̄тӯхи, рӯпасаддагатим̣ ваде;

‘‘рӯпайати руппатӣ’’ти, ватва̄ ниббачанадвайам̣.

вуттан̃хетам̣ гарӯхи ‘‘рӯпайатӣти рӯпам̣, ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ пака̄сетӣти аттхо’’ти. вуттампи четам̣ ‘‘рӯпанти кенат̣т̣хена рӯпам̣? руппанат̣т̣хена̄’’ти. бхагавата̄ панетам̣ вуттам̣ ‘‘кин̃ча бхиккхаве рӯпам̣ вадетха, руппатӣти кхо бхиккхаве тасма̄ рӯпанти вуччати. кена руппати, сӣтенапи руппатӣ’’ти виттха̄ро. аттхуддха̄ро панасса хет̣т̣ха̄ вуттова.

пасаватеманаттхена, дха̄туна̄ удина̄ пана;

самуддасадданиппхаттим̣, вадеййа матима̄ наро.

еттха хи самуддоти ат̣т̣хахи аччхарийаббхутадхаммехи саманна̄гататта̄ самуддати аттасанниссита̄нам̣ маччхамакара̄дӣнам̣ пӣтисоманассам̣ пасавати джанетӣти самуддо. айамасма̄кам̣ кханти. ат̣т̣хакатха̄чарийа̄ пана ‘‘самудданат̣т̣хена самуддо, киледанат̣т̣хена тенаманат̣т̣хена̄ти вуттам̣ хотӣ’’ти ваданти. милиндапан̃хе пана а̄йасма̄ на̄гасено ‘‘бханте на̄гасена самуддо самуддоти вуччати, кена ка̄ран̣ена а̄пам̣ удакам̣ самуддоти вуччатӣ’’ти милиндена ран̃н̃а̄ пут̣т̣хо а̄ха ‘‘йаттакам̣ маха̄ра̄джа удакам̣, таттакам̣ лон̣ам̣, йаттакам̣ лон̣ам̣, таттакам̣ удакам̣, удакасаматта̄ самуддоти вуччатӣ’’ти. тада̄ ран̃н̃а̄ милиндена ‘‘каллоси бханте на̄гасена̄’’ти вуттам̣. еттха хи самам̣ удакена лон̣ам̣ еттха̄ти самуддоти ниббачанам̣ ведитаббам̣ ‘‘нӣлода’’нтиа̄дӣсу вийа. таттха бхадантана̄гасенаматан̃ча амха̄кам̣ матан̃ча пакатисамуддам̣ сандха̄йа вуттатта̄ на вируджджхати, ат̣т̣хакатха̄чарийа̄нам̣ матампи ‘‘тан̣ха̄самуддо’’ти ча ‘‘самуддопесо’’ти ча а̄гата̄ни самуддасариккхака̄ни ча тан̣ха̄чаккхусота̄дӣни сандха̄йа вуттатта̄ на вируджджхатӣти дат̣т̣хаббам̣.

кха̄дадха̄туваса̄ ча̄пи, кханудха̄тувасена ва̄;

кханито ва̄пи дха̄тумха̄, дха̄то кхам̣пуббатопи ва̄;

кхандхасаддасса ниппхаттим̣, саддаккхандхавидӯ ваде.

таттха ‘‘сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄пи дуккха̄’’ти вачанато сайампи дуккхадхаммойева сама̄но джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣адуккха̄дӣхи анекехи дуккхехи кхаджджати кха̄дийатӣти кхандхо, техева дуккхехи кхан̃н̃ати авада̄рийатӣтипи кхандхо, кханийати парикхан̃н̃атӣтипи кхандхо, аттена ва̄ аттанийена ва̄ туччхатта̄ кхам̣ сун̃н̃а̄ка̄рам̣ дха̄ретӣтипи кхандхо, рӯпаккхандха̄ди. аттхуддха̄рато пана –

кхандхасаддо ра̄сигун̣а-пан̣н̣аттӣсу ча рӯл̣хийам̣;

кот̣т̣ха̄се чева ам̣се ча, ваттатӣти вибха̄вайе.

вуттан̃хетам̣ саммохавиноданийам̣ вибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ – кхандхасаддо самбахулесу т̣ха̄несу нипатати ра̄симхи гун̣е пан̣н̣аттийам̣ рӯл̣хийанти. ‘‘сеййатха̄пи бхиккхаве маха̄самудде на сукарам̣ удакасса пама̄н̣ам̣ гахетум̣ ‘‘еттака̄ни удака̄л̣хака̄нӣ’ти ва̄ ‘еттака̄ни удака̄л̣хакасата̄нӣ’ти ва̄ ‘еттака̄ни удака̄л̣хакасахасса̄нӣ’ти ва̄ ‘еттака̄ни удака̄л̣хакасатасахасса̄нӣ’ти ва̄, атха кхо асан̇кхйеййо аппамеййо маха̄удакаккхандхотвева сан̇кхам̣ гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу хи ра̄сито кхандхо на̄ма. на хи париттакам̣ удакам̣ удакаккхандхоти вуччати, бахукамева вуччати, татха̄ на париттакам̣ раджо раджаккхандхо, на аппаматтака̄ га̄во гаваккхандхо, на аппаматтакам̣ балам̣ балаккхандхо, на аппаматтакам̣ пун̃н̃ам̣ пун̃н̃аккхандхоти вуччати. бахукамева хи раджо раджаккхандхо, бахука̄ ча гава̄дайо гаваккхандхо, балаккхандхо, пун̃н̃аккхандхоти вуччанти. ‘‘сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхо’’тиа̄дӣсу пана гун̣ато кхандхо на̄ма. ‘‘аддаса̄ кха̄ бхагава̄ махантам̣ да̄руккхандхам̣ ган̇га̄йа надийа̄ сотена вуйхама̄на’’нти еттха пан̣н̣аттито кхандхо на̄ма. ‘‘йам̣ читтам̣ мано ма̄насам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’тиа̄дӣсу рӯл̣хӣто кхандхо на̄ма. сва̄йамидха ра̄сито адхиппето. айан̃хи кхандхат̣т̣хо на̄ма пин̣д̣ат̣т̣хо пӯгат̣т̣хо гхат̣ат̣т̣хо ра̄сат̣т̣хо, тасма̄ ра̄силаккхан̣а̄ кхандха̄ти ведитабба̄. кот̣т̣ха̄сат̣т̣ха̄типи ваттум̣ ват̣т̣ати. локасмин̃хи ин̣ам̣ гахетва̄ чодийама̄на̄ ‘‘двӣхи кхандхехи дасса̄ма, тӣхи кхандхехи дасса̄ма̄’’ти ваданти. ити кот̣т̣ха̄салаккхан̣а̄ кхандха̄типи ваттум̣ ват̣т̣ати. еваметтха ‘‘рӯпаккхандхоти рӯпара̄си рӯпакот̣т̣ха̄со, ведана̄ккхандхоти ведана̄ра̄си ведана̄кот̣т̣ха̄со’’ти имина̄ найена аттхо ведитаббо. ‘‘кхандхе бха̄рам̣. кхандхато ота̄рети, маха̄ханусабхаккхандхо’’тиа̄дӣсу пана ам̣со ‘‘кхандхо’’ти вуччати.

а̄пуббайатато ча̄пи, а̄йӯпападато пуна;

тануто танито ва̄пи, а̄йатанараво гато.

вуттампи четам̣ – а̄йатанато, а̄йа̄нам̣ ва̄ тананато, а̄йатасса ча найанато а̄йатананти ведитаббам̣. чаккху рӯпа̄дӣсу хи там̣там̣два̄ра̄рамман̣а̄ читтачетасика̄ дхамма̄ сена сена анубхавана̄дикиччена а̄йатанти ут̣т̣хаханти гхат̣анти ва̄йамантӣти ва̄ вуттам̣ хоти. те ча пана а̄йабхӯте дхамме ета̄ни тананти виттха̄рентӣти вуттам̣ хоти. идан̃ча анаматагге сам̣са̄ре паваттам̣ атӣва а̄йатам̣ сам̣са̄радуккхам̣ йа̄ва на ниваттати, та̄ва найанти, паваттайантӣти вуттам̣ хоти. ити саббепиме дхамма̄ а̄йатанато, а̄йа̄нам̣ ва̄ тананато, а̄йатасса ча найанато а̄йатананти вуччанти.

апича нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄карат̣т̣хена самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена сан̃джа̄тидесат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена а̄йатанам̣ ведитаббам̣. татха̄ хи ‘‘локе иссара̄йатанам̣ ва̄судева̄йатана’’нтиа̄дӣсу нива̄сат̣т̣ха̄нам̣ а̄йатананти вуччати. ‘‘суван̣н̣а̄йатанам̣ раджата̄йатана’’нтиа̄дӣсу а̄каро, са̄сане пана ‘‘манораме а̄йатане, севанти нам̣ вихан̇гама̄’’тиа̄дӣсу самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. ‘‘даккхин̣а̄патхо гуннам̣ а̄йатана’’нтиа̄дӣсу сан̃джа̄тидесо. ‘‘татра татрева саккхибхаббатам̣ па̄пун̣а̄ти сати сатиа̄йатане’’тиа̄дӣсу ка̄ран̣ам̣.

чаккхуа̄дӣсу ча̄пи читтачетасика̄ дхамма̄ нивасанти тада̄йаттавуттита̄йа̄ти чаккха̄дайо ча несам̣ нива̄сат̣т̣ха̄нам̣. чаккха̄дӣсу те а̄кин̣н̣а̄ таннисситатта̄ тада̄рамман̣атта̄ ча̄ти чаккха̄дайо ча несам̣ а̄каро. чаккха̄дайо ча несам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣ таттха таттха два̄ра̄рамман̣авасена самосаран̣ато. чаккха̄дайо ча несам̣ сан̃джа̄тидесо танниссайа̄рамман̣абха̄вена таттхева уппаттито, чаккха̄дайо ча несам̣ ка̄ран̣ам̣ тесам̣ абха̄ве абха̄вато. ити нива̄сат̣т̣ха̄нат̣т̣хена а̄карат̣т̣хена самосаран̣ат̣т̣ха̄нат̣т̣хена сан̃джа̄тидесат̣т̣хена ка̄ран̣ат̣т̣хена̄ти имехи ка̄ран̣ехи ете дхамма̄ а̄йатананти вуччанти, тасма̄ йатха̄вуттенаттхена чаккху ча там̣ а̄йатанан̃ча̄ти чаккха̄йатанам̣…пе… дхамма̄ ча те а̄йатанан̃ча̄ти дхамма̄йатананти евам̣ та̄веттха аттхато вин̃н̃а̄таббо виниччхайоти. иччевам̣ –

нива̄со а̄каро чева, джа̄тидесо ча ка̄ран̣ам̣;

самосаран̣ат̣т̣ха̄нан̃ча, вуччата̄’йатанам̣ ити;

видивидехи дха̄тӯхи, ака̄рапуббакехи ва̄;

антавирахитасаддӯ-пападена джуна̄пи ва̄.

авиджджа̄садданиппхатти, дӣпетабба̄ судхӣмата̄.

еттха пӯретум̣ айуттат̣т̣хена ка̄йадуччарита̄ди авиндийам̣ на̄ма, аладдхаббанти аттхо, там̣ авиндийам̣ виндатӣти авиджджа̄, таббипарӣтато ка̄йасучарита̄ди виндийам̣ на̄ма, там̣ виндийам̣ на виндатӣти авиджджа̄. кхандха̄нам̣ ра̄сат̣т̣хам̣, а̄йатана̄нам̣ а̄йатанат̣т̣хам̣, дха̄тӯнам̣ сун̃н̃ат̣т̣хам̣, сачча̄нам̣ татхат̣т̣хам̣, индрийа̄нам̣ адхипатийат̣т̣хам̣ авидитам̣ каротӣти авиджджа̄. дуккха̄дӣнам̣ пӣл̣ана̄дивасена вуттам̣ чатуббидхам̣ аттхам̣ авидитам̣ каротӣти авиджджа̄, антавирахите сам̣са̄ре саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сесу сатте джава̄петӣти авиджджа̄, параматтхато авиджджама̄несу иттхипуриса̄дӣсу джавати, виджджама̄несупи кхандха̄дӣсу на джаватӣти авиджджа̄.

йам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘апича чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттха̄рамман̣апат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппанна̄ нам̣ дхамма̄нам̣ чха̄данатопи авиджджа̄’’ти вуттам̣, етам̣ на саддаттхато вуттам̣, атха кхо авиджджа̄йа чха̄данакиччатта̄ вуттам̣. татха̄ хи абхидхаммат̣ӣка̄йам̣ идам̣ вуттам̣ –

‘‘бйан̃джанаттхам̣ дассетва̄ сабха̄ваттхам̣ дассетум̣ ‘апича̄’тиа̄дима̄ха, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттха̄рамман̣а̄ни ‘идам̣ ватту, идама̄рамман̣а’нти авиджджа̄йа н̃а̄тум̣ на сакка̄ти авиджджа̄ таппат̣иччха̄дика̄ вутта̄, ваттха̄рамман̣асабха̄ваччха̄данато ева авиджджа̄дӣнам̣ пат̣иччасамуппа̄дабха̄васса, джара̄маран̣а̄дӣнам̣ пат̣иччасамуппаннабха̄васса ча чха̄данато пат̣иччасамуппа̄дапат̣иччасамуппанначха̄данам̣ ведитаббанти. таттха дуггатига̄микаммасса висесаппаччайатта̄ авиджджа̄ ‘авиндийам̣ виндатӣ’ти вутта̄, татха̄ висесапаччайо винданӣйасса на хотӣти ‘виндийам̣ на виндатӣ’ти ча, аттаниссита̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ паватта̄панам̣ уппа̄данам̣ а̄йатанам̣, саммохабха̄венева анабхисамайабхӯтатта̄ ‘авидитам̣ ан̃н̃а̄там̣ кароти, антавирахите джава̄петӣ’ти ван̣н̣а̄гамавипарийа̄йавика̄равина̄садха̄туаттхависесайогехи пан̃чавидхасса нируттилаккхан̣асса васена тӣсупи падесу ака̄равика̄раджака̄ре гахетва̄ ан̃н̃есам̣ ван̣н̣а̄нам̣ лопам̣ катва̄ джака̄расса ча дутийасса а̄гамам̣ катва̄ авиджджа̄ти вутта̄’’ти.

арахадха̄туто н̃еййа̄, арахам̣саддасан̣т̣хити;

ара̄рӯпападахана-дха̄туто ва̄тхава̄ пана.

рахато рахито ча̄пи, ака̄рапуббато идха;

вуччате асса ниппхатти, а̄рака̄диравассита̄.

татха̄ хи араханти аггадаккхин̣еййатта̄ чӣвара̄дипаччайе арахати пӯджа̄висесан̃ча̄ти арахам̣. вуттан̃ча –

‘‘пӯджа̄висесам̣ саха паччайехи,

йасма̄ айам̣ арахати локана̄тхо;

аттха̄нурӯпам̣ араханти локе,

тасма̄ джино арахати на̄мамета’’нти.

татха̄ со килеса̄райо маггена ханӣти арахам̣. вуттан̃ча –

‘‘йасма̄ ра̄га̄дисан̇кха̄та̄, саббепи арайо хата̄;

пан̃н̃а̄саттхена на̄тхена, тасма̄пи арахам̣ мато’’ти.

йан̃четам̣ авиджджа̄бхаватан̣ха̄майана̄бхим̣ пун̃н̃а̄диабхисан̇кха̄ра̄рам̣ джара̄маран̣анемим̣ а̄савасамудайамайена аккхена виджджхитва̄ вибхаваратхе сама̄йоджитам̣ ана̄дика̄лаппаваттам̣ сам̣са̄рачаккам̣, тасса со бодхиман̣д̣е вӣрийапа̄дехи сӣлапатхавийам̣ патит̣т̣ха̄йа саддха̄хаттхена каммаккхайакарам̣ н̃а̄н̣апарасум̣ гахетва̄ саббе аре ханӣтипи арахам̣. вуттан̃ча –

‘‘ара̄ сам̣са̄рачаккасса, хата̄ н̃а̄н̣а̄сина̄ йато;

локана̄тхена тенеса, араханти павуччатӣ’’ти.

татха̄ аттахитам̣ парахитан̃ча парипӯретум̣ самма̄ пат̣ипаджджантехи са̄дхӯхи дӯрато рахитабба̄ париччаджитабба̄ париха̄табба̄ти раха̄, ра̄га̄дайо па̄падхамма̄, на санти етасса раха̄ти арахам̣. ‘‘арахо’’ти ваттаббе ока̄расса са̄нуса̄рам̣ ака̄ра̄десам̣ катва̄ ‘‘арахам̣’’нти вуттам̣. а̄ха ча –

‘‘па̄падхамма̄ раха̄ на̄ма, са̄дхӯхи рахитаббато;

тесам̣ сут̣т̣ху пахӣнатта̄, бхагава̄ арахам̣ мато’’ти.

атха ва̄ кхӣн̣а̄савехи секкхехи калйа̄н̣апутхуджджанехи ча на рахитаббо на париччаджитаббо, те ча бхагава̄ти арахам̣. а̄ха ча –

‘‘йе ча саччхикатадхамма̄,

арийа̄ суддхагочара̄;

на техи рахито хоти,

на̄тхо тена̄’рахам̣ мато’’ти.

рахоти ча гаманам̣ вуччати, наттхи етасса рахо гаманам̣ гатӣсу пачча̄джа̄тӣти арахам̣. а̄ха ча –

‘‘рахо ва̄ гаманам̣ йасса, сам̣са̄ре наттхи саббасо;