1. а а̄дайо
саббавачана̄нам̣ са̄ттхаканираттхакаттабйабхича̄ритта̄ ‘ида’нтиа̄дина̄ садит̣т̣хантена сам̣сайамупадассийа са̄ттхакаттамасса дассетун̃ча ‘на та̄ва…пе… са̄ттхакатта̄’ти вуттам̣, умматтака̄дива̄кйамити ‘даса да̄л̣има̄, чха апӯпа̄, кун̣д̣амаджа̄джинам̣, пала̄лапин̣д̣о’ичча̄дикам̣, авайаваттха̄на ман̃н̃аман̃н̃ана̄ти самбандха̄ самуда̄йаттха̄бха̄вато анаттхакаттам̣, а̄дива̄кйанти ‘‘маносет̣т̣ха̄ маномайа̄’’тиа̄дива̄кйам̣, са̄ттхакаттам̣ панасса падаттха̄на ман̃н̃аман̃н̃а̄бхисамбандхасса патӣтито.
атха аа̄дйа̄дисадда̄нам̣ са̄дхутта̄нва̄кхйа̄на̄йа идам̣ вачанамичча̄дивикаппантарасамбхаве катхам̣ нийамо вуттийам̣ вуттенаттхена са̄ттхакаттамичча̄сан̇кийа тесамиха̄нупайогиттам̣ камена пат̣ипа̄дайитума̄ха ‘ваккхама̄наттхамевида’мичча̄ди,’ а̄ка̄ра̄дайо ниггахӣтанта̄’ичча̄дина̄ вуттийам̣ ваккхама̄но аттхо йасса там̣ татха̄ вуттам̣, са̄дхӯнам̣ са̄дхусадда̄нам̣ ануса̄санам̣ а̄кхйа̄нам̣ аттхо пайоджанам̣ йасса танти виггахо.
са̄дхусадда̄нуса̄санасан̇ка̄петтха ‘‘каттхеттха кутра̄траквехидха̄’’ти (4-100) а̄дина̄ каттха̄дисадда̄нам̣ са̄дхутта̄нуса̄санасса дассанато, лаккхан̣антарена са̄дхубха̄васса анва̄кхйа̄татта̄ти а̄пубба̄да̄иччасма̄ ‘‘да̄дха̄твӣ’’ти (5-45) иппаччайе а̄ка̄ралопе ча а̄дӣти аа̄дийесанти ан̃н̃ападаттхасама̄се йомхи ‘‘йосу джхисса пуме’’ти (2-93) ‘т̣е аа̄дайо’ти, тайо ча чатта̄лӣса̄ ча̄ти чаттха сама̄се ‘‘тадамина̄дӣни’’ти чата лопеча рассе ча тита̄лӣса̄ти, ‘ван̣н̣а-ван̣н̣ане’иччасма̄ ‘‘бха̄вака̄ракесва гхан̣а гхака̄’’ти (5-44) аппаччайейомхи т̣а̄десе ван̣н̣а̄ити ча сиджджханато, пайоганийаматтханти тита̄лӣсаван̣н̣асаддесу паресу ева аа̄дисаддо пайуджджӣйатӣти евам̣ пайоганийаматтхам̣, айампи викаппантара самбха̄вана̄ ‘‘абхӯтатаббха̄ве кара̄сабхӯйоге вика̄ра̄ чӣ’’ти (4-119) пайоганийамасса̄ джха̄йама̄насса дит̣т̣хатта̄, т̣ха̄нйа̄десаттханти аа̄дисаддасса т̣ха̄не тита̄лӣсаван̣н̣асадда̄ а̄деса̄ хонти тесам̣ ва̄ со ити, таданурӯпа̄йа̄ти т̣ха̄нйа̄деса̄нурӯпа̄йа чхат̣т̣хӣ вибхаттийа̄, атойева̄ти агама̄гамианурӯпа̄йа чхат̣т̣хийа̄ абха̄вато йева, агама̄гами бха̄ваттханти аа̄дисаддасса тита̄лӣса ван̣н̣асадда̄ а̄гама̄ хонти тесам̣ ва̄ со ити, етесупи сан̇ка̄, ‘‘йава̄саре’’ (1-30) ‘‘сун̃а сасса’’ити (2-53) а̄деса̄гама̄нам̣ дассанена, а̄гама лин̇га̄бха̄ватоти ука̄ра кака̄ра мака̄ра̄нам̣ абха̄вато, висесанависесса бха̄ваттханти тита̄лӣсаван̣н̣асадда̄нам̣ аа̄дисаддо висесанам̣, те ва̄ тассе-ти, еттха̄пи сан̇ка̄ ‘нӣлуппала’мичча̄дӣнаман̃н̃аттха висесанависесса бха̄вадассана̄, саддалаккхан̣а̄ нупайогатоти саддалаккхан̣ена саддасан̇кхаран̣асса пакататта̄ вуттам̣, таттха ка̄ран̣ама̄ха- ‘рӯпависесӯпа лаккхан̣а̄бха̄ва̄’ти, рӯпависесасса упалаккхан̣а нимиттам̣ тассаабха̄ва̄ти аттхо, на хи висесана висессабха̄ве пат̣ипа̄дите аа̄дйа̄дисадда̄нам̣ рӯпависесасса сан̇кхаран̣ам̣ катам̣ сийа̄ти, йади есова саддасан̇кхаран̣анти гайхеййа, татха̄ сати ‘нӣлуппала’мичча̄дӣнампи ваттаббата̄ а̄паджджеййа̄ти на̄сса тадаттха та̄пи самбха̄вӣйате, локе сӣхагун̣асса ма̄наваке дассанато упача̄рена ‘сӣхо-йам̣ ма̄навако’ти таггун̣аджджха̄ропопи диссати, тадаттхампетам̣ на хотӣти дассанаттхам̣ ‘таггун̣аджджха̄ропанаттхампетам̣ на хотӣ’ти вуттам̣, тасса аа̄дисаддасса, тесам̣ тита̄лӣсаван̣н̣асадда̄нам̣ ва̄ гун̣о аа̄дитта̄ди, тасса аджджха̄ропанам̣-тита̄лӣсаван̣н̣асаддесу ва̄ аа̄дисаддейева ва̄ а̄ропанам̣, тадаттхампетам̣ суттам̣ на хотӣти аттхо, таттха ка̄ран̣ама̄ха- ‘атойева̄’тиа̄ди, атойева рӯпависесӯпалаккхан̣а̄ бха̄ватойо, пакатам̣ саддасан̇кхаран̣ам̣, йатха̄вутта викаппантара̄бха̄ве убхайаттхамидам̣ сийа̄, таттха парибха̄саттхам̣ на хоти… таллаккхан̣атта̄бха̄ва̄ упариваккхама̄натта̄ ча̄ти па̄рисесама̄ламбийа̄ха ‘сан̃н̃а̄сан̃н̃и’чча̄ди.
марийа̄да̄йампака̄реча, самӣпе вайаве татха̄;
чатуббидхаппака̄ройам̣, а̄дисаддасса диссатети.
марийа̄даттхо еттха а̄дисаддоти а̄ха-‘а̄димарийа̄да̄ бхӯто’ти, упалаккхан̣атта̄ти упалаккхийама̄на̄нама̄ка̄ра̄дӣнам̣ гахан̣е ка̄ран̣абха̄вена аппадха̄натта̄, тена̄ха-‘упалаккхан̣ассупасаджджанӣйабхӯтасса̄’ти, ка̄рийена̄ти ван̣н̣асан̃н̃а̄бхавана̄дина̄, на гуннампи а̄найанам̣ бхавати..гуннамупасаджджанӣйа бхӯтатта̄ ан̃н̃ападаттхассева падха̄натта̄, сан̃н̃а̄йа̄ бха̄вети ака̄расса ван̣н̣асан̃н̃а̄йа абха̄ве, рӯпантити та̄лӣса̄рӯпам̣, тита̄лӣса̄+ван̣н̣а̄типадаччхедо, тита̄лӣса+ван̣н̣а̄тива̄, сутта̄вайавасса̄пи суттасамбандхитта̄ ‘‘бйан̃джане дӣгхарасса̄’’ти (1-33) пана вуттам̣, рассаттанту ‘‘дӣгхарасса̄’’ти йогавибха̄гена, итаратха̄ бйан̃джанапарассева рассатте дассите тита̄лӣсаити абйан̃джане падам̣ на сампаджджеййа̄ти вин̃н̃а̄йати, итарӣтарайогачаттхе бахувачанена бхавитаббанти а̄ха-‘екавачанампана̄’тиа̄ди, виппат̣ипатти ан̃н̃атха̄бха̄во, расса е ока̄рехи течатта̄лӣсаккхара̄нанти самбандхо, е ока̄ре хӣти сахаттхе татийа̄, сакката̄нуса̄рена̄ти саккате ‘‘сандхи йаккхара̄нам̣ расса̄ на сантӣ’’ти вуттасса ануса̄рена, кочӣти са̄ санаппаса̄дакачол̣ийабуддхаппийа̄чарийам̣ дассети, на хичча̄дим̣ вадато-йамадхиппа̄йо ‘расса̄ива̄ти ивасаддо са̄дхаммопама̄джотако ва̄ сийа̄ ведхаммопама̄джотако ва̄, йади та̄ва ведхаммопама̄джотако, рассадхаммасса е ока̄ресва самбхава̄ тесам̣ дӣгхака̄лаппаваттито те дӣгха̄йева сийум̣, йади пана са̄дхаммопама̄джотако, тесу рассадхаммассасамбхава̄ рассака̄лаппаваттито расса̄ева те сийунти ‘еттха̄тиа̄дӣсу е ока̄ра̄нам̣ учча̄ран̣ака̄лакатам̣ рассаттамева хотӣ’ти, рассака̄лавантойева̄ти евасаддо согате ван̣н̣авиниммуттасса ка̄лассева̄бха̄ва̄ ван̣н̣а̄нан̃ча паччаккха сиддхатта̄ пама̄н̣асиддхам̣ па̄раматтхика ме ока̄ра̄нам̣ рассака̄лавантатам̣ дӣпети, аттха̄ти вадато пана̄йамадхиппа̄йо ‘еттха̄тиа̄дӣсу йади ека̄ра̄дайо дӣгха̄ева сам̣йогапуббатта̄ расса̄ва сийум̣татха̄ сати аттха̄ти еттха̄пи дӣгхова а̄ка̄ро сам̣йогапуббатта̄рассо ива уччатӣти а̄паджджеййа, тасма̄ учча̄ран̣ака̄лакатова рассадӣгхабха̄во гахетаббо’ти, качча̄йанавуттиван̣н̣ана̄ н̃а̄со, тан̃н̃а̄панети бахиддха̄ ан̃н̃есамаккхара̄нам̣ н̃а̄пане, пайоджана̄бха̄ва̄ти тена са̄дхетаббасса кассачи ит̣т̣хасса абха̄вама̄ха, киметтха самуда̄йе ва̄кйапарисаматти, уда̄ху авайавети а̄ха- ‘паччека’нти, ан̃н̃атха̄ ‘руккха̄ вана’нтиа̄дӣсу вийа самуда̄йе ва̄кйапарисаматтийам̣ ‘‘ийуван̣н̣а̄ джхала̄ намассанте’’ (1-9) ичча̄дикам̣ на сиджджхатӣти, паччекам̣ ван̣н̣а̄ на̄махонтӣти ака̄ро ван̣н̣о на̄ма хоти а̄ка̄ро ван̣н̣о на̄ма хотӣтиа̄дина̄, авайавечча̄дина̄ вуттийам̣ авуттепи ‘паччека’нти вачане садит̣т̣хантам̣ ка̄ран̣ама̄ха, дит̣т̣хантопанӣто тйаттхо сукхена пат̣ипаттум̣ сакка̄ти, еттха хи паччеканти авуттепи девадатто бходжӣйатӯтиа̄дина̄ паччекам̣ бхун̃джикирийа̄ парисама̄пӣйате, тена̄ха-‘на чоччате’ ичча̄ди, атхава̄ самуда̄йепи ва̄кйапарисама̄ паттийам̣ сати самуда̄йе паватта̄ садда̄ авайавесупи ваттантӣти ‘самуддекадесадассанепи самуддо дит̣т̣хо, кхандхекадеса бхӯта̄йапи пан̃н̃а̄йа пан̃н̃а̄ккхандхотиа̄дӣсу вийа на досо, тенева вуттийам̣ ‘паччека’нти на вуттам̣, ван̣н̣асаддасса гун̣а̄дйанекаттхаттепи пакаран̣ато ака̄ра̄дайоветтха вуччантӣти а̄ха-‘ван̣н̣ӣйати’чча̄ди, пакаран̣атопи аттхо вибхаджджате, вуттам̣ хи–
аттха̄ пакаран̣а̄ лин̇га̄, очитйа̄ десака̄лато;
саддаттха̄ вибхаджӣйанте, на садда̄йева кевала̄ти.
нану джхала̄дисан̃н̃а̄ вийа лахусан̃н̃ам̣ акатва̄ касма̄ гурусан̃н̃а̄ ката̄ти чоданам̣ манаси нидха̄йа рул̣хи анваттхавасена двиппака̄ра̄су сан̃н̃а̄су джха̄ла̄ти рул̣хи сан̃н̃а̄ттха̄бха̄вена воха̄расукхаматтапайоджана̄, анваттхасан̃н̃а̄ пана таппайоджана̄пи хоти тадан̃н̃аппайоджана̄ пӣти дассетума̄ха- ‘ева’мичча̄ди, ван̣н̣ӣйатӣ аттхо етехӣти вуттаматтхам̣ анугата̄ анугататтха̄ ван̣н̣асан̃н̃а̄ там̣, садда̄дхигаманӣйасса̄ти саддена вин̃н̃а̄таббасса, ван̣н̣ам̣ мӯламасса̄ти ван̣н̣амӯлако-аттхо, тасса бха̄во ван̣н̣амӯлаката̄, аттхасса ван̣н̣амӯлакатам̣ са̄дхети ‘са̄пи’чча̄дина̄, ван̣н̣ам̣ рӯпам̣ сабха̄во етесанти ван̣н̣арӯпа̄ни-пада̄ни, самуда̄йо па̄да̄нам̣ рӯпамасса̄ти самуда̄йарӯпам̣ ва̄кйам̣, вибхатйантаматтхаджотакам̣ падам̣, падасамуда̄йо ва̄кйам̣, саббан̃четамупача̄рена ван̣н̣асаддавачанӣйаттам̣ гаччхати ван̣н̣амайатта̄ти саббопи саммутипараматтхабхедабхинно аттхо ва̄кйа̄дхигаманӣйо ван̣н̣енева вин̃н̃а̄йати на̄ма тасма̄ йатха̄ вуттаматтха висесадассанам̣лахусан̃н̃а̄йа на сакка̄ти тадаттхамака̄ра̄дӣнам̣ гурубхӯта̄ ван̣н̣асан̃н̃а̄ ката̄ти адхиппа̄йо, саммути сан̇кетавасена паватто воха̄ро, параматтхо санибба̄но пан̃чаккхандхо. убхохи панетехи бхинно татийо кот̣т̣ха̄со на̄ма наттхи, татха̄ча вуттам̣–
дуве сачча̄ни аккха̄си, самбуддхо вадатам̣ варо,
саммутим̣ параматтхан̃ча, татийам̣ нупалаббхатӣти.
нану ча–
аппаккхарамасандиддхам̣, саса̄рам̣ гӯл̣ханин̣н̣айам̣;
пасаннаттхан̃ча суттанти, а̄ху таллаккхан̣ан̃н̃уноти.
‘‘а̄дайо тита̄лӣса ван̣н̣а̄’’ ‘‘тита̄лӣса̄дайо ван̣н̣а̄’’ти ва̄ ваттаббанти на татха̄ сати сандиддхам̣ суттам̣ сийа̄ти, нану саттха̄до ман̇галавачанена бхавитаббам̣, ака̄ро пат̣иседхаттхопи хотӣти (на) саттха̄до сиддхасаддассопахитатта̄, атха хотва пубба̄ джха̄ла̄ди сан̃н̃а̄, саддаса̄дханаматтаппайоджанатта̄ пана саббавидха̄насса пубба̄чарийа сан̃н̃а̄ва̄ламеттха̄ти ким̣ пуна̄пи ван̣н̣а̄дисан̃н̃а̄видха̄нена гантхага̄рава каран̣ена̄ти саччаметам̣, пубба̄чарийесу пана га̄равам̣ таданугаманан̃ча дӣпетум̣ ка̄чи сан̃н̃а̄йопйанва̄кхйа̄йанте, йаджджевам̣ сам̣йогасаббана̄малопа̄дайопи сан̃н̃а̄ пубба̄чарийехи вутта̄ ваттабба̄ти нану бхо вуттамева̄мхехи’ка̄чи сан̃н̃а̄йо а̄кхйа̄йанте’ти, кинтада̄кхйа̄надва̄рена бхавата̄ та̄пи вин̃н̃а̄тум̣ на сакка̄ти, кесан̃чи са̄ттхакаттопи пативан̣н̣аматтха̄нупаладдхито ван̣н̣а̄намадит̣т̣ха̄намака̄ра̄дӣнаманукатийо ихопадит̣т̣ха̄итйанука̄рийена̄ттхена̄ттхавантата̄йа хотева̄ка̄ра̄дито вибхатти, лопена ниддит̣т̣хатта̄ панасса̄ ассаванам̣ санникам̣савачаниччха̄бха̄ва̄ сам̣хита̄йа̄ниддесо, ануккамоти а̄дониссайа̄ сара̄вутта̄, тато ниссита̄ бйан̃джана̄, саресупи екат̣т̣ха̄нийа̄ ака̄ра̄дайо бахутта̄ пат̣хамам̣ вутта̄ т̣ха̄на̄нуккамена, тато двиджа̄ т̣ха̄на̄нуккамена, тесупи расса̄ва лахутта̄ пат̣хамам̣ вутта̄, тато дӣгха̄, бйан̃джанесупи вагга̄ бахутта̄ т̣ха̄наппат̣ипа̄т̣ийа̄ пат̣хамам̣ вутта̄, тато йака̄ра̄дайо, ваггесу ча агхоса̄ пат̣хамам̣ вутта̄, тато гхоса̄, тесу ча ситхила̄ пат̣хамам̣ вутта̄, тато дханита̄, таттха̄пи аппакатта̄ двиджа̄ пан̃чама̄ вутта̄, тато йаралава̄ гхосабхӯта̄ т̣ха̄на̄нуккамена, тато дханита̄ сака̄раха ка̄ра̄, тесупихака̄ро кесан̃чи орасопи хотӣти двиджатта̄ паччха̄ вутто, кехичи ‘‘лал̣а̄намависесо’’ти двиннамависесе вуччама̄непи липибхедена т̣ха̄набхедена ча бхиннатта̄ л̣ака̄ро висум̣ аккхарабха̄вена гахито, сопи гхосабха̄вена т̣ха̄на̄нуккаменача хака̄рато парам̣ вутто ниггахӣтам̣ пана саратта̄дисаббавиниммуттатта̄ саббапаччха̄ вуттанти ака̄ра̄дӣнамайамануккамо, имассева̄нуккамасса манаси випасса ваттама̄натта̄ тита̄лӣса̄ти ган̣ана̄париччхедасса дасситатта̄ ча ‘ниггахӣтанта̄’ти вуттийам̣ вуттам̣, пакатам̣ са̄дхусадда̄нва̄кхйа̄нам̣, на ван̣н̣ӣйате, ти саддасан̇кхаран̣а сан̇кха̄та мукхйаппайоджана̄бха̄ва̄, кин̃ча̄пи на ван̣н̣ӣйате, амхехи пана катхамака̄ра̄дӣнамайамануккамо уппанноти сисса̄нам̣ кан̇кха̄ виччхедаппайоджанампати ануккамасаддасса аттхакатханабйа̄джена ван̣н̣ито йева̄ти, карӣйанте учча̄рӣйанте етена̄ти каран̣ам̣, таттха дживха̄маджджхам̣ та̄луджа̄нам̣, дживхопаггам̣ муддхаджа̄нам̣, дживхаггам̣, дантаджа̄нам̣ сеса̄нам̣ сакат̣т̣ха̄нам̣ каран̣ам̣, пайатти пайатанам̣, тампана ван̣н̣учча̄ран̣ато аббхантаро ба̄хийо ча усса̄хо, таттха аббхантарапайатанам̣-сам̣вутаттамака̄расса, виват̣аттам̣ сара̄нам̣ сака̄рахака̄ра̄нан̃ча пхут̣т̣хаттам̣ вагга̄нам̣, ӣсам̣пхут̣т̣хаттам̣ йаралава̄нам̣, ба̄хийапайатананту сам̣вутакан̣т̣хата̄ди, т̣ха̄нато пачча̄саттийа̄ видхӣйама̄нака̄рийасамбхавена пайоджанасамбхава̄ а̄ха-‘т̣ха̄нампана̄’тиа̄ди, тит̣т̣ханти еттха уппаттивасена ван̣н̣а̄ти т̣ха̄нам̣, ‘‘е онама ван̣н̣е’’ти (1-37) сутте ван̣н̣ети катханамева ван̣н̣асан̃н̃а̄каран̣е пайоджанам̣, йатха̄вуттаматтхаман̃н̃атра бйа̄падисати’ ева’мичча̄дина̄, тасма̄ ‘‘даса̄до сара̄’’ичча̄до ‘тена̄’тиа̄дӣсу ‘тена сараиччанена кваттхо касмим̣ сутте пайоджанам̣ там̣ дассети ‘‘саролопо саре’’чча̄дӣ’ти евама̄дина̄ аттхо дат̣т̣хаббо, н̃а̄пети ван̣н̣алопанти н̃а̄пакам̣, касма̄ пана’со чемина̄ва н̃а̄пакена сиддхо’ти вуччати нану ‘тадамина̄дӣни’’ти (1-47) суттам̣ диссатӣти, (саччам̣) татха̄пи пака̄рантаройампи ван̣н̣алопе дасситоти вин̃н̃а̄таббам̣, евасаддо пана ‘йади н̃а̄пакена ван̣н̣алопо сийа̄ со имина̄ва н̃а̄пакена сиддхо, на̄н̃н̃ена̄’ти авадха̄рети.