17. рудха̄дичхакка

рудха̄диган̣ика

ито парам̣ паваккха̄ми, рудха̄дикаган̣а̄дайо;

са̄санассопака̄ра̄йа, ган̣е ту чхаббидхе катхам̣.

рудхи а̄варан̣е. рудхидха̄ту а̄варан̣е ваттати. еттха а̄варан̣ам̣ на̄ма пидаханам̣ ва̄ парирундханам̣ ва̄ палибуддханам̣ ва̄ харитум̣ ва̄ аппада̄нам̣, саббаметам̣ ват̣т̣ати. рундхати, рундхити, рундхӣти, рундхети, аварундхети. каммани – магго пурисена рундхийати. родхо, ородхо, виродхо, пат̣ивиродхо, вируддхо, пат̣ивируддхо, парируддхо. рундхитум̣, парирундхитум̣. рундхитва̄. парирундхитва̄.

татра родхоти ча̄рако. со хи рундхати павесита̄нам̣ курӯракамманта̄нам̣ сатта̄нам̣ гаманам̣ а̄варатӣти родхоти вуччати. ородхоти ра̄джуббарӣ, са̄ пана йатха̄ка̄мача̄рам̣ чаритум̣ аппада̄нена орундхийати аварундхийатӣти ородхо. виродхоти ананукӯлата̄. пат̣ивиродхоти пунаппунам̣ ананукӯлата̄. вируддхоти виродхам̣ а̄панно. пат̣ивируддхоти пат̣исаттубха̄вена виродхам̣ а̄панно. парируддхоти гахан̣аттха̄йа сампарива̄рито. вуттан̃хи ‘‘йатха̄ арӣхи парируддхо, виджджанте гамане патхе’’ти. аваруддхоти пабба̄джито.

муча мочане. мигам̣ бандхана̄ мун̃чати. мун̃чанам̣, мочанам̣. дуккхаппамочанам̣, мочо.

мочоти четтха ат̣т̣хикакадалӣруккхо. мун̃читум̣. мун̃читва̄. ка̄рите ‘‘мочети, мочетум̣, мочетва̄’’тиа̄дӣни.

рича виречане. рин̃чати. рин̃чанам̣, виречанам̣, виреко, виречако. рин̃читум̣. рин̃читва̄.

сича паггхаран̣е. удакена бхӯмим̣ син̃чати. путтам̣ радждже абхисин̃чи. абхисеко. муддха̄бхиситто кхаттийо. син̃ча бхиккху имам̣ на̄вам̣, ситта̄ те лахумессати. ситтат̣т̣ха̄нам̣. син̃читум̣. син̃читва̄.

йуджа йоге. йун̃джати, ануйун̃джати. каммани ‘‘йун̃джийатӣ’’ти рӯпа̄ни. кечи ‘‘йун̃джате’’ти иччханти. йун̃джанам̣, сам̣його, ануйого, бха̄вана̄нуйутто, сан̃н̃ого, сан̃н̃оджанам̣, аттхайоджана̄. дӣгхам̣ сантасса йоджанам̣. йун̃джитум̣, ануйун̃джитум̣. ануйун̃джитва̄. йоджети. таттха сам̣йоджананти бандханам̣ ка̄мара̄га̄ди. йоджананти –

видаттхи два̄дасан̇гулйо, тадвайам̣ ратанам̣ матам̣;

саттаратаника̄ йат̣т̣хи, усабхам̣ вӣсайат̣т̣хикам̣;

га̄вутам̣ усабха̄сӣти, йоджанам̣ чатуга̄вутам̣.

бхуджа па̄ланабйавахаран̣есу. па̄ланам̣ раккхан̣ам̣. бйавахаран̣ам̣ аджджхохаран̣ам̣. бхун̃джати, парибхун̃джати, сам̣бхун̃джати. да̄сапарибхогена парибхун̃джи. ка̄рите ‘‘бходжети бходжайатӣ’’тиа̄дӣни рӯпа̄ни. бходжанам̣, самбхого, махибхуджо, га̄мабходжако, упабхого, парибхого. бхутто одано бхавата̄. саче бхутто бхавеййа̄хам̣. оданам̣ бхутто бхуттава̄ бхутта̄вӣ. туманта̄дитте ‘‘бхун̃джитум̣, парибхун̃джитум̣, бходжетум̣, бходжайитум̣, бхун̃джитва̄, бхун̃джитва̄на, бхун̃джийа, бхун̃джийа̄на, бходжетва̄, бходжетва̄на, бходжайитва̄, бходжайитва̄на’’ ичча̄дӣни парисадда̄дӣхи висеситабба̄ни.

татра бхун̃джатӣти бхаттам̣ бхун̃джати, бходжанӣйам̣ бхун̃джати. татха̄ хи ‘‘кха̄данӣйам̣ ва̄ бходжанӣйам̣ ва̄ кха̄дати ва̄ бхун̃джати ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. апича када̄чи кха̄данӣйепи ‘‘бхун̃джатӣ’’ти воха̄ро диссати. ‘‘пхала̄ни кхуддакаппа̄ни, бхун̃джа ра̄джа вара̄вара’’нти хи вуттам̣. парибхун̃джатӣти чӣварам̣ парибхун̃джати, пин̣д̣апа̄там̣ парибхун̃джати, гила̄напаччайабхесаджджапариккха̄рам̣ парибхун̃джати, пат̣исеватӣти вуттам̣ хоти. тенева ча пат̣исеватӣти парибхун̃джатӣти аттхо сам̣ван̣н̣ийати. апича ‘‘ка̄ме бхун̃джатӣ’’ти ча ‘‘пан̃чака̄магун̣е парибхун̃джатӣ’’ти ча дассанато пана бхун̃джанапарибхун̃джанасадда̄ пат̣исеванаттхена каттхачи сама̄наттха̄пи хонтӣти авагантабба̄. сам̣бхун̃джатӣти самбхогам̣ кароти, екато ва̄сам̣ каротӣти аттхо. еттха сийа̄ ‘‘нану ча бхо атра бхуджадха̄ту па̄ланабйавахаран̣есу вутто, со катхам̣ еттакесупи аттхесу ваттатӣ’’ти? ваттатева, анекаттха̄ хи дха̄таво, те упасаггасаха̄йе лабхитва̄пи анекаттхатара̄ва хонти. ито пат̣т̣ха̄йа туманта̄дӣни рӯпа̄ни на ваккха̄ма. йаттха пана висесо диссати, таттха ваккха̄ма.

кати чхедане. кантати, викантати. саллакатто.

бхиди вида̄ран̣е. бхиндати. ана̄гататтхе ваттаббе ‘‘бхеджджиссати, бхиндиссатӣ’’ти двидха̄ бхаванти рӯпа̄ни. па̄паке акусале дхамме бхиндатӣти бхиккху. тена̄ха –

‘‘на тена бхиккху со хоти, йа̄вата̄ бхиккхате паре;

висам̣ дхаммам̣ сама̄да̄йа, бхиккху хоти на та̄вата̄.

йодха пун̃н̃ан̃ча па̄пан̃ча, ба̄хитва̄ брахмачарийам̣;

сан̇кха̄йа локе чарати, саве ‘бхиккхӯ’ти вуччатӣ’’ти.

идан̃ча кхӣн̣а̄савам̣ сандха̄йа вуттам̣, секкхапутхуджджанасаман̣а̄пи йатха̄самбхавам̣ ‘‘бхиккхӯ’’ти ваттаббатам̣ па̄пун̣антийева. сан̇гхам̣ бхиндатӣти сан̇гхабхедако. девадаттена сан̇гхо бхинно,. бхиндийатӣти бхинноти хи ниббачанам̣. на те кат̣т̣ха̄ни бхинна̄ни. бхиндатӣти бхетта̄.

чхиди дведха̄каран̣е. чхиндатӣти чхедако, евам̣ чхетта̄. кесе чхеттум̣ ват̣т̣ати. чхиндийатӣти чхинно. чхиннопи руккхо пунадева рӯхати. идам̣ пана бхидичхидидвайам̣ дива̄диган̣ам̣ патва̄ ‘‘бхиджджати чхиджджатӣ’’ти суддхакаттува̄чакам̣ рӯпадвайам̣ джанети, тасма̄ ‘‘бхиджджатӣти бхинно’’тиа̄дина̄ суддхакаттувасенапи ниббачанам̣ ка̄таббам̣.

тади хим̣са̄на̄даресу. тандати. тандӣ, тадду. таддати каччху.

уди пасавакиледанесу. пасаванам̣ санданам̣. киледанам̣ тиндата̄. ундати. ундӯро, самуддо.

вида ла̄бхе. виндати. говиндо, витти. еттха виттӣти анубхаванам̣, ведана̄ ва̄.

вида тут̣т̣хийам̣. виндати, ниббиндати. ниббинданам̣. вираджджати. ниббиндо ка̄маратийа̄. витти, виттам̣, ведо. лабхати аттхаведам̣ дхаммаведам̣.

еттха виттӣти соманассам̣. ‘‘витти хи мам̣ виндати сута дисва̄’’ти хи вуттам̣. виттанти виттиджананатта̄ виттасан̇кха̄там̣ дханам̣. ведоти гантхопи н̃а̄н̣ампи соманассампи вуччати. ‘‘тин̣н̣ам̣ веда̄нам̣ па̄рагӯ’’тиа̄дӣсу хи гантхо ‘‘ведо’’ти вуччати. ‘‘бра̄хман̣ам̣ ведагумабхиджан̃н̃а̄ акин̃чанам̣ ка̄мабхаве асатта’’нтиа̄дӣсу н̃а̄н̣ам̣. ‘‘йе ведаджа̄та̄ вичаранти локе’’тиа̄дӣсу соманассам̣.

ведагантхе ча н̃а̄н̣е ча, соманассе ча ваттати;

ведасаддо имам̣ на̄на̄-дха̄туто самудӣрайе.

липа лимпане. лимпати, лимпако. авалепо. авалепоти ахан̇ка̄ро.

лупа аччхедане. лумпати. вилумпако, вилутто вилопо.

вилумпатева пурисо, йа̄васса упакаппати;

йада̄ чан̃н̃е вилумпанти, со вилутто вилумпатӣти.

писа чун̣н̣ане. пим̣сати. писако. писун̣а̄ ва̄ча̄. а̄гамат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘аттано пийабха̄вам̣ парасса ча сун̃н̃абха̄вам̣ йа̄йа ва̄ча̄йа бха̄сати, са̄ писун̣а̄ ва̄ча̄’’ти вуттам̣, там̣ нируттилаккхан̣ена вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

хиси вихим̣са̄йам̣. хим̣сати, вихим̣сати. хим̣сако.

ахим̣сакоти ме на̄мам̣, хим̣сакасса пуре сато;

аджджа̄хам̣ саччана̄момхи, на нам̣ хим̣са̄ми кин̃чанам̣.

хим̣ситаббам̣ ким̣сатӣти сӣхо. а̄диантаккхаравипалла̄савасена саддасиддхи, йатха̄ ‘‘кантанат̣т̣хена такка’’нти. вихесако, вихесанам̣.

сумбха паха̄ре. йо но га̄вова сумбхати. парисумбхати. сумбхоти. атриме па̄л̣ито пайога̄ –

‘‘сам̣сумбхама̄на̄ атта̄нам̣, ка̄лама̄гамайа̄масе’’ти ча,

‘‘кесаггахан̣амуккхепа̄, бхӯмйа̄ ча парисумбхана̄;

датва̄ ча но паккамати, бахудуккхам̣ анаппака’’нти ча,

‘‘бхӯмим̣ сумбха̄ми вегаса̄’’ти ча.

ан̃н̃аттха пана ан̃н̃а̄пи вутта̄. та̄ идха анупапаттито на вутта̄. кечеттха ман̃н̃еййум̣, йатха̄ бхӯва̄диган̣е ‘‘саки сан̇ка̄йам̣ кхаджи гативекалле’’тиа̄дӣнам̣ дха̄тӯнам̣ пат̣иладдхаваггантабха̄васса ниггахӣта̄гамасса васена ‘‘сан̇кати кхан̃джатӣ’’ти рӯпа̄ни бхаванти, татха̄ имасмим̣ рудха̄диган̣е ‘‘муча мочане кати чхедане’’тиа̄дӣнам̣ дха̄тӯнам̣ пат̣иладдхаваггантабха̄васса ниггахӣта̄гамасса васена ‘‘мун̃чати кантатӣ’’тиа̄дӣни рӯпа̄ни бхаванти. евам̣ санте ко имесам̣ тесан̃ча висесоти? еттха вуччате – йе бхӯва̄диган̣асмим̣ анекассара̄ асам̣йоганта̄ ика̄рантавасена ниддит̣т̣ха̄, те а̄кхйа̄таттан̃ча на̄микаттан̃ча патва̄ суддхакаттухетукаттувисайесу екантато ниггахӣта̄гамена ниппханнарӯпа̄ бхаванти, на каттхачипи тесам̣ вина̄ ниггахӣта̄гамена рӯпаппаватти диссати. там̣ йатха̄? сан̇кати, сан̇ка̄, кхан̃джати, кхан̃джо ичча̄ди. айам̣ анекассара̄нам̣ ика̄рантавасена ниддит̣т̣ха̄нам̣ бхӯва̄диган̣ика̄нам̣ висесо.

йе ча рудха̄диган̣асмим̣ анекассара̄ асам̣йогантва̄ ака̄рантавасена ва̄ ука̄рантавасена ва̄ ниддит̣т̣ха̄, те а̄кхйа̄таттам̣ патва̄ суддхакаттувисайейева екантато ниггахӣта̄гамена ниппханнарӯпа̄ бхаванти, на хетукаттувисайе. на̄микаттам̣ пана саханиггахӣта̄гамена вина̄ ча ниггахӣта̄гамена ниппханнарӯпа̄ бхаванти. йаттха вина̄ ниггахӣта̄гамена ниппханнарӯпа̄, таттха сасам̣йогарӯпа̄йева бхаванти. там̣ йатха̄? мун̃чати, мун̃ча̄пети, мочети, моча̄пети. чхинда̄пети. чхедети, чхеда̄пети. чхинданам̣, чхедо. мун̃чанам̣, мочанам̣. кантати, кантанам̣, саллакатто. пит̣т̣химам̣са̄ни аттано, са̄мам̣ уккачча кха̄даси ичча̄дӣни. таттха уккачча̄ти уккантитва̄, чхиндитва̄ти аттхо.

нану ча бхо евам̣ санте а̄кхйа̄тана̄микабха̄вам̣ патва̄ суддхакаттухетукаттувисайесу екантато пат̣иладдханиггахӣта̄гамехи саки кхаджи а̄дӣхийева рудха̄диган̣икехи бхавитаббам̣, на пана мучачхидиа̄дӣхӣти? танна, мучачхидиа̄дӣхийева рудха̄диган̣икехи бхавитаббам̣ ручадха̄туйа̄ сама̄нагатикатта̄, татха̄ хи йатха̄ ‘‘рундхисса, рундхайати, рундха̄пети, рундханам̣, родхо, виродхо’’тиа̄дӣсу ниггахӣта̄гама̄ниггахӣта̄гамавасена двиппака̄ра̄ни рӯпа̄ни диссанти, татха̄ мучачхидиа̄дӣнампӣти.

нану качча̄йане ниггахӣта̄гамасса ниччавидха̄наттхам̣ ‘‘рудха̄дито ниггахӣтапуббан̃ча̄’’ти лаккхан̣ам̣ вуттанти? саччам̣, там̣ пана крийа̄падаттам̣ сандха̄йа вуттам̣. йади ча на̄микападаттампи сандха̄йа вуттам̣ бхавеййа, ‘‘виродхо’’тиа̄дӣнам̣ дассанато ва̄саддам̣ паккхипитва̄ ваттаббам̣ сийа̄, на ча ва̄саддам̣ паккхипитва̄ вуттам̣, тена н̃а̄йати крийа̄падаттам̣йева сандха̄йа вуттанти.

нану ча бхо евам̣ санте сакикхаджиа̄дӣнам̣ ниччам̣ саниггахӣта̄гамакрийа̄падаттам̣йева сандха̄йа ‘‘рудха̄дито ниггахӣтапуббан̃ча̄’’ти идам̣ вуттанти сакка̄ мантунти? на сакка̄, сакикхаджиа̄дӣнам̣ рудхадха̄туйа̄ асама̄нагатикатта̄ на̄микатте двиппака̄расса асамбхавато. татха̄ хи йесам̣ йа̄ на̄микатте ниггахӣта̄гама̄ниггахӣта̄гамавасена двиппака̄равантата̄, са̄ ева тесам̣ рудха̄диган̣абха̄васса лаккхан̣ам̣. тан̃ча сакикхаджиа̄дӣнам̣ наттхи. ‘‘сан̇ка̄ кхан̃джо’’тиа̄дина̄ хи на̄матте екойева пака̄ро диссати саниггахӣта̄гамо, ‘‘каму падавиккхепе’’ичча̄дӣнам̣ пана ‘‘камо, каманам̣, чан̇камо, чан̇камана’’нтиа̄дина̄ на̄микатте двиппака̄равантата̄самбхавепи ниггахӣта̄гамасса аббха̄сависайе паваттатта̄ са̄ двиппака̄равантата̄ рудха̄диган̣абха̄васса лаккхан̣ам̣ на хоти, тасма̄ аббха̄сависайе паваттам̣ ниггахӣта̄гамам̣ ваджджетва̄ йа̄ двиппака̄равантата̄, са̄йева рудха̄диган̣икабха̄васса лаккхан̣анти саннит̣т̣ха̄нам̣ ка̄таббам̣. айам̣ найо атӣва сукхумо самма̄ манаси ка̄таббо.

рудха̄дӣ еттака̄ дит̣т̣ха̄, дха̄таво ме йатха̄балам̣;

суттесван̃н̃епи пеккхитва̄, ган̣хавхо аттхайуттитоти.

дудха̄диган̣ойам̣.

дива̄диган̣ика

диву кӣл̣а̄виджигиса̄бйаваха̄раджутитхутикантигатисаттӣсу. еттха ча кӣл̣а̄ти лал̣ана̄, виха̄ро ва̄. лал̣ана̄ти ча лал̣ита̄нубхаванавасена раман̣ам̣. виха̄ро ирийа̄патхапариваттана̄дина̄ ваттанам̣. виджигиса̄ти виджайиччха̄. бйаваха̄роти воха̄ро. джутӣти собха̄. тхутӣти тхомана̄. кантӣти каманӣйата̄. гатӣти гаманам̣. саттӣти са̄маттхийам̣. имесу аттхесу дивудха̄ту ваттати. диббати. дево. девӣ. девата̄.

еттха девоти тивидха̄ дева̄ саммутидева̄ упапаттидева̄ висуддхидева̄ти. тесу маха̄самматака̄лато пат̣т̣ха̄йа локена ‘‘дева̄’’ти саммататта̄ ра̄джара̄джакума̄ра̄дайо саммутидева̄ на̄ма. девалоке упапанна̄ упапаттидева̄ на̄ма. кхӣн̣а̄сава̄ висуддхидева̄ на̄ма. вуттампи четам̣ ‘‘саммутидева̄ на̄ма ра̄джа̄но девийо кума̄ра̄. упапаттидева̄ на̄ма бхуммадеве упа̄да̄йа тадуттаридева̄. висуддхидева̄ на̄ма буддхапаччекабуддхакхӣн̣а̄сава̄’’ти.

идам̣ панеттха ниббачанам̣ – диббанти ка̄магун̣аджха̄на̄бхин̃н̃а̄читтиссарийа̄дӣхи кӣл̣анти, тесу ва̄ вихарантӣти дева̄. диббанти йатха̄бхила̄ситам̣ висайам̣ аппат̣игха̄тена гаччхантӣти дева̄. диббанти йатхиччхитаниппха̄дане сакконтӣти дева̄. атха ва̄ там̣там̣бйасананиттхаран̣аттхикехи саран̣ам̣ пара̄йан̣анти деванӣйа̄ абхиттхаванӣйа̄ти дева̄. собха̄висесайогена каманӣйа̄ти ва̄ дева̄.

еттха ча тхутиканти аттха̄ каммаса̄дханавасена дат̣т̣хабба̄, кӣл̣а̄дайо чха аттха̄ каттуса̄дханавасена. кечи пана ‘‘диву кӣл̣а̄виджигиса̄бйаваха̄раджутитхутигатӣсӯ’’ти пат̣ханти. кечи ‘‘гатӣ’’ти падам̣ виха̄йа ‘‘джутитхутӣсӯ’’ти пат̣ханти. кечи ‘‘тхутӣ’’ти падам̣ виха̄йа ‘‘джутигатӣсӯ’’ти пат̣ханти, кечи пана дивудха̄тум̣ ‘‘саттитхутика’’нтиаттхепи иччханти. тена̄ха абхидхаммасса анут̣ӣка̄ка̄ро ‘‘девасаддо йатха̄ кӣл̣а̄виджигиса̄воха̄раджутигатиаттхо, евам̣ саттиабхиттхавакаманаттхопи хоти дха̄тусадда̄нам̣ анекаттхабха̄вато’’тиа̄ди.

идам̣ пана йатха̄вуттесу саммутидева̄дӣсу паччекам̣ ниббачанам̣ – диббанти кӣл̣анти аттано висайе иссарийам̣ каронтӣти дева̄, ра̄джа̄но. диббанти кӣл̣анти пан̃чахи ка̄магун̣ехи, пат̣ипаккхе ва̄ виджетум̣ иччханти, вохаранти ча локасса йутта̄йуттам̣, джотанти парама̄йа сарӣраджутийа̄, тхомийанти таббха̄ваттхикехи, ка̄мийанти дат̣т̣хум̣ сотун̃ча собха̄висесайогена, гаччханти ча йатхиччхитат̣т̣ха̄нам̣ аппат̣ихатагаманена, сакконти ча а̄нубха̄васампаттийа̄ там̣там̣киччам̣ ниппха̄детунти дева̄, ча̄тумаха̄ра̄джика̄дайо. кӣл̣анти парама̄йа джха̄накӣл̣а̄йа, виджетум̣ иччханти пат̣ипаккхам̣, парамасукхуман̃а̄н̣ависесависайам̣ аттхан̃ча вохаранти, джотанти саббакилесадосакалуса̄бха̄ва̄ парамависуддха̄йа н̃а̄н̣аджутийа̄, тхомийанти ча вин̃н̃а̄тасабха̄вехи параманиммалагун̣ависесайогато, ка̄мийанти ча ануттарапун̃н̃аккхеттата̄йа дат̣т̣хум̣ сотум̣ пӯджитун̃ча, гаччханти ча аматамаха̄нибба̄нам̣ апачча̄гаманӣйа̄йа гатийа̄, сакконти ча читта̄ча̄рам̣ н̃атва̄ те те сатте хите нийоджетум̣ аматамаха̄нибба̄насукхе ча патит̣т̣ха̄петунти дева̄, висуддхидева̄.

девасадда ‘‘виддхе вигатавала̄хаке деве’’тиа̄дӣсу аджат̣а̄ка̄се а̄гато. ‘‘дево ча тхокам̣ тхокам̣ пхуса̄йатӣ’’тиа̄дӣсу мегхе. ‘‘айан̃хи дева кума̄ро’’тиа̄дӣсу кхаттийе. ‘‘ахам̣ дева сакаладжамбудӣпе ан̃н̃асса ран̃н̃о сантике кин̃чи бхайам̣ на пасса̄мӣ’’тиа̄дӣсу иссарапуггале. ‘‘пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппито саман̇гӣбхӯто парича̄рети дево ман̃н̃е’’тиа̄дӣсу упапаттидеве. ‘‘дева̄тидевам̣ нарадаммаса̄ратхи’’нтиа̄дӣсу висуддхидеве а̄гато.

девӣти ра̄джабхарийа̄пи девадхӣта̄пи ‘‘девӣ’’ти вуччати. девасса бхарийа̄ти хи девӣ, са̄пи аттхато ‘‘диббатӣти девӣ’’ти ваттабба̄, йатха̄ ‘‘бхиккхатӣти бхиккхунӣ’’ти. татха̄ хи вуттам̣ вима̄наваттхуат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘диббати аттано пун̃н̃иддхийа̄ кӣл̣атӣти девӣ’’ти.

девата̄ти девапуттопи брахма̄пи девадхӣта̄пи. ‘‘атха кхо ан̃н̃атара̄ девата̄ абхикканта̄йа руттийа̄ абхиккантаван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу хи девапутто ‘‘девата̄’’ти вутто ‘‘девойева девата̄’’ти катва̄, татха̄ ‘‘та̄ девата̄ саттасата̄ ул̣а̄ра̄, брахма̄ вима̄на̄ абхиниккхамитва̄’’тиа̄дӣсу брахма̄но.

‘‘абхиккантена ван̣н̣ена, йа̄ твам̣ тит̣т̣хаси девате;

обха̄сентӣ диса̄ сабба̄, осадхӣ вийа та̄рака̄’’ти-

а̄дӣсу девадхӣта̄.

има̄ни упапаттидева̄нам̣ на̄ма̄ни –

дево суро ча вибудхо, ниджджаро амаро мару;

судха̄сӣ тидасо сагга-ва̄сӣ анимисопи ча;

дивоко’матапа̄йӣ ча, саггат̣т̣хо девата̄ни ча.

кхи кхайе. кхийати. кхайо. кхийанам̣. ра̄гаккхайо.

кхи нива̄се кодхахим̣са̄су ча. кхийати. на гаччхаси йамаккхайам̣. на̄гада̄нена кхийанти.

таттха кхийатӣти нивасати. йамаккхайанти йаманивесанам̣. кхийантӣти куджджханти хим̣санти ва̄.

гха̄ гандхопа̄да̄не. гха̄йатӣти гха̄нам̣. гха̄нена гандхам̣ гха̄йитум̣ гха̄йитва̄.

руча рочане. рочанам̣ ручи. бхаттам̣ ме руччати. бхаттампитасса на руччати. паббаджджа̄ мама руччати. руччитум̣, руччитва̄. кечи пана имасмим̣ дива̄диган̣е ‘‘руча диттимхӣ’’ти пат̣ханти. там̣ на йуттам̣ каттхачипи диттисан̇кха̄тасобханаттхава̄чакасса ручадха̄туно ‘‘руччатӣ’’ти рӯпа̄бха̄вато. тасма̄ евам̣ саллаккхетаббам̣, диттиручӣнам̣ ва̄чако ручадха̄ту бхува̄диган̣ико. тасса хи ‘‘рочати, вирочати. екаттамупарочита’’нти рӯпа̄нийева бхаванти, на ‘‘руччатӣ’’ти рӯпам̣. ручийа̄йева ва̄чако пана дива̄диган̣икопи хоти чура̄диган̣икопи. тасса хи дива̄диган̣икака̄ле ‘‘гаманам̣ майхам̣ руччатӣ’’ти рӯпам̣. чура̄диган̣икака̄ле ‘‘ким̣ ну джа̄тим̣ на рочесӣ’’ти рӯпам̣. а̄пуббо че а̄чиккхане ваттати, ‘‘а̄рочети, а̄рочайатӣ’’ти рӯпа̄ни диссанти.

муча моккхе. дуккхато муччати. саддха̄йа адхимуччати. мутти, вимутти, адхимутти, муччама̄но.

уча самава̄йе. уччати. око, ӯка̄, укка̄.

окоти удакампи а̄ва̄сопи. ‘‘окапун̣н̣ехи чӣварехӣ’’ти ча, ‘‘ва̄риджова тхале кхитто, окамокатамуббхато’’ти четтха пайого. ӯка̄ти сӣсе ниббаттакимивисесо.

укка̄ти дӣпика̄дайо вуччанти. ‘‘укка̄су дха̄рийама̄на̄сӯ’’ти хи а̄гатат̣т̣ха̄не дӣпика̄ ‘‘укка̄’’ти вуччати. ‘‘уккам̣ бандхеййа, уккам̣ бандхитва̄, укка̄мукхам̣ а̄лимпеййа̄’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не ан̇га̄ракапаллам̣. ‘‘камма̄ра̄нам̣ йатха̄ укка̄, анто джха̄йати но бахӣ’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не камма̄руддханам̣. ‘‘евам̣ випа̄ко укка̄па̄то бхависсатӣ’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не ва̄тавего ‘‘укка̄’’ти вуччати. ‘‘сан̣д̣а̄сена джа̄тарӯпам̣ гахетва̄ укка̄мукхе паккхипеййа̄’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не суван̣н̣ака̄ра̄нам̣ мӯса̄ ‘‘укка̄’’ти ведитабба̄. иччевам̣ –

дӣпика̄ва̄тавегесу, камма̄ра̄нан̃ча уддхане;

мӯса̄йампи ча ан̇га̄ра-капалле ча̄ти пан̃часу;

висайесу панетесу, укка̄саддо паваттати;

чхе чхедане. чхийати, чхийанти. аваччхитам̣, аваччха̄там̣. чхетва̄на мол̣им̣ варагандхава̄ситам̣.

саджа сан̇ге. сан̇го лаганам̣. саджджати. саджджанам̣, саджджито, сатто.

йуджа сама̄дхимхи. сама̄дха̄нам̣ сама̄дхи, ка̄йакамма̄дӣнам̣ самма̄пайогавасена авиппакин̣н̣ата̄ти аттхо. йуджджати. його, йогӣ.

еттха йоготи вӣрийам̣. тан̃хи –

‘‘ва̄йаметхева пурисо, на ниббиндеййа пан̣д̣ито;

пасса̄ми во’ха’матта̄нам̣, йатха̄ иччхим̣ татха̄ аху’’нти

вачанато авассам̣ ка̄тум̣ йуджджати упападжджатӣти йоготи вуччати.

ранджа ра̄ге. раджджати. вираджджати. раджджама̄но, раджджам̣, раджджанто, ра̄го, вира̄го, раджджанам̣, вираджджанам̣, раджанӣйам̣. упасаггавасена ан̃н̃о аттхо бхавати. самха̄ рат̣т̣ха̄ нираджджати, аттано рат̣т̣ха̄ ниггаччхатӣти аттхо.

таттха вира̄готи вираджджанти еттха сам̣килесадхамма̄ти вира̄го, нибба̄нам̣ магго ча.

виджӣ бхайачаланесу. виджджати, сам̣виджджати. сам̣вего, сам̣веджанӣйам̣. уббиджджати. уббего, уббиггахадайо.

луджа вина̄се. луджджатӣти локо. лопо, лутти, луджджанам̣, лутто.

т̣ха̄ гатиниваттийам̣. т̣ха̄йати. т̣ха̄йӣ, т̣хити, т̣ха̄нам̣, т̣хито, татрат̣т̣хо, тит̣т̣хам̣, каппат̣т̣ха̄йӣ, а̄сабхат̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄йӣ.

‘‘сукхам̣ сайа̄ми т̣ха̄йа̄ми, сукхам̣ каппеми джӣвитам̣;

ахаттхапа̄со ма̄расса, ахо саттха̄нукампако’’ти

па̄л̣и нидассанам̣. ла̄пам̣ гочарат̣т̣ха̄йинанти ча. таттха т̣ха̄йа̄мӣти тит̣т̣ха̄ми.

д̣игатийам̣. д̣ийати. д̣ема̄но. д̣ино ва̄. ‘‘учче сакун̣а д̣ема̄на, паттайа̄на вихан̇гама. ваджджеси кхо твам̣ ва̄мӯру’’нти нидассанам̣.

еттха д̣ийатӣти д̣ема̄ноти ниббачанам̣ гахетаббам̣.

та̄ па̄лане. та̄йати. агхасса та̄та̄. со нӯна капан̣о та̄то, чирам̣ руджджати ассаме. та̄н̣ам̣, париттам̣, готтам̣. твам̣ кхоси упа̄сака катакалйа̄н̣о катабхӣрутта̄н̣о.

татра париттанти маха̄теджавантата̄йа самантато сатта̄нам̣ бхайам̣ упаддавам̣ упасагган̃ча та̄йати раккхатӣти париттам̣, гам̣ та̄йатӣти готтам̣.

ната гаттавина̄ме. гаттавина̄мо гаттавиккхепо. наччати. наччам̣. ниган̣т̣хо на̄т̣апутто.

да̄ содхане. да̄йати. да̄нам̣. ануйогада̄панаттхам̣. ануйогам̣ датва̄. да̄нам̣ датва̄.

да̄ супане. да̄йати. нидда̄йати. нидда̄йанам̣, нидда̄йама̄но, нидда̄йанто.

да̄да̄не. пурисо да̄нам̣ да̄йати. а̄пуббо гахан̣е. адиннам̣ а̄дийати. сӣлам̣ сама̄дийати. камме – пурисена да̄нам̣ дӣйати, адиннам̣ а̄дийати. ка̄рите – а̄дапети, сама̄дапети, а̄дапайати, сама̄дапайати, йе дхаммамева̄дапайанти санто.

да̄ авакхан̣д̣ане. дийати, дийанти. париттам̣.

еттха ча париттанти самантато кхан̣д̣итатта̄ париттам̣. аппаматтакан̃хи гомайапин̣д̣ам̣ париттанти вуччати. тасма̄ париттанти аппакасса на̄мам̣ ка̄ма̄вачарасса ча дхаммасса аппесаккхатта̄.

да̄ суддхийам̣. да̄йати. вода̄йати. вода̄нам̣. акаммакойам̣ дха̄ту. татха̄ хи ‘‘вода̄йати суджджхати етена̄ти вода̄нам̣, саматхавипассана̄’’ти неттисам̣ван̣н̣ана̄йам̣ вуттам̣.

дӣ кхайе. дӣйате. дӣно, а̄дӣнаво.

татра дӣноти париккхӣн̣ан̃а̄тидхана̄дибха̄вена дуккхито. а̄дӣнавотиа̄дӣнам̣ дуккхам̣ ва̄ти адхигаччхати етена̄тиа̄дӣнаво, досо.

ду парита̄пе. дуйате. дуно, дӯто.

бхиди бхиджджане. бхиджджанадхаммам̣ бхиджджати. бхиджджатӣти бхинно. бхиджджанам̣ бхедо.

чхиди чхиджджане. суттам̣ чхиджджати. чхиджджатӣти чхинно. евам̣ чхиддам̣. чхиджджанам̣ чхедо.

кхиди дӣнийе. дӣнабха̄во дӣнийам̣, йатха̄ даккхийам̣. кхиджджати, кхинно, акхиннамати, кхедо, кхедан̇гато локахита̄йа на̄тхо.

еттха кхедан̇гатоти ка̄йикадуккхасан̇кха̄там̣ париссамам̣ патто, дуккхаманубхавӣти аттхо.

пада гатийам̣. паджджати. маггам̣ пат̣ипаджджати. пат̣ипаттим̣ пат̣ипаджджати. аддха̄намаггаппат̣ипанно хоти, пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджати. а̄паттим̣ а̄паджджати. акаммакампи бхавати, тесам̣ адхаммо а̄паджджати, паджджо, бйаггхападжджо, сампада̄йо.

еттха ча паджджоти магго. бйаггхападждже саддулапатхе джа̄тоти бйаггхападжджо, евам̣на̄мако кулапутто. сампадийати н̃а̄пийати дхаммо етена̄ти сампада̄йо, аккха̄та̄.

вида сатта̄йам̣. сатта̄ виджджама̄на̄ка̄ро. виджджати, сам̣виджджати. джа̄таведо, виджджа̄, авиджджа̄, видито.

таттха джа̄таведоти агги. со хи джа̄това ведайати дхӯмаджа̄лут̣т̣ха̄нена пан̃н̃а̄йати, тасма̄ джа̄таведоти вуччати. виджджа̄ти дхамма̄нам̣ сабха̄вам̣ видитам̣ каротӣти виджджа̄, н̃а̄н̣ам̣. авиджджа̄ти кхандха̄нам̣ ра̄сат̣т̣хам̣, а̄йатана̄нам̣ а̄йатанат̣т̣хам̣, дха̄тӯнам̣ сун̃н̃ат̣т̣хам̣, сачча̄нам̣ татхат̣т̣хам̣, индрийа̄нам̣ адхипатийат̣т̣хам̣ авидитам̣ каротӣти авиджджа̄. дуккха̄дӣнам̣ пӣл̣ана̄дивасена вуттам̣ чатуббидхам̣ аттхам̣ авидитам̣ каротӣти авиджджа̄, мохо.

мада умма̄де. умма̄до на̄ма муйха нам̣ ва̄ сативиппава̄со ва̄ читтавиккхепо ва̄. маджджати, памаджджати. матто, сура̄мадаматто. матто ахам̣ маха̄ра̄джа. путтамам̣са̄ни кха̄дайим̣. маттахаттхӣ, паматто, умматто.

аппама̄до аматам̣ падам̣, пама̄до маччуно падам̣;

аппаматта̄ на миййанти, йе паматта̄ йатха̄ мата̄.

мида синехане. меджджати. метта̄, метти, миттам̣, митто.

антарадха̄ адассане. антарапуббо дха̄дха̄ту виджджама̄насса ваттхуно адассане ваттати. антарадха̄йати. антарадха̄нам̣, антарадха̄йанто. са̄ девата̄ антарахита̄. антара̄пидха̄йати.

будха авагамане. авагаманам̣ джа̄нанам̣. буджджхати, буддхо, буддхи, буддхам̣, бодхо, бодхи. буджджхита̄ сачча̄ни. сакалам̣ буддхо, буддхава̄, вибодхети, бодхета̄, буддхо, вибуддхо ичча̄дӣни.

татра буддхоти буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо. атха ва̄ па̄рамита̄парибха̄вита̄йа пан̃н̃а̄йа саббампи н̃еййам̣ абуджджхӣти буддхо. кечи пана камменапи буддхасаддасса сиддхам̣ иччханта̄ евам̣ ниббачанам̣ каронти ‘‘самма̄самбуддхо вата со бхагава̄ти адхигатагун̣ависесехи кхӣн̣а̄савехи буджджхитабботи буддхо’’ти. виттха̄ро пана ниддесе вуттанайена гахетаббо. буддхӣти буджджхатӣти буддхи. евам̣ буддхам̣ бодхо бодхи ча. атха ва̄ буджджханам̣ буддхи. евам̣ бодхо бодхи ча, саббаметам̣ пан̃н̃а̄йа̄дхивачанам̣.

ида̄ни бодхисаддасса аттхуддха̄рам̣ вада̄ма. бодхӣти хи руккхопи маггопи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи нибба̄нампи евам̣пан̣н̣аттико пуггалопи вуччати, татха̄ хи ‘‘бодхируккхамӯле пат̣хама̄бхисамбуддхо’’ти ча, ‘‘антара̄ ча бодхим̣ антара̄ ча гайа’’нти ча а̄гатат̣т̣ха̄не руккхо бодхӣти вуччати. ‘‘чатӯсу маггесу н̃а̄н̣а’’нти а̄гатат̣т̣ха̄не магго. ‘‘паппоти бодхим̣ варабхӯри сумедхасо’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. ‘‘патва̄на бодхим̣ аматам̣ асан̇кхата’’нти а̄гатат̣т̣ха̄не нибба̄нам̣. ‘‘бодхи бханте ра̄джакума̄ро бхагавато па̄де сираса̄ вандатӣ’’ти ‘‘арийаса̄вако бодхӣти вуччатӣ’’ти ча а̄гатат̣т̣ха̄не евам̣пан̣н̣аттико пуггало.

атридам̣ вуччати –

руккхе магге ча нибба̄не, н̃а̄н̣е саббан̃н̃ута̄йа ча;

татха̄ пан̣н̣аттийан̃чева, бодхисаддо паваттати.

буджджхатӣти буджджхита̄, бодхетӣти бодхета̄.

еттха ча кочи пайого туманта̄дӣни ча рӯпа̄ни вуччанте – ‘‘гуйхаматтхамасамбуддхам̣, самбодхайати йо наро. парам̣ самбуддхумарахати. буджджхитум̣, буддхум̣, буджджхитва̄, буджджхитва̄на, буджджхитуна, буддхийа, буддхийа̄на, буддха̄, буддха̄на’’ ити бхаванти.

татра асамбуддханти парехи ан̃н̃а̄там̣, ‘‘асамбодха’’нтипи па̄т̣хо, паресам̣ бодхетум̣ айуттанти аттхо. самбуддхунти сам̣буджджхитум̣. буддха̄ти буджджхитва̄, евам̣ буддха̄на̄ти еттха̄пи.

кечи пана ‘‘на̄марӯпапариччхеде ‘бодхимаггена будхва̄’ти ча, ‘‘будхва̄ бодхитале йама̄ха сугато’ти ча дхака̄равака̄расан̃н̃огавато падасса дассанато тва̄паччайантабха̄вато ча дхака̄равака̄расам̣йогавасена ‘‘будхва̄’’ти падасиддхи иччхитабба̄’’ти ваданти, там̣ та̄дисасса падарӯпасса буддхавачане адассанато ча, буддхавачанасса ананукӯлата̄йа ча, парисуддхе ча пора̄н̣апоттхаке вака̄расам̣йогавигатасса ‘‘бодхимаггена буддха̄’’тича, ‘‘буддха̄ бодхитале’’ти ча падасса дассанато на гахетаббам̣. татха̄ хи на та̄дисо па̄т̣хо буддхавачанасса анукӯло хотӣти. на хи буддхавачане вассасатампи вассасахассампи парийесанта̄ та̄дисам̣ вака̄радхака̄расан̃н̃огападам̣ пассиссанти. евам̣ ‘‘будхва̄’’ти падарӯпасса буддхавачанасса ананукӯлата̄ дат̣т̣хабба̄. тан̃хи саккат̣агантхе катапаричайабха̄вена ван̃читехи видӯхи иччхитам̣, на саддхамманӣтивидӯхи. еттха има̄ни нидассанапада̄ни ведитабба̄ни –

ко мам̣ виддха̄ нилӣйати. ладдха̄ маччо йадиччхати. ладдха̄на пубба̄парийам̣ висесам̣, адассанам̣ маччура̄джасса гаччхе.

умма̄дантимахам̣ дит̣т̣ха̄, а̄муккаман̣икун̣д̣алам̣;

на супа̄ми дива̄раттим̣, сахассам̣ва пара̄джито’’ти;

таттха виддха̄ти виджджхитва̄. ладдха̄ти лабхитва̄. ладдха̄на̄ти лабхитва̄на. дит̣т̣ха̄ти дисва̄. ити ‘‘виддха̄ ладдха̄ ладдха̄на дит̣т̣ха̄’’ти пада̄ни тва̄паччайена саддхим̣ гата̄нипи сан̃н̃огавасена вака̄рапат̣ибаддха̄ни на хонти, тасма̄ ‘‘буддха̄ буддха̄на’’ иччета̄нипи ‘‘ладдха̄ ладдха̄на’’ ичча̄дӣни вийа парихӣнавака̄расан̃н̃ога̄ни ева гахетабба̄ни. йе ‘‘будхва̄’’ти рӯпам̣ иччханти пат̣ханти ча, ман̃н̃е те тва̄паччайо ван̃чети, тена те ван̃чанам̣ па̄пун̣анти, тасма̄ та̄дисам̣ рӯпам̣ аггахетва̄ йо садданӣтийам̣ саддавиниччхайо вутто, сойева а̄йасмантехи са̄рато паччетаббо.

будха бодхане. сакаммака̄каммакойам̣ дха̄ту. татха̄ хи бодханасаддучча̄ран̣ена джа̄нанам̣ викасанам̣ ниддаккхайо ча гахито, тасма̄ ‘‘будха н̃а̄н̣е, будха викасане, будха ниддаккхайе’’ти вуттам̣ хоти. буджджхати бхагава̄, дхамме буджджхати, пабуджджхати, падумам̣ буджджхати. пурисо буддхо, пабуддхо, бодхати, пабодхати ичча̄дӣни.

сам̣дха̄ сандхимхи. сам̣пуббо дха̄дха̄ту сандхимхи ваттати. невасса маддӣ бха̄кут̣и, на сандхийати на родати. на сандхийатӣти идам̣ ан̃н̃ехи пакаран̣ехи аса̄дха̄ран̣ам̣ дива̄дирӯпам̣.

дхану йа̄чане. ма̄та̄ хи тава ирандхати, видхарасса хадайам̣ дханиййати. идампи аса̄дха̄ран̣ам̣ дива̄дирӯпам̣.

дхӣ ана̄даре. дхӣйате. дхӣно.

йудха сампаха̄ре. йуджджхати. йодхо, йуддхам̣, чаран̣а̄йудхо, йака̄расса вака̄рабха̄ве ‘‘а̄вудха’’нти рӯпам̣. татра чаран̣а̄йудхоти куккут̣о.

кудха копе. куджджхати. кодхо, куджджхана̄, куджджхитаттам̣. куддхо аттхам̣ на джа̄на̄ти, куддхо дхаммам̣ на пассати.

судха сочеййе. сочеййам̣ сучибха̄во. суджджхати. суддхи, висуддхи, суджджханам̣, суддхо, висуддхо, парисуддхо. ка̄рите ‘‘содхети, содхако’’ ичча̄дӣни.

сидху сам̣ра̄дхане. сиджджхати. сиддхи.

радха хим̣са̄йам̣. раджджхати, вираджджхати, апараджджхати. апара̄дхо.

ра̄дха са̄дха сам̣сиддхийам̣. ра̄дхайати, са̄дхайати. а̄ра̄дханам̣, са̄дханам̣. сапарахитам̣ са̄дхетӣти са̄дху, саппурисо. аччантам̣ са̄дхетаббанти са̄дху, ладдхакам̣ сундарам̣ да̄насӣла̄ди.

видха виджджхане. виджджхати. пат̣ивиджджхати. кхан̣а виддха, видху, виджджханако, виддхо, пат̣ивиддхо, виджджханам̣, ведхо, пат̣иведхо, виджджхитва̄, виддха̄, виддха̄на. ко мам̣ виддха̄ нилӣйати.

идха вуддхийам̣. иджджхати, самиджджхати. иддхи, иджджханам̣, самиджджханам̣, иддхо. таттха иддхӣти иджджханам̣ иддхи. иджджханти ва̄ сатта̄ ета̄йа иддха̄ вуддха̄ уккам̣сагата̄ хонтӣти иддхи.

гидху абхикан̇кха̄йам̣. гиджджхати, гиджджхо. гаддхо. гаддхаба̄дхипуббо. ка̄магиддхо на джа̄на̄си. гедхо.