১৩. বিম্বিসারসমাগমকথা

৫৫. অথ খো ভগৰা গযাসীসে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন রাজগহং তেন চারিকং পক্কামি, মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভিক্খুসহস্সেন সব্বেহেৰ পুরাণজটিলেহি. অথ খো ভগৰা অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন রাজগহং তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি লট্ঠিৰনে [লট্ঠিৰনুয্যানে (স্যা.)] সুপ্পতিট্ঠে চেতিযে. অস্সোসি খো রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো – সমণো খলু ভো গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো রাজগহং অনুপ্পত্তো রাজগহে ৰিহরতি লট্ঠিৰনে সুপ্পতিট্ঠে চেতিযে. তং খো পন ভগৰন্তং [ভৰন্তং (ক.)] গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা [ভগৰাতি (ক.)]. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতীতি.

অথ খো রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো দ্ৰাদসনহুতেহি [দ্ৰাদসনিযুতেহি (যোজনা)] মাগধিকেহি ব্রাহ্মণগহপতিকেহি পরিৰুতো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তেপি খো দ্ৰাদসনহুতা মাগধিকা ব্রাহ্মণগহপতিকা অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৰতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. অথ খো তেসং দ্ৰাদসনহুতানং [দ্ৰাদসনিযুতানং (যোজনা)] মাগধিকানং ব্রাহ্মণগহপতিকানং এতদহোসি – ‘‘কিং নু খো মহাসমণো উরুৰেলকস্সপে ব্রহ্মচরিযং চরতি, উদাহু উরুৰেলকস্সপো মহাসমণে ব্রহ্মচরিযং চরতী’’তি? অথ খো ভগৰা তেসং দ্ৰাদসনহুতানং মাগধিকানং ব্রাহ্মণগহপতিকানং চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায আযস্মন্তং উরুৰেলকস্সপং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘কিমেৰ দিস্ৰা উরুৰেলৰাসি, পহাসি অগ্গিং কিসকোৰদানো;

পুচ্ছামি তং কস্সপ, এতমত্থং কথং পহীনং তৰ অগ্গিহুত্তন্তি.

‘‘রূপে চ সদ্দে চ অথো রসে চ;

কামিত্থিযো চাভিৰদন্তি যঞ্ঞা;

এতং মলন্তি উপধীসু ঞত্ৰা;

তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অরঞ্জিন্তি.

‘‘এত্থেৰ তে মনো ন রমিত্থ (কস্সপাতি ভগৰা);

রূপেসু সদ্দেসু অথো রসেসু;

অথ কো চরহি দেৰমনুস্সলোকে;

রতো মনো কস্সপ, ব্রূহি মেতন্তি.

‘‘দিস্ৰা পদং সন্তমনূপধীকং;

অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্তং;

অনঞ্ঞথাভাৰিমনঞ্ঞনেয্যং;

তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অরঞ্জি’’ন্তি.

৫৬. অথ খো আযস্মা উরুৰেলকস্সপো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৰা, সাৰকোহমস্মি; সত্থা মে, ভন্তে, ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি. অথ খো তেসং দ্ৰাদসনহুতানং মাগধিকানং ব্রাহ্মণগহপতিকানং এতদহোসি – ‘‘উরুৰেলকস্সপো মহাসমণে ব্রহ্মচরিযং চরতী’’তি. অথ খো ভগৰা তেসং দ্ৰাদসনহুতানং মাগধিকানং ব্রাহ্মণগহপতিকানং চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং – দানকথং সীলকথং সগ্গকথং কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. যদা তে ভগৰা অঞ্ঞাসি কল্লচিত্তে মুদুচিত্তে ৰিনীৰরণচিত্তে উদগ্গচিত্তে পসন্নচিত্তে, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা, তং পকাসেসি – দুক্খং, সমুদযং, নিরোধং, মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৰত্থং অপগতকাল়কং সম্মদেৰ রজনং পটিগ্গণ্হেয্য, এৰমেৰ একাদসনহুতানং মাগধিকানং ব্রাহ্মণগহপতিকানং বিম্বিসারপ্পমুখানং তস্মিং যেৰ আসনে ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি. একনহুতং উপাসকত্তং পটিৰেদেসি.

৫৭. অথ খো রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো পরিযোগাল়্হধম্মো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পুব্বে মে, ভন্তে, কুমারস্স সতো পঞ্চ অস্সাসকা অহেসুং, তে মে এতরহি সমিদ্ধা. পুব্বে মে, ভন্তে, কুমারস্স সতো এতদহোসি – ‘অহো ৰত মং রজ্জে অভিসিঞ্চেয্যু’ন্তি, অযং খো মে, ভন্তে, পঠমো অস্সাসকো অহোসি, সো মে এতরহি সমিদ্ধো. ‘তস্স চ মে ৰিজিতং অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ওক্কমেয্যা’তি, অযং খো মে, ভন্তে, দুতিযো অস্সাসকো অহোসি, সো মে এতরহি সমিদ্ধো. ‘তঞ্চাহং ভগৰন্তং পযিরুপাসেয্য’ন্তি, অযং খো মে, ভন্তে, ততিযো অস্সাসকো অহোসি, সো মে এতরহি সমিদ্ধো. ‘সো চ মে ভগৰা ধম্মং দেসেয্যা’তি, অযং খো মে, ভন্তে, চতুত্থো অস্সাসকো অহোসি, সো মে এতরহি সমিদ্ধো. ‘তস্স চাহং ভগৰতো ধম্মং আজানেয্য’ন্তি, অযং খো মে, ভন্তে, পঞ্চমো অস্সাসকো অহোসি, সো মে এতরহি সমিদ্ধো. পুব্বে মে, ভন্তে, কুমারস্স সতো ইমে পঞ্চ অস্সাসকা অহেসুং, তে মে এতরহি সমিদ্ধা. অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে, সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি – এৰমেৰং ভগৰতা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি, ধম্মঞ্চ, ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং [মং ভন্তে (ক.)], ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গতং, অধিৰাসেতু চ মে, ভন্তে, ভগৰা, স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসি – ‘‘কালো, ভন্তে, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি.

৫৮. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পাৰিসি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভিক্খুসহস্সেন সব্বেহেৰ পুরাণজটিলেহি. তেন খো পন সমযেন সক্কো দেৰানমিন্দো মাণৰকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স পুরতো পুরতো গচ্ছতি ইমা গাথাযো গাযমানো –

‘‘দন্তো দন্তেহি সহ পুরাণজটিলেহি, ৰিপ্পমুত্তো ৰিপ্পমুত্তেহি;

সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণো, রাজগহং পাৰিসি ভগৰা.

‘‘মুত্তো মুত্তেহি সহ পুরাণজটিলেহি, ৰিপ্পমুত্তো ৰিপ্পমুত্তেহি;

সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণো, রাজগহং পাৰিসি ভগৰা.

‘‘তিণ্ণো তিণ্ণেহি সহ পুরাণজটিলেহি;

ৰিপ্পমুত্তো ৰিপ্পমুত্তেহি;

সিঙ্গীনিক্খসুৰণ্ণো;

রাজগহং পাৰিসি ভগৰা.

‘‘সন্তো সন্তেহি সহ পুরাণজটিলেহি;

ৰিপ্পমুত্তো ৰিপ্পমুত্তেহি;

সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণো;

রাজগহং পাৰিসি ভগৰা.

‘‘দসৰাসো দসবলো, দসধম্মৰিদূ দসভি চুপেতো;

সো দসসতপরিৰারো [পরিৰারকো (ক.)] রাজগহং, পাৰিসি ভগৰা’’তি.

মনুস্সা সক্কং দেৰানমিন্দং পস্সিত্ৰা এৰমাহংসু – ‘‘অভিরূপো ৰতাযং মাণৰকো, দস্সনীযো ৰতাযং মাণৰকো, পাসাদিকো ৰতাযং মাণৰকো. কস্স নু খো অযং মাণৰকো’’তি? এৰং ৰুত্তে সক্কো দেৰানমিন্দো তে মনুস্সে গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘যো ধীরো সব্বধি দন্তো, সুদ্ধো অপ্পটিপুগ্গলো;

অরহং সুগতো লোকে, তস্সাহং পরিচারকো’’তি.

৫৯. অথ খো ভগৰা যেন রঞ্ঞো মাগধস্স সেনিযস্স বিম্বিসারস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেত্ৰা সম্পৰারেত্ৰা ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নস্স খো রঞ্ঞো মাগধস্স সেনিযস্স বিম্বিসারস্স এতদহোসি [চূল়ৰ. ৩০৭] – ‘‘কত্থ নু খো ভগৰা ৰিহরেয্য? যং অস্স গামতো নেৰ অৰিদূরে ন অচ্চাসন্নে, গমনাগমনসম্পন্নং, অত্থিকানং অত্থিকানং মনুস্সানং অভিক্কমনীযং, দিৰা অপ্পাকিণ্ণং [অপ্পকিণ্ণং (সী. স্যা.), অব্ভোকিণ্ণং (ক.)], রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং ৰিজনৰাতং, মনুস্সরাহস্সেয্যকং, পটিসল্লানসারুপ্প’’ন্তি. অথ খো রঞ্ঞো মাগধস্স সেনিযস্স বিম্বিসারস্স এতদহোসি – ‘‘ইদং খো অম্হাকং ৰেল়ুৰনং উয্যানং গামতো নেৰ অৰিদূরে ন অচ্চাসন্নে গমনাগমনসম্পন্নং অত্থিকানং অত্থিকানং মনুস্সানং অভিক্কমনীযং দিৰা অপ্পাকিণ্ণং রত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং ৰিজনৰাতং মনুস্সরাহস্সেয্যকং পটিসল্লানসারুপ্পং. যংনূনাহং ৰেল়ুৰনং উয্যানং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দদেয্য’’ন্তি. অথ খো রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো সোৰণ্ণমযং ভিঙ্কারং গহেত্ৰা ভগৰতো ওণোজেসি – ‘‘এতাহং, ভন্তে, ৰেল়ুৰনং উয্যানং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দম্মী’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা আরামং. অথ খো ভগৰা রাজানং মাগধং সেনিযং বিম্বিসারং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ খো ভগৰা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকরণে ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, আরাম’’ন্তি.

বিম্বিসারসমাগমকথা নিট্ঠিতা.