১. ভূতগামসিক্খাপদং
৮৯. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা আল়ৰিযং ৰিহরতি অগ্গাল়ৰে চেতিযে. তেন খো পন সমযেন আল়ৰকা ভিক্খূ নৰকম্মং করোন্তা রুক্খং ছিন্দন্তিপি ছেদাপেন্তিপি. অঞ্ঞতরোপি আল়ৰকো ভিক্খু রুক্খং ছিন্দতি. তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘মা, ভন্তে, অত্তনো ভৰনং কত্তুকামো ময্হং ভৰনং ছিন্দী’’তি. সো ভিক্খু অনাদিযন্তো ছিন্দি যেৰ, তস্সা চ দেৰতায দারকস্স বাহুং আকোটেসি. অথ খো তস্সা দেৰতায এতদহোসি – ‘‘যংন্নূনাহং ইমং ভিক্খুং ইধেৰ জীৰিতা ৰোরোপেয্য’’ন্তি. অথ খো তস্সা দেৰতায এতদহোসি – ‘‘ন খো মেতং পতিরূপং যাহং ইমং ভিক্খুং ইধেৰ জীৰিতা ৰোরোপেয্যং. যন্নূনাহং ভগৰতো এতমত্থং আরোচেয্য’’ন্তি. অথ খো সা দেৰতা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসি. ‘‘সাধু সাধু দেৰতে! সাধু খো ত্ৰং, দেৰতে, তং ভিক্খুং জীৰিতা ন ৰোরোপেসি. সচজ্জ ত্ৰং, দেৰতে, তং ভিক্খুং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাসি, বহুঞ্চ ত্ৰং, দেৰতে, অপুঞ্ঞং পসৰেয্যাসি. গচ্ছ ত্ৰং, দেৰতে, অমুকস্মিং ওকাসে রুক্খো ৰিৰিত্তো তস্মিং উপগচ্ছা’’তি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা রুক্খং ছিন্দিস্সন্তিপি ছেদাপেস্সন্তিপি একিন্দ্রিযং সমণা সক্যপুত্তিযা জীৰং ৰিহেঠেস্সন্তী’’তি!
অস্সোসুং খো ভিক্খূ তেসং মনুস্সানং উজ্ঝাযন্তানং খিয্যন্তানং ৰিপাচেন্তানং. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম আল়ৰকা ভিক্খূ রুক্খং ছিন্দিস্সন্তিপি ছেদাপেস্সন্তিপী’’তি…পে… ‘‘সচ্চং কির তুম্হে, ভিক্খৰে, রুক্খং ছিন্দথাপি ছেদাপেথাপী’’তি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ৰিগরহি বুদ্ধো ভগৰা…পে… কথঞ্হি নাম তুম্হে, মোঘপুরিসা, রুক্খং ছিন্দিস্সথাপি, ছেদাপেস্সথাপি! জীৰসঞ্ঞিনো হি, মোঘপুরিসা, মনুস্সা রুক্খস্মিং, নেতং মোঘপুরিসা অপ্পসন্নানং ৰা পসাদায…পে… এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ –
৯০. ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি.
৯১. ভূতগামো নাম পঞ্চ বীজজাতানি – মূলবীজং, খন্ধবীজং, ফল়ুবীজং, অগ্গবীজং, বীজবীজমেৰ [বীজবীজঞ্চেৰ (ইতিপি)] পঞ্চমং.
মূলবীজং নাম – হলিদ্দি, সিঙ্গিৰেরং, ৰচা, ৰচত্তং, অতিৰিসা, কটুকরোহিণী, উসীরং, ভদ্দমূত্তকং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তি, মূলে সঞ্জাযন্তি, এতং মূলবীজং নাম.
খন্ধবীজং নাম – অস্সত্থো, নিগ্রোধো, পিলক্খো, উদুম্বরো, কচ্ছকো, কপিত্থনো, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি খন্ধে জাযন্তি, খন্ধে সঞ্জাযন্তি, এতং খন্ধবীজং নাম.
ফল়ুবীজং নাম – উচ্ছু, ৰেল়ু, নল়ো, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি পব্বে জাযন্তি, পব্বে সঞ্জাযন্তি, এতং ফল়ুবীজং নাম.
অগ্গবীজং নাম – অজ্জুকং, ফণিজ্জকং, হিরিৰেরং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি অগ্গে জাযন্তি, অগ্গে সঞ্জাযন্তি, এতং অগ্গবীজং নাম.
বীজবীজং নাম – পুব্বণ্ণং, অপরণ্ণং, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি অত্থি বীজে জাযন্তি, বীজে সঞ্জাযন্তি, এতং বীজবীজং নাম.
৯২. বীজে বীজসঞ্ঞী ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰা, ভিন্দতি ৰা ভেদাপেতি ৰা, পচতি ৰা পচাপেতি ৰা, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. বীজে ৰেমতিকো ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰা, ভিন্দতি ৰা ভেদাপেতি ৰা, পচতি ৰা পচাপেতি ৰা, আপত্তি দুক্কটস্স. বীজে অবীজসঞ্ঞী ছিন্দতি ৰা ছেদাপেতি ৰা, ভিন্দতি ৰা ভেদাপেতি ৰা, পচতি ৰা পচাপেতি ৰা, অনাপত্তি. অবীজে বীজসঞ্ঞী আপত্তি দুক্কটস্স. অবীজে ৰেমতিকো, আপত্তি দুক্কটস্স. অবীজে অবীজসঞ্ঞী, অনাপত্তি.
৯৩. অনাপত্তি – ‘‘ইমং জান, ইমং দেহি, ইমং আহর, ইমিনা অত্থো, ইমং কপ্পিযং করোহী’’তি ভণতি, অসঞ্চিচ্চ, অস্সতিযা, অজানন্তস্স, উম্মত্তকস্স, আদিকম্মিকস্সাতি.
ভূতগামসিক্খাপদং নিট্ঠিতং পঠমং.