নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

ৰিনযপিটকে

মহাৰগ্গপাল়ি

১. মহাখন্ধকো

১. বোধিকথা

১. [উদা. ১ আদযো] তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৰা বোধিরুক্খমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী [ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদী (ক.)]. অথ খো ভগৰা রত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি – ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি – এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো, নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো, সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো, ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো, তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো, উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো, ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো, জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি – এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি.

অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা;

আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;

অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা;

যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি.

২. [উদা. ২] অথ খো ভগৰা রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি – ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী…পে… নিরোধো হোতী’’তি.

অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা;

আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;

অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা;

যতো খযং পচ্চযানং অৰেদী’’তি.

৩. [উদা. ৩] অথ খো ভগৰা রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসি – ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি…পে… নিরোধো হোতী’’তি.

অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা;

আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;

ৰিধূপযং তিট্ঠতি মারসেনং;

সূরিযোৰ [সুরিযোৰ (সী. স্যা. কং.)] ওভাসযমন্তলিক্খ’’ন্তি.

বোধিকথা নিট্ঠিতা.

২. অজপালকথা

৪. [উদা. ৪] অথ খো ভগৰা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা বোধিরুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্রোধো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা অজপালনিগ্রোধমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী. অথ খো অঞ্ঞতরো হুংহুঙ্কজাতিকো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো হোতি, কতমে চ পন ব্রাহ্মণকরণা [ব্রাহ্মণকারকা (ক.) ব্রাহ্মণকরাণা (?)] ধম্মা’’তি? অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

[নেত্তি. ১০৩] যো ব্রাহ্মণো বাহিতপাপধম্মো;

নিহুংহুঙ্কো নিক্কসাৰো যতত্তো;

ৰেদন্তগূ ৰুসিতব্রহ্মচরিযো;

ধম্মেন সো ব্রহ্মৰাদং ৰদেয্য;

যস্সুস্সদা নত্থি কুহিঞ্চি লোকে’’তি.

অজপালকথা নিট্ঠিতা.

৩. মুচলিন্দকথা

৫. [উদা. ১১] অথ খো ভগৰা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা অজপালনিগ্রোধমূলা যেন মুচলিন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা মুচলিন্দমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী. তেন খো পন সমযেন মহা অকালমেঘো উদপাদি, সত্তাহৰদ্দলিকা সীতৰাতদুদ্দিনী. অথ খো মুচলিন্দো নাগরাজা সকভৰনা নিক্খমিত্ৰা ভগৰতো কাযং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা উপরিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং করিত্ৰা অট্ঠাসি – ‘‘মা ভগৰন্তং সীতং, মা ভগৰন্তং উণ্হং, মা ভগৰন্তং ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সো’’তি […সিরিং সপ… (সী. স্যা. কং.)]. অথ খো মুচলিন্দো নাগরাজা সত্তাহস্স অচ্চযেন ৰিদ্ধং ৰিগতৰলাহকং দেৰং ৰিদিত্ৰা ভগৰতো কাযা ভোগে ৰিনিৰেঠেত্ৰা সকৰণ্ণং পটিসংহরিত্ৰা মাণৰকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা ভগৰতো পুরতো অট্ঠাসি পঞ্জলিকো ভগৰন্তং নমস্সমানো. অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

[কথা. ৩৩৮ কথাৰত্থুপাল়িযম্পি]‘‘সুখো ৰিৰেকো তুট্ঠস্স, সুতধম্মস্স পস্সতো;

অব্যাপজ্জং সুখং লোকে, পাণভূতেসু সংযমো.

[কথা. ৩৩৮ কথাৰত্থুপাল়িযম্পি]‘‘সুখা ৰিরাগতা লোকে, কামানং সমতিক্কমো;

অস্মিমানস্স যো ৰিনযো, এতং ৰে পরমং সুখ’’ন্তি.

মুচলিন্দকথা নিট্ঠিতা.

৪. রাজাযতনকথা

৬. অথ খো ভগৰা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা মুচলিন্দমূলা যেন রাজাযতনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা রাজাযতনমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী. তেন খো পন সমযেন তপুস্স [তপস্সু (সী.)] ভল্লিকা ৰাণিজা উক্কলা তং দেসং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. অথ খো তপুস্সভল্লিকানং ৰাণিজানং ঞাতিসালোহিতা দেৰতা তপুস্সভল্লিকে ৰাণিজে এতদৰোচ – ‘‘অযং, মারিসা, ভগৰা রাজাযতনমূলে ৰিহরতি পঠমাভিসম্বুদ্ধো; গচ্ছথ তং ভগৰন্তং মন্থেন চ মধুপিণ্ডিকায চ পতিমানেথ; তং ৰো ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অথ খো তপুস্সভল্লিকা ৰাণিজা মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তপুস্সভল্লিকা ৰাণিজা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘পটিগ্গণ্হাতু নো, ভন্তে, ভগৰা মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ, যং অম্হাকং অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘ন খো তথাগতা হত্থেসু পটিগ্গণ্হন্তি. কিম্হি নু খো অহং পটিগ্গণ্হেয্যং মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চা’’তি? অথ খো চত্তারো মহারাজানো ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায চতুদ্দিসা চত্তারো সেলমযে পত্তে ভগৰতো উপনামেসুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, ভগৰা পটিগ্গণ্হাতু মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা পচ্চগ্ঘে সেলমযে পত্তে মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ, পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জি. অথ খো তপুস্সভল্লিকা ৰাণিজা ভগৰন্তং ওনীতপত্তপাণিং ৰিদিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং (ওনীতপত্তপাণিং ৰিদিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং) [( ) সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি] এতদৰোচুং – ‘‘এতে মযং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ, উপাসকে নো ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে সরণং গতে’’তি. তে চ লোকে পঠমং উপাসকা অহেসুং দ্ৰেৰাচিকা.

রাজাযতনকথা নিট্ঠিতা.

৫. ব্রহ্মযাচনকথা

৭. [অযং ব্রহ্মযাচনকথা দী. নি. ২.৬৪ আদযো; ম. নি. ১.২৮১ আদযো; ম. নি. ২.৩৩৬ আদযো; সং. নি. ১.১৭২ আদযো] অথ খো ভগৰা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা রাজাযতনমূলা যেন অজপালনিগ্রোধো তেনুপসঙ্কমি. তত্র সুদং ভগৰা অজপালনিগ্রোধমূলে ৰিহরতি. অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো. আলযরামা খো পনাযং পজা আলযরতা আলযসম্মুদিতা. আলযরামায খো পন পজায আলযরতায আলযসম্মুদিতায দুদ্দসং ইদং ঠানং যদিদং ইদপ্পচ্চযতাপঅচ্চসমুপ্পাদো; ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দসং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. অহঞ্চেৰ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পরে চ মে ন আজানেয্যুং, সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৰিহেসা’’তি. অপিস্সু ভগৰন্তং ইমা অনচ্ছরিযা গাথাযো পটিভংসু পুব্বে অস্সুতপুব্বা –

‘‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতুং;

রাগদোসপরেতেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.

‘‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীরং দুদ্দসং অণুং;

রাগরত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৰুটা [আৰটা (সী.)]’’তি.

ইতিহ ভগৰতো পটিসঞ্চিক্খতো অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি, নো ধম্মদেসনায.

৮. অথ খো ব্রহ্মুনো সহম্পতিস্স ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায এতদহোসি – ‘‘নস্সতি ৰত ভো লোকো, ৰিনস্সতি ৰত ভো লোকো, যত্র হি নাম তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি [নমিস্সতি (?)], নো ধম্মদেসনাযা’’তি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা দক্খিণজাণুমণ্ডলং পথৰিযং নিহন্ত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৰা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং. সন্তি সত্তা অপ্পরজক্খজাতিকা, অস্সৰনতা ধম্মস্স পরিহাযন্তি, ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো’’তি. ইদমৰোচ ব্রহ্মা সহম্পতি, ইদং ৰত্ৰান অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘পাতুরহোসি মগধেসু পুব্বে;

ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;

অপাপুরেতং [অৰাপুরেতং (সী.)] অমতস্স দ্ৰারং;

সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধং.

‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো;

যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;

তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ;

পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু;

সোকাৰতিণ্ণং জনতমপেতসোকো;

অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূতং.

‘‘উট্ঠেহি ৰীর ৰিজিতসঙ্গাম;

সত্থৰাহ অণণ [অনণ (ক.)] ৰিচর লোকে;

দেসস্সু [দেসেতু (ক.)] ভগৰা ধম্মং;

অঞ্ঞাতারো ভৰিস্সন্তী’’তি.

[[ ] সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি, মূলপণ্ণাসকেসু পাসরাসিসুত্থে ব্রহ্মযাচনা সকিং যেৰ আগতা] [ এৰং ৰুত্তে ভগৰা ব্রহ্মানং সহম্পতিং এতদৰোচ – ‘‘ময্হম্পি খো, ব্রহ্মে, এতদহোসি – ‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো. আলযরামা খো পনাযং পজা আলযরতা আলযসম্মুদিতা. আলযরামায খো পন পজায আলযরতায আলযসম্মুদিতায দুদ্দসং ইদং ঠানং যদিদং ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো; ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দসং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. অহঞ্চেৰ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পরে চ মে ন আজানেয্যুং, সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৰিহেসা’তি. অপিস্সু মং, ব্রহ্মে, ইমা অনচ্ছরিযা গাথাযো পটিভংসু পুব্বে অস্সুতপুব্বা –

‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতুং;

রাগদোসপরেতেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.

‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীরং দুদ্দসং অণুং;

রাগরত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৰুটা’তি.

ইতিহ মে, ব্রহ্মে, পটিসঞ্চিক্খতো অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি নো ধম্মদেসনাযা’’তি.

দুতিযম্পি খো ব্রহ্মা সহম্পতি ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৰা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং; সন্তি সত্তা অপ্পরজক্খজাতিকা, অস্সৰনতা ধম্মস্স পরিহাযন্তি, ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো’’তি. ইদমৰোচ ব্রহ্মা সহম্পতি, ইদং ৰত্ৰান অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘পাতুরহোসি মগধেসু পুব্বে;

ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;

অপাপুরেতং অমতস্স দ্ৰারং;

সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধং.

‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো;

যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;

তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ;

পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু;

সোকাৰতিণ্ণং জনতমপেতসোকো;

অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূতং.

‘‘উট্ঠেহি ৰীর ৰিজিতসঙ্গাম;

সত্থৰাহ অণণ ৰিচর লোকে;

দেসস্সু ভগৰা ধম্মং;

অঞ্ঞাতারো ভৰিস্সন্তী’’তি.

দুতিযম্পি খো ভগৰা ব্রহ্মানং সহম্পতিং এতদৰোচ – ‘‘ময্হম্পি খো, ব্রহ্মে, এতদহোসি – ‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো. আলযরামা খো পনাযং পজা আলযরতা আলযসম্মুদিতা. আলযরামায খো পন পজায আলযরতায আলযসম্মুদিতায দুদ্দসং ইদং ঠানং যদিদং ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো; ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দসং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. অহঞ্চেৰ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পরে চ মে ন আজানেয্যুং, সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৰিহেসা’তি. অপিস্সু মং, ব্রহ্মে, ইমা অনচ্ছরিযা গাথাযো পটিভংসু পুব্বে অস্সুতপুব্বা –

‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতুং;

রাগদোসপরেতেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.

‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীরং দুদ্দসং অণুং;

রাগরত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৰুটা’তি.

ইতিহ মে, ব্রহ্মে, পটিসঞ্চিক্খতো অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি, নো ধম্মদেসনাযা’’তি.

ততিযম্পি খো ব্রহ্মা সহম্পতি ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৰা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং. সন্তি সত্তা অপ্পরজক্খজাতিকা, অস্সৰনতা ধম্মস্স পরিহাযন্তি, ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো’’তি. ইদমৰোচ ব্রহ্মা সহম্পতি, ইদং ৰত্ৰান অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘পাতুরহোসি মগধেসু পুব্বে;

ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;

অপাপুরেতং অমতস্স দ্ৰারং;

সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধং.

‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো;

যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;

তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ;

পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু;

সোকাৰতিণ্ণং জনতমপেতসোকো;

অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূতং.

‘‘উট্ঠেহি ৰীর ৰিজিতসঙ্গাম;

সত্থৰাহ অণণ ৰিচর লোকে;

দেসস্সু ভগৰা ধম্মং;

অঞ্ঞাতারো ভৰিস্সন্তী’’তি.

৯. অথ খো ভগৰা ব্রহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৰিদিত্ৰা সত্তেসু চ কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেসি. অদ্দসা খো ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে, অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে [দস্সাৰিনো (সী. স্যা. কং.)] ৰিহরন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৰা পদুমিনিযং ৰা পুণ্ডরীকিনিযং ৰা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তো নিমুগ্গপোসীনি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকং অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি [তিট্ঠন্তি (সী. স্যা.)] অনুপলিত্তানি উদকেন, এৰমেৰং ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে, অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে; দিস্ৰান ব্রহ্মানং সহম্পতিং গাথায পচ্চভাসি –

‘‘অপারুতা তেসং অমতস্স দ্ৰারা;

যে সোতৰন্তো পমুঞ্চন্তু সদ্ধং;

ৰিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং;

ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্রহ্মে’’তি.

অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ‘‘কতাৰকাসো খোম্হি ভগৰতা ধম্মদেসনাযা’’তি ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.

ব্রহ্মযাচনকথা নিট্ঠিতা.

৬. পঞ্চৰগ্গিযকথা

১০. [ম. নি. ১.২৮৪ আদযো; ম. নি. ২.৩৩৯ আদযো] অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’’তি? অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো আল়ারো কালামো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী দীঘরত্তং অপ্পরজক্খজাতিকো; যংনূনাহং আল়ারস্স কালামস্স পঠমং ধম্মং দেসেয্যং, সো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’’তি. অথ খো অন্তরহিতা দেৰতা ভগৰতো আরোচেসি – ‘‘সত্তাহকালঙ্কতো, ভন্তে, আল়ারো কালামো’’তি. ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদি – ‘‘সত্তাহকালঙ্কতো আল়ারো কালামো’’তি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘মহাজানিযো খো আল়ারো কালামো; সচে হি সো ইমং ধম্মং সুণেয্য, খিপ্পমেৰ আজানেয্যা’’তি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’’তি? অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো উদকো [উদ্দকো (সী. স্যা.)] রামপুত্তো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী দীঘরত্তং অপ্পরজক্খজাতিকো; যংনূনাহং উদকস্স রামপুত্তস্স পঠমং ধম্মং দেসেয্যং, সো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’’তি. অথ খো অন্তরহিতা দেৰতা ভগৰতো আরোচেসি – ‘‘অভিদোসকালঙ্কতো, ভন্তে, উদকো রামপুত্তো’’তি. ভগৰতোপি খো ঞাণং উদপাদি – ‘‘অভিদোসকালঙ্কতো উদকো রামপুত্তো’’তি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘মহাজানিযো খো উদকো রামপুত্তো; সচে হি সো ইমং ধম্মং সুণেয্য, খিপ্পমেৰ আজানেয্যা’’তি

অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’’তি? অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘বহুকারা খো মে পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ, যে মং পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসু; যংনূনাহং পঞ্চৰগ্গিযানং ভিক্খূনং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘কহং নু খো এতরহি পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ৰিহরন্তী’’তি? অদ্দসা খো ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ বারাণসিযং ৰিহরন্তে ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো ভগৰা উরুৰেলাযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন বারাণসী তেন চারিকং পক্কামি.

১১. অদ্দসা খো উপকো আজীৰকো ভগৰন্তং অন্তরা চ গযং অন্তরা চ বোধিং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নং, দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ৰিপ্পসন্নানি খো তে, আৰুসো, ইন্দ্রিযানি, পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো. কংসি ত্ৰং, আৰুসো, উদ্দিস্স পব্বজিতো? কো ৰা তে সত্থা? কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসী’’তি? এৰং ৰুত্তে ভগৰা উপকং আজীৰকং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

[ধ. প. ৩৫৩; কথা. ৪০৫] ‘‘সব্বাভিভূ সব্বৰিদূহমস্মি,

সব্বেসু ধম্মেসু অনূপলিত্তো;

সব্বঞ্জহো তণ্হাক্খযে ৰিমুত্তো,

সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্যং.

[মি. প. ৪.৫.১১ মিলিন্দপঞ্হেপি; কথা. ৪০৫] ‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি;

সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো.

[কথা. ৪০৫ কথাৰত্থুপাল়িযম্পি] ‘‘অহঞ্হি অরহা লোকে, অহং সত্থা অনুত্তরো;

একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো.

[কথা. ৪০৫ কথাৰত্থুপাল়িযম্পি]‘‘ধম্মচক্কং পৰত্তেতুং, গচ্ছামি কাসিনং পুরং;

অন্ধীভূতস্মিং লোকস্মিং, আহঞ্ছং [আহঞ্ঞিং (ক.)] অমতদুন্দুভি’’ন্তি.

যথা খো ত্ৰং, আৰুসো, পটিজানাসি, অরহসি অনন্তজিনোতি.

[কথা. ৪০৫ কথাৰত্থুপাল়িযম্পি] ‘‘মাদিসা ৰে জিনা হোন্তি, যে পত্তা আসৰক্খযং;

জিতা মে পাপকা ধম্মা, তস্মাহমুপক [তস্মাহমুপকা (সী.)] জিনো’’তি.

এৰং ৰুত্তে উপকো আজীৰকো হুপেয্যপাৰুসোতি [হুৰেয্যপাৰুসো (সী.) হুৰেয্যাৰুসো (স্যা.)] ৰত্ৰা সীসং ওকম্পেত্ৰা উম্মগ্গং গহেত্ৰা পক্কামি.

১২. অথ খো ভগৰা অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন বারাণসী ইসিপতনং মিগদাযো, যেন পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং; দিস্ৰান অঞ্ঞমঞ্ঞং কতিকং [ইদং পদং কেসুচি নত্থি] সণ্ঠপেসুং – ‘‘অযং, আৰুসো, সমণো গোতমো আগচ্ছতি, বাহুল্লিকো পধানৰিব্ভন্তো আৰত্তো বাহুল্লায. সো নেৰ অভিৰাদেতব্বো, ন পচ্চুট্ঠাতব্বো, নাস্স পত্তচীৰরং পটিগ্গহেতব্বং; অপি চ খো আসনং ঠপেতব্বং, সচে সো আকঙ্খিস্সতি নিসীদিস্সতী’’তি. যথা যথা খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ উপসঙ্কমতি, তথা তথা [তথা তথা তে (সী. স্যা.)] পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ নাসক্খিংসু সকায কতিকায সণ্ঠাতুং. অসণ্ঠহন্তা ভগৰন্তং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা একো ভগৰতো পত্তচীৰরং পটিগ্গহেসি, একো আসনং পঞ্ঞপেসি, একো পাদোদকং, একো পাদপীঠং, একো পাদকঠলিকং উপনিক্খিপি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে; নিসজ্জ খো ভগৰা পাদে পক্খালেসি. অপিস্সু [অপি চ খো (পাসরাসিসুত্থ)] ভগৰন্তং নামেন চ আৰুসোৰাদেন চ সমুদাচরন্তি. এৰং ৰুত্তে ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘মা, ভিক্খৰে, তথাগতং নামেন চ আৰুসোৰাদেন চ সমুদাচরথ [সমুদাচরিত্থ (সী. স্যা.)]. অরহং, ভিক্খৰে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো, ওদহথ, ভিক্খৰে, সোতং, অমতমধিগতং, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা [যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানা (স্যা.)] নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’’তি. এৰং ৰুত্তে পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘তাযপি খো ত্ৰং, আৰুসো গোতম, ইরিযায [চরিযায (স্যা.)], তায পটিপদায, তায দুক্করকারিকায নেৰজ্ঝগা উত্তরি মনুস্সধম্মা [উত্তরিমনুস্সধম্মং (স্যা. ক.)] অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং, কিং পন ত্ৰং এতরহি, বাহুল্লিকো পধানৰিব্ভন্তো আৰত্তো বাহুল্লায, অধিগমিস্সসি উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেস’’ন্তি? এৰং ৰুত্তে ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘ন, ভিক্খৰে, তথাগতো বাহুল্লিকো, ন পধানৰিব্ভন্তো, ন আৰত্তো বাহুল্লায; অরহং, ভিক্খৰে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো. ওদহথ, ভিক্খৰে, সোতং, অমতমধিগতং, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’’তি. দুতিযম্পি খো পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং…পে…. দুতিযম্পি খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ এতদৰোচ…পে…. ততিযম্পি খো পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘তাযপি খো ত্ৰং, আৰুসো গোতম, ইরিযায, তায পটিপদায, তায দুক্করকারিকায নেৰজ্ঝগা উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং, কিং পন ত্ৰং এতরহি, বাহুল্লিকো পধানৰিব্ভন্তো আৰত্তো বাহুল্লায, অধিগমিস্সসি উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেস’’ন্তি? এৰং ৰুত্তে ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘অভিজানাথ মে নো তুম্হে, ভিক্খৰে, ইতো পুব্বে এৰরূপং পভাৰিতমেত’’ন্তি [ভাসিতমেতন্তি (সী. স্যা. ক.) টীকাযো ওলোকেতব্বা]? ‘‘নোহেতং, ভন্তে’’. অরহং, ভিক্খৰে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো, ওদহথ, ভিক্খৰে, সোতং, অমতমধিগতং, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরংব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথাতি. অসক্খি খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুং. অথ খো পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ভগৰন্তং সুস্সূসিংসু, সোতং ওদহিংসু, অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেসুং.

১৩. অথ খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘[সং. নি. ৫.১০৮১ আদযো] দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা. কতমে দ্ৰে [ইদং পদদ্ৰযং সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি]? যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগো হীনো গম্মো পোথুজ্জনিকো অনরিযো অনত্থসংহিতো, যো চাযং অত্তকিলমথানুযোগো দুক্খো অনরিযো অনত্থসংহিতো. এতে খো, ভিক্খৰে, উভো অন্তে অনুপগম্ম, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. কতমা চ সা, ভিক্খৰে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. অযং খো সা, ভিক্খৰে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, চক্খুকরণী ঞাণকরণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি.

১৪. ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খং অরিযসচ্চং. জাতিপি দুক্খা, জরাপি দুক্খা, ব্যাধিপি দুক্খো, মরণম্পি দুক্খং, অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৰিপ্পযোগো দুক্খো, যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং. সংখিত্তেন, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা [পঞ্চুপাদানখন্ধাপি (ক)] দুক্খা. ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খসমুদযং [এত্থ ‘‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি আদীসু দুক্খসমুদযো দুক্খনিরোধোতি ৰত্তব্বে দুক্খসমুদযং দুক্খনিরোধন্তি লিঙ্গৰিপল্লাসো ততো’’তি পটিসম্ভিদামগ্গট্ঠকথাযং ৰুত্তং. ৰিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং পন উপ্পাদো ভযন্তিপাঠৰণ্ণনাযং ‘‘সতিপি দ্ৰিন্নং পদানং সমানাধিকরণভাৰে লিঙ্গভেদো গহিতো, যথা দুক্খসমুদযো অরিযসচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. তেসু দুক্খসমুদযো অরিযসচ্চ’’ন্তি সকলিঙ্গিকপাঠো ‘‘দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’’ন্তি পাল়িযা সমেতি.] অরিযসচ্চং – যাযং তণ্হা পোনোব্ভৰিকা [পোনোভৰিকা (ক.)] নন্দীরাগসহগতা [নন্দিরাগসহগতা (সী. স্যা.)] তত্রতত্রাভিনন্দিনী, সেয্যথিদং – কামতণ্হা, ভৰতণ্হা, ৰিভৰতণ্হা.

‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং – যো তস্সা যেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো, চাগো, পটিনিস্সগ্গো, মুত্তি, অনালযো. ‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং – অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি.

১৫. ‘‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খং অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞেয্যন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খং অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞাতন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.

‘‘ইদং দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং পহাতব্বন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং পহীনন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.

‘‘ইদং দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং সচ্ছিকাতব্বন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং সচ্ছিকতন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.

‘‘ইদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং ভাৰেতব্বন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. তং খো পনিদং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং ভাৰিতন্তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.

১৬. ‘‘যাৰকীৰঞ্চ মে, ভিক্খৰে, ইমেসু চতূসু অরিযসচ্চেসু এৰং তিপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং যথাভূতং ঞাণদস্সনং ন সুৰিসুদ্ধং অহোসি, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খো মে, ভিক্খৰে, ইমেসু চতূসু অরিযসচ্চেসু এৰং তিপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং যথাভূতং ঞাণদস্সনং সুৰিসুদ্ধং অহোসি, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি [অভিসম্বুদ্ধো (সী. স্যা.)] পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি. ইদমৰোচ ভগৰা অত্তমনা পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি [ইদমৰোচ…পে… অভিনন্দুন্তিৰাক্যং সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি].

ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি.

১৭. পৰত্তিতে চ পন ভগৰতা ধম্মচক্কে, ভুম্মা দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুং – ‘‘এতং ভগৰতা বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং, অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মি’’ন্তি. ভুম্মানং দেৰানং সদ্দং সুত্ৰা চাতুমহারাজিকা দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুং…পে… চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সদ্দং সুত্ৰা তাৰতিংসা দেৰা…পে… যামা দেৰা…পে… তুসিতা দেৰা…পে… নিম্মানরতী দেৰা…পে… পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰা…পে… ব্রহ্মকাযিকা দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুং – ‘‘এতং ভগৰতা বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মি’’ন্তি. ইতিহ, তেন খণেন, তেন লযেন [তেন লযেনাতি পদদ্ৰযং সী. স্যা. পোত্থকেসু নত্থি] তেন মুহুত্তেন যাৰ ব্রহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছি. অযঞ্চ দসসহস্সিলোকধাতু সংকম্পি সম্পকম্পি সম্পৰেধি; অপ্পমাণো চ উল়ারো ওভাসো লোকে পাতুরহোসি, অতিক্কম্ম দেৰানং দেৰানুভাৰং. অথ খো ভগৰা ইমং উদানং উদানেসি – ‘‘অঞ্ঞাসি ৰত, ভো কোণ্ডঞ্ঞো, অঞ্ঞাসি ৰত ভো কোণ্ডঞ্ঞো’’তি. ইতি হিদং আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স ‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো’ ত্ৰেৰ নামং অহোসি.

১৮. অথ খো আযস্মা অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো পরিযোগাল়্হধম্মো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো, চর ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি. সাৰ তস্স আযস্মতো উপসম্পদা অহোসি.

১৯. অথ খো ভগৰা তদৰসেসে ভিক্খূ ধম্মিযা কথায ওৰদি অনুসাসি. অথ খো আযস্মতো চ ৰপ্পস্স আযস্মতো চ ভদ্দিযস্স ভগৰতা ধম্মিযা কথায ওৰদিযমানানং অনুসাসিযমানানং ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি.

তে দিট্ঠধম্মা পত্তধম্মা ৰিদিতধম্মা পরিযোগাল়্হধম্মা তিণ্ণৰিচিকিচ্ছা ৰিগতকথংকথা ৰেসারজ্জপ্পত্তা অপরপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ ভিক্খৰো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো, চরথ ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি. সাৰ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.

অথ খো ভগৰা তদৰসেসে ভিক্খূ নীহারভত্তো ধম্মিযা কথায ওৰদি অনুসাসি. যং তযো ভিক্খূ পিণ্ডায চরিত্ৰা আহরন্তি, তেন ছব্বগ্গো যাপেতি. অথ খো আযস্মতো চ মহানামস্স আযস্মতো চ অস্সজিস্স ভগৰতা ধম্মিযা কথায ওৰদিযমানানং অনুসাসিযমানানং ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি. তে দিট্ঠধম্মা পত্তধম্মা ৰিদিতধম্মা পরিযোগাল়্হধম্মা তিণ্ণৰিচিকিচ্ছা ৰিগতকথংকথা ৰেসারজ্জপ্পত্তা অপরপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ ভিক্খৰো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো, চরথ ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি. সাৰ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.

২০. অথ খো ভগৰা পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেসি –

[সং. নি. ৩.৫৯ আদযো] ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা. রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ রূপে – ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, রূপং অনত্তা, তস্মা রূপং আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি রূপে – ‘এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’তি. ৰেদনা, অনত্তা. ৰেদনা চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং ৰেদনা আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৰেদনায – ‘এৰং মে ৰেদনা হোতু, এৰং মে ৰেদনা মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ৰেদনা অনত্তা, তস্মা ৰেদনা আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰেদনায – ‘এৰং মে ৰেদনা হোতু, এৰং মে ৰেদনা মা অহোসী’তি. সঞ্ঞা, অনত্তা. সঞ্ঞা চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং সঞ্ঞা আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ সঞ্ঞায – ‘এৰং মে সঞ্ঞা হোতু, এৰং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা অনত্তা, তস্মা সঞ্ঞা আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি সঞ্ঞায – ‘এৰং মে সঞ্ঞা হোতু, এৰং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’তি. সঙ্খারা, অনত্তা. সঙ্খারা চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্সংসু, নযিদং [নযিমে (ক.)] সঙ্খারা আবাধায সংৰত্তেয্যুং, লব্ভেথ চ সঙ্খারেসু – ‘এৰং মে সঙ্খারা হোন্তু, এৰং মে সঙ্খারা মা অহেসু’ন্তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, সঙ্খারা অনত্তা, তস্মা সঙ্খারা আবাধায সংৰত্তন্তি, ন চ লব্ভতি সঙ্খারেসু – ‘এৰং মে সঙ্খারা হোন্তু, এৰং মে সঙ্খারা মা অহেসু’ন্তি. ৰিঞ্ঞাণং, অনত্তা. ৰিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, নযিদং ৰিঞ্ঞাণং আবাধায সংৰত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৰিঞ্ঞাণে – ‘এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং হোতু, এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, তস্মা ৰিঞ্ঞাণং আবাধায সংৰত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰিঞ্ঞাণে – ‘এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং হোতু, এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং মা অহোসী’তি.

২১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰাতি? অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে. ৰেদনা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰাতি? অনিচ্চা, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে. সঞ্ঞা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰাতি? অনিচ্চা, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে. সঙ্খারা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰাতি? অনিচ্চা, ভন্তে. যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে. ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰাতি? অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি? দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি? নো হেতং, ভন্তে.