6. хаттхиса̄рипуттасуттам̣

60. евам̣ ме сутам̣ – екам̣ самайам̣ бхагава̄ ба̄ра̄н̣асийам̣ вихарати исипатане мигада̄йе. тена кхо пана самайена самбахула̄ тхера̄ бхиккхӯ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣икканта̄ ман̣д̣алама̄л̣е саннисинна̄ саннипатита̄ абхидхаммакатхам̣ катхенти. татра судам̣ а̄йасма̄ читто хаттхиса̄рипутто тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ абхидхаммакатхам̣ катхента̄нам̣ антарантара̄ катхам̣ опа̄тети. атха кхо а̄йасма̄ маха̄кот̣т̣хико а̄йасмантам̣ читтам̣ хаттхиса̄рипуттам̣ етадавоча – ‘‘ма̄йасма̄ читто хаттхиса̄рипутто тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ абхидхаммакатхам̣ катхента̄нам̣ антарантара̄ катхам̣ опа̄теси, йа̄ва катха̄парийоса̄нам̣ а̄йасма̄ читто а̄гаметӯ’’ти. евам̣ вутте а̄йасмато читтасса хаттхиса̄рипуттасса саха̄йака̄ бхиккхӯ а̄йасмантам̣ маха̄кот̣т̣хикам̣ етадавочум̣ – ‘‘ма̄йасма̄ маха̄кот̣т̣хико а̄йасмантам̣ читтам̣ хаттхиса̄рипуттам̣ апаса̄деси, пан̣д̣ито а̄йасма̄ читто хаттхиса̄рипутто. пахоти ча̄йасма̄ читто хаттхиса̄рипутто тхера̄нам̣ бхиккхӯнам̣ абхидхаммакатхам̣ катхету’’нти.

‘‘дуджджа̄нам̣ кхо етам̣, а̄вусо, парасса четопарийа̄йам̣ аджа̄нантехи. идха̄вусо, екаччо пуггало та̄вадева соратасорато хоти, нива̄танива̄то хоти, упасантупасанто хоти, йа̄ва саттха̄рам̣ упанисса̄йа вихарати ан̃н̃атарам̣ ва̄ гарут̣т̣ха̄нийам̣ сабрахмача̄рим̣. йато ча кхо со вапакассатева саттха̄ра̄, вапакассати гарут̣т̣ха̄нийехи сабрахмача̄рӣхи, со сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи бхиккхунӣхи упа̄сакехи упа̄сика̄хи ран̃н̃а̄ ра̄джамаха̄маттехи титтхийехи титтхийаса̄вакехи. тасса сам̣сат̣т̣хасса виссаттхасса па̄катасса бхассамануйуттасса вихарато ра̄го читтам̣ ануддхам̣сети. со ра̄га̄нуддхам̣ситена читтена сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати.

‘‘сеййатха̄пи, а̄вусо, гон̣о кит̣т̣ха̄до да̄мена ва̄ баддхо [а̄ра̄ме ва̄ бандхо (ка.)] вадже ва̄ оруддхо. йо ну кхо, а̄вусо, евам̣ вадеййа – ‘на да̄на̄йам̣ гон̣о кит̣т̣ха̄до пунадева кит̣т̣хам̣ отариссатӣ’ти, самма̄ ну кхо со, а̄вусо, вадама̄но вадеййа̄’’ти? ‘‘но хидам̣, а̄вусо’’. ‘‘т̣ха̄нан̃хетам̣, а̄вусо, виджджати, йам̣ со гон̣о кит̣т̣ха̄до да̄мам̣ ва̄ чхетва̄ ваджам̣ ва̄ бхиндитва̄, атха пунадева кит̣т̣хам̣ отареййа̄ти. евамевам̣ кхо, а̄вусо, идхекаччо пуггало та̄вадева соратасорато хоти, нива̄танива̄то хоти, упасантупасанто хоти йа̄ва саттха̄рам̣ упанисса̄йа вихарати ан̃н̃атарам̣ ва̄ гарут̣т̣ха̄нийам̣ сабрахмача̄рим̣. йато ча кхо со вапакассатева саттха̄ра̄, вапакассати гарут̣т̣ха̄нийехи сабрахмача̄рӣхи, со сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи бхиккхунӣхи упа̄сакехи упа̄сика̄хи ран̃н̃а̄ ра̄джамаха̄маттехи титтхийехи титтхийаса̄вакехи. тасса сам̣сат̣т̣хасса виссаттхасса па̄катасса бхассамануйуттасса вихарато ра̄го читтам̣ ануддхам̣сети. со ра̄га̄нуддхам̣ситена читтена сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати.

‘‘идха пана̄вусо, екаччо пуггало вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи пат̣хамасса джха̄насса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи…пе… сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати. сеййатха̄пи, а̄вусо, ча̄тумаха̄патхе тхуллапхуситако дево вассанто [тхуллапхуситаке деве вассанте (ка.)] раджам̣ антарадха̄пеййа, чиккхаллам̣ па̄тукареййа. йо ну кхо, а̄вусо, евам̣ вадеййа – ‘на да̄ни амусмим̣ [амукасмим̣ (ка.)] ча̄тумаха̄патхе пунадева раджо па̄тубхависсатӣ’ти, самма̄ ну кхо со, а̄вусо, вадама̄но вадеййа̄’’ти? ‘‘но хидам̣, а̄вусо’’. ‘‘т̣ха̄нан̃хетам̣, а̄вусо, виджджати, йам̣ амусмим̣ ча̄тумаха̄патхе манусса̄ ва̄ атиккамеййум̣, гопасӯ ва̄ атиккамеййум̣, ва̄та̄тапо ва̄ снехагатам̣ парийа̄дийеййа, атха пунадева раджо па̄тубхавеййа̄ти. евамевам̣ кхо, а̄вусо, идхекаччо пуггало вивиччева ка̄мехи…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи пат̣хамасса джха̄насса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи…пе… сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати.

‘‘идха пана̄вусо, екаччо пуггало витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄…пе… дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи дутийасса джха̄насса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи…пе… сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати. сеййатха̄пи, а̄вусо, га̄масса ва̄ нигамасса ва̄ авидӯре махантам̣ тал̣а̄кам̣. таттха тхуллапхуситако дево вут̣т̣хо сипписамбукампи саккхаракат̣халампи антарадха̄пеййа. йо ну кхо, а̄вусо, евам̣ вадеййа – ‘на да̄ни амусмим̣ тал̣а̄ке пунадева сипписамбука̄ ва̄ саккхаракат̣хала̄ ва̄ па̄тубхависсантӣ’ти, самма̄ ну кхо со, а̄вусо, вадама̄но вадеййа̄’’ти? ‘‘но хидам̣, а̄вусо’’. ‘‘т̣ха̄нан̃хетам̣, а̄вусо, виджджати, йам̣ амусмим̣ тал̣а̄ке манусса̄ ва̄ пивеййум̣, гопасӯ ва̄ пивеййум̣, ва̄та̄тапо ва̄ снехагатам̣ парийа̄дийеййа, атха пунадева сипписамбука̄пи саккхаракат̣хала̄пи па̄тубхавеййунти. евамевам̣ кхо, а̄вусо, идхекаччо пуггало витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄…пе… дутийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи дутийасса джха̄насса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи…пе… сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати.

‘‘идха пана̄вусо, екаччо пуггало пӣтийа̄ ча вира̄га̄…пе… татийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи татийасса джха̄насса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи…пе… сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати. сеййатха̄пи, а̄вусо, пурисам̣ пан̣ӣтабходжанам̣ бхутта̄вим̣ а̄бхидосикам̣ бходжанам̣ наччха̄деййа. йо ну кхо, а̄вусо, евам̣ вадеййа – ‘на да̄ни амум̣ пурисам̣ пунадева бходжанам̣ чха̄дессатӣ’ти, самма̄ ну кхо со, а̄вусо, вадама̄но вадеййа̄’’ти? ‘‘но хидам̣, а̄вусо’’. ‘‘т̣ха̄нан̃хетам̣, а̄вусо, виджджати, амум̣ пурисам̣ пан̣ӣтабходжанам̣ бхутта̄вим̣ йа̄васса са̄ оджа̄ ка̄йе т̣хассати та̄ва на ан̃н̃ам̣ бходжанам̣ чха̄дессати. йато ча кхвасса са̄ оджа̄ антарадха̄йиссати, атха пунадева там̣ бходжанам̣ чха̄деййа̄ти. евамевам̣ кхо, а̄вусо, идхекаччо пуггало пӣтийа̄ ча вира̄га̄…пе… татийам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи татийасса джха̄насса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи…пе… сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати.

‘‘идха, пана̄вусо, екаччо пуггало сукхасса ча паха̄на̄ дуккхасса ча паха̄на̄…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи чатуттхасса джха̄насса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи…пе… сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати. сеййатха̄пи, а̄вусо, паббатасан̇кхепе удакарахадо нива̄то вигатаӯмико. йо ну кхо, а̄вусо, евам̣ вадеййа – ‘на да̄ни амусмим̣ удакарахаде пунадева ӯми па̄тубхависсатӣ’ти, самма̄ ну кхо со, а̄вусо, вадама̄но вадеййа̄’’ти? ‘‘но хидам̣, а̄вусо’’. ‘‘т̣ха̄нан̃хетам̣, а̄вусо, виджджати, йа̄ пураттхима̄йа диса̄йа а̄гаччхеййа бхуса̄ ва̄тавут̣т̣хи. са̄ тасмим̣ удакарахаде ӯмим̣ джанеййа. йа̄ паччхима̄йа диса̄йа а̄гаччхеййа…пе… йа̄ уттара̄йа диса̄йа а̄гаччхеййа… йа̄ даккхин̣а̄йа диса̄йа а̄гаччхеййа бхуса̄ ва̄тавут̣т̣хи. са̄ тасмим̣ удакарахаде ӯмим̣ джанеййа̄ти. евамевам̣ кхо, а̄вусо, идхекаччо пуггало сукхасса ча паха̄на̄ дуккхасса ча паха̄на̄…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи чатуттхасса джха̄насса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи…пе… сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати.

‘‘идха, пана̄вусо, екаччо пуггало саббанимитта̄нам̣ аманасика̄ра̄ анимиттам̣ четосама̄дхим̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи анимиттасса четосама̄дхисса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи бхиккхунӣхи упа̄сакехи упа̄сика̄хи ран̃н̃а̄ ра̄джамаха̄маттехи титтхийехи титтхийаса̄вакехи. тасса сам̣сат̣т̣хасса виссаттхасса па̄катасса бхассамануйуттасса вихарато ра̄го читтам̣ ануддхам̣сети. со ра̄га̄нуддхам̣ситена читтена сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати. сеййатха̄пи, а̄вусо, ра̄джа̄ ва̄ ра̄джамаха̄матто ва̄ чатуран̇гинийа̄ сена̄йа аддха̄намаггаппат̣ипанно ан̃н̃атарасмим̣ ванасан̣д̣е екараттим̣ ва̄сам̣ упагаччхеййа. татра [таттха (сӣ. пӣ.)] хаттхисаддена ассасаддена ратхасаддена паттисаддена бхерипан̣авасан̇кхатин̣аванинна̄дасаддена чӣрикасаддо [чирил̣ика̄саддо (сӣ. сйа̄. кам̣. пӣ.)] антарадха̄йеййа [антарадха̄пеййа (сйа̄. пӣ. ка.)]. йо ну кхо, а̄вусо, евам̣ вадеййа – ‘на да̄ни амусмим̣ ванасан̣д̣е пунадева чӣрикасаддо па̄тубхависсатӣ’ти, самма̄ ну кхо со, а̄вусо, вадама̄но вадеййа̄’’ти? ‘‘но хидам̣, а̄вусо’’. ‘‘т̣ха̄нан̃хетам̣, а̄вусо, виджджати, йам̣ со ра̄джа̄ ва̄ ра̄джамаха̄матто ва̄ тамха̄ ванасан̣д̣а̄ паккамеййа, атха пунадева чӣрикасаддо па̄тубхавеййа̄ти. евамевам̣ кхо, а̄вусо, идхекаччо пуггало саббанимитта̄нам̣ аманасика̄ра̄ анимиттам̣ четосама̄дхим̣ упасампаджджа вихарати. со ‘ла̄бхимхи анимиттасса четосама̄дхисса̄’ти сам̣сат̣т̣хо вихарати бхиккхӯхи бхиккхунӣхи упа̄сакехи упа̄сика̄хи ран̃н̃а̄ ра̄джамаха̄маттехи титтхийехи титтхийаса̄вакехи. тасса сам̣сат̣т̣хасса виссаттхасса па̄катасса бхассамануйуттасса вихарато ра̄го читтам̣ ануддхам̣сети. со ра̄га̄нуддхам̣ситена читтена сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттатӣ’’ти.

атха кхо а̄йасма̄ читто хаттхиса̄рипутто апарена самайена сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттати. атха кхо читтасса хаттхиса̄рипуттасса саха̄йака̄ бхиккхӯ йена̄йасма̄ маха̄кот̣т̣хико тенупасан̇камим̣су; упасан̇камитва̄ а̄йасмантам̣ маха̄кот̣т̣хикам̣ етадавочум̣ – ‘‘ким̣ ну кхо а̄йасмата̄ маха̄кот̣т̣хикена читто хаттхиса̄рипутто четаса̄ чето паричча видито – ‘има̄сан̃ча има̄сан̃ча виха̄расама̄паттӣнам̣ читто хаттхиса̄рипутто ла̄бхӣ, атха ча пана сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттиссатӣ’ти; уда̄ху девата̄ етаматтхам̣ а̄рочесум̣ – ‘читто, бханте, хаттхиса̄рипутто има̄сан̃ча има̄сан̃ча виха̄расама̄паттӣнам̣ ла̄бхӣ, атха ча пана сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттиссатӣ’’’ти? ‘‘четаса̄ чето паричча видито ме, а̄вусо – ‘читто хаттхиса̄рипутто има̄сан̃ча има̄сан̃ча виха̄расама̄паттӣнам̣ ла̄бхӣ, атха ча пана сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттиссатӣ’ти. девата̄пи ме етаматтхам̣ а̄рочесум̣ – ‘читто, бханте, хаттхиса̄рипутто има̄сан̃ча има̄сан̃ча виха̄расама̄паттӣнам̣ ла̄бхӣ, атха ча пана сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттиссатӣ’’ти.

атха кхо читтасса хаттхиса̄рипуттасса саха̄йака̄ бхиккхӯ йена бхагава̄ тенупасан̇камим̣су; упасан̇камитва̄ бхагавантам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ нисӣдим̣су. екамантам̣ нисинна̄ кхо те бхиккхӯ бхагавантам̣ етадавочум̣ – ‘‘читто, бханте, хаттхиса̄рипутто има̄сан̃ча има̄сан̃ча виха̄расама̄паттӣнам̣ ла̄бхӣ, атха ча пана сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттатӣ’’ти. ‘‘на, бхиккхаве, читто чирам̣ сариссати [падиссати (ка.)] неккхаммасса̄’’ти.

атха кхо читто хаттхиса̄рипутто начирассева кесамассум̣ оха̄ретва̄ ка̄са̄йа̄ни ваттха̄ни аччха̄детва̄ ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджи. атха кхо а̄йасма̄ читто хаттхиса̄рипутто еко вӯпакат̣т̣хо аппаматто а̄та̄пӣ пахитатто вихаранто начирассева – йассаттха̄йа кулапутта̄ саммадева ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджанти тадануттарам̣ – брахмачарийапарийоса̄нам̣ дит̣т̣хева дхамме сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ упасампаджджа виха̄си. ‘‘кхӣн̣а̄ джа̄ти, вуситам̣ брахмачарийам̣, катам̣ каран̣ӣйам̣, на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’’ти аббхан̃н̃а̄си. ан̃н̃атаро ча пана̄йасма̄ читто хаттхиса̄рипутто арахатам̣ ахосӣти. чхат̣т̣хам̣.