18. чура̄диган̣апаридӣпана
ито парам̣ паваккха̄ми, пачураттхахитаккарам̣;
чура̄дикаган̣ана̄мам̣, на̄мато ат̣т̣хамам̣ ган̣ам̣.
чура тхеййе. тхенанам̣ тхеййам̣, чорика̄ти вуттам̣ хоти. тасмим̣ тхеййе чурадхту ваттати. чорети, чорайати, чоро, чорӣ, чорика̄, чорету, чорайитум̣, чоретва̄, чорайитва̄. каттуттхесу н̣ен̣айата̄ чура̄диган̣алаккхан̣ам̣. ка̄рите – чора̄пети, чора̄пайати, чора̄петум̣, чора̄пайитум̣, чора̄петва̄, чора̄пайитва̄. каммедханам̣ чорехи чорийати, чоритам̣ дханам̣. еса найо саббаттха.
кака̄рантадха̄ту
лока дассане. локети, локайати, олокети, олокайати, уллокети, уллокайати, апалокети, апалокайати, а̄локети, а̄локайати, вилокети, вилокайати. локо, а̄локо, локанам̣, олоканам̣, уллоканам̣, а̄локанам̣, вилоканам̣, апалоканам̣, авалоканам̣. олокетум̣, олокайитум̣, олокетва̄, олокайитва̄. ка̄рите пана ‘‘олока̄пети, олока̄пайати, олока̄петум̣, олока̄пайитум̣, олока̄петва̄, олока̄пайитва̄’’ иччевама̄дӣни йоджетабба̄ни. еса найо саббаттха̄пи.
таттха локоти тайо лока̄ сан̇кха̄ралоко сатталоко ока̄салокоти. таттха ‘‘еко локо саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не сан̇кха̄ралоко ведитаббо. ‘‘сассато локо’ти ва̄ ‘асассато локо’ти ва̄’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не сатталоко.
‘‘йа̄вата̄ чандимасӯрийа̄ парихаранти,
диса̄ бханти вирочама̄на̄;
та̄ва сахассадха̄ локо,
еттха те ваттате васо’’ти
а̄гатат̣т̣ха̄не ока̄салоко.
атха ва̄ локоти тивидхо локо килесалоко бхавалоко индрийалокоти. таттха ра̄га̄дикилесабахулата̄йа ка̄ма̄вачарасатта̄ килесалоко. джха̄на̄бхин̃н̃а̄парибуддхийа̄ рӯпа̄вачарасатта̄ бхавалоко. а̄нен̃джасама̄дхибахулата̄йа висадиндрийатта̄ арӯпа̄вачарасатта̄ индрийалоко. атха ва̄ килиссанам̣ килесо, випа̄кадуккханти аттхо. тасма̄ дуккхабахулата̄йа апа̄йесу сатта̄ килесалоко. тадан̃н̃е сатта̄ сампаттибхавабха̄вато бхавалоко. таттха йе вимуттипарипа̄чакехи индрийехи саманна̄гата̄ сатта̄, со индрийалокоти ведитаббам̣.
джа̄такат̣т̣хакатха̄йам̣ пана –
‘‘сан̇кха̄ралоко сатталоко ока̄салоко кхандхалоко а̄йатаналоко дха̄тулокоти анекавидхо локо. еттха ‘еко локо саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄…пе… ат̣т̣ха̄раса лока̄ ат̣т̣ха̄раса дха̄туйо’ти еттха сан̇кха̄ралоко вутто. кхандхалока̄дайо тадантогадха̄йева. ‘айам̣ локо паро локо брахмалоко садевако’тиа̄дӣсу пана сатталоко вутто. ‘йа̄вата̄ чандимасӯрийа̄ парихаранти, диса̄ бханти вирочама̄на̄. та̄ва сахассадха̄ локо, еттха теваттате васо’ти еттха ока̄салоко вутто’’ти вуттам̣.
аттхато пана индрийабаддха̄нам̣ кхандха̄нам̣ самӯхо санта̄но ча сатталоко, рӯпа̄дӣсу саттависаттата̄йа сатто, локийати еттха кусала̄кусалам̣ таббипа̄ко ча̄ти. аниндрийабаддха̄нам̣ рӯпа̄нам̣ самӯхо санта̄но ча ока̄салоко, локийанти еттха таса̄ тха̄вара̄ ча, тесан̃ча ока̄сабхӯтоти, тада̄дха̄ран̣ата̄йа хеса ‘‘бха̄джаналоко’’типи вуччати. дувидхопи чеса рӯпа̄дидхамме упа̄да̄йа пан̃н̃аттатта̄ упа̄да̄пан̃н̃аттибхӯто апараматтхасабха̄во саппаччайе пана рӯпа̄рӯпадхамме упа̄да̄йа пан̃н̃аттатта̄ тадубхайасса̄пи упа̄да̄на̄нам̣ васена парийа̄йато паччайа̄йаттавуттита̄ упачаритабба̄, тадубхайе кхандха̄ сан̇кха̄ралоко, паччайехи сан̇кхарийанти, луджджанти палуджджанти ча̄ти еттха паччайа̄йаттавуттита̄йа маггапхаладхамма̄нампи сатипи луджджанапалуджджанатте тебхӯмикадхамма̄нам̣йева ‘‘локо’’ти адхиппетатта̄ наттхи локата̄паджджанам̣. татха̄ хи те ‘‘локуттара̄’’ти вутта̄.
а̄локоти расми, а̄локенти етена бхусо пассанти джана̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ ва̄ти а̄локо. олокананти хет̣т̣ха̄ пеккханам̣. вилокананти уддхам̣ пеккханам̣. а̄локананти пурато пеккханам̣. вилокананти двӣсу пассесу пеккханам̣, вивидха̄ ва̄ пеккханам̣. апалокананти ‘‘сан̇гхам̣ апалокетва̄’’тиа̄дӣсу вийа джа̄на̄панам̣. авалокананти ‘‘на̄га̄валокитам̣ авалокетва̄’’тиа̄дӣсу вийа пуримака̄йам̣ париваттетва̄ пеккханам̣. ‘‘а̄локите вилоките сампаджа̄нака̄рӣ хотӣ’’ти еттха̄пи бха̄вавасена а̄локанам̣ а̄локитам̣ вилоканам̣ вилокитанти аттхо гахетаббо.
тхака пат̣игха̄те. тхакети, тхакайати два̄рам̣ пурисо.
такка витакке. таккети, витаккети, витаккайати. такко, витакко, витаккита̄.
таттха такканам̣ такко, ӯхананти вуттам̣ хоти, евам̣ витакко. атха ва̄ витаккенти етена, сайам̣ ва̄ витаккети, витакканаматтамева ва̄ етанти витакко. ‘‘такко, витакко, аппана̄, бйаппана̄, четасо абхиниропана̄’’ти абхидхамме парийа̄йасадда̄ вутта̄. витаккетӣти витаккита̄, пуггало. ‘‘авитаккита̄ маччумупаббаджантӣ’’ти па̄л̣и.
аки лаккхан̣е. лаккхан̣ам̣ сан̃н̃а̄н̣ам̣, сан̃джа̄нанака̄ран̣анти вуттам̣ хоти. атридам̣ саллаккхитаббам̣. йе имасмим̣ чура̄диган̣е анекассара̄ асам̣йоганта̄ ика̄ра̄нубандхавасена ниддит̣т̣ха̄ дха̄таво, те евам̣вуттехи имехи тӣхи лаккхан̣ехи саманна̄гата̄ а̄кхйа̄таттам̣ на̄микаттан̃ча па̄пун̣анта̄ екантато ниггахӣта̄гамена ниппханнарӯпа̄йева бхаванти, на каттхачипи вигатаниггахӣта̄гамарӯпа̄ни бхаванти. ан̇кети, ан̇кайати. ан̇канам̣, ан̇ко. сама̄се пана ‘‘сасан̇ко, чаккан̇китачаран̣о’’тиа̄дӣни рӯпа̄ни бхаванти.
сакка вакка бха̄сане. саккети, саккайати. ваккети, ваккайати.
накка вакка на̄сане. наккети, наккайати. ваккети, ваккайати.
чакка чукка бйатхане. чаккети, чаккайати. чуккети, чуккайати. чаккам̣. чакканти кенат̣т̣хена чаккам̣? чаккети бйатхати хим̣сатӣти аттхена чаккам̣. чаккасаддо –
сампаттийам̣ лаккхан̣е ча, ратхан̇ге ирийа̄патхе;
да̄не ратнадхаммакхура-чакка̄дӣсу падиссати;
‘‘чатта̄рима̄ни бхиккхаве чакка̄ни йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄на’’нтиа̄дӣсу хи айам̣ сампаттийам̣ диссати. ‘‘па̄даталесу чакка̄ни джа̄та̄нӣ’’ти еттха лаккхан̣е. ‘‘чаккам̣ва вахато пада’’нти еттха ратхан̇ге. ‘‘чатучаккам̣ навадва̄ра’’нти еттха ирийа̄патхе. ‘‘дада бхун̃джа ча ма̄ чаппама̄до, чаккам̣ ваттассу па̄н̣ина’’нти еттха да̄не. ‘‘диббам̣ чаккаратанам̣ па̄турахосӣ’’ти еттха ратаначакке. ‘‘майа̄ паваттитам̣ чакка’’нти еттха дхаммачакке. ‘‘иччха̄хатасса посасса, чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти еттха кхурачакке. ‘‘кхурапарийантена чепи чаккена̄’’ти еттха пахаран̣ачакке. ‘‘асанивичакка’’нти еттха асаниман̣д̣алети.
таки бандхане. тан̇кети, тан̇кайати.
акка тхаване. тхаванам̣ тхути. аккети, аккайати. акко. аккоти сӯрийо. со хи маха̄джутита̄йа аккийати абхиттхавийати таппасаннехи джанехӣти акко. татха̄ хи тасса ‘‘наттхи сӯрийасама̄ а̄бха̄. удетайам̣ чаккхума̄ екара̄джа̄’’тиа̄дина̄ абхиккхути диссати.
хикка хим̣са̄йам̣. хиккети, хиккайати.
никка парима̄н̣е. никкети, никкайати.
букка бхассане. еттха сунакхабхассанам̣ бхассананти гахетаббам̣, на ва̄ча̄сан̇кха̄там̣ бхассанам̣. буккети, буккайати. еттха ча ‘‘буккайати са̄ чоре’’ ити локийаппайого ведитаббо. бхӯва̄диган̣е пана ‘‘буккати са̄’’ти рӯпам̣ бхавати. ан̃н̃о ту ‘‘букка парибха̄сане’’ ити пат̣хати, евам̣ пат̣хантепи сунакхабхассанамева̄дхиппетам̣.
дака лака асса̄дане. дакети, дакайати. лакети, лакайати.
такка лока бха̄са̄йам̣. таккети, таккайати. локети, локайати.
чика сика а̄масане. чикети, чикайати. сикети, сикайати.
кака̄рантадха̄турӯпа̄ни.
кхака̄рантадха̄ту
лаккха дассанан̇кесу. дассанам̣ пассанам̣. ан̇ко лан̃джанам̣. лаккхети, лаккхайати. саллаккхети, саллаккхайати. лаккхам̣ виджджхати усуна̄, лаккхам̣ кароти.
ган̇га̄йа ва̄лука̄ кхӣйе, удакам̣ кхӣйе махан̣н̣аве;
махийа̄ маттика̄ кхӣйе, лаккхе на мама буддхийа̄.
каппалаккхан̣ам̣. голаккхан̣ам̣. иттхилаккхан̣ам̣. дхамма̄нам̣ лаккхан̣ам̣. саллаккхана̄. упалаккхана̄. паччупалаккхана̄. лаккхадха̄туйа̄ йупаччайанта̄йа сама̄дипубба̄нам̣ рӯпа̄нам̣ нака̄ро дантаджо.
бхаккха адане. бхаккхети, бхаккхайати. бхаккхо но ладдхо. бхаккхайанти мига̄дхама̄. бхӯва̄диган̣е пана ‘‘бхаккхатӣ’’ти рӯпам̣.
наккха самбандхе. наккхети, наккхайати.
маккха маккхане. маккхети, маккхайати. маккхо, маккхӣ. таттха маккхоти парехи катагун̣ам̣ маккхети писатӣти маккхо, гун̣адхам̣сана̄. ‘‘маккхам̣ асахама̄но’’ти еттха пана аттани парехи катам̣ аваман̃н̃анам̣ маккхоти вуччати.
йаккха пӯджа̄йам̣. йаккхети, йаккхайати. йаккхо. йаккхоти маха̄нубха̄во сатто. татха̄ хи ‘‘пуччха̄ми там̣ маха̄йаккха, саббабхӯта̄намиссара̄’’ти еттха сакко девара̄джа̄ ‘‘йаккхо’’ти вутто. атха ва̄ йаккхоти йаккхайонийам̣ ниббаттасатто. саббепи ва̄ сатта̄ ‘‘йаккха̄’’ти вуччанти. ‘‘парамайаккхависуддхим̣ пан̃н̃а̄пентӣ’’ти еттха хи йаккхасаддо сатте ваттати. татха̄ хи йаккхопи саттопи девопи саккопи кхӣн̣а̄савопи йаккхойева на̄ма, маха̄нубха̄вата̄йа йаккхийати саран̣агатехи джанехи на̄на̄паччайехи на̄на̄балӣхи ча пӯджийатӣти йаккхо.
сатте деве ча сакке ча, кхӣн̣а̄саве ча раккхасе;
пан̃часветесу аттхесу, йаккхасаддо паваттати.
лаккха а̄лочане. лаккхети, лаккхайати. лаккхам̣ виджджхати усуна̄.
моккха а̄сане. моккхети, моккхайати.
руккха пха̄руссе. пха̄руссам̣ пхарусабха̄во. руккхети, руккхайати. сама̄се ‘‘руккхакесо, атируккхавачано’’ти рӯпа̄ни. еттха ча ‘‘саман̣о айам̣ па̄по атируккхава̄чо’’ти па̄л̣и нидассанам̣. таттха атируккхава̄чоти атипхарусавачаноти аттхо.
кхака̄рантадха̄турӯпа̄ни.
гака̄рантадха̄ту
лин̇га читтӣкаран̣е. читтӣкаран̣ам̣ вичитрабха̄вакаран̣ам̣. лин̇гети, лин̇гайати, лин̇гам̣. еттха лин̇гам̣ на̄ма дӣгхарассакисатхӯлапариман̣д̣ала̄дибхедам̣ сан̣т̣ха̄нанти гахан̣е атӣва йуджджати. тан̃хи на̄наппака̄рехи вичитрам̣ хоти, лин̇гӣйати вичиттам̣ карийати авиджджа̄тан̣ха̄каммехи утуна̄ ва̄ чун̣н̣а̄дӣхи ва̄ сарӣрамити лин̇гам̣, аджджхаттасанта̄натин̣аруккха̄дикун̣д̣алакаран̣д̣ака̄дӣсу паваттасан̣т̣ха̄навасенетам̣ дат̣т̣хаббам̣. лин̇гасаддо садде саддаппаваттинимитте иттхибйан̃джане пурисабйан̃джане сан̃н̃а̄н̣е а̄ка̄ре ча̄ти имесу аттхесу диссати. айан̃хи ‘‘руккхоти вачанам̣ лин̇га’’нти еттха садде диссати. ‘‘саталин̇гасса аттхасса̄’’ти еттха саддаппаваттинимитте. ‘‘тена кхо пана самайена ан̃н̃атарасса бхиккхуно иттхилин̇гам̣ па̄тубхаватӣ’’ти еттха иттхибйан̃джане. ‘‘пурисалин̇ганимиттакутта̄каппа̄на’’нти еттха пурисабйан̃джане. ‘‘тена лин̇гена джа̄на̄ма, дхувам̣ буддхо бхависсатӣ’’ти еттха сан̃н̃а̄н̣е. ‘‘техи лин̇гехи техи нимиттехи техи а̄ка̄рехи а̄гантукабха̄во джа̄нитаббо ‘‘а̄гантука̄ име’’ти еттха а̄ка̄ре диссати.
садде ча таннимитте ча, ка̄т̣акот̣ачика̄йа ча;
лаккхан̣е чева а̄ка̄ре, лин̇гасаддо паваттати.
мага анвесане. магети, магайати. миго, маго, маго, магайама̄но.
еттха ча ‘‘йатха̄ бил̣а̄ро мӯсикам̣ магайама̄но’’ти па̄л̣и нидассанам̣. ‘‘миго’’ти ча ‘‘маго’’ти ча чатуппадо павуччати. еттха миготи магайати ито чито гочарам̣ анвесати парийесатӣти миго. евам̣ маго. еттха висесато харин̣а миго миго на̄ма. са̄ман̃н̃ато пана авасеса̄пи чатуппада̄ ‘‘миго’’ иччева вуччанти. татха̄ хи сусӣмаджа̄таке ‘‘ка̄л̣а̄ мига̄ сетаданта̄ тава име, паросахассам̣ хемаджа̄ла̄бхисан̃чханна̄’’ти етасмим̣ па̄л̣иппадесе хаттхинопи мигасаддена вутта̄ ‘‘ка̄л̣амига̄’’ти. атха ва̄ магийати джӣвитакаппанаттха̄йа мам̣са̄дӣхи аттхикехи луддехи анвесийати парийесийатӣти миго, аран̃н̃аджа̄та̄ сасапасадахарин̣ен̣еййа̄дайо чатуппа̄да̄, евам̣ маго. ‘‘аттхам̣ на лабхате маго’’ти еттха пана маго вийа̄ти маго, ба̄лоти аттхо.
магга гавесане. маггети, маггайати. магго, магганам̣.
еттха ча магготи пат̣ипада̄йа ча пакатимаггасса ча упа̄йасса ча адхивачанам̣. ‘‘маха̄виха̄рава̄сӣнам̣, ва̄чана̄магганиссита’’нтиа̄дӣсу пана катха̄пабандхопи ‘‘магго’’ти вуччати. татра пат̣ипада̄ екантато джа̄тиджара̄бйа̄дхидуккха̄дӣхи пӣл̣итехи саттехи дуккхаккхайам̣ нибба̄нам̣ па̄пун̣аттха̄йа маггитаббо гавеситабботи магго. пакатимагго пана маггамӯл̣хехи маггитабботи магго. пакатимаггамӯл̣хехи ча пат̣ипада̄сан̇кха̄та̄рийамаггамӯл̣ха̄ ева бахаво санти. пакатимагго хи када̄чи ева аддхика̄нам̣ муйхати, ‘‘еса магго’’ти на̄йака̄ на дуллабха̄. арийамагго пана саббада̄йева саббалокасса муйхати, на̄йака̄ парамадуллабха̄. тасма̄ со ева авиджджа̄саммӯл̣хехи маггитабботи магго. ан̃н̃есам̣ пана двиннам̣ дха̄тӯнам̣ васенапи аттхам̣ ваданти гарӯ ‘‘килесе ма̄ренто гаччхатӣти магго’’ти. там̣ там̣ киччам̣ хитам̣ ва̄ ниппха̄детука̄мехи маггийати гавесийатӣти магго, упа̄йо. маггасаддо хи ‘‘абхидхаммакатха̄маггам̣, дева̄нам̣ сампаваттайӣ’’ти еттха упа̄йепи ваттати. татха̄ хи абхидхаммат̣ӣка̄йам̣ ‘‘магготи упа̄йо, кхандха̄йатана̄дӣнам̣ кусала̄дӣнан̃ча дхамма̄нам̣ авабодхасса саччаппат̣иведхассева ва̄ упа̄йабха̄вато абхидхаммакатха̄магго’’ти вутто, пабандхо ва̄ ‘‘магго’’ти вуччати. со хи дӣгхатта̄ магго вийа̄ти магго, тасма̄ абхидхаммакатха̄пабандхо абхидхаммакатха̄магготи вутто. ида̄ни пакатипат̣ипада̄магга̄нам̣ на̄ма̄ни катхайа̄ма. тесу пакатимаггасса –
‘‘магго пантхо патхо паджджо, ан̃джхасам̣ ват̣ума̄’йанам̣;
аддха̄на’маддха̄ падавӣ, ваттани чева сантатӣ’’ти
има̄ни на̄ма̄ни. пат̣ипада̄маггасса пана –
‘‘магго пантхо патхо паджджо, ан̃джасам̣ ват̣ума̄’йанам̣;
на̄ва уттара сету ча, кулло ча бхиси сан̇камо’’ти
анека̄ни на̄ма̄ни. еттха пана кечи ‘‘на̄ва̄тиа̄дӣни пакатимаггасса на̄ма̄нӣ’’ти ваданти, там̣ на гахетаббам̣, пакатимаггасса кисмин̃чипи па̄л̣иппадесе ‘‘на̄ва̄’’тиа̄дӣхи падехи вуттат̣т̣ха̄на̄бха̄вато, абхидха̄насаттхесу ча ‘‘на̄ва̄’’ ичча̄дика̄нам̣ тадабхидха̄на̄нам̣ ана̄гататта̄.
айам̣ панеттха вачанаттхо – на̄ва̄вийа̄ти на̄ва̄, уттаранти етена̄ти уттарам̣, на̄ва̄йева уттаранти. айан̃хи на̄ва̄парийа̄йо ‘‘тарам̣, таран̣ам̣, пото, плаво’’ти. имепи там̣парийа̄йа̄йева. уттарам̣ вийа̄ти уттарам̣. сету вийа̄ти сету. кулло вийа̄ти кулло. бхиси вийа̄ти бхиси. сан̇камо вийа, сан̇каманти ва̄ етена̄ти сан̇камо, саббаметам̣ арийамаггассева на̄мам̣, на пакатимаггасса. татха̄ хи ‘‘дхаммана̄вам̣ сама̄рӯйха, санта̄рессам̣ садевака’’нти ча, ‘‘дхаммасетум̣ дал̣хам̣ катва̄, ниббуто со нара̄сабхо’’ти ча, ‘‘кулло’ти кхо бхиккхаве арийамаггассетам̣ адхивачана’’нти ча евама̄дина̄ таттха таттха бхагавата̄ арийамагго ‘‘на̄ва̄’’тиа̄дӣхи анекехи на̄мехи вутто. ат̣т̣хакатха̄чарийехипи суттанипа̄тат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘баддха̄ бхиси сусан̇кхата̄ бхагава̄’’ти етасмим̣ падесе евам̣ аттхасам̣ван̣н̣ана̄ ката̄ ‘‘бхисӣти паттхаритва̄ путхулам̣ катва̄ баддха̄ ‘кулла̄’ти вуччати локе, арийасса винайе пана арийамагго’ти.
‘магго паджджо патхо пантхо, ан̃джасам̣ ват̣ума̄’йанам̣;
на̄ва̄ уттара сету ча, кулло ча бхиси сан̇камо;
аддха̄нам̣ пабхаво’ччева, таттха таттха пака̄сито’’ти.
евам̣ а̄чарийехи ката̄йа аттхасам̣ван̣н̣ана̄йа дассанато ча ‘‘на̄ва̄тиа̄дӣнипи пакатимаггасса на̄ма̄нӣ’’ти вачанам̣ на гахетаббам̣, йатха̄вуттамева вачанам̣ гахетаббам̣.
кочи панеттха евам̣ вадеййа ‘‘дхаммасетум̣ дал̣хам̣ катва̄’ти еттха ‘дхаммасетунти маггасету’нти вачанато дхаммасаддо магге ваттати, на сетусаддо’’ти. танна, дхаммасаддо вийа сетусаддопи магге ваттатӣти сету вийа̄ти сету, дхаммо ева сету дхаммасетӯти аттхавасена, еса найо ан̃н̃атра̄пи. апарампи вадеййа ‘‘нану брахмаджа̄ласуттантат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘даккхин̣уттарена бодхиман̣д̣ам̣ пависитва̄ ассаттхадумара̄джа̄нам̣ падаккхин̣ам̣ катва̄ пуббуттарабха̄ге т̣хито’ти имасмим̣ т̣ха̄не даккхин̣уттарасаддена даккхин̣о магго вутто’’ти. на, анекесу па̄л̣иппадесесу ат̣т̣хакатха̄падесесу ча абхидха̄насаттхесу ча маггава̄чакасса уттарасаддасса ана̄гататта̄, тасма̄ таттха еваматтхо дат̣т̣хаббо ‘‘даккхин̣адисато гантаббо уттарадиса̄бха̄го даккхин̣уттароти вуччати, евам̣бхӯтена даккхин̣уттарена бодхиман̣д̣апависанам̣ сандха̄йа даккхин̣уттарена бодхиман̣д̣ам̣ пависитва̄ти вутта’’нти. атха ва̄ даккхин̣уттарена̄ти даккхин̣апаччхимуттарена, еттха а̄диаваса̄наггахан̣ена маджджхассапи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. евам̣ гахан̣ам̣йева хи йам̣ джа̄таканида̄не вуттам̣ ‘‘бодхисатто тин̣ам̣ гахетва̄ бодхиман̣д̣ам̣ а̄рӯйха даккхин̣адиса̄бха̄ге уттара̄бхимукхо ат̣т̣ха̄си, тасмим̣ кхан̣е даккхин̣ачаккава̄л̣ам̣ осӣдитва̄ хет̣т̣ха̄ авӣчисампаттам̣ вийа ахоси, уттарачаккава̄л̣ам̣ уллан̇гхитва̄ упари бхаваггаппаттам̣ вийа ахоси, бодхисатто идам̣ самбодхипа̄пун̣ат̣т̣ха̄нам̣ на бхавати ман̃н̃ети падаккхин̣ам̣ каронто паччхимадиса̄бха̄гам̣ гантва̄ пураттха̄бхимукхо ат̣т̣ха̄сӣ’’тиа̄ди, тена самети. атха̄пи вадеййа ‘‘йади уттарасаддо диса̄ва̄чако, еван̃ча сати ‘‘даккхин̣уттарена̄’’ти енайогам̣ аватва̄ ‘‘даккхин̣уттара̄йа̄’’ти а̄йайого ваттаббо’’ти. танна, диса̄ва̄чакассапи саддасса ‘‘уттарена надӣ сӣта̄, гамбхӣра̄ дуратиккама̄’’ти енайогавасена вачанато. апича диса̄бха̄гам̣ сандха̄йа ‘‘даккхин̣уттарена̄’’ти вачанам̣ вуттам̣. диса̄бха̄го хи диса̄ ева̄ти нит̣т̣хаметтха̄вагантаббам̣.
гака̄рантадха̄турӯпа̄ни.
гхака̄рантадха̄ту
лигхи бха̄сане. лан̇гхети, лан̇гхайати. ета̄ни буддхавачане аппасиддха̄нипи локикаппайогадассанавасена а̄гата̄ни. са̄санасмин̃хи бхӯва̄диган̣ачура̄диган̣апарийа̄паннасса гатйаттхава̄чакауллан̇гханаттхапаридӣпакасса дха̄тусса рӯпам̣ атӣва пасиддхам̣.
лан̇гха лан̇гхане. лан̇гхети, лан̇гхайати.
‘‘атикара’макара̄’чарийа, майхампетам̣ на руччати;
чатуттхе лан̇гхайитва̄на, пан̃чамийампи а̄вуто’’ти
имасмим̣ саттилан̇гханаджа̄таке чура̄диган̣апарийа̄паннасса гатйаттхава̄чакасса уллан̇гханаттхапаридӣпакасса лан̇гхадха̄тусса ‘‘лан̇гхайитва̄, лан̇гхайитва̄на̄’’ти рӯпе дит̣т̣хейева ‘‘лан̇гхети, лан̇гхайатӣ’’ти рӯпа̄ни дит̣т̣ха̄ни ева хонти. бха̄саттхава̄чакасса пана татха̄рӯпа̄ни рӯпа̄ни на дит̣т̣ха̄ни, евам̣ сантепи пубба̄чарийехи дӣгхадассӣхи абхимататта̄ бха̄саттхава̄чика̄пи лан̇гхадха̄ту аттхӣти гахетабба̄, евам̣ саббесупи бхӯва̄диган̣а̄дӣсу са̄сане аппасиддха̄нампи рӯпа̄нам̣ са̄сана̄нукӯла̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣, ананукӯла̄нан̃ча аппасиддха̄нам̣ чхад̣д̣анам̣.
агха па̄пакаран̣е. агхети, агхайати. агхам̣, агхо, анагхо.
таттха агханти дуккхам̣. ‘‘агхантам̣ пат̣исевиссам̣. ване ва̄л̣амига̄кин̣н̣е. кхаггадӣпинисевите’’ти идам̣ нидассанам̣. агхоти килесо. тена агхена араха̄ анагхо. таттха агхайанти па̄пам̣ каронти сатта̄ етена̄ти агхам̣, кинтам̣? дуккхам̣, евам̣ агхо. нану ча саппуриса̄ дуккхахетупи килесахетупи ча аттано сукхаттха̄йа па̄пам̣ на каронти. татха̄ хи –
‘‘на пан̣д̣ита̄ аттасукхасса хету,
па̄па̄ни камма̄ни сама̄чаранти;
дуккхена пхут̣т̣ха̄ кхалита̄пи санта̄,
чханда̄ ча доса̄ на джаханти дхамма’’нти
вуттам̣. евам̣ санте касма̄ ‘‘агха па̄пакаран̣е’’ти дха̄ту ча ‘‘агхайанти па̄пам̣ каронти сатта̄ етена̄ти агха’’нтиа̄дивачанан̃ча вуттанти? саччам̣, йебхуййена пана сатта̄ дуккха̄дихету па̄пакаммам̣ каронти, етесу саппуриса̄ ева на каронти, итаре каронти. евам̣ па̄пакаран̣асса хи дуккхам̣ килесо ча хету. татха̄ хи –
сукхӣпи хеке на каронти па̄пам̣,
аван̣н̣асам̣саггабхайа̄ пунеке;
пахӯ сама̄но випулаттхачинтӣ,
ким̣ка̄ран̣а̄ ме на кароси дуккха’’нти
вуттам̣. айан̃хи га̄тха̄ дуккхахетупи сатта̄ па̄пам̣ каронтӣти етаматтхам̣ дӣпети. ‘‘куддхо хи питарам̣ ханти, куддхо ханти сама̄тара’’нти айам̣ пана килесахетупи па̄пам̣ каронтӣти етаматтхам̣ дӣпети, тасма̄ амхехи ‘‘агха па̄пакаран̣е’’тиа̄дивачанам̣ вуттам̣.
гхака̄рантадха̄турӯпа̄ни.
чака̄рантадха̄ту
лоча дассане. лочети, лочайати. лочанам̣. рӯпа̄рамман̣ам̣ лочайати пассатӣти лочанам̣, чаккху.
кичи маддане. кин̃чети, кин̃чайати. кин̃чанам̣, акин̃чано.
таттха кин̃чананти палибодхо. кин̃чети сатте маддатӣти кин̃чанам̣. кин̃чанасаддо мадданаттхе ваттати. манусса̄ хи вӣхим̣ мадданта̄ гон̣ам̣ ‘‘кин̃чехи ка̄пила, кин̃чехи ка̄пила̄’’ти ваданти.
пачи виттха̄ре. пан̃чети, пан̃чайати. папан̃чети, папан̃чайати. папан̃ча̄.
еттха папан̃ча̄ти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хийо. ета̄ хи аттаниссита̄нам̣ сатта̄нам̣ сам̣са̄рам̣ папан̃ченти виттхиннам̣ каронтӣти папан̃ча̄ти вуччанти. атха ва̄ папан̃ченти йаттха сайам̣ уппанна̄ там̣санта̄нам̣ виттха̄ренти чирам̣ т̣хапентӣти папан̃ча̄. локийа̄ пана ‘‘амха̄кам̣ тумхехи саддхим̣ катхента̄нам̣ папан̃чо хотӣ’’тиа̄дӣни ваданта̄ ка̄ласса чирабха̄вам̣ папан̃чоти ваданти, са̄сане пана двайампи лаббхати.
сичча куд̣д̣ане. сиччети, сиччайати.
ван̃чу паламбхане. паламбханам̣ упала̄панам̣. ван̃чети, ван̃чайати. ван̃чако, ван̃чанам̣. бхӯва̄диган̣е пана ван̃чадха̄ту гатйаттхе ваттати. ‘‘санти па̄да̄ аван̃чана̄’’ти хи па̄л̣и
чачча аджджхайане. чаччети, чаччайати.
чу чаване. ча̄вети, ча̄вайати. ан̃н̃о ‘‘чу сахане’’ ити бруте. ча̄вети, ча̄вайати, сахатӣти аттхо.
ан̃чу висесане. ан̃чети, ан̃чайати.
лоча бха̄са̄йам̣. лочети, лочайати. лочанам̣, лочайати самависамам̣ а̄чиккхантам̣ вийа бхаватӣти лочанам̣, чаккху.
рача патийатане. рачети, рачайати. рачана̄, вирачитам̣, кесарачана̄, га̄тха̄рачана̄.
сӯча песун̃н̃е. писун̣абха̄во песун̃н̃ам̣. сӯчети, сӯчайати. сӯчако.
пачча сам̣йамане. паччети, паччайати.
рича вийоджанасампаджджанесу. речети, речайати. сет̣т̣хипуттам̣ виречеййа. виречети, виречайати. виречако, виречанам̣.
вача бха̄сане. вачети, вачайати. бхӯва̄диган̣епи айам̣ ваттати. тада̄ тасса̄ ‘‘ватти, вачати, авоча, авочу’’нтиа̄дӣни рӯпа̄ни бхаванти. ка̄рите пана ‘‘антева̄сикам̣ дхаммам̣ ва̄чети, ва̄чайатӣ’’ти рӯпа̄ни. ваттум̣, ваттаве, ватва̄, вуттам̣, вуччати.
ачча пӯджа̄йам̣. аччети, аччайати. брахма̄сурасураччито.
сӯча гандхане. сучети, сӯчайати. сӯчако, суттам̣.
еттха ча аттаттхапараттха̄дибхеде аттхе сӯчетӣти суттам̣. тепит̣акам̣ буддхавачанам̣.
кача диттийам̣. каччети, каччайати. каччо.
еттха каччоти рӯпасампаттийа̄ каччети диббати вирочатӣти каччо, евам̣на̄мако а̄дипурисо, таббам̣се джа̄та̄ пуриса̄ ‘‘качча̄на̄’’типи ‘‘качча̄йана̄’’типи ‘‘ка̄тийа̄на̄’’типи вуччанти, иттхийо пана ‘‘качча̄нӣ’’типи ‘‘качча̄йанӣ’’типи ‘‘ка̄тийа̄нӣ’’типи вуччанти.
чака̄рантадха̄турӯпа̄ни.
чхака̄рантадха̄ту
милечха абйатта̄йам̣ ва̄ча̄йам̣. милеччхети, милеччхайати. милаккху.
еттха милаккхӯти милеччхети абйаттава̄чам̣ бха̄сатӣти милаккху.
куччха аваккхепе. аваккхепо адхокхипанам̣. куччхети, куччхайати.
виччха бха̄са̄йам̣. виччхети, виччхайати.
чхака̄рантадха̄турӯпа̄ни.
джака̄рантадха̄ту
ваджджа ваджджане. ваджджети, ваджджайати. париваджджанако. ваджджито сӣлавантехи, катхам̣ бхиккху кариссасӣти.
туджджа балапа̄ланесу. туджджети, туджджайати.
туджи пиджи хим̣са̄балада̄наникетанесу. никетанам̣ нива̄со. тун̃джети, тун̃джайати. пин̃джети. пин̃джайати.
кхаджи киччхаджӣване. кхан̃джети, кхан̃джайати. кхан̃джо.
кхаджи раккхан̣е. та̄диса̄нийева рӯпа̄ни. бхӯва̄диган̣е ‘‘кхаджи гативекаллети имисса̄ ‘‘кхан̃джатӣ’’ти рӯпам̣.
пӯджа пӯджа̄йам̣. пӯджети, пӯджайати. пӯджа̄. еса̄ва пӯджана̄ сеййо. пӯджако, пӯджито, пӯджанӣйо, пӯджанеййо, пӯджетаббо, пуджджо.
гаджа мадданасаддесу. гаджети, гаджайати. гаджо.
тиджа ниса̄не. теджети, теджайати.
ваджа магганасан̇кха̄ресу. ваджети, ваджайати.
таджджа сантаджджане. таджджети, таджджайати. сантаджджети, сантаджджайати. сантаджджито.
аджджа пат̣исаджджане. аджджети, аджджайати.
саджджа саджджане. саджджети, саджджайати да̄нам̣. гаманасаджджо хутва̄.
бхаджа висса̄се. бхаджети, бхаджайати. бхӯва̄диган̣е пана ‘‘бхаджатӣ’’ти рӯпам̣, бхатти, самбхатти.
туджи пиджи луджи бхаджи бха̄са̄йам̣. тун̃джети, тун̃джайати. пин̃джети, пин̃джайати. лун̃джети, лун̃джайати. бхан̃джети, бхан̃джайати. катхетӣти аттхо.
руджа хим̣са̄йам̣. роджети, роджайати. рого.
бха̄джа путхакаммани. путхакаммам̣ путхаккаран̣ам̣, висум̣ крийа̄ти аттхо. бха̄джети, бха̄джайати. вибха̄джети, вибха̄джайати. вибхатти.
сабха̄джа сӣтисеванесу. сабха̄джети, сабха̄джайати.
ладжа пака̄сане. ладжети, ладжайати. ла̄джа̄.
йуджа сам̣йамане. сам̣пуббо бандхане. йоджети, йоджайати. сам̣йоджети, сам̣йоджайати. сам̣йоджанам̣.
маджджа сочеййа̄лан̇ка̄ресу. маджджети, маджджайати. саммаджджети, саммаджджайати. саммаджджа̄.
бха̄джа бха̄джанада̄несу. бха̄джети, бха̄джайати. катхам̣ вессантаро путто, гаджам̣ бха̄джети сан̃чайа.
джака̄рантадха̄турӯпа̄ни.
джхан̃анта̄ аппасиддха̄. саддасаттхе пана ‘‘н̃а̄ нийоджане’’ти пат̣ханти, рӯпам̣ пана буддхавачана̄нукӯлам̣ на бхавати, тасма̄ на дасситам̣ амхехи.
т̣ака̄рантадха̄ту
гхат̣т̣а гхат̣т̣ане. гхат̣т̣анам̣ ва̄йа̄макаран̣ам̣. гхат̣т̣ети, гхат̣т̣айати. еттха ту ‘‘гхат̣т̣еси, гхат̣т̣еси, ким̣ка̄ран̣а̄ гхат̣т̣еси, ахам̣ там̣ джа̄на̄мӣ’’ти нидассанам̣.
гхат̣а сан̇гха̄те. пуббе вийа крийа̄пада̄ни, на̄микатте ‘‘гхат̣о, гхат̣а̄’’ти рӯпа̄ни. еттха гат̣оти па̄нӣйагхат̣о. гхат̣а̄ти самӯхо ‘‘маччхагхат̣а̄’’тиа̄дӣсу вийа.
гхат̣т̣а чалане. гхат̣т̣ети, гхат̣т̣айати.
нат̣а авасандане. авасанданам̣ гаттавиккхепо. нат̣ети, нат̣айати.
чут̣а чхут̣а кут̣т̣а чхедане. чут̣ети, чут̣айати. чхут̣ети, чхут̣айати. кут̣т̣ети, кут̣т̣айати.