2. дутийакан̣д̣а ван̣н̣ана̄

1. дведве

авайавасамбандхети сйа̄дйавайавӣсамуда̄йена дведвети вутта̄намавайава̄нам̣ самбандхе, атеттха вутйанукӯла̄йа пан̃чика̄йа ва̄ бхавитаббам̣, пан̃чика̄ну кӯла̄йа вуттийа̄ ва̄, на четтха двиннаман̃н̃он̃н̃а̄нукӯлата̄ диссати, татха̄хи вуттийам̣-‘ека̄некаттхесу ваттама̄нато на̄масма̄’ти еттакамева пакативисесанавасена вуттам̣, пан̃чика̄йанту таббисесана васена ча паччайаттхависесанавасена ча аттхо дассито, тадева мубхиннанна̄н̃н̃аман̃н̃а̄нукӯлата̄ диссати, тато еттха йатха̄ двиннаман̃н̃он̃н̃а̄нукӯлата̄ сампаджджати, татха̄ бйа̄чиккхисса̄ма ‘‘йади панеттха вутйа̄нукӯла̄ пан̃чика̄ бхавеййа паччайаттхапаккхо джахитаббо сийа̄ти ‘те…пе… ека̄некаттхесу’ти ча, тена…пе… йоджанийа’нти ча етесам̣ джахитаббата̄йа бахупа̄т̣хавилопо а̄паджджати, йади пана пан̃чика̄нукӯла̄ вутти бхавеййа вуттийам̣ кин̃чиматтам̣ паккхипитабба маттамева сийа̄ти бахувилопа̄патти (на) хотӣти етесам̣ дведве хонти ека̄не каттхесу ваттама̄нато на̄масма̄’ти вуттийа̄ бхавитабба’’нти, еван̃хи сати саттхантарена̄пи саха гхат̣ате, сутте ‘дведвека̄некесу на̄масма̄’ти вуттатта̄ ‘ека̄некесӯ’ти идам̣ паччайависесанам̣ ва̄ йуджджати

пакативисесанавасена ва̄ йадетам̣ паччайависесанам̣, тада̄ са̄маттхийа̄ ека̄некесӯти пакативисесанампи лаббхати, таттха са̄маттхийаматтха балам̣, татха̄хйека̄дӣсу бхаванта̄ пакатива̄чча̄намевекатта̄диабйати риттааттхаматта̄дӣрӯпа̄нам̣ джотака̄ сйа̄дайо катхамекатта̄дӣсу ваттама̄нато на̄масма̄ ан̃н̃ато сийунти йатха̄вуттана̄мависеса̄ккхепо, татха̄ иттхин̣а̄диппаччайа̄дӣнампи пана пакативисеса̄нупа̄да̄непи йато дха̄тва̄ди ва̄ччоттхо наттхи, са̄маттхийа̄ тато, дха̄тутйа̄дйантехи [тйа̄дйанта ва̄ччехи (поттхаке)] на хонте виттипаччайа̄, татха̄ н̣а̄дипаччайа̄пи… вибхатйанта̄ видха̄нато, йадетампакативисесанам̣ тада̄пи са̄маттхийенева екатта̄дӣсу ваттама̄нато на̄масма̄ таджджотана̄йа бхаванта̄ сйа̄дайо катхаман̃н̃аттха хонти асамбхава̄ти ека̄некесу дведвети лаббхати, атхава̄ сарӯпена авуттампи са̄маттхийенека̄некаттхесӯти гаммама̄нам̣ вуттамева хотӣти катва̄‘теча̄’тиа̄дикам̣ вуттанти гахетаббам̣, ека̄некесу ваттама̄нато на̄масма̄ти киматтхам̣ асатвабхӯта̄йа кирийа̄йекатта̄дисамбандха̄бха̄ва̄ крийаттха̄ча тйа̄дӣхи йевекатта̄дӣнам̣ вуттатта̄ тйа̄дйантехи ча на бхавеййунти пайоджанантарама̄ха-‘йампана̄’тиа̄ди, пан̃чакана̄маттхасса̄дхиппетабха̄во четтха паккхассетассева йуттатта̄. татха̄хи сан̇кхйа̄камма̄дайо на̄ма ва̄ччасса даббасса дхаммо сакаттхо-пасаджджано ча саддо даббейева ваттате… даббейева̄нйанайа̄дивоха̄ра̄, таттха даббава̄чина̄ саддена даббадхамма̄намаббхантарӣкаран̣анти на̄йуттаметам̣ на̄мена пан̃чаннамабхидха̄нам̣, вибхаттийо пана джотика̄, иттхипаччайа̄ ча иттхилин̇гасса, татха̄ ча̄мхехи вуттам̣ самбандхачинта̄йам̣–

саддо сакаттхам̣ ватва̄на, падаттхам̣ даббасан̃н̃итам̣;

самаветам̣ ваде лин̇гам̣, сан̇кхйам̣ камма̄дикамми чети.

ека̄некесу сйа̄дӣнам̣ йатха̄ккамам̣ дассетум̣ ‘тена̄’тиа̄ди вуттам̣, тена̄ти йена пан̃чако на̄маттхо адхиппето ека̄дӣсу ча аттхесу джо-танӣйесу сйа̄дайо видхийиссанти тена, саббаттха̄ти ‘ам̣йо’а̄дӣсу саббаттха, сабха̄ватотйа̄дикасса̄йамадхиппа̄йо ‘‘йадйапи сйа̄дайо ека̄некесу хонти татха̄пи ека̄дайо сан̇кхйа̄йа париччхинне аттхе ваттанти на сан̇кхйа̄матте, сан̇кхйа̄йа самбхава̄бха̄ва̄ сан̇кхйейе бхаватӣти на сан̇кхйа̄пи сйа̄дӣнаматтхо’’ти (на) кевалам̣ сакаттха дабба̄дийева сйа̄дӣнаматтхо на бхавати, апи ту сан̇кхйа̄пӣтйаписаддаттхо, анена сан̇кхйа̄ вибхатйаттхо чатукко на̄маттхотйайампаккхо нира̄като пан̃чако на̄маттхоти дассане сан̇кхйа̄камма̄дӣнам̣ вибхаттийо джотика̄ хонти, тико на̄маттхоти дассане ту сан̇кхйа̄камма̄дайо вибхаттива̄чча̄ хонти, ида̄ни адхиппетапан̃чакана̄маттхе сакаттха̄дикам̣ сарӯпато дассетум̣ ‘таттха̄’тиа̄дима̄ха, таттха сакаттхо висесананти сарӯпа̄ди йам̣ кин̃чи висесанаттена ваттумиччхитам̣ там̣ сакаттхо на̄мати аттхо, там̣ дассети ‘сарӯпаджа̄тигун̣адабба̄ни’ти.

балена йасса̄ бхиннесу, паваттанте гага̄дӣсу;

са̄ джа̄тйабхиннадхӣсадда̄, суттам̣ пуппхесвива̄нвӣтам̣.

дабба̄дха̄ро тато бхинно, нимиттам̣ таппатӣтийа̄;

бха̄ва̄бха̄васабха̄во йо, со гун̣о ниггун̣о мато.

сарӯпам̣ саддарӯпам̣ва, джа̄тийа̄ йам̣ висесанам̣;

висесӣйати йам̣кин̃чи, даббам̣ там̣ самудӣритам̣.

ида̄ни сарӯпа̄дино висесанасса сакаттхабха̄вам̣ джа̄тйа̄дивисесасса даббабха̄ван̃ча дассетум̣ ‘таттха̄’тиа̄дима̄ха, сарӯпе ваттате саддоти вийабхедопача̄рена̄ха-‘саддасса сарӯпена̄’ти, еттха пана готи джа̄тиматтава̄чини госадде пайутте госаддо джа̄тиматтама̄хети со джа̄тим̣ висесети на̄ма. йат̣т̣хиа̄дисаддехи йат̣т̣хиа̄дисахачарита̄ упача̄рато гахита̄ти йат̣т̣хиа̄дидаббехи йат̣т̣хиа̄дисахачарита̄ пуриса̄ висесӣйантӣти а̄ха-‘даббампи даббантарасса висесанабхӯтамбхаватӣ’ти, йат̣т̣хийопавесайа̄ти йат̣т̣хисаддавачанӣйа йат̣т̣хидаббависит̣т̣хе пурисе павесайа̄ти аттхо, кунтепавесайа̄ти еттха̄пи есеванайо, йатха̄вуттачатуббидхасакаттхато паропи аттхи сакаттхоти а̄ха-‘каттхачӣ’тиа̄ди, самбандханимиттоти самбандхо нимиттам̣ ка̄ран̣ам̣ паччайаппаваттийа̄ асса паччайасса соти сама̄со, еттха хи дан̣д̣о асса аттхӣти асса̄ти са̄мино пурисасса сам̣сан̇кха̄тадан̣д̣а̄дидаббена сахайо сасса̄мисамбандхо, сопи паччайасса нимиттам̣, татха̄ ча ваккхати-‘дан̣д̣апурисасамбандха̄ дан̣д̣ӣти паччайо’ти, (кири)йа̄ падаттхасса̄пи висесанаттена сакаттхабха̄во джа̄типадаттха̄дӣнам̣ вутта т̣ха̄нейева ваттабботи па̄чакоти еттха кирийа̄ка̄ракасамбандхасан̇кха̄там̣ пара̄бхиматам̣ сакаттхампи паропадесенопадиситука̄мо идха самбандхасакаттхасса вуттат̣т̣ха̄нейева кирийа̄сакаттхам̣ дассетум̣ ‘каттхачи кирийа̄пӣ’тиа̄дима̄ха. на̄масабха̄вена вин̃н̃а̄йама̄нам̣ пан̃чамам̣ на̄масан̇кха̄таматтхам̣ даббападаттхена сан̇гахетва̄ джа̄тигун̣акирийа̄дабба̄нӣти хи чатуббидхо на̄маттхо, на̄мампи анваттхарул̣хивасена дувидхам̣ пумиттхинапум̣сака лин̇гавасена тивидхампи чатуббидхам̣ хоти… йатха̄вутте чатуббидхе аттхе намати, те ва̄ аттани на̄метӣти имина̄ ка̄ран̣ена. са̄ман̃н̃агун̣а кирийа̄йадиччха̄васена̄н̃н̃атха̄пи чатуббидхаттам̣ на̄масса ваданти, таттха̄пи йадиччха̄на̄масса даббана̄менева сан̇гахо ведитаббо, иттхаттам̣ еса̄ти пасиддхима̄ аттхо, йампана̄тиа̄дина̄ вуттамеваттхам̣ са̄дхети ‘таттхе’чча̄дина̄, абхидха̄йакаттена джотакаттена, ика̄рантатоти мунисаддато, ан̃н̃атха̄ти ика̄рантато на бхавати че, атоти а̄деса бхаванато пхалам̣ дасситам̣ на сийа̄ти самбандхо, вуттийам̣ ‘евам̣ кума̄рӣ кума̄рийо’тиа̄дӣсу еванти йатха̄ пуллин̇ге ика̄рантато сйа̄дӣнамуда̄харан̣амана̄десаттхам̣ вуттам̣ евамиттхийампи ана̄ка̄рантатоти дассети, упалаккхан̣ам̣ четаминӣ-нӣ-ӯ-ти-паччайанта̄дӣнам̣, асати…пе… вачанети имина̄ па̄н̣инийа̄нам̣ вибхаттисан̃н̃а̄видха̄йакасса суттантарасса аттхибха̄вам̣ дассети, ‘‘вибхаттича’’ (1-4-104) ити хи тесам̣ суттам̣, тассаттхо ‘сйа̄дӣнам̣ тйа̄дӣнан̃ча вибхаттисан̃н̃а̄ хотӣ’ти, бхавантӣти анваттхавасена вибхаттисаддавачанӣйа̄ни бхаванти, со (йеваттхо) вибхаттиччанена вибхаджӣйатӣти вибхатти, камме ктиппаччайантойам̣ вибхатти саддоти дассети, катхампанетесу сйа̄дӣсу вибхаджӣйатиччасса ва̄кйаттха̄сса̄нугамо йеневам̣ вуччатичча̄сан̇кийа йена йатха̄ ча вибхаджӣйати тамупадассенто а̄ха-‘татха̄ хи’чча̄ди.

2. камме

вуттийам̣ каттукирийа̄йа̄ти каттуса̄дйата̄йа там̣ самбандхинийа̄ каттукаммат̣т̣ха̄йапи дувидха̄йа кирийа̄йа, анекаттхатта̄ дха̄тӯнам̣ кароти еттха самбандханаттхоти а̄ха-‘карӣйати абхисамбандхӣйатӣ’ти, йам̣кин̃чи падаттхарӯпам̣ самбаджджхатӣти аттхо, имина̄ ча̄нваттхавасенева̄йам̣ каммавоха̄ро сиддхоти дассети, саббака̄рака̄нампи пана кирийа̄самбандха саббха̄вепи кирийа̄бхисамбандхӣйама̄наттенева йам̣ ваттумиччхитам̣ тадева каммам̣ вин̃н̃еййам̣, катта̄ди катту кирийа̄йа̄бхисамбандхӣйама̄наттепи катта̄диттавачаниччха̄йева каммам̣ на хоти… йасма̄ вачаниччха̄йева ка̄рака̄ни бхаванти, евам̣ саббака̄рака̄нампи ка̄ракантараппаттийам̣ тадабха̄во йатха̄йогам̣ ваттаббо, ва̄кйекадесенетйанена ‘‘дведвека̄’’дино ва̄кйасса ‘‘камме дутийа̄’’ичча̄дино ча екава̄кйаттам̣ сӯчети, пакаран̣асса маха̄ва̄кйарӯпатта̄ виппакат̣т̣ха̄нипи ва̄кйа̄ни а̄кан̇кха̄дисабха̄ве ан̃н̃аман̃н̃асамбандха̄нубхаваненекава̄кйабха̄вампат̣ӣпаджджанте, вуттӣ хи–

‘‘а̄кан̇кха̄йоггата̄ сатта̄, бӣджам̣ саннидхино йато;

виппакат̣т̣ха̄ни ва̄кйа̄ни, маха̄ва̄кйам̣ каронтйатоти.

са̄ман̃н̃ена̄ти камма̄дйависесена, пубба̄чарийасаман̃н̃а̄васена̄ха ‘дутийа̄дика̄’ти, тена йадйапи тйа̄динопи двиннам̣ пӯран̣ийа̄ дутийа̄ти сакка̄ вохаритум̣, татха̄пи сйа̄дӣнам̣ дукейева дутийа̄татийа̄ рул̣хӣти натйа̄дӣнам̣ дука̄ни дутийа̄дисаддена гайханти, висит̣т̣хесӯти камма̄дина̄ висеситесу, тивидхам̣ камманти сакасамайаппасиддхийа̄ каммасса тивидхаттама̄ха, ан̃н̃е ту саттавидхамиччханти, катхам̣–

ниббаттивикатиппатти, бхедена тивидхам̣ матам̣,

таттхеччхитатамам̣ каммам̣, каммам̣тван̃н̃ам̣ чатуббидхам̣;

иччхитан̃ча̄ниччхитан̃ча, невиччхитаманиччхитам̣,

татха̄н̃н̃апуббам̣ на̄н̃н̃апуббанти, еваман̃н̃ам̣ чатуббидханти.

таттха иччхита̄дӣни упарийева̄пи бхависсанти, татречча̄дина̄ тивидхам̣ каммам̣ сарӯпато дассети, таттха ниббаттикаммамеке-некадха̄ парикаппенти, тадиха пака̄сайисса̄ма–

сатӣ-сатӣ ва̄ пакати, на йаттха парин̣а̄минӣ,

ниссӣйате там̣ ниббатти, каммаман̃н̃есаман̃н̃атха̄;

асантам̣ джа̄йате йам̣ ва̄, йам̣ сантамаппака̄сати,

уппатйа̄-бхибйаттийа̄ ва̄, танниббаттӣти вуччатӣти.

айаметтха аттхо ‘‘кат̣авика̄расса ка̄сасан̇кха̄та̄ виджджама̄на̄ пакати парин̣а̄минӣ кат̣авика̄рампати парин̣амантӣ йаттхаппайоге на ниссӣйате… кат̣ам̣ каротӣтеттха кеваламаттха̄вагамаматтасса ваттумиччхитатта̄ ка̄сети асуййама̄натта̄ ча, пакатийа̄ ту суййа ма̄натте вика̄рийам̣ сийа̄, тенева ка̄се кат̣ам̣ кароти, тан̣д̣уле оданам̣ пачатӣти двайаттхо кароти пачати ча, тасма̄ ка̄се кароти тан̣д̣уле пачатӣти вика̄рӣйати, кат̣ам̣ кароти оданампачатӣти ниббаттӣ йатӣти аттхо, асатӣ ва̄ пакати авиджджама̄натта̄йева йаттха на ниссӣйате… [(йатха̄) (поттхаке)] ( ) сам̣йогам̣ джанайати вибха̄гамуппа̄дайатӣти сам̣йогавибха̄га̄нам̣ касса̄пи пакатийа̄ авика̄ратта̄ сам̣йогавибха̄гаванте хйавикатехева тесам̣ джананато, тамевамбхӯтаманисситапакатикам̣ авиджджама̄на (пакати) кам̣ ва̄ ка̄рийам̣ ниббаттикаммам̣ на̄ма̄ти еко, ан̃н̃есаман̃н̃атха̄ти ватва̄ тандассети ‘асанта’мичча̄дина̄, йам̣ асантамавиджджама̄нам̣ джа̄йате, танниббаттикаммам̣, йатха̄ сукхам̣ джанайати буддхимуппа̄дайатӣти, сантам̣ виджджама̄намева ва̄ кеваламаппака̄ситапуббам̣ йам̣ уппаттийа̄ абхибйаттийа̄ ва̄ пака̄сати, тампи ниббаттикаммам̣, йатха̄ путтам̣ виджа̄йатиса̄ман̃н̃амабхибйан̃джайатӣ’’ти, тадевам̣ кесан̃чи матена анисситапакатикам̣ авиджджама̄напакатиканти дувидхам̣ ниббаттикаммампи ан̃н̃есамматена асантам̣ джа̄йама̄нам̣ сантамаппака̄сама̄нанти дувидхам̣ ниббаттикаммампӣтисаббампи ат̣т̣хитапуббамева джа̄йатӣтйасато джа̄нана̄ на бйатириччатичча̄ха-‘асато джананам̣ карӣйатӣ’ти, аваттхантаранти одана̄дино кледана̄дилаккхан̣аман̃н̃амаваттхам̣.

пакатйуччхедасамбхӯтам̣, вика̄рийам̣ кин̃чи кин̃чи ту;

гун̣антарасамуппатйа̄, евам̣ са̄ викати двидха̄.

кин̃чи вика̄рийам̣ каммам̣ пакатийа̄ ка̄ран̣асса уччхедена самбхӯтам̣, йатха̄ кат̣т̣хам̣ бхасмам̣ каротӣти кат̣т̣хасса̄ччантапара̄ватти [пара̄ваттийа̄ (поттхаке)], кин̃чи пана гун̣антара̄намуппаттийа̄, йатха̄ суван̣н̣ам̣ кат̣акам̣ кейурам̣ ва̄ каротӣти евам̣ двӣдха̄ са̄ викати хотӣти аттхо, на вибха̄вӣйантети на гамйанте, са̄ патти‘па̄пӣйати висайӣкарӣйатӣ’ти катва̄.

йатра крийа̄като кочи, висесо на̄вагамйате;

дассана̄ ва̄нума̄на̄ ва̄, са̄ паттӣти пакиттита̄.

йаттха кирийа̄като кирийа̄сампа̄дито висесо атисайо кочи на̄вагамйате наппатӣйате дассана̄ ва̄ паччаккхаппама̄н̣ена анума̄наппама̄н̣ена ва̄ йатха̄ ниббаттивикатӣнаматисайо паччаккха̄нума̄на̄ вагаманӣйо, татра хи ниббаттийам̣ висесасиддхиратипасиддха̄… аттхала̄бха̄кхйасса висесасса̄виджджама̄насса кирийа̄катта̄, вика̄рийе ( ) [(ева) (поттхаке)] ту квачи паччаккхависайо… кат̣т̣хам̣ д̣ахатӣти кан̣хатта̄дибха̄васса паччаккхеневопалаббханато, квачиданума̄нагаммо… девадаттам̣ росети паса̄дайати вети висит̣т̣хамукхаван̣н̣а̄дика̄рийа̄нумеййатта̄ роса̄дино, евам̣ йаттха на висесасиддхи апи ту паттиматтам̣, са̄ паттӣти пакиттита̄ катхита̄, а̄диччампассати дхаммамаджджхетӣти айаметтха аттхо, катхан̃чарахи асантасса [сантасса (поттхаке)] паттикаммасса кин̃чи (акаронта)сса ка̄ракаттам̣, на хи кин̃чи акаронтам̣ ка̄ракамбхавитумарахатӣти уччате-

дассанаккхамата̄бха̄со, пагамабйаттиа̄дайо;

висеса̄ паттикаммасса, крийа̄сиддхийамиччхита̄.

атра дат̣т̣хум̣ сакка̄ ити дассане кхамата̄ а̄бха̄сопагамо висайаттопагамо висайаттопагаманам̣ бйатти чети евама̄дайо висеса̄ йатха̄йогам̣ паттикаммасса кирийа̄ниппхаттийам̣ иччхита̄, тато тасса ка̄ракаттанти аттхо, а̄диччам̣ пассатӣти еттха хи а̄диччо дат̣т̣хум̣ сакка̄, татова со диссати абхибйаттин̃чопайа̄тӣти дассанакирийа̄ниппха̄дакаттхена̄сса ка̄ракаттамупападжджате, татха̄ н̃н̃атра̄пйа̄дисаддагахитависесавасена кирийа̄сиддхито ка̄ракаттам̣ ведитаббам̣, нану вика̄рийампи ниббаттикаммамева… тена рӯпена̄сатойева джананато, паттикаммампи кирийа̄самбандхарӯпена̄сантамева паччха̄ татха̄ бхаватӣти ниббаттийева̄ти саччам̣-

аттхеса̄ ваттхут̣т̣хити, сукхумабуддхигочарапатӣтйануродхена,

татра йампетам̣ гхат̣ате, йатха̄ патӣти саддаттха̄ватта̄нато.

висеса̄нупа̄да̄натоти ‘‘камме дутийа̄’’ти са̄ман̃н̃ена вуттатта̄ вуттам̣. карӣйати кат̣о, като кат̣о ччевама̄дӣсу тйа̄диппабхутӣхи атихитакамма̄диниссайесупи екатта̄дӣсу дутийа̄дайо паппонти нийама̄бха̄ва̄, татха̄хи пан̃чаке на̄маттхе кат̣а̄дивачанӣйасса самбандхӣ камма̄дйаттхо, тйа̄диппабхутӣти анабхи хитасса сан̇кхйа̄кхйасса̄парасса вибхатйаттхасса̄бхидха̄на̄йа абхихитесупи кат̣а̄дӣсу камма̄дӣсу дутийа̄дайо сийунти па̄н̣инийа̄ ‘‘камме дутийа̄’’чча̄дӣсу (2-3-2) ‘‘анабхихите’’ти (2-3-1) вачанамадхикаронти, веййаттийа̄йева дутийа̄дӣнаппасан̇гепи танниссайабхӯте-катта̄дйаттхе джотана̄йа̄бхихитесу дутийа̄дайо сийум̣, тике пана сан̇кхйа̄камма̄дайо вибхатти вачанӣйа̄, таттха йаджджапи камма̄дино паччайена̄бхидха̄нам̣, татха̄пйекатта̄дайо на̄бхихита̄ти тасса сан̇кхйа̄кхйасса̄парасса вибхатйаттхасса̄ти дха̄на̄йа абхихитесупи камма̄дӣсу дутийа̄дайо сийунти па̄н̣инийа̄ ‘‘камме дутийа̄’’ти ‘‘анабхихите’’ти вачанамадхикаронти, тамупадассенто а̄ха-‘татридам̣ сийа̄’тиа̄ди, татра тасмим̣ дутийа̄ди вибхаттивидха̄не идам̣ чодйам̣ сийа̄, кинти а̄ха-‘пан̃чаке’ичча̄ди, анабхихитакамма̄диниссайесути анабхихита̄ камма̄дайо ниссайа̄ йесамекатта̄дӣнам̣, тесӯтйаттхо, дутийа̄дайо вибхаттийо йатха̄ сийунти джотана̄йа̄бхидха̄на̄йа ча̄ти йуджджама̄навасена аттхо ведитаббо, абхихитакамма̄диниссайесупӣти аписаддена анабхихитакамма̄диниссайамекатта̄дим̣ самуччиноти, а̄сан̇кийа̄ти пуббакирийа̄йа вуттанти апаракирийа̄ ведитабба̄, пан̃чаке тике ча̄ бхихитакамма̄диниссайе секатта̄дӣсу дутийа̄диппаттима̄сан̇ка̄васена дассетва̄ чатуккава̄дӣнампи паккхамуббха̄вийа парихаритум̣ ‘йадичча̄’дима̄ха, айантесамадхиппа̄йо ‘‘йадеса̄ сан̇кхйа̄ па̄т̣ипадикаттхо таппат̣ипаджджане камма̄дайо вибхаттивачанӣйа̄, тада̄ ‘анабхихите камме’тиа̄дина̄ анабхихитаггахан̣ам̣ камма̄дивисеса̄наманубхавантаманаттхакам̣… абхихите вибхаттива̄чча̄бха̄вато, йада̄ пана̄йам̣ паккхо ‘сан̇кхйа̄ вибхаттивачанӣйа̄’ти тада̄ ‘‘камме дутийа̄’’ тйевама̄дайо ниддеса̄ висайасандассанаматта̄йева ведитабба̄’’ти, саббатха̄ти пан̃чакатикава̄дӣнам̣ чатуккава̄дӣнан̃ча матавасена саббаппака̄рена, саддаттха̄бйатириттаттхаматтойева̄ти бйатиреко бйатириттам̣, напум̣саке бха̄ве кто, на виджджате бйатириттам̣ бйатиреко бхедо йасса там̣ абйатириттам̣, абйатибхиннанти аттхо, саддаттхато сакаттхато абйатириттам̣ аттхаматтам̣ аттхаса̄ман̃н̃ам̣ йасса одана̄дисаддасса со татха̄ вутто.

кин̃ча̄пи вуттийам̣ табба̄дин̣а̄дисама̄сехи абхихитамавуттам̣, татха̄пи техи абхихитепйевамева дат̣т̣хаббанти нидассенто а̄ха-‘ева’мичча̄ди, кара-каран̣е карӣйиттха̄ти като‘кто бха̄вакаммесу’ти (5-56) камме кто, сатикоти еттха кӣтоти камматтхе ‘‘диссантан̃н̃епи паччайа̄’’ти (4-120) ико, каммата̄гамйате китаппаччайа̄дӣнам̣ камме вихитатта̄, еван̃ча дхухи кимекамуда̄харан̣ам̣ даттама̄чарийене тйато а̄ха- ‘уда̄харан̣а’ичча̄ди, анабхихитети вачанам̣ вина̄пӣти вачанам̣ вина̄ ева̄ти авадха̄ран̣е-аписаддо, самбха̄ванева̄, йадйабхихитехи вачанам̣ вина̄пи дутийа̄дӣнамаппаватти бхавеййа, вачанасаббха̄ве ту катха̄йева наттхӣти аттхо, еван̃ча панеттха дутийа̄дӣнамабхихите пасан̇га̄бха̄во джа̄нитаббо ‘‘паччате одано, като кат̣очча̄допи йади дутийа̄дайо сийум̣ пат̣хама̄видха̄насса̄вака̄со на бхавеййа тато са̄маттхийа̄набхихитейева камма̄до дутийа̄дайо сакирийа̄ (йам̣ тада)бхибйаттийа̄ бхависсанти, пат̣хамеватвабхихите’’ти, на нуча пат̣хама̄йа̄ка̄ракамавака̄со руккхо пилаккхоти [руккхо пилаккхоти крийа̄падам̣ на сӯйатети вибхатйантарассаппатти ман̃н̃атебхасса̄падӣпа] кимидамуччате ака̄раканти йадйа ка̄ракам̣ недампайогамарахати тато йаттха висесакирийа̄на массаванам̣ таттха падаттхасахачарита̄йа сатта̄йа патӣтийа̄ ‘руккхо аттхи пилаккхо аттхӣ’ти апеккхӣйатӣти ка̄ракаттам̣ руккха̄дӣна маттхевети [аттхевети н̃н̃атам̣ ваттхум̣ парам̣ патипа̄дайитум̣ саддо пайуджджате н̃н̃ан̣ан̃ча сатоити йатра крийа̄падантарасса аппайого татра уссаггато сатта̄ патӣтитуттхӣти крийа̄пада̄нусан̇гара каттари татийаппасан̇гаранавака̄са̄ пат̣хама̄ тйаттхо-бхассападӣпа], на ча уччам̣ нӣчам̣тйадхикаран̣ава̄читте [ва̄чика̄] нипа̄тасса аттхӣтйанена наттхи самбандхоти уччаматтхӣтйа̄дхеййассева каттуттам̣ на̄дха̄расса̄тйа ка̄ракаттама̄дха̄расса̄тйавака̄со-ттхи пат̣хама̄йа̄ти ‘‘пат̣хама̄видха̄ насса̄вака̄со на бхавеййа̄’’ти йатха̄вутто-йам̣ хету асиддхоти ча сакка̄ ваттум̣, асан̇кхйато пат̣хама̄тйаватва̄ ‘‘пат̣хама̄ттха матте’’ти (2.39) са̄ман̃н̃авидха̄нато сиддхойева, йам̣ хетутта̄набхихитавачанаманаттхакамиччева т̣хитам̣.

йан̃ча̄ти часаддо ваттаббантарасамуччайе апарампи кин̃чи ваттаббаматтхӣти аттхо, йан̃ча пхалам̣ ман̃н̃атети самбандхо, йадеттха̄на бхихита̄дхика̄ро наттхи тада̄ йатха̄ ‘като кат̣о’ччатраттена каммасса̄бхихитатта̄ дутийа̄ на хоти татха̄ ‘кат̣ам̣ кароти випулам̣ дассанӣйа’нти кат̣асаддато уппанна̄йа дутийа̄йа (випула̄дигатасса) каммасса̄ бхихитатта̄ випула̄дӣхи висесанехи дутийа̄ на сийа̄, тато тйа̄ди табба̄дин̣а̄дисама̄сехи каммасса̄на бхихитаттаматтева̄ти випула̄дӣхипи дутийа̄видха̄насан̇кха̄там̣ анабхихите’’ти (2-3-1) анабхихита вачанасса адхика̄ре йан̃ча пхалам̣ чинтайатӣти аттхо, йуттасса̄тимасса аттхо самбандхасса̄ти, паччекам̣ каротйабхисамбандхата̄йа̄ти ‘кат̣ам̣ кароти випулам̣ кароти дассанӣйам̣ кароти’ччевам̣ паччекам̣ паччекам̣ каротисса̄бхисамбандхата̄йа̄ти аттхо, каммата̄ аттхӣти сесо, евам̣ ман̃н̃ате-‘‘кат̣ам̣ каромӣти паватто випулам̣ каромӣ дассанийам̣ каромӣти ча паваттова̄ти випула̄дӣнампи паччекам̣ каммата̄ аттхева, таттхекасса̄бхидха̄не парекасса сукхамавалокайантӣти тадабхидха̄на̄йапи дутийа̄ бхависсатӣ’’ти, пака̄рантара̄вата̄ро на̄чарийе нопародхитоти тампи панеттха дассайисса̄ма-‘‘кат̣асадда̄ уппаджджама̄на̄ дутийа̄ кат̣аджа̄ти каммамабхихитаватӣ, на випула̄дигун̣акаммам̣, тато тадабхидха̄на̄йа ча дутийа̄йева бхавати, атхава̄ кат̣ова каммам̣, там̣ са̄ма̄на̄дхикаран̣йена випула̄дӣхипи дутийа̄ бхависсати, кат̣ам̣ кароти випуло дассанӣйоти хи вуччама̄не випула̄дайо каттусама̄на̄дхикаран̣ата̄йева патӣйеййум̣ тасма̄ кат̣асаддаса̄ма̄на̄дхикаран̣йампат̣ипа̄дайата̄ вассаметтха дутийа̄ каран̣ӣйа̄’’ти. нанвемичча̄дичодйам̣, еванти евам̣ гун̣айуттасса каммата̄йа сати, паппотӣти кат̣а камме-бхидха̄нийе (като) ти ктаппаччайасса кататта̄ уда̄ра̄дито каротйабхисамбандха̄ дутийа̄ паппотӣти аттхо, евам̣ ман̃н̃атечча̄ди париха̄ро, авайавена каммам̣ на вадатӣти самбандхо, авайавена̄ти висум̣висум̣, кин̃чарахӣти а̄ха-‘сабха̄вато саббам̣ каммам̣ вадатӣ’ти. хоту ка̄мам̣ уда̄ра̄дитопи вуттена видхина̄ пат̣хама̄, катасаддато ка̄ паваттатӣти а̄ха-‘катасаддато пи’чча̄ди, антобхӯто антогадхо на̄масса саддасса аттхо йасмим̣ каммалаккхан̣аттхесо аттхо каммалаккхан̣о абхихито катхито сампанно сампаджджатӣти аттхо, нану ‘като кат̣о’чча̄до сабха̄вато саббакаммавуттийа̄ антобхӯтана̄маттхавуттийа̄ ча̄ттхаматте хоти саббаттха пат̣хама̄ти ‘кат̣ам̣ кароти ул̣а̄рам̣ собханам̣ дассанӣйа’нти кат̣а̄дитопи уппанна̄йа дутийа̄йа каммасса̄бхихитатта̄ ул̣а̄ра̄дӣхи пат̣хама̄ппасан̇го сийа̄ти абхихита̄бхидха̄наппасан̇гопагатам̣ чоданам̣ манаси нидха̄йа̄ха-‘кат̣а̄дисаддо тви’чча̄ди, са̄ман̃н̃ена̄ти висум̣ висум̣ кат̣а̄диса̄ман̃н̃ена.

‘‘каттуриччхитатама’’нтйанена (1-4-49) каттуно кирийа̄йа самбандхи тумит̣т̣хатамам̣ тасмим̣ иччхитатаме каммасан̃н̃ам̣ видха̄йа ниббатйа̄дикесутӣсу каммесу дутийа̄ видхӣйате па̄н̣инӣйехи, иччхитатаматтан̃ча тадаттхатта̄ кирийа̄йа, оданам̣ пачати га̄вумпайо дохатитйа̄до(хи) одана̄дйаттха̄ пачана̄дикирийа̄раббхатети оданапайа̄дӣнамиччхитатаматтам̣, тадупадассенто а̄ха-‘йам̣ катту’чча̄ди, вибхаттим̣ видха̄йа дутийа̄бхимата̄ти самбандхо, пуна пайа̄диниппхаттинимиттам̣ йам̣кин̃чи дохана̄дикирийа̄ йуттам̣ каран̣а̄дирӯпена акатхитам̣ гава̄дикамиччхитам̣ ка̄ракам̣, таттха̄пи ‘‘акатхитан̃ча̄’’ти (1-4-51) каммасан̃н̃ам̣ видха̄йа тенева дутийа̄ видхӣйате, тадупадассетума̄ха-‘упайуджджама̄не’чча̄ди, атра чевамакатхитанийамо като ва̄ттикака̄рена-

пуччхичибхиккхӣнам̣ духи,йа̄чӣнам̣ нимиттамупайоге;

пуббавидхимхи-катхитам̣, брӯса̄сӣнан̃ча гун̣а̄саттанти.

упайуджджате ит̣т̣хаттхасиддхийам̣ бйа̄па̄рӣйатӣтйупайого-пайоппабхути, тасмим̣, нимиттам̣ гава̄ди, апуббавидхимхи апа̄да̄на̄дхикаран̣а̄ди пуббасан̃н̃а̄ видха̄на̄бха̄ве, видха̄не хи ма̄н̣авака̄ маггам̣ пуччхати, руккха̄ пхала̄нйавачина̄тйа̄ди йатха̄рахам̣ бхавати, гун̣а̄саттанти гун̣ена саттам̣ самбандхӣ, гун̣асадденеттха падха̄наса̄дханам̣ дхамма̄дикам̣ ваттумиччхитам̣ падха̄наса̄дханан̃хи кирийа̄йопака̄ракамупака̄рийам̣ падха̄набхӯтам̣ кирийамапеккхийа гун̣о бхавати, чо-нуттасамуччайе, падха̄нанту дхамма̄дино паваттийа̄ тадаттхатта̄, упайуджджама̄нан̃ча там̣ пайопабхутичети висесанасама̄сам̣ катва̄ упайуджджама̄напайоппабхутино нимиттанти чхат̣т̣хӣсама̄со, пабхути саддена гава̄дино гахан̣ам̣, а̄дисаддена гоманта̄дино, дутийена̄ди саддена адхикаран̣а̄дино, чатуттхена винайа̄дино, видха̄нанти дутийа̄ видха̄нам̣, дутийа̄видха̄намабхиматанти йоджанӣйам̣. па̄н̣инийехи ‘‘татха̄ йуттан̃ча̄ниччхитам̣’’ (1-4-50) иччанена каммасан̃н̃ам̣ видха̄йа ‘‘камме дутийа̄’’ (2-3-2) тйаненева дутийа̄ видхӣйате, тандассетума̄ха-‘йене’чча̄ди, ‘‘татха̄ йуттан̃ча̄ниччхита’’нтӣмасса аттхо йеневечча̄дипан̃чика̄па̄т̣ха̄нуса̄рена ведитаббо, йуджджатети кирийа̄бхисамбаджджхате, йуттанти кирийа̄бхисамбандхам̣, атра ту–

йадйабуддхйа̄хилан̇гха̄ди, тада̄хйа̄диманиччхитам̣;

йада̄ ладжджа̄бхайа̄дӣхи, тадеччхи татамам̣ матам̣.

‘‘татха̄ йуттан̃ча̄ниччхита’’нти суттенасса парийуда̄савуттито иччхита̄ ан̃н̃аманиччхитаманабхиматамитаран̃ча, татойева‘га̄мам̣ гаччханто руккхамӯламупасаппатӣ’тйатра невиччхитана̄ниччхитассапи руккхамӯласса камма сан̃н̃а̄ сиддха̄ти таттха ‘‘камме дутийа̄’’ти дутийа̄ видхӣйате, тандассети’невиччхитана̄ниччхитасма̄’ичча̄ди, руккхамӯлам̣ невиччхитам̣ пуббаманабхимататта̄, на̄пйаниччхитам̣ аппат̣икӯлатта̄, га̄магамена хйасса таппарата̄, руккхамӯлопасаппананту пасан̇га̄гатанти руккхамӯла̄нампи кирийа̄бхисамбандхо аттхева, атра̄пи-

невиччхита̄ниччхитанту, мабуддхийупасаппане;

мӯлам̣ виссаманаттханту, тамиччхитатамам̣ сийа̄.

брӯса̄синан̃ча̄ти часаддопасан̇гахите дассетума̄ха-‘ева’мичча̄ди, еттха га̄мадевадаттагагга̄намакатхитасан̃н̃а̄, аджа̄дайо твиччхитатама̄, а̄дисаддена ‘паттхети га̄вум̣ пурисам̣ двиджо’тйа̄дайо сан̇гахита̄, найатинӣ=па̄пун̣ане, вахати ваха=па̄пун̣ане, харати хара=харан̣е, джайатиджи=джайе, саббаттхалеча етте айа̄десе ча рӯпам̣, дан̣д̣а=дан̣д̣ане чура̄дитта̄ н̣имхи рӯпам̣, атха ‘‘адхисӣт̣т̣ха̄са̄нам̣ каммам̣’’тйа̄дина̄ (1-4-46) тена тена каммасан̃н̃ам̣ видха̄йа ‘пат̣хавим̣ адхисессатӣ’ти а̄до (таттха) таттха ‘‘камме дутийа̄’’ти (2-3-2) дутийа̄ видхӣйате техи техи саттха ка̄рехи, саббаттхеветтха локасса каммавачаниччха̄ти каменетам̣н̃н̃асан̃н̃а̄пуббакам̣ каммамупадассенто а̄ха-‘адхипубба’ичча̄ди, йа̄йа ваттиччха̄йа дутийа̄ сийа̄ та̄йа ваттиччха̄йа каммата̄ катхам̣хина̄ма̄ти самбандхо, нева упалаббхантӣти када̄чикассачи сийа̄ти самбандхо, пайатитаббанти суттантарама̄раббханӣйам̣, таттхевам̣ ким̣ бхавато манаси досадхиджамбханена̄ти аттхо, дхаммети еттха̄пи евам̣ саддам̣ йоджетва̄ аттхо ведитаббо, йатха̄ а̄дха̄ре каммавачаниччха̄, татхеха̄пи а̄дха̄равачаниччха̄ти аттхо, тенева̄ха-‘дхаммети а̄дха̄равачаниччха̄’ти, дхамме абхинивисатети самбандхо, евам̣саддасама̄наттхатта̄ татха̄ саддасса тадаттха̄нуса̄ренева вин̃н̃а̄йатӣти татха̄саддасса аттхо висум̣ на вутто, па̄нан̃ча а̄ча̄роча па̄на̄ча̄рам̣, там̣па̄на̄ча̄рамасса а̄дха̄расса тасмим̣ таппа̄на̄ча̄ре, па̄наттха̄ча̄раттхадха̄тусамбандхӣ йо надйа̄ди ко а̄дха̄ро со па̄на̄ча̄рава̄йева̄ти а̄ха- ‘па̄наттха̄ча̄раттха̄нам̣ дха̄тӯнама̄дха̄ре’ти, кесан̃чӣти анийамена кесан̃чи саддасаттхака̄ра̄нам̣, еттха̄ти етасмим̣ а̄дха̄равачаниччха̄паккхе, патипарӣхи бха̄гечетйавасиддха̄ти имина̄ патисаддасса дха̄туна̄ айуттатам̣ дассети… йади йуджджеййа чхат̣т̣хийа̄бха̄ва̄, тена̄ха-‘йада̄тви’чча̄ди, вуттийам̣ тена̄ти тасаддена, аписаддопасан̇гахитам̣ татийампи гахетва̄ ва̄ча̄ти бахувачананиддесо.

3. ка̄ла

йада̄ ка̄ладдха̄намичча̄дина̄‘ма̄сама̄сате косам̣ сайати’чча̄до акаммакехипи йоге ка̄лабха̄ваддхадеса̄нам̣ парехи камматтаманун̃н̃а̄танти ча, йада̄твичча̄дина̄ ту кирийа̄ва саббенасаббам̣ на сӯйати, татха̄ сати куто ча камматтанти техева вуттантӣ ча дассети, гамма ма̄накирийа̄йогопи на ниссито… ма̄сама̄сатечча̄дӣсу а̄сана̄ди [а̄сана̄дӣсу (поттхаке)] кирийа̄нам̣ ма̄са̄дийого вийа калйа̄н̣иттагун̣а̄дийого ча локасса патӣтипатхамупайа̄тӣти, на сиджджхатӣти кирийа̄ на хонти гун̣адабба̄нӣти кирийа̄самбандха̄бха̄ва̄ камматта̄бха̄воти на сиджджхати, гул̣ена мисса̄ дха̄на̄ бхаджджитайава̄ гул̣адха̄на̄. аджджхайанакирийа̄йа паббатена ча ма̄сакоса̄нам̣ са̄каллена самбандха̄бха̄ва̄ аччантасам̣йога̄бха̄воти ма̄сасса̄тиа̄дӣсу на дутийа̄. пуббан̣хе самайанти имина̄ пуббан̣хе самайоти саттамӣа̄ма̄дисама̄сам̣ дассети, аччанта мева̄ти имина̄ самайасса са̄каллена вихаран̣акирийа̄йа самбандхама̄ха, йам̣самайам̣ карун̣а̄виха̄рена виха̄си, там̣ екам̣самайанти самбандхо, упасан̇каманакирийа̄йаччантамева йуттоти имина̄ нива̄санавихаран̣а кирийа̄хипи пуббан̣хасамайа̄дӣнамаччантамева йуттатам̣ упалаккхети, пака̄рантарена̄пи сиддхийама̄сан̇камуббха̄вайати ‘йада̄ тви’чча̄дина̄, вибхаттийа̄ випалла̄со йатха̄пакатаматиккамма ан̃н̃атха̄ бхаванам̣, идха пана саттами йампатта̄йам̣ саттамйаттхе ба̄хулакена ‘‘камме дутийа̄’’ччева дутийа̄ппатти.

татийа̄бхимата̄ти ‘‘апавагге татийа̄’’ти (2-3-6) вачанена па̄н̣инийа̄нам̣папан̃чаттамабхимата̄, катхампана ка̄ладдха̄нам̣ каран̣аттамичча̄сан̇кийа каран̣аттамесампат̣ипа̄денто а̄ха-‘татха̄пи’чча̄ди, татха̄пӣти вуттаккамена каран̣аттасамбхава̄ татийа̄йа виджджама̄на̄йапи, сийа̄ти татийа̄ сийа̄, тан̃ча̄ти там̣ каран̣ан̃ча. ка̄ракамаджджхети еттха чхат̣т̣хӣ сама̄со ка̄ракасаддена ча саттика̄ракам̣ гахитанти (а̄ха) ‘двиннам̣ каттусаттӣнам̣ маджджхе’ти, абхиннасса̄пи хи екасса девадатта̄дикаттуно бхинна̄нам̣ там̣самавета̄нам̣ каттусаттӣнам̣ маджджхе ка̄ладдха̄на̄ни, саттибхедамева бйан̃джайама̄ха-‘татха̄хи’чча̄ди, екаттха̄ти екасмим̣ девадатте, двӣхетӣте (бхун̃джикрийа̄) са̄дхананти самбандхо, двиннам̣ аха̄нам̣ сама̄ха̄ро двӣхам̣ тасмим̣. исумасатӣти ва̄, исумхи а̄со ассети ва̄ ниппханнена исса̄сасаддена гаммама̄нам̣ кирийам̣ дассети ‘исвасане’ти, нанвичча̄ди чодйам̣, дханупан̃часатам̣ косо, еваман̃н̃атечча̄ди париха̄ро, чхат̣т̣хийа̄сампатта̄йанти косассекадесети евам̣ чхат̣т̣хийа̄ сампатта̄йам̣, муттасам̣сайенедам̣ сама̄нанти мутто сам̣сайо йасмим̣ авадхйа̄до тенетам̣ тулйанти аттхо. вуттийам̣ абхимата̄ти ‘‘саттамӣ пан̃чамийо ка̄ракамаджджхе’’ти (2-3-7) вачанена саттамӣпан̃чамийо папан̃чаттамабхимата̄, двӣхе бхун̃джиссатӣти двӣсу дивасесу гатесу бхун̃джиссатӣти аттхо, ‘‘йаббха̄во бха̄валаккхан̣а’’нти (2-36) саттамӣ, сакасакака̄ракавачаниччха̄йева̄ти хи идам̣ ба̄хуллам̣ нисса̄йа вуттам̣, двӣха̄ бхун̃джиссати коса̄ виджджхатӣти двӣха̄ никкхамма бхун̃джиссати, коса̄ никкхамма т̣хитам̣ лаккхам̣ виджджхати упа̄ттависайо-йамавадхи, косе виджджхатӣти косе т̣хитам̣ лаккхам̣ виджджхатӣти аттхо.

4. гати

катачаттхасама̄са̄ти като чаттхасама̄со йесу те татха̄ вутта̄, ан̃н̃ападаттхавуттайоти ан̃н̃ападаттхе вутти йесанти бйадхикаран̣ан̃н̃ападаттхасама̄со, чаттасама̄се гатйа̄дӣнам̣ висум̣висум̣ падха̄натта̄ техи парам̣ пайуджджама̄но аттхасаддо гатйа̄дӣхи паччекамабхисамбаджджхатӣти ман̃н̃ате, атха сутте ‘пайодждже’иччета̄ватйуччама̄не пайоджджо сайам̣ катта̄ти катхам̣ вин̃н̃а̄йати йена ‘пайодждже каттарӣ’ти виваран̣ам̣ катамичча̄сан̇кийа̄ха-‘гатйа̄дйаттха’мичча̄ди, а̄дисаддена бодха̄ дӣнам̣ гахан̣ам̣, таккирийа̄саматтхова̄ти тасса̄ гатйа̄дика̄йа кирийа̄йа саматтхо ева нийуджджатети самбандхо, кирийа̄каран̣е саматтхо на̄ма катта̄ва̄ти а̄ха-‘соча катта̄’ти. дутийа̄йа сиддха̄йа̄ти ваккхама̄нанайена пайоджджасса каттуно камматтасиддхийа̄ ‘‘камме дутийа̄’’ти суттенева камме дутийа̄йа сиддха̄йа. ким̣ лаккхан̣о-йам̣ нийамо йадаттхами дама̄рабхӣйатичча̄ха-‘гатйа̄дйаттха̄на’мичча̄ди, паччуда̄харӣйиссате ‘етесамеве’чча̄дина̄, татха̄ча̄ббхупагаме, пайоджджо катта̄ на каммам̣ тйаббхупагамма пайодждже каттарӣ’ти виваританти аттхо, са̄маттхийампанаичча̄дина̄ са̄маттхийасарӯпама̄ха, гати а̄дйаттха̄нанти падаччхедо, нийуджджама̄но пайоджакабйа̄па̄расан̇кха̄та̄йа кирийа̄йа самбандхӣйама̄натта̄ каммабхӯтова бхаватӣти аттхо, айаметтха̄дхиппа̄йо ‘‘гамана̄дикирийа̄йа са̄дханатта̄ йадипи пайоджджо катта̄, татха̄пи со пайоджакена гамана̄дӣсу бйа̄па̄рийама̄но пайоджакасса бйа̄па̄ралаккхан̣а̄йа кирийа̄йа самбандхӣйама̄но йади каммам̣ на хоти ан̃н̃атха̄ ким̣ хотӣти ан̃н̃атха̄нупапаттилаккхан̣ена са̄маттхийена каммабхӯтова хотӣ’’ти [(аттхо) (поттхаке)] ( ), патӣйатети имина̄ патӣтивасенева̄сса каммата̄, сабха̄вато ту пайоджджо катта̄ва̄типи н̃а̄пети, пайоджакоти саббаттха девадатта̄дико вин̃н̃еййо, аттхагахан̣асса̄ти ‘‘садда̄каммакабхаджджа̄дӣна’’нти аватва̄ ‘‘саддаттха̄каммакабхаджджа̄дӣна’’нти аттхаггахан̣асса, бодхаттхасса уда̄харан̣анти сесо, нану вачанаппайоджанам̣ дассайата̄ вачанамевопадассийа пан̃хо ка̄таббо, атха ‘етесамева̄’тйавиджджама̄ненева катхам̣ тйа̄сан̇кийа̄ха ‘етесамеве’чча̄ди, хет̣т̣ха̄ вуттаккамена нийаматтхатта̄ вачанасса евака̄ро лаббхати, самбандхивачанатта̄ етасаддасса тена йатха̄пат̣хита̄ гатйа̄дайова висессабхӯта̄ сан̇кхепена пара̄масӣйантӣти ете самева̄ти катанти ман̃н̃ате [евосан̃ча̄ти ман̃н̃ате (поттхаке)], (гаччхати девадаттоти…пе… нахотӣти) имина̄ имаматтхан̃ча джотети ‘‘йадипи кирийа̄бхисамбандха̄ пайоджджасса вийа каттунопи камматтампасаджджати, татха̄пи пайоджджети вуттатта̄ каттари девадатте дутийа̄ наппасаджджатӣ’’ти, абхимата̄ти ‘‘гатибуддхйа̄’’ди (1-4-52) суттена пайоджджасса каттуно каммасан̃н̃ам̣ видха̄йа тасмим̣ пайоджджедутийа̄бхимата̄, чарахисаддо пуччха̄йам̣, пайоджетӣти асмим̣ уддесе тада̄ катхам̣ бхавитаббанти сесоти йада̄чарахичча̄дива̄кйасса̄васа̄не пайоджетӣти асмим̣ уддесе вачанасамӣпе’тада̄ катхамбхавитабба’нти па̄т̣хасесо хотӣти аттхо ведитаббо, йа̄вата̄ти татийантапат̣ӣрӯпако нипа̄то, йасма̄ даттхо ваттате, йасма̄ дутийа̄ паппоти тасма̄ ‘йан̃н̃адаттене’ти бхавитаббанти самбандхо.

5. хара̄

нийаменечча̄дина̄ вачана̄рамбхасса пайоджанама̄ха, са̄пи татийа̄пи [дутийа̄пити ваттабба] йада̄твичча̄дина̄ харати на̄ха̄раттхе [нахаратйаттхе (поттхаке)] типи вин̃н̃а̄пети, убхайаттха̄ти дутийа̄йа патта̄йа аппатта̄йа ча, вибха̄са̄ викаппоти аттхо, ка̄ретикара-каран̣е, летта̄йа̄деса̄тилатта еттаайа̄десса, вада-вачане, абхиваданамабхива̄до там̣ каротӣти ‘‘дха̄тваттхена̄масмӣ’’ти (5-12) имхи на̄мадха̄ту ‘абхива̄ди’тисутте ниддит̣т̣хоти а̄ха-‘абхива̄дисма̄’ичча̄ди.

6. накха̄

кха̄дайати а̄дайати кха̄да, ада=бхаккхан̣е, авха̄пайати вхе=авха̄не а̄пуббо, ‘‘пайоджакабйа̄па̄ре н̣а̄пиче’’ти (5-16) н̣а̄пимхи пуббасаралопо, кандайати канда=авха̄народанесу.

‘‘вахисса̄нийантуке’’ти ган̣асутте айаметтхо ‘‘вахиссадха̄тусса пайодждже каттари нийантурахите дутийа̄ на бхаватӣ’’ти, нийанта̄ са̄ратхи кирийа̄сиддхим̣ нийа̄макоти ватва̄ тамева пака̄сетума̄ха-‘кирийан̇га’мичча̄ди, кирийан̇га кирийопакаран̣абхӯтам̣ балӣ бадда̄дим̣ кирийа̄ка̄ран̣ам̣, нийаметва̄ти екасмим̣ каран̣ӣйе кирийа̄ висайе патит̣т̣хапетва̄, ва̄хайати бха̄рам̣ девадаттенетйатра хи девадатто пан̃н̃ава̄ пурисо нийанта̄рамантаренева бха̄рам̣ вахатӣтйанийантуко катта̄, ва̄хайати бха̄рам̣ балӣбадде иччатра ту балӣбадда̄ нийанта̄ рамантарена на вахантӣти санийантука̄.

‘‘бхиккхисса̄хим̣са̄йа’’нти ган̣асуттасса̄йаматтхо ‘‘бхаккхисса̄хим̣саттхасса пайодждже каттари дутийа̄ на бхаватӣ’’ти, атха катхаметтха хим̣саттхата̄ бхаккхисса хим̣са̄ хи четана̄вати самбхавати, на четтхасассам̣ четана̄вантанти а̄ха-‘саббе’ичча̄ди, саббети руккха̄дайо, бха̄ва̄ падаттха̄, ида̄ни саббадассана̄нукӯлахим̣саттхатамупадассетума̄ха-‘йадиве’чча̄ди, нану буддхавачана нисситамидам̣ бйа̄каран̣ам̣, татха̄ сати самматамеве-ттхо-падассетва̄ гантаббам̣ кинна̄ма̄н̃н̃адассанопага̄та̄дхирена̄ти тун̣хӣ хоти никка̄ран̣исса̄ [никкаммисса̄ (поттхаке)] бхавато-па̄йоти вин̃н̃а̄йати, параттха̄нубаддхакиччхам̣ пана маха̄пун̃н̃апан̃н̃а̄ на кин̃чи вийа ман̃н̃анти, хоти (хи) етена параттхо ‘‘матантарепи сиддхи сисса̄нам̣, там̣там̣ матан̃н̃уно ва̄ када̄чи карахачи йадидамавалокеййум̣ те четтха̄вата̄рам̣ [четтхака̄рам̣ (поттхаке)] лабхеййум̣ ета̄дисо ча пан̃н̃ава̄ пат̣иладдхабуддхавачанаппаса̄до’ти тадавата̄рена ча буддхе бхагавати камена дал̣хам̣ паса̄дам̣ пат̣илабхеййу’’нти, евамевам̣ таттха таттха там̣там̣бйа̄каран̣ода̄харан̣аппасан̇гепи тадануса̄ренева тантам̣пайоджанам̣ ведитаббам̣, на нираттхакакатха̄пасуто-йама̄чарийоти.

духа̄дӣнам̣ тйевама̄до амха̄кампарамагуруна̄ ратанаматипан̃чика̄лан̇ка̄ра̄дика̄рена на̄на̄ка̄раса̄раттхаведаведиту [веда̄ведита (поттхаке)] маха̄пан̃н̃а̄па̄т̣ава̄нам̣ пан̃н̃аванта̄нам̣ са̄мина̄ маха̄са̄мина̄ самбуддхаса̄санаратанаваропака̄ракена ‘идаметтха вича̄ран̣ӣйам̣’тйабхидха̄йа на̄на̄матантарама̄кад̣д̣хийа бахум̣ сампаведитаматтхи, майампанеттха а̄чарийена̄дхиппетаматтамева̄ламба аттхампа ка̄сайисса̄ма. сатйапйанекадассанабхеде сит̣т̣хаппайога̄нуса̄рена йаттха падха̄некамманитйа̄диппабхутайодиссанти, йатра тваппадха̄нетйа̄дӣ, йатробхайатрапи, там̣саббамиха бхассака̄ра̄дйануматаккамена пат̣ипа̄дайама̄ха-духа̄дӣна’мичча̄ди, еттха̄дисаддо пака̄рава̄чӣ, тена йа̄чиппабхутайо гайханти, каммадвайайутта̄нанти ниддха̄ран̣е чхат̣т̣хӣ, тена каммадвайайутта̄нам̣ маджджхе духа̄дӣнамаппадха̄непи гава̄до камме тйа̄диппабхутайоти йоджана̄. ичча̄дитиа̄дисаддена ‘аварундхати ваджам̣ га̄вам̣ аварундхӣйате ваджам̣ го’ичча̄дӣнам̣ париггахо, гамана̄дйаттха̄на митйа̄дисаддена бодхаттха̄дӣнам̣ гахан̣ам̣. гамӣйате га̄мо девадаттанти еттха катхам̣ пайоджджаттасамбхавоти а̄ха-‘пурисе’чча̄ди, йаджджапи га̄мо тун̣хӣ хоти нибйа̄па̄ратта̄ пурисова ту гаманакирийам̣ ниппха̄дети, татха̄пи пурисасса гаманакирийа̄йа йам̣пхалаппаттилаккхан̣ам̣, тамубхиннампи га̄мапуриса̄нам̣ сама̄нанти пуриса кирийа̄тулйапхалатта̄ га̄мопи гаманакирийа̄йа каттубйападесе ка̄ран̣ам̣ бхаватӣти адхиппа̄йо, татха̄хи га̄мам̣ гаччханто кочи га̄ме а̄санне сати вадати ‘а̄гато га̄мо патто га̄мо’ти, атон̃н̃есанти йе каммадвайайутта̄ духа̄дайо гамана̄дйаттха̄чода̄хат̣а̄, етехи ан̃н̃есам̣, падха̄не каммебхи аджа̄димхи падха̄не камме, падха̄наттампана аджа̄дӣнам̣ кирийа̄йа пайоджанатта̄, аджа̄дйаттха̄ хйа̄найанакирийа̄рабхйате. айампанеттха сан̇гахо-

‘‘духи йа̄чи рудхи пуччхи, бхиккхи чи бруви са̄си ча;

джи дан̣д̣и паттхи мантхӣ ча, дха̄тӯ хонти духа̄дайо.

гатйа̄дисуттапат̣т̣хита̄, гатйа̄дйаттха̄ бхаванти те;

нӣвахахаракаса̄ча, нӣваха̄дӣ бхаванти те.

двикаммакесу четесу, аппадха̄не духа̄динам̣;

тйа̄диппабхутайо хонти, падха̄не нӣваха̄динам̣;

убхайаттха пайога̄ну, са̄ра̄ гатйаттхаа̄динам̣’’ти.

пайого пана самбандхачинта̄йамиха ча вутта̄нуса̄рена саббатха̄ вин̃н̃еййа̄.

7. дхйа̄ди

пуббе кирийа̄ниссайена [ка̄раканиссайена (поттхаке)] дутийа̄йа вихитатта̄ а̄ха ‘ида̄ни’чча̄ди, дхисаддасса аттхаппадха̄на ниддесена ва̄ а̄дисаддена ва̄ ‘ха̄ девадатта’нтипи хоти, ха̄ девадаттадуккханти ту дуккхена йога̄ девадаттена на йутто хотӣти пат̣хама̄ва̄мантан̣е. нануча антара̄саддена йоге йатха̄ра̄джагахана̄ланда̄хи дутийа̄ [(татха̄)] антара̄ ча ра̄джагахам̣ антара̄ ча на̄ ланда(нти татха̄) антара̄маггети еттха маггатопи [антара̄маггатопи] касма̄ на дутийа̄ти тена̄йога̄, йесан̃хи там̣маджджхам̣ те тена йуджджантӣти техийева дутийа̄, атхава̄ббхупагатепи там̣йоге там̣самбандхӣйева магготи мукхйатта̄ тато [саббасса (поттхаке)] на дутийа̄, атра̄пи чхат̣т̣хӣйева паппоти антара̄ тан̃ча ман̃ча каман̣д̣алуити, тава мама маджджхе каман̣д̣алутйаттхо, атха каман̣д̣алусаддато дутийа̄ касма̄ на бхавати сатӣпйантарена йоге тасса падха̄натта̄, татха̄хи каман̣д̣алуно сакаттха̄ паватти, тумхамха̄нанту параттха̄-каман̣д̣алувисесанаттена тесам̣ паваттатта̄, татра каман̣д̣алуно сакаттхе ваттама̄натта̄ падха̄наттена̄вататта̄ па̄т̣ипадикато аччутатта̄ паратта̄ пат̣хамева бхаватӣти джӣниндабуддхинйа̄са. нинда̄ди лаккхан̣асса самбандхасса саббха̄ва̄ саббаттха самбандхачхат̣т̣хийа̄ сампатта̄йам̣ вачанам̣, а̄катиган̣о-йам̣.

8. лаккхан̣и

лаккхан̣а̄дӣсваттхесути на̄масса̄ [касса̄ (поттхаке)] йаматтханиддесоти а̄ха ‘абхина̄йо йутто’чча̄ди, тена̄ти абхина̄ йуттасса̄ттханиддеса ка̄ран̣ена, лаккхан̣асаддена хету ваттумиччхитоти а̄ха-‘таттхе’чча̄ди, дувидхо хету, вуттан̃хи субодха̄лан̇ка̄ре ‘‘джанако н̃а̄пако чети, дувидха̄ хетаво сийу’’нти (252), самупалаккхайатӣти самупалаккхан̣ам̣, сан̇кетаматтам̣ н̃а̄пакам̣, на ту джанакам̣, сан̇кетопи лаккхан̣амуччате лаккхӣйате ка̄рийама̄нена̄ти катва̄, джанакасса̄пйатра лаккхан̣аттена гахан̣е пайоджанам̣ ‘‘ануна̄’’ (2-10) иччатра дат̣т̣хаббам̣. кан̃чипака̄ранти имина̄ иттхам̣саддасса аттхам̣ вадати. паттоти имина̄ бхӯтасаддасса, еттха хи бхӯдха̄ту паттийам̣ ваттате, руккхолаккхан̣анти руккхо н̃а̄пакахетӯти аттхо… руккхена виджджуйа̄ н̃а̄пӣйама̄натта̄, а̄чарийаджининдабуддхи пана ан̃н̃атха̄ ван̣н̣айати, тасседам̣ матам̣-

крийа̄йа джотако на̄йам̣, самбандхасса на ва̄чако;

на̄пи крийантара̄пеккхӣ, самбандхасса ту бхедакоти.

айаметтха аттхо ‘‘айамабхи абхинандатитйа̄дӣсу вийа кирийа̄йа джотако на хоти, чхат̣т̣хӣ вийа самбандхасса ва̄чако на хоти, никкосамбӣтйатра гаманакирийа̄пеккхӣ нисаддо вийа на̄пи кирийантара̄ пеккхӣ, кин̃чарахи самбандхасса ту бхедако висесако бхаватӣ’’ти тамупадассетума̄ха-‘ан̃н̃е тви’чча̄ди, еттха итисаддо нидассане, руккхампатва̄ виджджотате итиевам̣ паттикирийа̄йа патва̄тивуттаруккхапа̄панакирийа̄йа джанитоти аттхо, татха̄хи руккхасса виджджуйа̄ па̄пана̄бха̄ве виджджуйа̄ лаккхийа̄йа таллан̣асса ча руккхасса йо лаккхийалаккхан̣абха̄во самбандхо, со кена сампа̄дито бхавеййа, нану самбандхе абхина̄ джотӣйама̄не руккхасса лаккхан̣авуттита̄ катхам̣ джотӣйатӣти а̄ха-‘лаккхан̣аттхоча висайабха̄вена̄’ти, татха̄четйа̄дина̄ тасмим̣ паккхе самбха̄витам̣ досамуббха̄вайати, татра̄йа мичча̄дина̄ йатха̄вуттадосапариха̄ра̄йа парехева̄бхидхӣйама̄нампариха̄рама̄ха, париха̄ропадассанена̄сса̄пи паккхасса̄дут̣т̣хата̄кхйа̄паненесопи паккхо-ббхупагатотйавасейо, атойевупари йатха̄вутта паккханиссайенева бйа̄кхйа̄йате, девадаттасса са̄дхуттасан̇кха̄таиттхампака̄раппаттийа̄ висайабха̄вена̄ват̣т̣хита̄ ма̄та̄ таттха ваттати на̄ма̄ти а̄ха-‘ма̄туйа̄’тиа̄ди, ма̄та̄ ча иттхамбхӯте паватта̄ висайа бха̄вена девадатто ча таттха висайӣбха̄вена, тесан̃ча висайависайӣбха̄валаккхан̣о самбандхо иттхампаттилаккхан̣а̄йа кирийа̄йа джа̄то, со ма̄тусамбандхо хоти ка̄ран̣авасена, соча̄тина̄ джотӣйатӣти ма̄ту тена̄бхина̄ йоготи а̄ха-‘йва̄йа’чча̄ди, ма̄тусамбандхоити йоджана̄, иттхампаттийа̄ти иттхампаттилаккхан̣а̄йа кирийа̄йа каран̣абхӯта̄йа, евам̣ ман̃н̃ате ‘‘кин̃ча̄пи со самбандхо девадаттена̄пйавина̄бха̄вӣти тасса собхина̄ джотӣйате, татха̄пи ма̄тусамбандхобхина̄ джотӣйатӣти ‘ма̄ту тена його’ти ча (вуччати)… саддасаттийа̄ таггата̄йева дутийа̄йа убхайагатасса̄пи самбандхасса джотанато’’ти руккхо руккхо тит̣т̣хатӣти самбандхо, т̣хитимпат̣ичча̄ти т̣хитиннисса̄йа есам̣ руккха̄нам̣ йо ча самбандхоти йоджана̄, руккха̄нанти имина̄ руккха̄ кирийа̄йа паре самбандхиноти н̃а̄пети, т̣хитимпат̣ичча̄ти имина̄ пана тит̣т̣хатисаддавачанӣйа̄ са̄дхйарӯпа̄ т̣хитикирийа̄ руккхато паре самбандхӣти, ачетана̄нам̣ руккха̄намапеккха̄вирахепи локампатӣтивасена ‘пипатӣса̄’дӣнам̣ вин̃н̃а̄йама̄натта̄ вин̃н̃а̄йама̄нат̣ха̄на̄пеккхан̣акирийа̄йаса̄дхйаса̄дханалаккхан̣о самбандхо джа̄тоти вин̃н̃еййам̣, со ча руккхасамбандхо-бхина̄ джотӣйатӣти а̄ха-‘со’тиа̄ди, двиббачаненева джотанӣйа̄ти виччха̄ттхе вуттиматте сатӣпи вибхаттийа̄ [виччхаттхе вуткиматтетйа̄дивачанам̣ вича̄реретаббам̣витаттийа̄ абисаддассача виччхаттхе вуттийа̄ абха̄ва̄, лаккхан̣иттхамбхӯти хи пакативисесанам̣] джотетумасаматтхатта̄ виччха̄йа джотана̄йа двиббавачанам̣ каттаббамева̄ти адхиппа̄йо.

9. пати

упа̄дийама̄ноти аббхупагаммама̄но, йади пана упа̄дийама̄но бха̄го, анупа̄дийама̄но катханти а̄ха-‘йо пана̄’тиа̄ди, тагаракут̣т̣ха̄ гандхаббависеса̄, мама̄бхаджатӣти мам̣ а̄бхаджати, мама кот̣т̣ха̄со хотӣти адхиппа̄йо.

10. ану

натулаккхан̣анти саччакирийа̄ вут̣т̣хийа̄ хету хоти, на ту сан̇кетоти аттхо, хетутта̄ лаккхан̣атта̄бха̄ве саччакирийа̄йа катхам̣ лаккхан̣е дутийа̄ти хетуттепи лаккхан̣аттамасса са̄дхенто са̄дхаммапайогена̄нвайама̄ха-‘йам̣ сакимпи’чча̄ди, еттха хи лаккхан̣ам̣ сачча кирийа̄ти пат̣ин̃н̃а̄, [паккхо (поттхаке)] сакимпи нимиттата̄йа каппанатта̄ти хету, йам̣ сакимпи нимиттата̄йа каппате тампи лаккхан̣ам̣ бхавати, йатха̄’апи бхавам̣ каман̣д̣алупа̄н̣им̣ сиссамаддаккхӣ’ти са̄дхаммапайогена̄нвайо дат̣т̣хаббо, каппатети саматтхоти аттхо, каман̣д̣алу па̄н̣имхи ассети каман̣д̣алупа̄н̣ӣ, апӣти пан̃хе, када̄чи кеначи каман̣д̣алупа̄н̣ӣсиссо дит̣т̣хо со тамева дассанам̣ лаккхан̣ам̣ катва̄ пуччхати ‘апи’тйа̄дина̄, атха йатха̄ вуттена хетунопи лаккхан̣аттаматту татха̄пи паравиппат̣иседхена хетумхи татийа̄ касма̄ на сийа̄ти чодайама̄ха ‘на нвевампи’чча̄ди, пуббавиппат̣иседхена̄ти апава̄дапуббавиппат̣иседхена, татха̄хи чхат̣т̣хийа̄ пава̄до хоти хетумхи татийа̄видхи… самбандхачхат̣т̣хийа̄ патта̄йа хетутатийа̄видха̄нато упападавибхаттивидхипи чхат̣т̣хийа̄пава̄до… самбандхависеса̄бхибйаттихетунопападена йоге тасмим̣йева самбандхе видха̄нато, таттха хетутатийа̄вака̄со ‘дханена кула’нти, упападавибхаттийа̄вака̄со ‘руккхаманувиджджотате’ти, саччакирийаману па̄вассӣти ту хетумхи лаккхан̣е-пава̄давиппат̣иседхе сати пуббавиппат̣иседхена дутийа̄ бхавати.

11. саха

сахаттхе-нуно ваттане паббатена його катханти а̄ха‘паббатене’чча̄ди.

12. хӣне

висайабха̄вена̄тиа̄дина̄ хӣнаттхети висайасаттамиттама̄ха, виджа̄нанаппака̄рама̄ха-‘хӣне’чча̄ди, тена̄ти ануна̄, катхам̣ тена йуттаттам̣ уккат̣т̣хасса̄ти хӣнуккат̣т̣хасамбандхамукхена вибха̄венто’таттха̄’тиа̄дима̄ха, таттха̄ти хӣнечча̄дина̄ вутте тасмим̣, йатоти уккат̣т̣хаса̄рипутта̄дико, хӣноти пан̃н̃аватта̄ди(то никкат̣т̣хо, со са̄рипутта̄дико уккат̣т̣хо) хӣнаттхависайо джа̄йате… таббисайе тасса уккат̣т̣хата̄ паттито, хӣнуккат̣т̣хасамбандхо пана атиса̄йана̄дика̄йа ка̄йачи кирийа̄йа катоти дат̣т̣хаббам̣.

14. сатта

кинтам̣ а̄дхикйамичча̄ха- ‘адхика̄дхикӣсамбандхо’ти, адхико асса аттхӣти адхикӣ=кха̄рӣ, атха̄дхикӣвинимутте адхика̄дхикисамбандхо катхамавасӣйате нахйатра̄дхикӣ кочи сӯйатичча̄ха-‘навине’чча̄ди, ити саддо хетумхи йатха̄вуттасамбандхаса̄дхано, тадопасадденайоготи тада̄ упасаддена̄дхикинойоготи аттхо. двит̣т̣хатта̄ самбандхасса адхикасса̄пйупасаддена йога̄ татопи касма̄ на саттамӣтйа̄ха-‘адхикамха̄тви’чча̄ди, йатха̄ ека̄йева вибхаттийа̄ убхайагатасса̄пи самбандхасса джотитатта̄ виджджусан̇кха̄талаккхийа̄ саттамйабха̄во, евамидха̄ пӣти пуббе вуттасама̄дхиматидисанто а̄ха-‘лаккхита̄ вийа саттамйа бха̄во’ти, ‘‘ма̄н̣ика̄ чатуродон̣а̄, кха̄риттхӣ чатума̄н̣ика̄’’.

15. са̄ми

кинтам̣ са̄миттамичча̄ха-‘сасса̄мисамбандхо’ти, ка̄йа кирийа̄йа джанитоти а̄ха-‘парипа̄лана̄дикирийа̄йа джанито’ти, тан̃ча̄ти са̄митта̄пеккхо напум̣саканиддесо, самбандхасса̄некавидхатта̄ а̄ха‘саббаттха самбандхе’ти, а̄кхйа̄йатетӣмасса аттхо видхӣйате н̃а̄пӣйатети, дит̣т̣ханто-панӣтоттхо сукхена пат̣ипаттум̣ сакка̄ти пасиддхаманувадийама̄намаппасиддхан̃ча видхӣйама̄нам̣ дит̣т̣хантама̄ха-‘йатха̄ йо кун̣д̣алӣ со девадатто’ти, кун̣д̣алиттампасиддхам̣, девадаттаттамаппасиддхамичча̄ха-‘кун̣д̣алитта̄нува̄дене’чча̄ди. йатхевобхайа̄дхит̣т̣ха̄наттепйупасаджджанатова чхат̣т̣хӣ ‘ран̃н̃о пурисо’ти, на висессато ‘пурисасса ра̄джа̄’ти, татха̄ самбандха̄бхибйан̃джанакена̄дхина̄ йогепи висесанатова бхавати, на̄н̃н̃атоти а̄ха-‘таттха̄’тиа̄ди. бйатирекама̄па̄дӣйатӣти ка̄ракачхаккато бйатириттатта̄ самбандхо бйатиреко там̣ а̄па̄дӣйати па̄пӣйатӣти аттхо, убхайатоти сам̣то са̄мито ча, адхибрахмадатте пан̃ча̄ла̄ти брахмадаттасса пан̃ча̄ла̄ сантака̄ [са̄мино (поттхаке)] ти аттхо, сантака̄ [са̄мино (поттхаке)] хи пан̃ча̄ла̄, на са̄ми [насам̣ (поттхаке)], адхипан̃ча̄лесу брахмадаттоти пан̃ча̄ла̄нам̣ брахмадатто са̄мӣтйаттхо.

16. катту

ким̣ лаккхан̣о-йам̣ катта̄ичча̄ха-‘каттари’чча̄ди, гаччхати девадатточча̄до каттари патит̣т̣хитам̣, пачатйоданам̣ девадатточча̄до камме патит̣т̣хитам̣ кирийам̣ каротӣти самбандхо, каротӣти ча имина̄ анваттха бйападесова сиддхо-йам̣ катту воха̄роти н̃а̄пети, кеначи пайуджджама̄нопи саке камме сайамева падха̄наттаманубхаватӣти‘пайутто ва̄ падха̄набха̄вена̄’ти вуттам̣ хоти четтха-

падха̄ната̄йа йо катту, каммат̣т̣хам̣ куруте крийам̣;

са̄ катта̄ на̄маппайутто, пайутто ва̄тйайам̣ двидха̄ти.

таттха пурисена катанти аппайутто, пурисена кароти девадаттоти пайутто, нану кирийа̄-йамабйавадха̄нена каран̣а̄дхикаран̣е хева са̄дхйате катта̄ра̄ ту дӯрат̣т̣хена, татха̄сати катхаманекаса̄дханаса̄дханӣйам̣ кирийам̣ катта̄ва кароти мукхйабха̄вена̄паретвамукхйабха̄вена̄ти вуччате-

каттутон̃н̃есамуббхӯтйа̄, вивитта̄лочана̄дина̄ [вавивекеча дассана̄ти ва̄кйападӣйе, павивекеча ка̄ракантхара̄мабха̄ведиссабхе каттарикрийа̄ аттхи бхавати виджджатичча̄до титат̣ӣка̄, татийапа̄тха̄нам̣па̄та 100, нам̣па̄та 243];

дӯра̄дапйупака̄ритте, катту ва̄ттаппадха̄ната̄.

айаметтха аттхо ‘‘каттуно сака̄са̄ ан̃н̃есам̣ каран̣а̄дӣнам̣ уббхӯтйа̄ самбхавенача, татха̄хи пасиддхакаран̣асабха̄вопи пхарасу катта̄йаттавуттита̄йа̄дхикаран̣амбха вати‘пхарасумхи т̣хапетва̄ чхиндатӣ’ти, вивиттасса каран̣а̄дӣхи путхаббхӯтасса, каттуно кирийа̄йа а̄лочанена дассанена ча ‘девадатто аттхи бхавати виджджатӣ’ти [вутхаббхӯтасса̄нена а̄лочанена дассаненача каттунодевадаттенадевадаттам̣ бхавати виджджатӣти (поттхаке)], а̄дисаддена каран̣а̄дино (тададхӣна) паваттиа̄дӣнам̣ гахан̣ам̣, имина̄ ка̄ран̣ена дӯрато упака̄риттепи каттуйева саппадха̄ната̄ сийа̄’’ти, пунапи-

тха̄лйа̄дӣнанту каттуттам̣, хотева̄четана̄напи;

йато саддасса вутйаттхе, миччха̄тйа̄сена-на̄дина̄.

айаметтха аттхо ‘‘ачетана̄нампи тха̄лӣасиа̄дӣнам̣ каттуттамбхавати йатха̄ван̣н̣итасаппадха̄наттанимитта̄бха̄вепи, касма̄ти че йато ка̄ран̣а̄ аттхе аттано абхидхеййесаддасса вутти пат̣ипатти ана̄дина̄ миччха̄бхйа̄сенабхавати тасма̄ тха̄лйа̄дӣнантиа̄ди пакатам̣, ким̣ вуттам̣ хоти ‘‘ан̃н̃атха̄ саддаттхо, ан̃н̃атха̄ сабха̄ваттхо, на хи саддо ба̄хйе ваттхумхи бйа̄па̄рама̄паджджати, татха̄хи–

ан̃н̃атхе ва̄гги сам̣сагга̄, да̄хам̣ дад̣д̣хоти ман̃н̃ати;

ан̃н̃атха̄ да̄хасаддена, да̄хаттхо сампатӣйате.

ба̄хйападаттхасса сабха̄во вийа хутва̄ миччха̄бхйа̄сена ана̄дина̄ пана паваттена ба̄хйе ваттхӯни авиджджама̄нена каран̣абхӯтена тха̄лйа̄дӣнам̣ каттуттам̣ хотӣ’’ти. атха ча пана–

ваттиччха̄до паваттехи, саппадха̄натта хетухи;

каттудхаммехи вуттехи, катта̄ садда̄ва н̃а̄йате.

екасса̄мукхйаваттха̄хи, бхедена парикаппане;

камматтам̣ каран̣аттан̃ча, каттуттам̣ чопаджа̄йате.

вуттехӣти ‘каттутон̃н̃есамуббхӯтйа̄’чча̄дина̄, садда̄ва̄ти садде тедхамма̄ хонту ва̄ ма̄ ва̄ каттусамбандхийатха̄вуттадхаммавачаниччха̄йа саддатова катта̄ патӣйате, нийамена на ваттхутоти аттхо, амукхйа̄ ваттха̄хӣти буддхийа̄ тада̄ка̄рата̄йа парин̣а̄ма̄ваттха̄хи, хантйатта на̄ватта̄нанти екассева̄ттано камматта̄ди джа̄йате, атойева̄ччантамасантопи ан̇куро джананакирийа̄йа катта̄ бхавати ‘ан̇куро джа̄йате’ти, вуттам̣ хи–

пура̄сан̃джанито [пура̄сан̃джа̄тито] бха̄ва̄, буддхайаваттха̄ни бандхано;

авасит̣т̣хо сата̄н̃н̃ена, катта̄ бхавати джа̄тийа̄ити.

сата̄ ан̃н̃ена девадатта̄дина̄.

кинтам̣ каран̣ам̣ на̄ма̄ти а̄ха-‘йо пана̄’тиа̄ди, йоти йо падаттхо, имина̄ идам̣ дӣпети ‘‘каран̣абйападеса̄йа суттантара̄бха̄вепи каротйаненети каран̣антйанваттхато пасиддхо-йам̣ каран̣авоха̄ро’’ти, атредам̣ пат̣ибха̄нам̣–

йам̣ ваттумиччхитам̣ катту, крийа̄йаччантаса̄дханам̣;

каран̣антам̣ двидха̄ хоти, ба̄хйаббхантарабхедатоти.

таттха йам̣ваттумиччхитам̣тйа̄дина̄ идам̣ дассети-‘‘на ваттхуто кин̃чи каран̣ам̣ на̄ма аттхи, вачаниччха̄васена пана пасиддхакаран̣а̄нампи пхарасуа̄дӣнам̣ ‘пхарасу чхиндати, пхарасумхи чхиндатӣ’ти каттуадхикаран̣аттассапи, пасиддха̄дхикаран̣а̄нампи таданутта̄дивисесасамбхаве тха̄лйа̄ пачатӣ’ти каран̣аттассапи дассанато вачаниччха̄тойева каран̣ам̣ ка̄ракам̣ вин̃н̃еййа’’нти, тан̃ча дувидханти а̄ха-‘двидха̄ хотӣ’тиа̄ди, таттха асина̄ чхиндатӣти ба̄хйам̣, чаккхуна̄ пассатӣтйаббхантарам̣. кирийа̄нимиттатта̄ ка̄раканти имина̄ ка̄ракасаддасса нимиттапарийа̄йаттама̄ха. пакати йа̄бхирӯпочча̄до кирийа̄йа̄виджджама̄натта̄ самбандхаматтам̣ вин̃н̃а̄йатӣти самбандхалаккхан̣а̄ чхат̣т̣хӣ сийа̄, самена дха̄ватӣтйа̄до ту кирийа̄йа виджджама̄наттепи камматтам̣ ваттумиччхитанти дутийа̄ сийа̄, самам̣ дха̄вати висамам̣ дха̄ватӣтйаттхо, татха̄ двидон̣ена̄ти дведон̣е кин̣а̄тӣтйаттхо, пан̃чакена̄ти пан̃ча парима̄н̣асса пан̃чако пан̃чакам̣ ваггам̣ катва̄ пасаво кин̣а̄ти пан̃чапан̃ча катва̄ кин̣а̄тӣтйаттхоти ва̄ттикака̄рена ‘татийа̄ видха̄на̄йопасан̇кхйа̄нам̣’катам̣, там̣ дассетума̄ха- ‘пакатиа̄дӣхӣ’тиа̄ди, йаттхесам̣каран̣абха̄воти йассам̣ кирийа̄йаме сампакатйа̄дӣнам̣ каран̣аттам̣, там̣ кирийам̣ катхайатӣти самбандхо, саббассева падаттхасса сатта̄бйабхича̄рато а̄ха-‘бхӯ’ичча̄ди, пакатийа̄бхирӯпоти сабха̄вена̄йамабхирӯпо бхавати, на ту ваттха̄лан̇ка̄ра̄динетйаттхо, каротисса гаммама̄натте пана пакатийа̄бхирӯпо катотиа̄ди, тада̄ каттарийева татийа̄, йам̣ йасма̄ ан̃н̃аготто готамо на хоти аточа готамо бхаватӣти самбандхо, нануча двидон̣а пан̃чака̄ кайампат̣ичча каммабхӯта̄ хонти двидон̣а̄дина̄ кейатта̄ тато кимуччате‘кайампат̣ичча двидон̣апан̃чака̄ каран̣а̄ни бхавантӣ’тйа̄ сан̇кӣйа̄ха-‘татха̄хи’чча̄ди, идам̣ вуттам̣ хоти-‘‘двидон̣а̄дисаддена хи на гайхупагам̣ ваттхумуччати, техи пана двидон̣а̄дйаттхам̣ мӯлам̣ та̄даттхийа̄ бхихитанти на вуттадоса̄васаро’’ти.

17. саха

йатха̄ккамама̄гаманакирийа̄йа тхӯлаттагун̣ена гомантадаббена ча самбандхам̣ дассетум̣ ‘там̣ йатхе’чча̄дима̄ха, уда̄харан̣аматтам̣ дассентопи имина̄ адхиппа̄йена̄пи дассетӣти вуттам̣ ‘саббаттхева ва̄’тиа̄ди, путтена саха̄гатотиа̄дӣсу а̄гамана̄дикирийампат̣ичча две катта̄ро падха̄на̄ппадха̄навасена, тесу падха̄не ка̄рийасампаччайан̃а̄йена ва̄ бахулам̣вачанена ва̄ падха̄не каттари паччайо, итаре’каттари татийа̄’тйева татийа̄ сиддха̄, тато-йам̣ вачана̄рамбхо-наттхакоти ман̃н̃ама̄ночо дети ‘нанви’чча̄дина̄, ттена̄бхидхӣйате питети падха̄накатта̄, тулйопи кирийа̄самбандхе пита̄путта̄нам̣ пита̄тра падха̄нам̣ саддачодитатта̄, путто-ппадха̄намасаддачодитатта̄, саддабйа̄па̄ра̄пеккха̄йа хи падха̄на̄ппадха̄на̄йа ваваттха̄нам̣, питурева̄тра̄гата̄дисаддаса̄ма̄на̄дхикаран̣йа̄ а̄гаманакирийа̄ самбандхо садденоччате, нетарасса саддасаттисабха̄вато, татха̄ видха̄ хи саддасса сатти йато питурева̄тра кирийа̄ самбандхам̣ саккоти пат̣ипа̄детум̣, на путтасса, еван̃ча̄гаточча̄до екавачанамупаджджате, ан̃н̃атха̄ хи бахувачанам̣ сийа̄, ‘пита̄ путта̄ а̄гата̄’ти. (йади) вуттанайена татийа̄ сиддха̄ ‘сиддхе сатйа̄рамбхо нийама̄йа ва̄ викаппа̄йа ва̄’ на четтха нийамо, на̄пи викаппо, тато киманена йогена̄ тйа̄сайена̄ха-‘аппадха̄нейева’чча̄ди. найидамевамичча̄ди париха̄ро. сахабха̄ваматтам̣ ваттумит̣т̣хам̣ ва̄ти йоджана̄, са̄маттхийа̄ти бхеда̄дхит̣т̣ха̄натта̄ сахаттхайогасса путтасса̄пи кирийа̄бхисамбандхо вин̃н̃а̄йати катхаман̃н̃атха̄ сахаттхайого сийа̄ти имина̄ аттха балена. аттхаггахан̣анти сутте ‘‘сахаттхене’’ти аттхаггахан̣ам̣. парийа̄йаттханти парито айанти авагаччханти аттхаманенети парийа̄йо аттхо пайоджанам̣ йасса̄ти виггахо, еттха ча парийа̄йаттхамева̄ти на̄вадха̄ран̣ам̣, атойева вина̄пи сахасаддаппайогам̣ таппарийа̄йаппайогам̣ ва̄ сахаттхена йоге видха̄нато асатйапи саха̄дисаддаппайоге йаттха тадаттхо гамйате таттха̄пи бхаватйева татийа̄… гамйама̄нена сахаттхена йога̄, йатха̄‘‘сйа̄ди сйа̄не’’ти. (3-1) саха парийа̄йена̄ти сахасаддасса парийа̄йато. висеса̄нупа̄да̄натоти ‘‘сахайутте-ппадха̄не’’ти (2-3-19) па̄н̣инӣйа сутте вийа аппадха̄нети висесасса̄нупа̄да̄нато.

18. лаккхан̣е

лаккхӣйатйанена̄ти лаккхан̣ам̣ сан̇кето, кинтам̣ каман̣д̣алуппабхути, аттхе ка̄рийасса̄самбхава̄ там̣ва̄чӣхи вибхаттӣти ман̃н̃ама̄нена йам̣виваран̣ам̣ катам̣ ‘лаккхан̣е ваттама̄нато’ти, тамуллан̇гийа̄ттхам̣ вадати ‘йо аттхо’ичча̄ди, ваттама̄натоти вин̃н̃а̄йати… на̄масма̄ паччайавидха̄наппа сан̇гато, упа̄ттоти гахито. кан̃чиппан̣арама̄паннасса лаккхан̣е татийа̄ йатха̄ сийа̄ ‘руккхампати виджджотана’миччатра лаккхан̣аматте ма̄ бхавӣти па̄н̣инӣйехи ‘‘иттхамбхӯталаккхан̣е’’ти (2-3-21) иттхамбхӯтаггахан̣ам̣ катам̣, тамманаси нидха̄йа чодайама̄ха–‘нанви’чча̄ди, иттхамбхӯтасса лаккхан̣анти чхат̣т̣хӣсама̄со, а̄паннасса̄ти бхӯтасса, са̄ман̃н̃асса бхедако висесо пака̄ро вуччате, татха̄хи ‘тидан̣д̣акена парибба̄джакамаддаккхӣ’ти мануссаттаса̄ман̃н̃асса парибба̄джакаттампака̄ро, тампарибба̄джако патто, тасса тидан̣д̣акам̣ лаккхан̣ам̣. упалаккхан̣аттети имина̄ иттхамбхӯтасса лаккхан̣атта̄бха̄вама̄ха, упалаккхан̣анти сан̇кето. найидаматтхичча̄ди париха̄ро, руккхампати виджджотананти еттха кассачи иттхамбхӯтасса̄бха̄ва̄ иттхамбхӯтаггахан̣е пайоджанам̣ на диссати танниваттанато, руккхампати виджджотатети еттхату иттхамбхӯтасса виджджусан̇кха̄тасса аттхасса саббха̄ва̄ татийа̄ппаттийам̣ там̣ниваттийа̄ йатха̄вуттам̣ н̃а̄йамантарена на̄н̃н̃ам̣ кин̃чи пат̣исаран̣аматтхӣти сан̃н̃а̄пайама̄ха-‘авасса’мичча̄ди, ан̃н̃атха̄ти еваманаббхупагамма ‘иттхамбхӯталаккхан̣е’ти вачане карӣйама̄не сати, иттхамбхӯтава̄дино уттарама̄сан̇кийа̄ха-‘нача̄’тиа̄ди, ваттунти вачанасесо, чо-вадха̄ран̣е, нева сакка̄ти вуттам̣ хоти, дутийа̄видха̄наса̄маттхийа̄ти ‘‘патипарӣхи бха̄ге ча̄’’ти (2-9) касма̄ на сакка̄ти а̄ха-‘аттхи’чча̄ди, асати хи пайоджане са̄маттхийанти бха̄во. атха каман̣д̣алу па̄н̣имхи асса̄ти а̄до татийа̄ касма̄ на сийа̄ тйа̄ха-‘каман̣д̣алу’ичча̄ди, каман̣д̣алусса сетасса ча упалаккхан̣а бха̄вена̄нупа̄да̄натоти самбандхо, имина̄ упа̄да̄туно савачаси сатантатама̄ха, висит̣т̣ха̄вайава̄дхеййена̄ти па̄н̣и каман̣д̣алуна̄ висит̣т̣ховайаво, тасса̄дхеййо каман̣д̣алу тена̄ти аттхо. йена̄н̇гена викатена ан̇гино вика̄ро лаккхӣйате тато татийа̄ йатха̄сийа̄ти парехи ‘‘йена̄н̇гавика̄ро’’ти (2-3-20) а̄раддхам̣, тада̄ха-‘йене’чча̄ди, таттха йасаддена виката̄вайаво хетуттена ниддит̣т̣хо ан̇гасаддо ча самуда̄йавачано упа̄тто тена̄ха-‘йенечча̄ди, нануча ка̄н̣а̄дӣнам̣ нийатагун̣ӣнамабхидха̄йитта̄ аккхисаддасса пайого на йутто бйа̄ваттийа̄бха̄ва̄ти, неса досо, локийо-йам̣ саддасса воха̄ро, локасса ча саддаппайоге гурулагхумпатйадайо наттхи, татха̄хи локена ‘сӣсапа̄ти’пи вуччате, руккхо сӣсапа̄типи, йасса ту таттха̄даро, со-ккхисаддам̣ пайуджджатева, атхава̄ са̄ман̃н̃упаккаме висесо пайогамарахати, аккхи(на̄ти) хи вутте сандехо сийа̄ ‘кимасса ваттумиччхита’нти тато ка̄н̣оти вуччате, на̄ккхина̄ нирӯпайати собханоти, кин̃чарахи ка̄н̣оти, аккхика̄н̣амассетйа̄до касма̄ на сийа̄ти а̄сан̇кийа‘каман̣д̣алу па̄н̣имхи асса̄’тйатра йо вутто париха̄ро, та меттхопадисанто а̄ха-‘хет̣т̣ха̄ вийа аппасан̇го’ти.

19. хету

кисмин̃чи пхале дит̣т̣хаса̄маттхийеттхе хету нирул̣хо. екатра хи дит̣т̣хаса̄маттхийоттхо там̣йоггата̄йа ка̄рийа (ма)каронтопи хету вуччате сати саха ка̄ринйасати ча видхураппаччайо папа̄(та) то, тена ка̄рийасса бйабхича̄ро, тенева̄ха- ‘аниппха̄дайантопӣ’ти, ка̄ран̣е татийа̄йа̄бха̄ве ка̄ран̣ама̄ха- ‘таккирийа̄йоггата̄матте’чча̄ди.

21. гун̣е

упа̄дхи висесанам̣, пара̄н̇габхӯтети парасса бандхатта̄(дино) видха̄на̄ йа̄н̇габхӯте джал̣атта̄дихетумхӣти аттхо, имина̄ гун̣асаддо йамаппадха̄навачаноти вадати, йан̃ча̄ппадха̄нам̣ тампара̄н̇габхӯтанти гун̣етӣмасса ‘пара̄н̇габхӯте’ти аттхама̄ха, йан̃хи параттхамупа̄дӣйате тадаппадха̄наману ва̄дарӯпенопа̄дӣйама̄натта̄, йатха̄ ‘джал̣атта̄ баддхо, руккхо йам̣ сӣса патта̄, агги еттха дхуматте’чча̄ди, тенева̄ха-‘параттхарӯпа̄панна’нти, ва̄видха̄нанти ‘‘вибха̄са̄ гун̣е-тхийам̣’’нти (2-3-25) евам̣ видха̄нам̣, иттхийантиа̄дина̄ пан̃чамӣрӯпассапи абхиматабха̄вам̣ дассети, тенева̄ха-‘убхайаттха̄’тиа̄ди, нану ‘то пан̃чамйа̄’’ти (4-95) суттена таддхитапаччайантасса катхам̣ пан̃чамйантата̄ тйа̄сан̇кийа̄ха-‘пан̃чаминиддесе’ ичча̄ди, имина̄ суттена пан̃чамийа̄ вина̄ти йоджана̄, ва̄ пан̃чамийа̄ видха̄нато татийа̄рӯпенапи бхавитаббанти чоданаманаси нидха̄йа пан̃чамйу да̄харан̣ейева ка̄ран̣ам̣ татийода̄харан̣асса ча пат̣хамода̄харан̣а̄нуса̄рена̄ну мантаббатан̃чадассенто а̄ха ‘пан̃чамйа̄йеви’чча̄ди, абха̄вена сан̇кха̄раниродхена̄ти татийантарӯпа̄ни.

22. чхат̣т̣хӣ

самбандхавачаниччха̄йеветтха чхат̣т̣хӣ сиддха̄ти а̄сан̇кийа̄ха-‘хетумхи’чча̄ди, хетума̄ха-‘там̣ йоггата̄’ ичча̄ди, саддасаттиса̄маттхийа̄ти саддасаттисан̇кха̄та̄йа са̄маттхийа̄, тамева пхут̣айати ‘йаттха’ичча̄дина̄, хетваттхава̄чакехи антарена̄ти самбандхо, сама̄на̄дхикаран̣ехӣти хетваттхасама̄на̄дхикаран̣ехи удара̄дӣхи, таджджотана̄йа̄ти хетваттхаджотана̄йа̄ланти самбандхо, бйатирекена ту хетваттхато таппаваттима̄ха-‘йаттха пани’чча̄ди, хетваттхехипичча̄дина̄ са̄маттхийамупадасситам̣ ‘васе дхаммасса хетуно’ти таттхода̄харан̣ам̣.

23. сабба̄

на̄мабхӯтехӣти сабба̄дӣсу кечи кесан̃чи йади на̄ма̄ни сийум̣ техи, аппадха̄набхӯтехӣти пийасабба̄дӣхи, кимпайоджанантиа̄до пайоджанасаддо ‘‘пайоджанам̣ ка̄рийахетӯсу’’ти нигхан̣д̣уто хетувачано.

24. чату

йасса сачетана̄йа̄четана̄йа ва̄ кассачи, пӯджа̄нуггахака̄матта мантарена самма̄пада̄нам̣ на самбхаватӣти а̄ха-‘пӯджа̄’ ичча̄ди, тена̄ти йатха̄вуттенаттхена, ча̄ган̇ганти дада̄тино да̄накирийа̄йа каммена самбаджджхама̄нан̃ча̄гака̄ран̣ам̣, ида̄ни сампада̄налаккхан̣ам̣ саппабхедама̄вика̄тука̄мо а̄ха-‘тадида’мичча̄ди, нанира̄каротӣтйа нира̄каран̣ам̣, а̄ра̄дхайатӣтйа̄ра̄дханам̣, аббхануджа̄на̄тӣтйаббханун̃н̃ам̣, тесам̣ васена, идха сампада̄нантидха̄ вуттам̣ катхитам̣, кетети а̄ха-‘руккхайа̄чакабхиккхаво’ти, руккха̄дикам̣ там̣ сампада̄нам̣ вибха̄гена дассетума̄ха-‘таттха хи’чча̄ди, аджджхесанена̄ра̄дханена сампада̄нам̣ бхаватӣти самбандхо, ануматийа̄ аббхануджа̄нена, виджджама̄непйанира̄каран̣е бхиккхуно-дхикамануматантйадхиппа̄йена̄ха-‘со’ ичча̄ди.

25. та̄да

пайоджанапарийа̄йе аттхасадде сати иданти пайоджанам̣ пара̄мат̣т̣хум̣ сакка̄ти ‘тасседа’нтиа̄ди вуттам̣, тасадденеттха викатийа̄тисамбандхо, аттхасаддена ту пакатийа̄, аттха катханаметанти имина̄ вачаниччха̄йа метиссам̣ наттхи сама̄соти дӣпети, виггахе ва̄смимимасма̄йева нипа̄тана̄ сама̄со дат̣т̣хаббо,со викатисан̇кха̄то аттхо, пакатитван̃н̃ападаттхена̄ккхипӣйате, тато тадаттхасаддато, койам̣ тадаттха бха̄во чча̄ха-‘тадаттхабха̄во на̄ма̄’тиа̄ди, нимиттам̣ йӯпа̄дивикати, нимиттӣда̄руа̄дипакати тасаддена̄ттхасаддена ча гахита̄, тесам̣ самбандхо тадаттхасаддасса паваттинимиттам̣ тадаттхабха̄во на̄ма̄ти аттхо, хету хетумантабха̄валаккхан̣о самбандхо на̄ма̄ти вуттам̣ хоти, падха̄на̄ваччхедагун̣асма̄ти видхӣйама̄наттена падха̄насса пурисасса а̄ччхедака̄ висесака̄ гун̣а̄, йан̃хи видхӣйате н̃а̄пӣйате тампадха̄на, митарамаппадха̄намануваджджама̄натта̄, йада̄ упа̄дӣйатети ватва̄ упа̄дӣйама̄наппака̄рам̣ дит̣т̣хантена пхут̣айитума̄ха-‘йатха̄’ичча̄ди, йӯпо нимиттам̣ йасса да̄руно там̣ татха̄ вуттам̣ на̄н̃н̃анимиттанти йада̄ нимитйаваччхедакаттенупа̄дӣйате тада̄ нимиттасаддатова чатуттхӣ самбандхо, тато ан̃н̃анимиттато, нимиттанимиттӣнам̣ самбандхасса абхимукхабха̄вена таттхева нимитте паваттӣти самбандхо, нимиттасаддато хетутатийа̄пи на̄сан̇канӣйа̄ти самбандхо, ка̄ран̣ама̄ха-‘нимитта’ [хету] ичча̄ди. убхайаттха̄ти йӯпа̄йа па̄ка̄йа̄ти убхайаттха.

пин̣ийама̄на̄ ким̣ садда̄дивачанӣйа̄ паро са̄дуа̄дико йо-ттхо со ан̃н̃о катта̄ йасса со ан̃н̃акаттуко-бхила̄со, абхила̄со ручӣти имина̄ дитйа̄дйанекаттхантопи ручисаддо-бхила̄се рул̣хова гайхатӣти вадати, са̄ ручи аттхо-бхидхеййо йесам̣ бхе тадаттха̄, тесам̣ самбандхино пин̣ийама̄насса, имина̄ ча кин̃ча̄пи ручирайам̣ йассуппаджджатейо ва̄ тасса̄ джанако, тесамубхиннампи аттхи, татха̄пи йассуппаджджате сова тасса̄дхикаран̣ам̣, аджанакопи со та̄йа сам̣саттоти тассева пин̣ийама̄насса сампада̄насан̃н̃а̄, натуджанакасса та̄йа̄сам̣саттасса̄ти дӣпети, идха̄ти имина̄ саккате уда̄харан̣а̄намасама̄нарӯпакам̣ дассети, имина̄ ча уда̄харан̣а̄намасама̄на рӯпаттамева чатуттхӣвидха̄не ка̄ран̣ам̣, ан̃н̃атха̄ чхат̣т̣хӣйева техипи видхӣйеййа ка̄ран̣а̄самбхава̄ [ка̄ран̣асаббха̄ва̄] хи дӣпети, ӣдисасса паччуда̄харан̣а(сса) бха̄ве ка̄ран̣ама̄ха-‘анан̃н̃акатту катта̄-бхила̄сасса̄’ти, паресамидампаччуда̄харан̣амбхавату идха катханти а̄ха-‘ихатви’чча̄ди, тванти аттаматте пат̣хама̄йева, самбхаве ка̄ран̣антарама̄ха-‘атхава̄’тиа̄ди, наттхи ан̃н̃о катта̄ йасса̄ са̄ анан̃н̃акаттука̄ ручи, бха̄йа ручийа̄ самбандхино пин̣ийама̄насса сампада̄насан̃н̃ам̣ йе пана иччхантӣти самбандхо, йе пана а̄ху ча̄тисамбандхо, уппаджджанамуппатти, касса уппатти, ручийа̄, уппаттийа̄ а̄дха̄ро уппатйа̄дха̄ро‘девадатта̄йа рочате’чча̄до девадатта̄дим̣ упалаккхетӣти уппатйа̄дха̄ропалаккхан̣ам̣ вачанам̣, еттха ручийа̄ уппатйа̄дха̄ропалаккхан̣амева вачананти са̄вадха̄ран̣а маттхо дат̣т̣хаббо… саббесам̣ ва̄кйа̄намавадха̄ран̣апхалатта̄, тена пин̣ийа ма̄навачанамабхила̄сасса ан̃н̃акаттуката̄сандассанапарам̣ на хотӣти бйаваччхиннамбхавати, тесам̣ качча̄йанасса чеха̄пи пасаджджатӣти самбандхо, иха̄пӣти твамити еттха̄пи, ан̃н̃атха̄сиддхатта̄ти аттхаматте пат̣хама̄йа ева сиддхатта̄, вачанасса̄ти убхиннампи чатуттхӣвидха̄навачанасса, атиппасан̇гоча̄ти ‘‘касса ва̄ твам̣ дхаммам̣ рочесӣ’’тиа̄до тава̄ти анабхиматат̣т̣ха̄наппаттича.

дха̄риппайогети дха̄ридха̄туно пайоге, уттамӣн̣о адхамӣн̣оти дханикагахетӯнам̣ рул̣хӣтйа̄ха-‘уттамӣн̣о дханаса̄мӣ’ти, уттамӣн̣амасса̄ти уттамӣн̣о, дха̄райатӣтимассаттхама̄ха-‘вахатӣ’ти, дха̄ритоти дха̄рам̣дха̄туто. суттантарена (там̣ там̣) нийамена нийамита̄нам̣ тесам̣тесам̣ сампада̄насан̃н̃ам̣ видха̄йа чатуттхӣ вихита̄ парехи, тада̄ха ‘сила̄гха ханут̣т̣ха̄сапа̄на’мичча̄ди, саббаттха йогасамбандхе чхат̣т̣хӣ, н̃а̄петунти сила̄гха̄дике бодхетум̣, иччхитоти атимато. тадаттхава̄чӣнан̃ча дха̄тӯнам̣ сан̇гахан̣аттхам̣ ‘кудхадухиссосӯйаттха̄на’нти вуттам̣, йампати копоти имина̄ копасса висайама̄ха, йасса̄ти имина̄ йам̣ка̄раканти вуттамева пара̄масати, йасса̄ти ра̄джа̄дино, пуччхатӣти пуччхийате, тенева ваккхати-‘йасса самбандхим̣ субха̄субхам̣ пуччхати немиттико’ти, йоча̄нукӯлаттамбха джатӣти имина̄ идам̣ дассети ‘‘патипуббако а̄пуббакоча сун̣оти аббхупагаме пат̣иджа̄нанеча ваттате, йада̄йамаббхупагамо паттхана̄ пуббато бхавати тада̄ паттхана̄йа катту паттхайитуно чатуттхӣ рӯпамбхавати, йада̄твапаттхатампи кевалама̄нукӯлйена ваттама̄нам̣дисва̄ деййамаббхупагаччханти идамидам̣ водасса̄ма̄ти [кописсаса̄ма̄ти (поттхаке)] тада̄нукӯлйена паваттанасан̇кха̄та̄йа кирийа̄йа каттуно чатуттхӣрӯпамбхаватӣ’’ти, имина̄ ча па̄н̣инийавуттика̄расса джайа̄диччассамате бйабхича̄рама̄ха, со хи ‘‘аббхупагамо на̄ма парена паттхитасса бхавати таттха паттхайитуйева чатуттхӣрӯпамбхаватӣ’’ти вадати, пуббасса̄кирийа̄йа йо катта̄ти ведава̄кйена вихитатхутикакаран̣а сан̇кха̄та̄йа усса̄ха̄нуджа̄нанато пуббабхӯта̄йа кирийа̄йа йо катта̄ хота̄ пота̄ ча, саббаттха̄пи‘тасса̄’ти идам̣ ‘чатуттхӣйа̄йадабхиматам̣ рӯпа’нтиимина̄ самбандхитаббам̣, чхат̣т̣хийа̄ саббабйа̄пибха̄вама̄ламба еванти атидесоти а̄ха ‘евантӣ’тиа̄ди, рӯпаса̄мйато пана та̄даттхийаттхасаббха̄ва̄ча йатха̄йогам̣ та̄даттхха чатуттхӣпи на вируджджхати, ваккхати хи‘та̄даттхха вачаниччха̄йанту ‘ичча̄дина̄, иччхито ра̄джа̄, камма вачаниччха̄ти имина̄ вачаниччха̄йа падха̄наттама̄ха… вачаниччха̄бхимукхатта̄ саббесам̣ ка̄рака̄нам̣, аппачураппайогатта̄ти абахуппайогатта̄, хануте апанайати, упатит̣т̣хате упат̣т̣ха̄нам̣ упагаманам̣ кароти, пихайанти паттхенти, куджджха амарисам̣ кароти, духана̄дайо копаппабхава̄ на̄нантарена те самбхавантӣти дӯбха̄дайопйуда̄хат̣а̄ ‘‘бйан̃джане дӣгхарасса̄’’ти (1-33) рассе апараджджха̄ми, иссайанти насаханти, а̄раджджхати пуччхито немиттико упапариккхати, бха̄даттххам̣ вибха̄вети ‘йассе’чча̄дина̄, парийа̄ лочети упапариккхати, ким̣ лаккхан̣о-йаманийамочча̄ха-‘на̄васса’мичча̄ди, йа̄читусма̄йева [йа̄читуйева (поттхаке)] чхат̣т̣хӣти на̄вассамайаннийамоти аттхо, куточча̄ха-‘самбандхе’чча̄ди, ан̃н̃асма̄пӣти айа̄читутоапи, тхутикаран̣асса каттубхӯта̄ хота̄пота̄ро усса̄хана̄нуджа̄нана̄нам̣ каммам̣ хотӣти а̄ха-‘паччанупуббасса гин̣а̄тисса камме’ти. хотупотусаддехичча̄дина̄ потусаддассапи чхат̣т̣хирӯпам̣ дасситам̣, вуттийанту ‘хоту патигин̣а̄ти’ччева па̄т̣хо диссати, хотвевампитйамха̄каматропеккха̄, усса̄хайатӣтйаттхе гин̣а̄ти антогатан̣йаттхо. ана̄ва̄доти на̄ва̄анна̄диваджджите. еттха пана татха̄ пат̣иседха̄бха̄вепи бахула̄дхика̄рато ‘на там̣ на̄вамман̃н̃е натам̣ аннамман̃н̃е’чча̄ди бхавати, аттхева хи бахула̄дхика̄ратова̄ типпасан̇га̄бха̄во, пат̣хамантам̣ рӯпанти ман̃н̃ама̄ноти пат̣хамантам̣ рӯпам̣, еттхача йада̄ тин̣а̄дитопи кхикам̣сӣйате тада̄ нинда̄вагамо, таттха ча нийогатова нан̃пайого н̃а̄тха̄нупа паттийа̄ти саппат̣иседхамуда̄хат̣ам̣ ‘на ман̃н̃ама̄но’ти, авадхимхийева пан̃чамӣтин̣а̄ти, нан̃пайогева нийогато нинда̄вагама̄ тин̣анти каммейева дутийа̄, атхава̄ сатӣпи нинда̄вагаме вачаниччха̄то сависайейева дутийа̄, саммутиппайогети саммутисаддасса пайоге, чатуттхим̣ иччхантӣти матта̄йа̄ти еттха чатуттхим̣ иччханти, пуна руттатте ка̄ран̣ама̄ха-‘атха сотивиджджама̄натта̄’ти, чан̣д̣асса куккурасса̄тиа̄дисутте ‘‘атха со’’ти па̄т̣хасса виджджама̄натта̄ ‘бхиййосо матта̄йа̄’ти еттха сока̄ро пунаруттоти адхиппа̄йо, чаггахан̣ена̄ти ‘‘сила̄гхахану…пе… саттамйаттхесуча̄’’ти сутте чаггахан̣ена, чатуттхӣбхимата̄ти ‘‘намо йога̄дисвапича̄’’ти суттена.

26. пан̃ча

авадхӣйате висилиссате етасма̄тйавадхи, авапубба̄йа дха̄дха̄туто авадхимхи‘‘да̄дха̄твӣ’’ти (5-45) и.

йато-вадхӣйате кин̃чи, крийа̄пуббам̣ куточипи;

чалан̃ча̄чаламан̃н̃ан̃ча, там̣ вадантйа вадхимбудха̄.

еттха̄йаматтхо ‘‘йатокуточипи аттхо кин̃чи ваттхуавадхӣйате сам̣йогасса ва̄ кирийа̄нимиттам̣ гаманада̄на̄дикирийа̄пуббам̣ висилиссате сайам̣ ва̄ апети ан̃н̃ена ва̄ висум̣ карӣйате, тамевам̣видхам̣ чалан̃ча̄ чалан̃ча висилесапариччхедабхӯтам̣ падаттхамавадхим̣ ваданти будха̄ таббидуно’’ти, там̣ йатха̄ дха̄вата̄сса̄ пурисо патати, пурисам̣ па̄тети ва̄, руккха̄ пан̣н̣ам̣ патати, пан̣н̣ам̣ па̄тети ва̄ти, соча тидха̄пйуччате висайабхедена, йатха̄–

ниддит̣т̣хависайо кочи, упа̄ттависайо татха̄;

анумеййависайо ча̄ти, тидха̄вадхи самӣритоти.

таттха ниддит̣т̣ха̄ вачанопанӣта̄ кирийа̄ висайо йаттха со ниддит̣т̣ха висайо вадхи, йатха̄-‘га̄масма̄ а̄гато’ти, упа̄тта̄джджха̄хат̣а̄ кирийа̄ висайо йаттха со упа̄ттависайо, йатха̄-‘вала̄хака̄ виджджотате’ти, вала̄хака̄ никкхамма виджджобхатети аттхо, анумеййа̄ кирийа̄ висайо йаттха со анумеййависайо, йатха̄‘ма̄тхура̄ па̄т̣алипуттакехи абхирӯпатара̄’ти, еттха абхирӯпагун̣ена уккам̣санаманумеййам̣, атойеветтха̄йамева сан̃н̃а̄ париппхут̣а̄ вин̃н̃а̄йатӣти на ка̄чидиха сан̃н̃а̄ парибха̄сӣйате бйа̄мохака̄рин̣ӣ, атха̄вадхисма̄ти вуччама̄не ‘падаттха̄вадхисма̄’ти куто-васӣйате йеневам̣ виваран̣ам̣ катантйа̄сан̇кийа̄ха-пада̄на’мичча̄ди. йатха̄ га̄масма̄тиа̄дина̄ идам̣ дӣпети ‘‘на кевалам̣ ка̄йасам̣саггапуббакова висилесо, кин̃чарахи буддхисам̣саггапуббакопи, аттхи чеха буддхисам̣сагга пуббако, татха̄хи чорехи бха̄йатитйа̄до йо (бхайа)пеккхан̣а сӣло бхавати, со йади мам̣ чора̄ пассеййум̣, дхувам̣ ме маран̣анти вича̄ренто те буддхийа̄ паппоти паппуййа ча тато ниваттате, татха̄ чорехи та̄йатитйа̄до йо екасса митто бхавати со йадйетам̣ чора̄ пассеййум̣ дхувамасса маран̣анти пассанто те буддхийа̄ патва̄ тато ниваттайатӣтйавадхитта̄ авадхисма̄ва саббаттха пан̃чамӣ’’ти, парехи пана ета̄дисесу саббаттха пат̣ипаттувисеса̄нуггаха̄йа суттехева папан̃чо като, идха пана са̄ман̃н̃авачаненева сиддхатта̄ тадануггаха̄йа уда̄харан̣ехева папан̃читам̣, бхӣтибха̄йанаттха̄нанти бхӣти та̄йана̄нам̣ аттхо йесам̣ те бхӣтита̄йанаттха̄ тесанти аттхо, нану бхӣтйаттха̄нам̣ пайоге бхайахету самбхавати нату та̄йанаттха̄нанти, неса досо, та̄йанан̃хи раккханамуччате [са̄йана̄хи раккханамуппаджджабхе (поттхаке)] тан̃ча бхайахетуто ветйа̄ха-‘йо бхайахету’тиа̄ди, имина̄ ча ‘‘бхӣтйаттха̄нам̣ бхайахету’’ти (1-4-25) па̄н̣инийа̄намапа̄да̄насан̃н̃а̄ суттампат̣иккхипати, татоти бхайахетуто, тесанти бхайата̄йана̄нам̣, бхайаманит̣т̣хапа̄тасан̇ка̄, утта̄сотйаттхо, та̄йана манит̣т̣хапа̄тато парираккханам̣, йатха̄ дассанам̣ хонтева̄тӣмина̄ вачаниччха̄йева падха̄наттама̄ха, ко хи локийам̣ вачаниччхамативаттитум̣ саккоти, татха̄хи саббева дабба̄дайо саббака̄ракасаттийутта̄ва, таттха̄йам̣ ка̄ракавибха̄го вачаниччха̄васенева, там̣ йатха̄ ‘вала̄хако виджджотате, вала̄хакена виджджотате, вала̄хаке виджджотате’ти. пара̄пуббасса̄тиа̄дина̄ ‘‘пара̄джисса̄сайхо’’ти (1-4-26) сан̃н̃а̄суттам̣ паччаккха̄ти, асайхо аттхоти сахитум̣ абхибхавитумасаматтхо аттхо, аджджхенасака̄са̄ичча̄дина̄ уда̄харан̣аттхама̄чиккхати, нанучеваматтхам̣ вадата̄ йан̃н̃адаттасса̄сайхаттам̣ вуттам̣, там̣ катхам̣ аджджхайанасса̄сайхаттам̣, йена̄сайхаттасса̄вадхиттам̣ пат̣ипа̄дайати тйа̄сан̇кийа̄ха-‘йан̃н̃адатта̄набхибхаво’чча̄ди, асайхотӣмасса паччуда̄харан̣ам̣ пат̣ипа̄дайати ‘йо пани’чча̄ди. ‘‘ва̄ран̣аттха̄намиччхито’’ти (1-4-27) суттитам̣, тада̄ха ‘ва̄ран̣аттха̄на’мичча̄ди, ва̄ран̣аматтхо йесам̣ те ва̄ран̣аттха̄, авадхиматтавачаниччха̄йанти висесато видха̄намантарена̄ вадхиматта вачаниччха̄йам̣, висесавидха̄нети иччхитоти висесавидха̄не, читтасса̄вадхивачаниччха̄йампана читтато па̄пам̣ нива̄райети бхавати. ‘‘раккханаттха̄намиччхита’’нти (2-6-3) суттитам̣, тада̄ха-‘раккханаттха̄на’мичча̄ди, кесан̃чӣти качча̄йана̄дике дассети. ‘‘антарадха̄не йена̄дассанамиччхатӣ’’ти (1-4-28) сан̃н̃а̄суттама̄раддхам̣, тада̄ха-‘антарадха̄не’чча̄ди, айамупаджджха̄йо йади мам̣ пассатӣти самбандхо, дассане досам̣ таккети ‘нуна’мичча̄дина̄, песанамасакка̄рапуббако нийого, аджджхесанам̣ сакка̄рапуббако, ман̃н̃ама̄но сисса̄ ахам̣ катханна̄ма бйавахито бхава̄мӣти антарадха̄не бйавадха̄на нимиттам̣, йена аттано адассанамиччхатӣти самбандхо, антарадха̄нети нимиттасаттамӣча̄йам̣, ато а̄ха-‘бйавадха̄нанимитта’нти, бйавахитоти антарахито, ма̄мам̣ упаджджха̄йотйа̄дина̄ уда̄харан̣аттхама̄ха, бйавадха̄наттхам̣ бйавахитаттхам̣, ‘‘антарадха̄нети ким̣ чоре на дидиккхатӣ’’ти паччуда̄хат̣ам̣ парехи, тампат̣ипа̄дайама̄ха-‘йаттха̄дассана’мичча̄ди, чоре на дидиккхатӣ (тйа), тра хи йо чоре на дидиккхати техи аттано адассанамиччхатӣти на антарадха̄нанимиттам̣, кинтупагха̄таниватйаттхам̣, кинтупагха̄таниваттийа̄ти евам̣ ман̃н̃ате ‘‘на̄тра̄нтарадха̄наме (ва̄васейам̣), кинту таннимитто пагха̄таниваттипи, ‘упаджджха̄йа̄ антарадха̄йатӣ’тйатра вина̄пйупагха̄тасамбхавамантарадха̄насампа̄данамева самбхаватӣ’’ти. иччхатиггахан̣ам̣ киматтхам̣ адассаниччха̄йам̣ сати сатйапи дассане йатха̄сийа̄’’ти вуттам̣, (там̣) пат̣ипа̄дайама̄ха-‘адассаниччха̄йампани’чча̄ди, сатӣпи дассанети упаджджха̄йена дассане сатӣпи, татоти упаджджха̄йато, авадхирӯпата̄ ева̄ти упаджджха̄йасса̄вадхирӯпата̄ ева. ‘‘а̄кхйа̄то пайоге’’ти (1-4-29) паравачанам̣, тада̄ха ‘упайоге’чча̄ди, нийамапуббакам̣ виджджа̄гахан̣амупайого тра̄дхиппето, упайогавачанаса̄маттхийа̄ виджджа̄гахан̣аттхам̣ сиссаваттам̣ нийамо, татоти а̄кхйа̄туто. ‘‘джаникаттуно пакатӣ’’ти (1-4-30) сан̃н̃а̄суттам̣ катам̣, тада̄ха-‘джанйаттхасса̄’тиа̄ди, джанино аттхо джанйаттхо, кинтам̣ джананам̣, татоти джаникаттухетуто, пакатисаддена ка̄ран̣аматтам̣ гахитам̣парехи ‘путта̄ памода̄ джа̄йате’чча̄до путта̄дитопи йатха̄ сийа̄’ти, дувидхам̣ (хи) ка̄ран̣ам̣ упа̄да̄нака̄ран̣ам̣ сахака̄рика̄ран̣ан̃ча, таттха ка̄рийена̄бхиннадесо гхат̣асса маттика̄пин̣д̣о упа̄да̄нака̄ран̣ам̣, тассева пана дан̣д̣ачакка̄ди (ка̄рийена бхиннадесо) сахака̄рика̄ран̣ам̣, тесӯпа̄да̄нака̄ран̣ассеха гахан̣е’син̇га̄ саро джа̄йате’ччатрева сийа̄, на ту ‘путта̄ памода̄ джа̄йате’чча̄до, ка̄ракантаравачаниччха̄йанти еттха ка̄ракантара̄дивачаниччха̄йанти па̄т̣хена бхавитаббам̣… еттхантаре самбандха вачаниччха̄йапи самбхавато, татра тит̣т̣хантӣти татрат̣т̣ха̄, тесам̣, локо-нан̃н̃атха̄ва̄дӣ воха̄рикаджано, таттха бхава̄ локийа̄, наватту пат̣ибаддха̄ти локавачаниччхамуллан̇гийа ахамева вада̄мӣти сакаджджха̄сайена ваданто ватта̄, таппат̣ибаддха̄ на хотӣти аттхо. ‘‘пабхаво бхаватисса̄’’ти (1-4-31) суттитам̣, тада̄ха-‘бхаватисса̄’тиа̄ди, пат̣хамато упалаббхатӣти аттхакатханена джанйаттхо-тра на самбхаватӣти вадати, нахи химава̄ ган̇га̄йа ка̄ран̣ам̣, са̄ хи ан̃н̃ехи евака̄ран̣ехи уппанна̄, химавати ту кевалам̣ пат̣хамато упалаббхати. ‘‘джигуччха̄вира̄мапама̄даттха̄нумупасан̇кхйа̄нам̣’’ти (1-4-24ва̄) вуттам̣, тада̄ха-‘вираман̣аттхе’тйа̄ди, джигуччха̄пама̄даттхадха̄туйоге пана камма̄дхикаран̣авачаниччха̄ диссатӣти вуттам̣, авадхивачаниччха̄пи пана диссаке ‘джигуччхати на̄хирико па̄па̄’ти, дхамма̄ памаджджатӣтипи хотева пат̣иседха̄бха̄ва̄. ‘‘ан̃н̃а̄ра̄дитарарите диса̄садда̄н̃чуттарапада̄ча̄хи йутте’’ти (2-3-29) суттитам̣, тада̄ха-‘ан̃н̃асаддайоге’чча̄ди, йатоти девадатта̄дито, ‘‘ан̃н̃аитйаттхаггахан̣ам̣, тена парийа̄йаппайогепи бхаватӣ’’ти ан̃н̃ехи бйа̄кхйа̄татта̄ а̄ха-‘бхинно девадатта̄’ти, а̄ра̄саддасса дӯраттхатта̄ а̄саваккхайато а̄ра̄ дӯро бхаватӣ(тйаттхо у) па̄дӣйатетйа̄ха‘а̄ра̄саддо дӯраттхо’ти, ниддиссама̄напат̣ийогӣти ‘девадатто сӯро’ти ниддиссама̄насса кассачи йо со дутийо, со пат̣ийогӣ. диса̄десака̄лавуттӣнам̣ диса̄саддаттена париггахато а̄ха‘диса̄ десака̄лава̄чӣнам̣ йоге’ти, пуббева самбодха̄тиа̄дӣни ка̄лава̄чӣйоге уда̄харан̣а̄ни, ан̃чуттарападаа̄чаа̄хипаччайайо гетвиха нода̄хат̣ам̣. ‘‘пан̃чамӣвидха̄не лйаплопе камманйупасан̇кхйа̄нам̣ ‘‘адхикаран̣е чопасан̇кхйа̄на’’мити (2-3-28-ва̄) ва̄ттикам̣, тада̄ха‘йаттха’чча̄ди, лйаппаччайасса йатра̄ппайого, тассаттхо че гамйате, со лйаплопо, тва̄лопо лйапалопотйависесо, па̄са̄да ма̄руйха пеккхати а̄сане упависитва̄ пеккхатӣти идам̣ висайо падассанам̣ пуббам̣ йасса̄ти кирийа̄висесане сама̄со, ваккхама̄насаббадассанесупи па̄са̄дато-паккаманалесасаббха̄ва̄ па̄са̄до (йева̄) вадхирӯпена ваттумит̣т̣хоти дассетума̄ха-‘татха̄хи’чча̄ди, апаккамати тато там̣ дассананти тато па̄са̄дато тасса дат̣т̣хуно дассанам̣ чаккхундрийам̣ апаккаматйапайа̄тӣтйаттхо, авадхибха̄во па̄са̄дасса̄ти вин̃н̃а̄йати, йесанти весесика̄нам̣, те хйевама̄чиккханти ‘‘индрийесу чаккхундрийам̣ чаккхугол̣акато-ччантасукхумабха̄вена никкхамма виса̄лӣбхавантам̣ висайадесамупагамма сакаламаттана̄ дит̣т̣хам̣ пассати рам̣сирӯпена, йатха̄ ка̄хала̄ мӯле киса̄ аггемахатӣ, татха̄ н̃а̄н̣индрийа̄нӣ’’ти, адхит̣т̣ха̄надесанти индрийа̄дхит̣т̣ха̄набхӯтам̣ чаккхугол̣акадесам̣, висайаппаваттӣти гочаре паватти, сантатийа̄ти индрийапабандхасса, адхит̣т̣ха̄на маниндрийам̣ на̄паджджатети самбандхо, татоти па̄са̄дато, апаккантйа̄ти апагаманена, йаджджапи чаккхундрийам̣ чаккхугол̣акато бахи ниггаччхати, татха̄пипа̄са̄дат̣т̣хассачаккхугол̣ака̄ ниггаччхатӣти па̄са̄дасса̄пйавадхибха̄во, йесантӯти кхан̣икава̄дӣнанту, индрийа̄дхит̣т̣ха̄нампатте висайе вин̃н̃а̄н̣алаккхан̣ам̣ ка̄рийам̣ каронти сӣлена̄ти паттака̄рӣни, аниндрийа̄дхит̣т̣ха̄надосо нети самбандхо, татоти па̄са̄дато, йесампана̄ти кхан̣икава̄динова дассети, атра хи чатта̄ро паккха̄ паттака̄рӣниндрийа̄ни, аппаттака̄рӣни, чаккхусота̄ни аппаттака̄рӣни сеса̄ни вуттавипарита̄ни, чаккхуйева паттака̄рӣ сесаман̃н̃атхети, чатусвева тесу пат̣хамапаккхадвайамупанйасйа пат̣ипа̄дитам̣… таппат̣ипа̄даненетаресампи пат̣ипа̄дитатта̄, саббаса̄майикаса̄дха̄ран̣атта̄саддасаттхасса̄ти идам̣ айуттамива диссати… саддасаттхассимасса буддхавачанопайогиттена согатасамайа̄нугун̣аппаваттито, кхан̣икава̄дино пана нисса̄йедам̣ сундарамева, манасика̄ра̄дӣтиа̄дисаддена чаккхуто [чаккхуна̄ (поттхаке)] абхедо рӯпа̄па̄тхагамо ча дассито, йоггадесети дассанайогге падесе. ‘‘пуччхана̄кхйа̄несу ча пан̃чамӣ ваттабба̄’’ти (2-3-28ва̄) вуттам̣, тада̄ха-‘пуччханасаддато’чча̄ди, пуччхана̄кхйа̄несу са̄ман̃н̃ена пан̃чамӣвидха̄не-типпасан̇гам̣ дассетума̄ха-‘авасса’мичча̄ди, касса̄ти пан̃хо, девадаттассетйа̄кхйа̄нам̣, косо йан̃н̃а даттоти пан̃хо видхирӯпова̄йам̣, йо-н̇гадӣтйа̄дйанува̄дарӯпама̄кхйа̄нам̣, ан̇гадӣкейӯрӣ. ‘‘йаточа̄ддхака̄ланимма̄нам̣ тато пан̃чамӣ ваттабба̄’’ти (2-3-28ва̄) вуттам̣, тада̄ха-‘аддха’чча̄ди, нимӣйате париччхиджджате йена там̣ нима̄нам̣, тадева нимма̄нам̣. ‘‘аддхасса пат̣хама̄ саттамӣ ча ваттабба̄’’ти (2-3-28) вуттам̣, таттха̄йаматтхо ‘‘там̣ йутта̄ти ваттате, там̣ йутта̄ пан̃чамийуттха̄ парасса̄ддхасса пат̣хама̄ ча саттамӣ ча ваттабба̄’’ти, па̄т̣алипуттасма̄ти пан̃чами йуттам̣, ета̄пи на ваттабба̄ти дассетума̄ха-‘саттайоджана̄нӣ’тиа̄ди, атра хи йада̄ ра̄джагахасса йоджанан̃ча̄бхедо ваттумиччхӣйате, тада̄ па̄т̣алипуттасма̄ ра̄джагахам̣ саттайоджана̄нӣти, бхедавачаниччха̄йанту ‘‘саббха̄во’’тйа̄дина̄ (2-34) саттамӣ сиддха̄‘саттасу йоджанесу’ти. татха̄хи па̄т̣алипуттасма̄ саттасу йоджанесу сати ра̄джагахам̣бхаватӣтйайаматтхо патӣйате, саттайоджанасамбандхибхаванам̣ ра̄джагаха (бхавана)сса лаккхан̣амбхавати. самбандхе чхат̣т̣хӣти имина̄ ‘‘там̣ йутта̄ ка̄ле саттамӣ ваттабба̄’’ти (2-3-28ва̄) вачанампат̣иккхипати. ‘‘каран̣еча тхокаппакиччхакатипайасса̄ саттавачанассе’’ти (2-3-33) суттитам̣, тада̄ха-‘йада̄ ичча̄ди, киччха̄дайотиа̄дисаддена тхокааппакатипайе сан̇ган̣ха̄ти, асаттарӯпанти аддаббарӯпам̣, гун̣е хетумхӣти гун̣ападаттхе хетубхӯте ‘‘гун̣е’’ти (2-21) пан̃чамӣти аттхо, йатха̄вуттавидха̄ненети ‘‘гун̣е’’ти сутте вуттавидха̄нена, ‘‘гун̣е’’ти сутте вуттавидха̄нена, йада̄твичча̄дина̄ паресам̣ вийа каран̣е висум̣ видха̄не пайоджанам̣ наттхӣти дассети. каттаббарӯпасса чаланасса̄ти самбандхо, сама̄на̄дхикаран̣аттена висесананти йоджана̄, сама̄на̄дхикаран̣аттена̄ти ча ‘ран̃н̃о пурисо’тйа̄до асама̄на̄дхикаран̣асса̄пи висесанаттадассанато вуттам̣, сама̄на̄дхикаран̣аттена висесанабха̄во ча̄сса тхокагун̣а̄нвите чалане ваттама̄но тхокасаддо асаттавачанова висесананти, тенева̄кхйа̄йате ‘тхокасса камматта̄ камме дутийа̄’ти. пан̃чамӣтйануваттама̄не ‘‘дӯрантикаттхехи чхат̣т̣хӣ ва̄’’ти (2-3-34) вуттам̣, тада̄ха‘дӯранти каттхехи’чча̄ди, авадхисамбандхалаккхан̣а̄ти авадхисамбандха̄ва лаккхан̣ам̣ нимиттама̄сам̣ пан̃чамӣчхат̣т̣хӣнам̣ та̄ татха̄ вутта̄, ваттумит̣т̣хоти имина̄ вачаниччха̄йева падха̄наттама̄ха, евам̣ чарахи там̣там̣ ка̄ракавачаниччха̄йаман̃н̃а̄пи вибхаттийо касма̄ наппайуджджеййунти а̄ха-‘локийа̄ четтха̄’тиа̄ди, еттха вибхаттӣнам̣ нийаме локийа̄ ева вачаниччха̄ нибандханам̣ ка̄ран̣анти аттхо, пан̃чамӣча̄тйануваттама̄не ‘‘дӯранти каттхехи дутийа̄ че’’ти (2-3-35) вуттам̣, ‘‘пан̃чамйадхикаран̣еча’’ (2-3-36) иччатра ча ка̄рена дӯранти каттхехи саттамӣ ча вутта̄ па̄т̣и падикаттхе са̄расан̇гахака̄ра̄дӣхи, тадаккхиппа ан̃н̃а̄падесена пат̣иккхипитум̣ кечитйа̄ди йам̣ вуттам̣ вуттийам̣, там̣ дассетума̄ха’кечӣти са̄расан̇гаха̄дайо’тиа̄ди. дӯра̄па̄да̄васечананти айам̣ тесампат̣иккхепана йоти самбандхо, итисаддо панеттха парихӣно, нахитантиа̄дӣсу тасаддена̄саттарӯпам̣ дӯра̄ди ваттумиччхитантйавасейам̣, на хи там̣ гамйате, на хи тато гамйате, на хи тена гамйате, на хи тасмим̣ т̣хӣйате’ти висум̣ самбандхо васейо. патӣйантеча̄ти чо ваттаббантарасамуччайе, аточети ваккхама̄нахетупара̄ма̄со, йанти йасма̄ аттхе нипа̄то, ва̄кйака̄ро вараручи, там̣са̄ма̄на̄дхикаран̣йатоти дӯра̄диса̄ ма̄на̄дхикаран̣йато, там̣йуттатопӣти дӯра̄дийутта̄ га̄ма̄дисаддатопи, паччаккхантоти ва̄кйака̄равачанам̣ пачча̄чиккханто, татха̄хйатра̄йам̣ маха̄бха̄сса па̄т̣хо ‘‘дӯрантикаттхехи пан̃чамӣвидха̄не там̣йутта̄ пан̃чамӣпат̣иседхо ваттаббо дӯра̄ га̄масса, татра̄пи дассана̄ анаттхако-йампат̣иседхо, татра̄пи хи пан̃чамӣ диссати–

дӯрасма̄васатха̄ муттам̣, дӯра̄па̄да̄васечанам̣;

гуруто купита̄ дӯра̄,бха̄бйам̣ дӯра̄ ча дассухити.

атра дӯрантикетйа̄ди ваттаббам̣ ва̄кйака̄равачанам̣, дӯра̄ га̄масса̄ти тассода̄харан̣ам̣, татра̄пичча̄ди паччаккха̄набха̄ссам̣, дӯрасма̄васатха̄ти а̄васатхасса дӯрети аттхохи бха̄ссападӣпе кеййат̣о, пат̣хамо пурисо йасса со пат̣хамапурисо бхавати ‘‘дӯрантика̄’’ди (2-6-5) качча̄йанасутте суддха̄дийогопи сан̇гахито, тена̄ха–‘суддхаппа мочанавивиттаппама̄н̣айоге’ти, ‘‘дха̄туна̄ма̄намупасаггайога̄дӣсвапича’’ ити (2-6-2) сутте чаггахан̣ато пабхутийого ча гахито, тена̄ха–‘пабхути йогеча̄’ти, пабхутийогеча̄ти имина̄ пабхутйаттхайогопи сан̇гахито, тенева ‘йатосара̄ми атта̄на’нти уда̄хат̣ам̣.

27. апа

нану пхут̣ова тесам̣ са̄ла̄дӣнам̣ йоготи киметтха пан̃хена касса панетехи його’тйа̄сан̇кийа̄ха-‘ваджджанам̣ хичча̄ди, ваджджана̄нанти каттари ано, ваджджане самбандхе ваттама̄нехӣти ваджджанасан̇кха̄те самбандхе ватта ма̄нехи апапарӣхи, йуттасма̄ти йуттатова екасма̄, на̄н̃н̃ато, киметтха ваттаббанти имина̄ апапарӣхи йуттасма̄ва пан̃чамӣбхаване пасиддхаттама̄ха, пасиддхампетама̄харитва̄ пака̄сетума̄ха-‘каттуно’чча̄ди, йадаттхоти йоса̄ла̄ди аттхо пайоджанам̣ йасса ваджджанакирийа̄ рамбхасса со йадаттхо. ‘‘пан̃чамйапа̄парӣхӣ’’ти (2-3-10) а̄йуттепи пан̃чамӣ видхӣйате парехи, тада̄ха-‘марийа̄да̄йа’мичча̄ди, авадхима̄ еттха вассанам̣.

28. пат̣и